નૈરાત્મ્યપરિપૃચ્છામહાયાનસૂત્ર · અધ્યાય 1

(#વૈદ્ય 174#)
#નૈરાત્મ્યપરિપૃચ્છા નામ મહાયાનસૂત્રમ્ ।#
અથ તે તીર્થિકા ઉપલમ્ભદૃષ્ટયઃ સવિકલ્પાઃ સવિતર્કા મહાયાનિકમુપસૃત્ય સાદરકૃતાઞ્જલિપુટા નૈરાત્મ્યપ્રશ્નં પરિપૃચ્છન્તિ સ્મ - નૈરાત્મકં શરીરમિતિ કુલપુત્ર સર્વજ્ઞેન નિર્દિશ્યતે । યદિ શરીરં નૈરાત્મકમ્, પરમાત્મા ન વિદ્યતે । તત્ કસ્માત્સકાશાદેતે હસિતરુદિતક્રીડિતક્રોધમાનેર્ષ્યાંપૈશુન્યાદયઃ સમુત્પદ્યન્તે? તદસ્માકં સંદેહં મોચયિતુમર્હતિ ભગવાન્ - કિમસ્તિ શરીરે પરમાત્મા, કિં વા નાસ્તિ?
મહાયાનિકાઃ પ્રાહુઃ - માર્ષાઃ, શરીરે પરમાત્મા અસ્તીત્યુચ્યતે, ન હિ નાસ્તીતિ । દ્વયમત્ર નોચ્યતે । અસ્તિ પરમાત્મેત્યુચ્યમાને માર્ષા મિથ્યાપ્રલાપઃ । યદ્યસ્તિ, તત્કથં માર્ષાઃ કેશનખદન્તચર્મરોમસિરામાંસાસ્થિમેદમજ્જાસ્નાયુપ્લીહાન્ત્રનાલશિરઃકરચરણાઙ્ગસકલશરીરે સ બાહ્યાભ્યન્તરે વિચાર્યમાણે ન દૃશ્યતે પરમાત્મા?
તીર્થિકાઃ પ્રાહુઃ - ન દૃશ્યતે કુલપુત્ર પરમાત્મા । માંસચક્ષુષા વયં ન પશ્યામઃ । કદાચિદ્દિવ્યચક્ષુષઃ પશ્યન્તિ ।
મહાયાનિકાઃ પ્રાહુઃ - ન માર્ષા દિવ્યચક્ષુષો ઽપિ પશ્યન્તિ । યસ્ય ન વર્ણો ન રૂપં ન સંસ્કારઃ, તત્કથં દૃશ્યતે?
તીર્થિકાઃ પ્રાહુઃ - કિં નાસ્તિ?
મહાયાનિકાઃ પ્રાહુઃ - નાસ્તીત્યુચ્યમાને માર્ષા મિથ્યાપ્રલાપઃ । યદિ નાસ્તિ, તત્કથમસ્ય એતે હસિતરુદિતક્રીડિતક્રોધમાનેર્ષ્યાપૈશુન્યાદયઃ સંભવન્તિ? તેન નાસ્તીતિ વક્તું ન પાર્યતે । ઉભાવેતૌ દ્વૌ નોચ્યેતે ।
તીર્થિકાઃ પ્રાહુઃ - યદિ કુલપુત્ર નોચ્યતે અસ્તીતિ વા નાસ્તીતિ વા, તત્કિમત્રાલમ્બનં ભવતુ?
મહાયાનિકાઃ પ્રાહુઃ - ન માર્ષાઃ કિંચિદાલમ્બનં ભવતિ ।
તીર્થિકાઃ પ્રાહુઃ - કિં શૂન્યમાકાશમિવ?
મહાયાનિકાઃ પ્રાહુઃ - એવમેતન્માર્ષાઃ, એવમેતત્ । શૂન્યમાકાશમિવ ।
તીર્થિકાઃ પ્રાહુઃ - યદ્યેવં કુલપુત્ર, તદેતે હસિતરુદિતક્રીડિતક્રોધમાનેર્ષ્યાપૈશુન્યાદયઃ કથં દ્રષ્ટવ્યાઃ?
મહાયાનિકાઃ પ્રાહુઃ - સ્વપ્નમાયેન્દ્રજાલસદૃશા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
તીર્થિકાઃ પ્રાહુઃ - કીદૃશી મય, કીદૃશઃ સ્વપ્નઃ, કિદૃશ ઇન્દ્રજાલ ઇતિ?
મહાયાનિકાઃ પ્રાહુઃ - ઉપલક્ષણમાત્રં મયા અગ્રાહા, પ્રતિભાસમાત્રં સ્વપ્નઃ પ્રકૃતિશૂન્યતાસ્વરૂપઃ, ઇન્દ્રજાલઃ કૃત્રિમપ્રયોગઃ । એવં માર્ષાઃ સર્વે સ્વપ્નમાયેન્દ્રજાલસદૃશા દ્રષ્ટવ્યાઃ । પુનરપરં દ્વૌ ભેદૌ વિનિર્દિષ્ટૌ યદુત સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ । તત્ર સંવૃતિર્નામ અયમાત્મા, અયં (#ન્પરિપૃ, વૈદ્ય 175#) પરઃ । એવં જીવઃ પુરુષઃ પુદ્ગલઃ કારકઃ વેદકઃ । ધનપુત્રકલત્રાદિકલ્પના યા, સા સંવૃતિર્નામ । યત્ર નાત્મા ન પરઃ, એવં ન જીવો ન પુદ્ગલઃ ન પુરુષઃ ન કારકઃ ન વેદકઃ ન ધનં - - - - - સા મધ્યમા પ્રતિપત્તિર્ધર્માણામ્ । તત્રેદમુચ્યતે -
સંવૃતિઃ પરમાર્થશ્ચ દ્વૌ ભેદૌ સંપ્રકાશિતૌ ।
સંવૃતિર્લૌકિકો ધર્મઃ પરમાર્થશ્ચ લોકોત્તરઃ

