ન્યાયબિન્દુ · ભાગ 17

એxપ્લનતોર્ય્ રેમર્ક્સ્
અ નુમ્બેર્ ઓf fઇવે fઇગુરેસ્ અત્ થે લેfત્ સિદે ઇન્દિચતેસ્ થે લોચતિઓન્ ઓf થે કેય્ wઓર્દ્
ઇન્ થે બસિચ્ તેxત્સ્. ઇન્ થે ચસે ઓf થે સ્વ્, થે હ્બ્ અન્દ્ થે વ્ન્, થે fઇર્સ્ત્ થ્રેએ fઇગુરેસ્
ઇન્દિચતે થે પગે નુમ્બેર્, અન્દ્ થે લસ્ત્ ત્wઓ ઇન્દિચતે થે લિને નુમ્બેર્ (fઓર્ એxઅમ્પ્લે,
સ્વ્16026=સ્વ્ 160,26; હ્બ્02314=હ્બ્ 23,14; વ્ન્06110=વ્ન્ 61,10). ઇન્ થે ચસે ઓf થે
પ્વ્ અન્દ્ થે ન્બ્, થે સેચોન્દ્ fઇગુરે ઇન્દિચતેસ્ થે છપ્તેર્ નુમ્બેર્ અન્દ્ થે લસ્ત્ થ્રેએ
fઇગુરેસ્ ઇન્દિચતે થે કરિક ઓર્ સુત્ર નુમ્બેર્ (fઓર્ એxઅમ્પ્લે, પ્વ્02232=પ્વ્, થે
પ્રમનસિદ્ધિ-છપ્તેર્ વ્.232; ન્બ્03015=ન્બ્, થે પરર્થનુમન-છપ્તેર્ સુત્ર 15.
ઇન્ થે ચસે ઓf થે સ્પ્, થે લસ્ત્ ત્wઓ fઇગુરેસ્ ઇન્દિચતે થે કરિક નુમ્બેર્ (fઓર્ એxઅમ્પ્લે,
સ્પ્00015=સ્પ્, વ્.15).
3. ઇન્ થિસ્ દતબસે, સેન્તેન્ચેસ્ અરે અર્તિfઇચિઅલ્લ્ય્ દિવિદેદ્ ઇન્તો wઓર્દ્-ઉનિત્સ્, અલ્થોઉઘ્ થેય્
ઇન્વોલ્વે અ ફોનેતિચ્ fઉસિઓન્ ઓર્ ઉનિઓન્ ઇન્ થે બસિચ્ તેxત્સ્. fઉર્થેર્, ચોમ્પોઉન્દ્ wઓર્દ્સ્ અરે
દિવિદેદ્ ઇન્તો થેઇર્ સ્હોર્તેસ્ત્ ચોન્સ્તિતુતિવે એલેમેન્ત્સ્ (wએ ઉસે અ હ્ય્ફેન્ તો ઇન્દિચતે થત્
હ્ય્ફેનતેદ્ એલેમેન્ત્સ્ ઓરિગિનલ્લ્ય્ fઓર્મ્ અ ચોમ્પોઉન્દ્ wઓર્દ્) wઇથ્ થે fઓલ્લોwઇન્ગ્
એxચેપ્તિઓન્સ્:
3.1. થે પ્રેfઇxએસ્ અ-, દુર્-, નિહ્- રેમૈન્ ઉન્દિવિદેદ્, ઇર્રેસ્પેચ્તિવે ઓf અત્તછ્મેન્ત્ તો
wઓર્દ્સ્ ઓર્ ચોમ્પોઉન્દ્ wઓર્દ્સ્.
3.2. સુffઇxએસ્ મકિન્ગ્ અન્ અદ્વેર્બ્, fઓર્ એxઅમ્પ્લે -વત્, -વસ, અરે દિવિદેદ્. બુત્ સુffઇxએસ્
મકિન્ગ્ અ પોસ્સેસ્સિવે અદ્જેચ્તિવે, fઓર્ એxઅમ્પ્લે -વત્, -મત્, રેમૈન્ ઉન્દિવિદેદ્, અન્દ્ તેર્મ્સ્
સુછ્ અસ્ અ નુમેરલ્+ -ધ।-વિધ।-પ્રકર રેમૈન્ અલ્સો ઉન્દિવિદેદ્.
3.3. ચોમ્પોઉન્દ્ wઓર્દ્સ્ wઇથ્ થે સુffઇxએસ્ -ત।-ત્વ ઓર્ -ભવ।-ભુત fઉન્દમેન્તલ્લ્ય્
રેમૈન્ ઉન્દિવિદેદ્. fઓર્ એxઅમ્પ્લે: કર્યકરનભવ।-ભુત।-ત.
3.4. ચોમ્પોઉન્દ્ wઓર્દ્સ્ wઇથ્ એવમ્-, તત્-, તથ-, પર-, યથ-, સુ-, સ્વ- ઇન્ થે
wઓર્ધેઅદ્ fઉન્દમેન્તલ્લ્ય્ રેમૈન્ ઉન્દિવિદેદ્. fઓર્ એxઅમ્પ્લે: એવમ્જતિય, તદુત્પત્તિ,
તથક્ર્ત, પરતન્ત્ર, યથર્થ, યથસ્વમ્, સુજ્નનત્વ, સ્વભવ.
3.5. સોમે ચોમ્પોઉન્દ્ wઓર્દ્સ્ wહિછ્ અરે રેગર્દેદ્ અસ્ તેર્મિનોલોગ્ય્ રેમૈન્ અલ્સો
ઉન્દિવિદેદ્. fઓર્ એxઅમ્પ્લે: અગ્નિહોત્ર, અયોગવ્યવચ્છેદ, અર્થપત્તિ, પદર્થ,
પરમર્થ, પ્રસજ્યપ્રતિસેધ, વિરુદ્ધવ્યભિચરિન્, સમનન્તરપ્રત્યય,
સમ્તનપરિનમ, સમન્યલક્સન, સ્વભવપ્રતિબન્ધ.
4. થોસે તેર્મ્સ્ wહોસે wઓર્ધેઅદ્ ઇસ્ સુબ્જેચ્ત્ તો થે સન્ધિ રુલેસ્ (fઓર્ એxઅમ્પ્લે, -દ્
ધેતુ-) અરે ચિતેદ્ ઇન્ થેઇર્ ઓરિગિનલ્ fઓર્મ્ (fઓર્ એxઅમ્પ્લે, -દ્ *હેતુ-) fઓર્ થે સકે ઓf
ઉસિન્ગ્ થિસ્ દતબસે તો મકે અન્ ક્wઇચ્ ઇન્દેx.
1. ઔગુસ્ત્. 1997 । ત્સુકુબ
મોતોઇ ઓનો
નોતે:
થિસ્ દતબસે ઇસ્ qઉઇતે અ તેન્તતિવે ઓને, અન્દ્ ઇ મુસ્ત્ અદ્મિત્ થત્ થેરે અરે અ લોત્ ઓf
એર્રોર્સ્ અન્દ્ દેfએચ્ત્સ્ ઇન્ થિસ્ વેર્સિઓન્. ઇ wઓઉલ્દ્ અપ્પ્રેચિઅતે ઇત્ વેર્ય્ મુછ્ ઇf થે ઉસેર્ wઓઉલ્દ્
પોઇન્ત્ ઓઉત્ અન્ય્ એર્રોર્સ્ ઇન્ થિસ્ વેર્સિઓન્ સો થત્ wએ ચન્ મકે અ બેત્તેર્ નેw વેર્સિઓન્ ઇન્ થે
fઉતુરે.
એ-મૈલ્: ઓનો@લોગોસ્.ત્સુકુબ.અચ્.જ્પ્

01001 સમ્યગ્-જ્ઞાન-પૂર્વિકા સર્વ-પુરુષ-અર્થ-સિદ્ધિર્ ઇતિ તદ્ વ્યુત્પાદ્યતે.
01002 દ્વિવિધં સમ્યગ્-જ્ઞાનમ્.
01003 પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ ઇતિ.
01004 તત્ર પ્રત્યક્ષં કલ્પના અપોઢમ્ અભ્રાન્તમ્.
01005 અભિલાપ-સંસર્ગ-યોગ્ય-પ્રતિભાસા પ્રતીતિઃ કલ્પના.
01006 તયા રહિતં તિમિર-આશુભ્રમણ-નૌયાન-સંક્ષોભ-આદ્ય્-અનાહિત-વિભ્રમં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્.
01007 તત્ ચતુર્વિધમ્.
01008 ઇન્દ્રિય-જ્ઞાનમ્.
01009 સ્વ-વિષય-અનન્તર-વિષય-સહકારિણા ઇન્દ્રિય-જ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યયેન જનિતં તન્ મનોવિજ્ઞાનમ્.
01010 સર્વ-ચિત્ત-ચૈત્તાનામ્ આત્મ-સંવેદનમ્.
01011 ભૂત-અર્થ-ભાવના-પ્રકર્ષ-પર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનં ચ ઇતિ.
01012 તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્.
01013 યસ્ય અર્થસ્ય સંનિધાન-અસંનિધાનાભ્યાં જ્ઞાન-પ્રતિભાસ-ભેદસ્ તત્ સ્વલક્ષણમ્.
01014 તદ્ એવ પરમાર્થસત્.
01015 અર્થક્રિયાસામર્થ્ય-લક્ષણત્વાદ્ વસ્તુનઃ.
01016 અન્યત્ સામાન્યલક્ષણમ્.
01017 સો અનુમાનસ્ય વિષયઃ.
01018 તદ્ એવ ચ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રમાણ-ફલમ્.
01019 અર્થ-પ્રતીતિ-રૂપત્વાત્.
01020 અર્થ-સારૂપ્યમ્ અસ્ય પ્રમાણમ્.
01021 તદ્-વશાદ્ અર્થ-પ્રતીતિ-સિદ્ધેર્ ઇતિ.
02001 અનુમાનં દ્વિવિધા.
02002 સ્વાર્થં પરાર્થં ચ.
02003 તત્ર સ્વાર્થં ત્રિરૂપાલ્ લિઙ્ગાદ્ યદ્ અનુમેયે જ્ઞાનં તદ્ અનુમાનમ્.
02004 પ્રમાણ-ફલ-વ્યવસ્થા અત્ર અપિ પ્રત્યક્ષ-વત્.
02005 ત્રૈરૂપ્યં પુનર્ લિઙ્ગસ્ય અનુમેયે સત્ત્વમ્ એવ, સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્, અસપક્ષે ચ અસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્.
02006 અનુમેયો અત્ર જિજ્ઞાષિત-વિશેષો ધર્મી.
02007 સાધ્ય-ધર્મ-સામાન્યેન સમાનો અર્થઃ સપક્ષઃ.
02008 ન સપક્ષો અસપક્ષઃ.
02009 તતો અન્યસ્ તદ્-વિરુદ્ધસ્ તદ્-અભાવશ્ ચ ઇતિ.
02010 ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્ય્ એવ લિઙ્ગાનિ.
02011 અનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવઃ કાર્યં ચ ઇતિ.
02012 તત્ર અનુપલબ્ધિર્ યથા, ન પ્રદેશ-વિશેષે ક્વચિદ્ ઘટઃ, ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તસ્ય અનુપલબ્ધેર્ ઇતિ
02013 ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તિર્ ઉપલમ્ભ-પ્રત્યય-અન્તર-સાકલ્યં સ્વભાવ-વિશેષશ્ ચ.
02014 યઃ સ્વભાવઃ સત્સ્વ્ અન્યેષુ ઉપલમ્ભ-પ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ સ સ્વભાવ-વિશેષઃ.
02015 સ્વભાવઃ સ્વ-સત્તા-માત્ર-ભાવિનિ સાધ્ય-ધર્મે હેતુઃ.
02016 યથા વૃક્ષો અયં શિંશપાત્વાદ્ ઇતિ.
02017 કાર્યં યથા વહ્નિર્ અત્ર ધૂમાદ્ ઇતિ.
02018 અત્ર દ્વૌ વસ્તુ-સાધનૌ. એકઃ પ્રતિષેધ-હેતુઃ
02019 સ્વભાવપ્રતિબન્ધે હિ સત્ય્ અર્થો અર્થં ગમયેત્.

02020 તદ્-અપ્રતિબદ્ધસ્ય તદ્-અવ્યભિચાર-નિયમ-અભાવાત્.
02021 સ ચ પ્રતિબન્ધઃ સાધ્યે અર્થે લિઙ્ગસ્ય.
02022 વસ્તુતસ્ તાદાત્મ્યાત્ તદુત્પત્તેશ્ ચ.
02023 અતદ્-સ્વભાવસ્ય અતદુત્પત્તેશ્ ચ તત્ર અપ્રતિબદ્ધ-સ્વભાવત્વાત્.
02024 તે ચ તાદાત્મ્ય-તદુપત્તી સ્વભાવ-કાર્યયોર્ એવ ઇતિ તાભ્યામ્ એવ વસ્તુ-સિદ્ધિઃ.
02025 પ્રતિષેધ-સિદ્ધિર્ અપિ યથોક્તાયા એવ અનુપલબ્ધેઃ.
02026 સતિ વસ્તુનિ તસ્યા અસમ્ભવાત્.
02027 અન્યથા ચ અનુપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તેષુ દેશ-કાલ-સ્વભાવ-વિપ્રકૃષ્ટેષ્વ્ અર્થેષ્વ્ આત્મ-પ્રત્યક્ષ-નિવૃત્તેર્ અભાવ-નિશ્ચય-અભાવાત્.
02028 અમૂઢ-સ્મૃતિ-સંસ્કારસ્ય અતીતસ્ય વર્તમાનસ્ય ચ પ્રતિપત્તૃ-પ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્તિર્ અભાવ-વ્યવહાર-પ્રવર્તની.
02029 તસ્યા એવ અભાવ-નિશ્ચયાત્.
02030 સા ચ પ્રયોગ-ભેદાદ્ એકદશ-પ્રકારા.
02031 સ્વભાવ-અનુપલબ્ધિર્ યથા, ન અત્ર ધૂમ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તસ્ય અનુપલબ્ધિર્ ઇતિ.
02032 કાર્ય-અનુપલબ્ધિર્ યથા, ન ઇહ અપ્રતિબદ્ધ-સામર્થ્યાનિ ધૂમ-કારણાનિ સન્તિ ધૂમ-અભાવાદ્ ઇતિ.
02033 વ્યાપક-અનુપલબ્ધિર્ યથા, ન અત્ર શિંશપા, વૃક્ષ-અભાવાદ્ ઇતિ.
02034 સ્વભાવ-વિરુદ્ધ-ઉપલબ્ધિર્ યથા, ન અત્ર શીત-સ્પર્શો વહ્નેર્ ઇતિ.
02035 વિરુદ્ધ-કાર્ય-ઉપલબ્ધિર્ યથા, ન અત્ર શીત-સ્પર્શો ધૂમાદ્ ઇતિ.
02036 વિરુદ્ધ-વ્યાપ્ત-ઉપલબ્ધિર્ યથા, ન ધૂમ-ભાવી ભૂતસ્ય અપિ ભાવસ્ય વિનાશઃ, હેત્વ્-અન્તર-અપેક્ષણાદ્ ઇતિ.
02037 કાર્ય-વિરુદ્ધ-ઉપલબ્ધિર્ યથા, ન ઇહ અપ્રતિબદ્ધ-સામર્થ્યાનિ શીત-કારણાનિ સન્તિ, વહ્નેર્ ઇતિ.
02038 વ્યાપક-વિરુદ્ધ-ઉપલબ્ધિર્ યથા, ન અત્ર તુષાર-સ્પર્શો વહ્નેર્ ઇતિ.
02039 કારણ-અનુપલબ્ધિર્ યથા, ન અત્ર ધૂમો વહ્ન્ય્-અભાવાદ્ ઇતિ.
02040 કારણ-વિરુદ્ધ-ઉપલબ્ધિર્ યથા, ન અસ્ય રોમ-હર્ષ-આદિ-વિશેષાઃ, સંનિહિત-દહન-વિશેષત્વાદ્ ઇતિ.
02041 કારણ-વિરુદ્ધ-કાર્ય-ઉપલબ્ધિર્ યથા, ન રોમ-હર્ષ-આદિ-વિશેષ-યુક્ત-પુરુષવાન્ અયં પ્રદેશઃ, ધૂમાદ્ ઇતિ.
02042 ઇમે સર્વે કાર્ય-અનુપલબ્ધ્ય્-આદયો દશ-અનુપલબ્ધિ-પ્રયોગાઃ સ્વભાવ-અનુપલબ્ધૌ સંગ્રહમ્ ઉપયાન્તિ.
02043 પારંપર્યેણ અર્થાન્તર-વિધિ-પ્રતિષેધાયાં પ્રયોગ-ભેદે અપિ.
02044 પ્રયોગ-દર્શન-અભ્યાસાત્ સ્વયમ્ અપ્ય્ એવં વ્યવચ્છેદ-પ્રતીતિર્ ભવતિ ઇતિ સ્વાર્થે અપ્ય્ અનુમાને અસ્યાઃ પ્રયોગ-નિર્દેશઃ.
02045 સર્વત્ર ચ અસ્યામ્ અભાવ-વ્યવહાર-સાધન્યામ્ અનુપલબ્ધૌ યેષાં સ્વભાવ-વિરુદ્ધ-આદીનામ્ ઉપલબ્ધ્યા કારણ-આદીનામ્ અનુપલબ્ધ્યા ચ પ્રતિષેધ ઉક્તસ્ તેષામ્ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તાનામ્.
02045 એવ ઉપલબ્ધિર્ અનુપલબ્ધિશ્ ચ વેદિતવ્યા.
02046 અન્યેષાં વિરોધ-કાર્યકારણભાવ-સિદ્ધેઃ.
02047 પ્રમાણ-નિવૃત્તવ્ અપ્ય્ અર્થ-અભાવ-અસિદ્ધેર્ ઇતિ.
03001 ત્રિરૂપ-લિઙ્ગ-આખ્યાનં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્.
03002 કારણે કાર્ય-ઉપચારાત્.
03003 તદ્ દ્વિવિધમ્.
03004 પ્રયોગ-ભેદાત્.
03005 સાધર્મ્ય-વૈધર્મ્ય-વચન ઇતિ.
03006 ન અનયોર્ અર્થતઃ કશ્ચિદ્ ભેદઃ.
03007 અન્યત્ર પ્રયોગ-ભેદાત્.
03008 તત્ર સાધર્મ્યવત્ પ્રયોગઃ: યદ્ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તં સન્ન્ ન ઉપલભ્યતે સો અસદ્-વ્યવહાર-વિષયઃ સિદ્ધઃ, યથા અન્યઃ કશ્ચિદ્ દૃષ્ટઃ શશ-વિષાણ-આદિઃ. ન ઉપલભ્યતે ચ કશ્ચિત્ પ્રદેશ-વિશેષ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તો ઘટ ઇત્ય્ અનુપલબ્ધિ-પ્રયોગઃ.
03009 તથા સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ: યત્ સત્ તત્ સર્વમ્ અનિત્યમ્, યથા ઘટ-આદિર્ ઇતિ શુદ્ધસ્ય સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ.
03010 યદ્ ઉત્પત્તિમત્ તદ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સ્વભાવભૂત-ધર્મ-ભેદેન સ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ.
03011 યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપાધિ-ભેદેન.

03012 અપેક્ષિત-પર-વ્યાપારો હિ ભાવઃ સ્વભાવ-નિષ્પત્તૌ કૃતક ઇતિ.
03013 એવં પ્રત્યય-ભેદભેદિત્વ-આદયો અપિ દ્રષ્ટવ્યાઃ.
03014 સન્ન્ ઉત્પત્તિમાન્ કૃતકો વા શબ્દ ઇતિ પક્ષ-ધર્મ-ઉપદર્શનમ્.
03015 સર્વ એતે સાધન-ધર્મા યથાસ્વં પ્રમાણૈઃ. સિદ્ધ-સાધન-ધર્મ-માત્ર-અનુબન્ધ એવ સાધ્ય-ધર્મો અવગન્તવ્યાઃ.
03016 તસ્ય એવ તત્.
03017 સ્વભાવસ્ય ચ હેતુત્વાત્.
03018 વસ્તુતસ્ તયોસ્ તાદાત્મ્યમ્.
03019 તન્-નિષ્પત્તાવ્ અનિષ્પન્નસ્ય તત્-સ્વભાવત્વ-અભાવાત્.
03020 વ્યભિચાર-સમ્ભવાચ્ ચ.
03021 કાર્યહેતોઃ પ્રયોગઃ: યત્ર ધૂમસ્ તત્ર અગ્નિઃ, યથા મહાનસ-આદૌ. અસ્તિ ચ ઇહ ધૂમ ઇતિ.
03022 ઇહ અપિ સિદ્ધ એવ કાર્યકારણભાવે કારણે સાધ્યે કાર્યહેતુર્ વક્તવ્યઃ.
03023 વૈધર્મ્યવતઃ પ્રયોગઃ: યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તં તદ્ ઉપલભ્યત એવ, યથા નીલ-આદિ-વિશેષઃ. ન ચ એવમ્ ઇહ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તસ્ય સત ઉપલબ્ધિર્ ઘટસ્ય ઇત્ય્ અનુપલબ્ધિ-પ્રયોગઃ.
03024 અસત્ય્ અનિત્યત્વે ન અસ્ત્ય્ એવ સત્ત્વમ્ ઉત્પત્તિમત્ત્વં કૃતકત્વં વા. સંશ્ ચ શબ્દ ઉત્પત્તિમાન્ કૃતકો વા ઇતિ સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ.
03025 અસત્ય્ અગ્નૌ ન ભવત્ય્ એવ ધૂમઃ. અત્ર ચ અસ્તિ ધૂમ ઇતિ કાર્યહેતોઃ પ્રયોગઃ.
03026 સાધર્મ્યેણ અપિ હિ પ્રયોગે અર્થાદ્ વૈધર્મ્ય-ગતિર્ ઇતિ.
03027 અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યેન હેતોર્ અન્વય-અભાવાત્.
03028 તથા વૈધર્મ્યેણ અપ્ય્ અન્વય-ગતિઃ.
03029 અસતિ તસ્મિન્ સાધ્ય-અભાવે હેત્વ્-અભાવસ્ય અસિદ્ધેઃ.
03030 ન હિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે અસત્ય્ એકસ્ય નિવૃત્તવ્ અપરસ્ય નિયમેન નિવૃત્તિઃ.
03031 સ ચ દ્વિપ્રકારઃ સર્વસ્ય. તાદાત્મ્ય-લક્ષણસ્ તદુત્પત્તિ-લક્ષણશ્ ચ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.
03032 તેન હિ નિવૃત્તિં કથયતા પ્રતિબન્ધો દર્શનીયઃ. તસ્માત્ નિવૃત્તિ-વચનમ્ આક્ષિપ્ત-પ્રતિબન્ધ-ઉપદર્શનમ્ એવ ભવતિ. યચ્ ચ પ્રતિબન્ધ-ઉપદર્શનં તદ્ એવ અન્વય-વચનમ્ ઇત્ય્ એકેન અપિ વાક્યેન અન્વય-મુખેન વ્યતિરેક-મુખેન વા પ્રયુક્તેન સપક્ષ-અસપક્ષયોર્ લિઙ્ગસ્ય સદસત્ત્વ-ખ્યાપનં કૃતં ભવતિ ઇતિ ન અવશ્યં વાક્ય-દ્વય-પ્રયોગઃ.
03033 અનુપલબ્ધાવ્ અપિ: યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તં તદ્ ઉપલભ્યત એવ ઇત્ય્ ઉક્તે, અનુપલભ્યમાનં તાદૃશમ્ અસદ્ ઇતિ પ્રતીતેર્ અન્વય-સિદ્ધેઃ.
03034 દ્વયોર્ અપ્ય્ અનયોઃ પ્રયોગયોર્ ન અવશ્યં પક્ષ-નિર્દેશઃ.
03035 યસ્માત્ સાધર્મ્યવત્-પ્રયોગે અપિ યદ્ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તં સન્ ન ઉપલભ્યતે સો અસદ્-વ્યવહાર-વિષયઃ. ન ઉપલભ્યતે ચ અત્ર ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તો ઘટ ઇત્ય્ ઉક્તે સામર્થ્યાદ્ એવ ન ઇહ ઘટ ઇતિ ભવતિ.
03036 તથા વૈધર્મ્યવત્-પ્રયોગે અપિ: યઃ સદ્-વ્યવહાર-વિષય ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તઃ, સ ઉપલભ્યત એવ. ન તથા અત્ર તાદૃશો ઘટ ઉપલભ્યત ઇત્ય્ ઉક્તે સામર્થ્યાદ્ એવ ન ઇહ સદ્-વ્યવહાર-વિષય ઇતિ ભવતિ.
03037 કીદૃશઃ પુનઃ પક્ષ ઇતિ નિર્દેશ્યઃ.
03038 સ્વરૂપેણ એવ સ્વયમ્ ઇષ્ટો અનિરાકૃતઃ પક્ષ ઇતિ.
03039 સ્વરૂપેણ ઇતિ સાધ્યત્વેન ઇષ્ટઃ.
03040 સ્વરૂપેણ એવ ઇતિ સાધ્યત્વેન એવ ઇષ્ટો ન સાધનત્વેન અપિ.
03041 યથા શબ્દસ્ય અનિત્યત્વે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વં હેતુઃ, શબ્દે અસિદ્ધત્વાત્ સાધ્યમ્. ન પુનસ્ તદ્ ઇહ સાધ્યત્વેન એવ ઇષ્ટમ્, સાધનત્વેન અભિધાનાત્.
03042 સ્વયમ્ ઇતિ વાદિના.
03043 યસ્ તદા સાધનમ્ આહ.
03044 એતેન યદ્ય્ અપિ ક્વચિચ્ શાસ્ત્રે સ્થિતઃ સાધનમ્ આહ: તચ્ શાસ્ત્રકારેણ તસ્મિન્ ધર્મિણ્ય્ અનેક-ધર્મ-અભ્યુપગમે અપિ યસ્ તદા તેન વાદિના ધર્મઃ સ્વયં સાધયિતુમ્ ઇષ્ટઃ, સ એવ સાધ્યો ન ઇતર ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ.
03045 ઇષ્ટ ઇતિ યત્ર અર્થે વિવાદેન સાધનમ્ ઉપન્યસ્તં તસ્ય સિદ્ધિમ્ ઇચ્છતા સો અનુક્તો અપિ વચનેન સાધ્યઃ.
03046 તદ્ અધિકરણત્વાદ્ વિવાદસ્ય.
03047 યથા પરાર્થશ્ ચક્ષુર્-આદયઃ સંઘાતત્વાચ્ શયન-આસન-આદ્ય્-અઙ્ગ-વદ્ ઇતિ. અત્ર આત્મ-અર્થા ઇત્ય્ અનુક્તાવ્ અપ્ય્ આત્મ-અર્થતા સાધ્યા. તેન ન ઉક્ત-માત્રમ્ એવ સાધ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ.
03048 અનિરાકૃત ઇતિ, એતલ્-લક્ષણ-યોગે અપિ યઃ સાધયિતુમ્ ઇષ્ટો અપ્ય્ અર્થઃ પ્રત્યક્ષ-અનુમાન-પ્રતીતિ-સ્વ-વચનૈર્ નિરાક્રિયતે, ન સ પક્ષ ઇતિ પ્રદર્શન-અર્થમ્.
03049 તત્ર પ્રત્યક્ષ-નિરાકૃતો યથા, અશ્રાવણઃ શબ્દ ઇતિ.
03050 અનુમાન-નિરાકૃતો યથા, નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ.
03051 પ્રતીતિ-નિરાકૃતો યથા, અચન્દ્રઃ શશી ઇતિ.

03052 સ્વ-વચન-નિરાકૃતો યથા, ન અનુમાનં પ્રમાણમ્.
03053 ઇતિ ચત્વારઃ પક્ષાભાસા નિરાકૃતા ભવન્તિ.
03054 એવં સિદ્ધસ્ય, અસિદ્ધસ્ય અપિ સાધનત્વેન અભિમતસ્ય, સ્વયં વાદિના તદા સાધયિતુમ્ અનિષ્ટસ્ય, ઉક્ત-માત્રસ્ય ચ વિપર્યયેણ સાધ્યઃ. તેન એવ સ્વરૂપેણ અભિમતો વાદિન ઇષ્ટો અનિરાકૃતઃ પક્ષ ઇતિ પક્ષ-લક્ષણમ્ અનવદ્યં દર્શિતં ભવતિ.
03055 ત્રિરૂપલિઙ્ગ-આખ્યાનં પરાર્થ-અનુમાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્ર ત્રયાણાં રૂપાણામ્ એકસ્ય અપિ રૂપસ્ય અનુક્તૌ સાધનાભાસઃ.
03056 ઉક્તાવ્ અપ્ય્ અસિદ્ધૌ સન્દેહે વા પ્રતિપાદ્ય-પ્રતિપાદકયોઃ.
03057 એકસ્ય રૂપસ્ય ધર્મિ-સમ્બન્ધસ્ય અસિદ્ધૌ સન્દેહે વા અસિદ્ધો હેત્વાભાસાઃ.
03058 યથા, અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ સાધ્યે ચાક્ષુષત્વમ્ ઉભય-અસિદ્ધમ્.
03059 ચેતનાસ્ તરવ ઇતિ સાધ્યે સર્વ-ત્વગ્-અપહરણે મરણં પ્રતિવાદ્ય્-અસિદ્ધમ્, વિજ્ઞાન-ઇન્દ્રિય-આયુર્ નિરોધ-લક્ષણસ્ય મરણસ્ય અનેન અભ્યુપગમાત્, તસ્ય ચ તરુષ્વ્ અસમ્ભવાત્.
03060 અચેતનાઃ સુખ-આદય ઇતિ સાધ્યે ઉત્પત્તિમત્વં વા સાંખ્યસ્ય સ્વયં વાદિનો અસિદ્ધમ્.
03061 તથા સ્વયં તદ્-આશ્રયણસ્ય વા સન્દેહે અસિદ્ધઃ.
03062 યથા બાષ્પ-આદિ-ભાવેન સન્દિહ્યમાનો ભૂત-સંઘાતો અગ્નિ-સિદ્ધાવ્ ઉપદિશ્યમાનઃ સન્દિગ્ધ-અસિદ્ધઃ.
03063 યથા ઇહ નિકુઞ્જે મયૂરઃ કેકાયિતાદ્ ઇતિ.
03064 તદ્-આપાત-દેશ-વિભ્રમે.
03065 ધર્મ્ય્-અસિદ્ધાવ્ અપ્ય્ અસિદ્ધઃ, યથા સર્વગત આત્મા ઇતિ સાધ્યે સર્વત્ર ઉપલમ્ભમાન-ગુણત્વમ્.
03066 તથા એકસ્ય રૂપસ્ય અસપક્ષે અસત્ત્વસ્ય અસિદ્ધાવ્ અનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ.
03067 યથા શબ્દસ્ય અનિત્યત્વ-આદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેયત્વ-આદિકો ધર્મઃ સપક્ષ-વિપક્ષયોઃ સર્વત્ર એકદેશે વા વર્તમાનઃ.
03068 તથા, અસ્ય એવ રૂપસ્ય સન્દેહે અપ્ય્ અનૈકાન્તિક એવ.
03069 યથા અસર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગ-આદિમાન્ વા સાધ્યે વક્તૃત્વ-આદિકો ધર્મઃ સન્દિગ્ધ-વિપક્ષ-વ્યાવૃત્તિકઃ.
03070 સર્વજ્ઞો વક્તા ન ઉપલભ્યતે ઇત્ય્ એવંપ્રકારસ્ય અનુપલમ્ભસ્ય અદૃશ્ય-આત્મ-વિષયત્વેન સન્દેહ-હેતુત્વાત્. તતો અસર્વજ્ઞ-વિપર્યયાદ્ વક્તૃત્વ-આદેર્ વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા.
03071 વક્તૃત્વ-સર્વજ્ઞત્વયોર્ વિરોધ-અભાવાચ્ ચ યઃ સર્વજ્ઞઃ સ વક્તા ન ભવતિ ઇત્ય્ અદર્શને અપિ વ્યતિરેકો ન સિધ્યતિ સન્દેહાત્.
03072 દ્વિવિધો હિ પદાર્થાનાં વિરોધઃ.
03073 અવિકલ-કારણસ્ય ભવતો અન્યભાવે અભાવાદ્ વિરોધ-ગતિઃ.
03074 શીત-ઉષ્ણ-સ્પર્શ-વત્.
03075 પરસ્પર-પરિહાર-સ્થિત-લક્ષણતયા વા ભાવ-અભાવ-વત્.
03076 સ ચ દ્વિવિધો અપિ વિરોધો વક્તૃત્વ-સર્વજ્ઞત્વયોર્ ન સમ્ભવતિ.
03077 ન ચ અવિરુદ્ધ-વિધેર્ અનુપલબ્ધાવ્ અપ્ય્ અભાવ-ગતિઃ.
03078 રાગ-આદીનાં વચન-આદેશ્ ચ કાર્યકારણભાવ-અસિદ્ધેઃ.
03079 અર્થાન્તરસ્ય ચ અકારણસ્ય નિવૃત્તૌ ન વચન-આદેર્ નિવૃત્તિઃ.
03080 ઇતિ સન્દિગ્ધ-વ્યતિરેકો અનૈકાન્તિકો વચન-આદિઃ.
03081 દ્વયો રૂપયોર્ વિપર્યય-સિદ્ધૌ વિરુદ્ધઃ.
03082 કયોર્ દ્વયોઃ.
03083 સપક્ષે સત્ત્વસ્ય, અસપક્ષે ચ અસત્ત્વસ્ય, યથા કૃતકત્વં પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં ચ નિત્યત્વે સાધ્યે વિરુદ્ધો હેત્વાભાસઃ.
03084 અનયોઃ સપક્ષે અસત્ત્વમ્, અસપક્ષે ચ સત્ત્વમ્ ઇતિ વિપર્યય-સિદ્ધિઃ.
03085 એતૌ ચ સાધ્ય-વિપર્યય-સાધનાદ્ વિરુદ્ધૌ.
03086 નનુ ચ તૃતીયો અપિ ઇષ્ટ-વિઘાત-કૃદ્ વિરુદ્ધઃ.
03087 યથા પરાર્થાશ્ ચક્ષુર્-આદયઃ સંઘાતત્વાચ્ શયન-આસન-આદ્ય્-અઙ્ગ-વદ્ ઇતિ.
03088 તદ્ ઇષ્ટ-સંહત-પારાર્થ્ય-વિપર્યય-સાધનાદ્ વિરુદ્ધઃ.
03089 સ ઇહ કસ્માન્ ન ઉક્તઃ.
03090 અનયોર્ અન્તર્ભાવાત્.
03091 ન હ્ય્ અયમ્ આભ્યાં સાધ્ય-વિપર્યય-સાધનત્વેન ભિદ્યતે.

03092 ન હિ ઇષ્ટ-ઉક્તયોઃ સાધ્યત્વેન કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ.
03093 દ્વયો રૂપયોર્ એકસ્ય અસિદ્ધાવ્ અપરસ્ય ચ સન્દેહે અનૈકાન્તિકઃ.
03094 યથા વીત-રાગઃ કશ્ચિત્ સર્વજ્ઞો વા, વક્તૃત્વાદ્ ઇતિ. વ્યતિરેકો અત્ર અસિદ્ધઃ, સન્દિગ્ધો અન્વયઃ.
03095 સર્વજ્ઞ-વીત-રાગયોર્ વિપ્રકર્ષાદ્ વચન-આદેસ્ તત્ર સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા સન્દિગ્ધમ્.
03096 અનયોર્ એવ દ્વયો રૂપયોઃ સન્દેહે અનૈકાન્તિકઃ.
03097 યથા સાત્મકં જીવચ્છરીરં પ્રાણ-આદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ.
03098 ન હિ સાત્મક-નિરાત્મકાભ્યામ્ અન્યો રાશિર્ અસ્તિ યત્ર અયં પ્રાણ-આદિર્ વર્તતે.
03099 આત્મનો વૃત્તિ-વ્યવચ્છેદાભ્યાં સર્વ-સંગ્રહાદ્.
03100 ન અપ્ય્ અનયોર્ એકત્ર વૃત્તિ-નિશ્ચયઃ.
03101 સાત્મકત્વેન અનાત્મકત્વેન વા પ્રસિદ્ધે પ્રાણ-આદેર્ અસિદ્ધેઃ.
03102 તસ્માજ્ જીવચ્છરીર-સમ્બન્ધી પ્રાણ-આદિઃ સાત્મકાદ્ અનાત્મકાચ્ ચ સર્વસ્માદ્ વ્યાવૃત્તત્વેન અસિદ્ધેસ્ તાભ્યાં ન વ્યતિરિચ્યતે.
03103 ન તત્ર અન્વેતિ.
03104 એકાત્મન્ય્ અપ્ય્ અસિદ્ધેઃ.
03105 ન અપિ સાત્મકાદ્ અનાત્મકાચ્ ચ તસ્ય અન્વય-વ્યતિરેકયોર્ અભાવ-નિશ્ચયઃ.
03106 એક-અભાવ-નિશ્ચયસ્ય અપર-ભાવ-નિશ્ચય-નાન્તરીયકત્વાત્.
03107 અન્વય-વ્યતિરેકયોર્ અન્યોન્ય-વ્યવચ્છેદ-રૂપત્વાત્. તત એવ અન્વય-વ્યતિરેકયોઃ સન્દેહાદ્ અનૈકાન્તિકાઃ.
03108 સાધ્ય-ઇતરયોર્ અતો નિશ્ચય-અભાવાત્.
03109 એવમ્ એષાં ત્રયાણાં રૂપાણામ્ એકૈકસ્ય દ્વયોર્ દ્વયોર્ વા રૂપયોર્ અસિદ્ધૌ સન્દેહે વા યથાયોગમ્ અસિદ્ધ-વિરુદ્ધ-અનૈકાન્તિકાસ્ ત્રયો હેત્વાભાસાઃ.
03110 વિરુદ્ધાવ્યભિચાર્ય્ અપિ સંશય-હેતુર્ ઉક્તઃ. સ ઇહ કસ્માન્ ન ઉક્તઃ.
03111 અનુમાન-વિષયે અસમ્ભવાત્.
03112 ન હિ સમ્ભવો અસ્તિ કાર્ય-સ્વભાવયોર્ ઉક્ત-લક્ષણયોર્ અનુપલમ્ભસ્ય ચ વિરુદ્ધતાયાઃ.
03113 ન ચ અન્યો અવ્યભિચારી.
03114 તસ્માદ્ અવસ્તુ-દર્શન-બલ-પ્રવૃત્તમ્ આગમ-આશ્રયમ્ અનુમાનમ્ આશ્રિત્ય તદ્-અર્થ-વિચારેષુ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી સાધન-દોષ ઉક્તઃ.
03115 શાસ્ત્રકારાણામ્ અર્થેષુ ભ્રાન્ત્યા વિપરીત-સ્વભાવ-ઉપસંહાર-સમ્ભવાત્.
03116 ન હ્ય્ અસ્ય સમ્ભવો યથાવસ્થિત-વસ્તુ-સ્થિતિષ્વ્ આત્મ-કાર્ય-અનુપલમ્ભેષુ.
03117 તત્ર ઉદાહરણમ્: યત્ સર્વ-દેશ-અવસ્થિતૈઃ સ્વ-સમ્બન્ધિભિર્ યુગપદ્ અભિસમ્બધ્યતે તત્ સર્વગતમ્, યથા આકાશમ્. અભિસમ્બધ્યતે ચ સર્વ-દેશ-અવસ્થિતૈઃ સ્વ-સમ્બન્ધિભિર્ યુગપત્ સામાન્યમ્ ઇતિ.
03118 તત્-સમ્બન્ધિ-સ્વભાવ-માત્ર-અનુબન્ધિની તદ્-દેશ-સંનિહિત-સ્વભાવતા.
03119 ન હિ યો યત્ર ન અસ્તિ તદ્-દેશમ્ આત્મના વ્યાપ્નોતિ ઇતિ સ્વભાવહેતુ-પ્રયોગઃ.
03120 દ્વિતીયો અપિ પ્રયોગઃ: યદ્ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તં સન્ ન ઉપલભ્યતે ન તત્ તત્ર અસ્તિ. તદ્ યથા, ક્વચિદ્ અવિદ્યમાનો ઘટઃ. ન ઉપલભ્યતે ચ ઉપલબ્ધિ-લક્ષણ-પ્રાપ્તં સામાન્યં વ્યક્ત્ય્-અન્તરાલેષ્વ્ ઇતિ. અયમ્ અનુપલમ્ભઃ સ્વભાવશ્ ચ પરસ્પર-વિરુદ્ધ-અર્થ-સાધનાદ્ એકત્ર સંશયં જનયતઃ.
03121 ત્રિરૂપો હેતુર્ ઉક્તઃ. તાવતા ચ અર્થ-પ્રતીતિર્ ઇતિ ન પૃથગ્ દૃષ્ટાન્તો નામ સાધન-અવયવઃ કશ્ચિદ્. તેન ન અસ્ય લક્ષણં પૃથગ્ ઉચ્યતે ગત-અર્થત્વાત્.
03122 હેતોઃ સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ અસપક્ષાચ્ ચ સર્વતો વ્યાવૃત્તી રૂપમ્ ઉક્તમ્ અભેદેન. પુનર્ વિશેષેણ કાર્ય-સ્વભાવયોર્ ઉક્ત-લક્ષણયોર્ જન્મ-તન્-માત્ર-અનુબન્ધૌ દર્શનીય-અવક્તૌ. તચ્ ચ દર્શયતા, યત્ર ધૂમસ્ તત્ર અગ્નિઃ, અસત્ય્ અગ્નૌ ન ક્વચિદ્ ધૂમો યથા મહાનસ-ઇતરયોઃ, યત્ર કૃતકત્વં તત્ર અનિત્યત્વમ્, અનિત્યત્વ-અભાવો કૃતકત્વ-અસમ્ભવો યથા
ઘટ-આકાશયોઃ, ઇતિ દર્શનીયમ્. ન હ્ય્ અન્યથા સપક્ષ-વિપક્ષયોઃ સદસત્ત્વે યથોક્ત-પ્રકારે શક્યે દર્શયિતુમ્. તત્ કાર્યતા-નિયમઃ કાર્ય-લિઙ્ગસ્ય
સ્વભાવ-લિઙ્ગસ્ય ચ સ્વભાવેન વ્યાપ્તિઃ. અસ્મિંશ્ ચ અર્થે દર્શિતે દર્શિત એવ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ. એતાવાન્ માત્ર-રૂપત્વાત્ તસ્ય ઇતિ.
03123 એતેન એવ દૃષ્ટાન્ત-દોષા અપિ નિરસ્તા ભવન્તિ.
03124 યથા નિત્યઃ શબ્દો અમૂર્તત્વાત્. કર્મ-વત્ પરમાણુ-વદ્ ઘટ-વદ્ ઇતિ. એતે દૃષ્ટાન્તાભાસાઃ સાધ્ય-સાધન-ધર્મ-ઉભય-વિકલાઃ.
03125 તથા સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-ધર્મ-આદયશ્ ચ, યથા રાગ-આદિમાન્ અયં વચનાદ્ રથ્યા-પુરુષ-વત્. મરણ-ધર્મો અયં પુરુષો રાગ-આદિમત્ત્વાદ્ રથ્યા-પુરુષ-વત્. અસર્વજ્ઞો અયં રાગ-આદિમત્વાદ્ રથ્યા-પુરુષ-વદ્ ઇતિ.
03126 તથા અનન્વયો અપ્રદર્શિત-અન્વયશ્ ચ, યથા યો ઉક્તા સ રાગ-આદિમાન્, ઇષ્ટ-પુરુષ-વત્. અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટ-વદ્ ઇતિ.
03127 તથા વિપરીત-અન્વયઃ, યદ્ અનિત્યં તત્ કૃતકમ્ ઇતિ.
03128 સાધર્મ્યેણ દૃષ્ટાન્ત-દોષાઃ.
03129 વૈધર્મ્યેણ અપિ, પરમાણુ-વત્ કર્મ-વત્ આકાશ-વદ્ ઇતિ સાધ્ય-આદ્ય્-અવ્યતિરેકિણઃ.

03130 તથા સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-વ્યતિરેક-આદયઃ, યથા અસર્વજ્ઞાઃ કપિલ-આદયો અનાપ્તા વા અવિદ્યમાન-સર્વજ્ઞતા-આપ્તતા-લિઙ્ગભૂત-પ્રમાણ-અતિશય-શાસનત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-ઉદાહરણમ્, યઃ સર્વજ્ઞ આપ્તો વા સ જ્યોતિર્-જ્ઞાન-આદિકમ્ ઉપદિષ્ટવાન્, યથા ઋષભ-વર્ધમાન-આદિર્ ઇતિ. તત્ર અસર્વજ્ઞતા અનાપ્તયોઃ સાધ્ય-ધર્મયોઃ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકઃ.
03131 સન્દિગ્ધ-સાધન-વ્યતિરેકો યથા, ન ત્રયીવિદા બ્રાહ્મણેન ગ્રાહ્ય-વચનઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગ-આદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-ઉદાહરણમ્, યે ગ્રાહ્ય-વચના ન તે રાગ-આદિમન્તઃ. તદ્ યથા ગૌતમ-આદયો ધર્મ-શાસ્ત્રાણાં પ્રણેતાર ઇતિ. ગૌતમ-આદિભ્યો રાગ-આદિમત્ત્વસ્ય સાધન-ધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા.
03132 સન્દિગ્ધ-ઉભય-વ્યતિરેકો યથા, અવીત-રાગાઃ કપિલ-આદયઃ, પરિગ્રહ-આગ્રહ-યોગાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્યેણ ઉદાહરણમ્, યો વીત-રાગો ન તસ્ય પરિગ્રહ-આગ્રહઃ, યથા ઋષભ-આદેર્ ઇતિ. ઋષભ-આદેર્ અવીત-રાગત્વ-પરિગ્રહ-આગ્રહ-યોગયોઃ સાધ્ય-સાધન-ધર્મયોઃ સન્દિગ્ધો વ્યતિરેકઃ.
03133 અવ્યતિરેકો યથા, અવીત-રાગો અયં વક્તૃત્વાત્. વૈધર્મ્યેણ ઉદાહરણમ્, યત્ર અવીત-રાગત્વં ન અસ્તિ ન સ વક્તા, યથા ઉપલ-ખણ્ડ ઇતિ. યદ્ય્ અપ્ય્ ઉપલ-ખણ્ડાદ્ ઉભયં વ્યાવૃત્તં તથા અપિ સર્વો વીત-રાગો ન વક્તા ઇતિ વ્યાપ્ત્યા વ્યતિરેક-અસિદ્ધેર્ અવ્યતિરેકઃ.
03134 અપ્રદર્શિત-વ્યતિરેકો યથા, અનિત્યઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાદ્ આકાશ-વદ્ ઇતિ વૈધર્મ્યેણ.
03135 વિપરીત-વ્યતિરેકો યથા, યદ્ અકૃતકં તન્ નિત્યં ભવતિ ઇતિ.
03136 ન હ્ય્ એભિર્ દૃષ્ટાન્તાભાસાઇર્ હેતોઃ સામાન્યલક્ષણં સપક્ષ એવ સત્ત્વં વિપક્ષે ચ સર્વત્ર અસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચયેન શક્યં દર્શયિતું વિશેષ-લક્ષણં વા. તદ્ અર્થાપત્ત્યા એષાં નિરાસો દ્રષ્ટવ્યઃ.
03137 દૂષણા ન્યૂનતા-આદ્ય્-ઉક્તિઃ.
03138 યે પૂર્વં ન્યૂનતા-આદયઃ સાધન-દોષા ઉક્તાસ્ તેષામ્ ઉદ્ભાવનં દૂષણમ્. તેન પર-ઇષ્ટ-અર્થ-સિદ્ધિ-પ્રતિબન્ધાત્.
03139 દૂષણાભાસાસ્ તુ જાતયઃ.
03140 અભૂત-દોષ-ઉદ્ભાવનાનિ જાત્ય્-ઉત્તરાણિ ઇતિ.