સંવૃતિધર્મમાપન્નાઃ સત્ત્વાઃ ક્લેશવશાનુગાઃ ।
ચિરં ભ્રમન્તિ સંસારે પરમાર્થમજાનકાઃ

સંવૃતિર્લૌકિકો ધર્મસ્તં કલ્પયન્ત્યપણ્ડિતાઃ ।
અભૂતપરિકલ્પનાદ્દુઃખાન્યનુભવન્તિ તે

મુક્તિમાર્ગં ન પશ્યન્તિ અન્ધા બાલાઃ પૃથગ્જનાઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે અજસ્રં ગતિપઞ્ચસુ

ભ્રમન્તિ ચક્રવન્મૂઢા લોકધર્મસમાવૃતાઃ ।
પરમાર્થં ન જાનન્તિ ભવો યત્ર નિરુધ્યતે ।
વેષ્ટિતા ભવજાલેન સંસરન્તિ પુનઃ પુનઃ

યથા ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ પ્રત્યાગચ્છતિ ગચ્છતિ ।
ભવં ચ્યુતિં તથા લોકે પુનરાયાન્તિ યાન્તિ ચ

અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારા અધ્રુવાઃ ક્ષણભઙ્ગુરાઃ ।
અતશ્ચ પરમાર્થજ્ઞો વર્જયેત્સંવૃતેઃ પદમ્

સ્વર્ગસ્થાને તુ યે દેવા ગન્ધર્વાપ્સરસાદયઃ ।
ચ્યુતિરસ્તિ ચ સર્વેષાં તત્સર્વં સંવૃતેઃ ફલમ્

સિદ્ધા વિદ્યાધરા યક્ષાઃ કિન્નરાશ્ચ મહોરગાઃ ।
પુનસ્તે નરકં યાન્તિ તત્સર્વં સંવૃતેઃ ફલમ્

શક્રત્વં ચક્રવર્તિત્વં સંપ્રાપ્ય ચોત્તમં પદમ્ ।
તિર્યગ્યોનૌ પુનર્જન્મ તત્સર્વં સંવૃતેઃ ફલમ્

અતઃ સર્વમિદં ત્યક્ત્વા દિવ્યં સ્વર્ગમહાસુખમ્ ।
ભાવયેત્સતતં પ્રાજ્ઞો બોધિચિત્તં પ્રભાસ્વરમ્

નિઃસ્વભાવં નિરાલમ્બં સર્વશૂન્યં નિરાલયમ્ ।
પ્રપઞ્ચસમતિક્રાન્તં બોધિચિત્તસ્ય લક્ષણમ્

ન કાઠિન્યં ન ચ મૃદુત્વં ન ચોષ્ણં નૈવ શીતલમ્ ।
ન સંસ્પર્શં ન ચ ગ્રાહ્યં બોધિચિત્તસ્ય લક્ષણમ્

ન દીર્ઘં નાપિ વા હ્રસ્વં ન પિણ્ડં ન ત્રિકોણકમ્ ।
ન કૃશં નાપિ ન સ્થૂલં બોધિચિત્તસ્ય લક્ષણમ્

ન શ્વેત નાપિ રક્તં ચ ન કૃષ્ણં ન ચ પીતકમ્ ।
અવર્ણં ચ નિરાકારં બોધિચિત્તસ્ય લક્ષણમ્

નિર્વિકારં નિરાભાસં નિરૂહં નિર્વિબન્ધકમ્ ।
અરૂપં વ્યોમસંકાશં બોધિચિત્તસ્ય લક્ષણમ્

ભાવનાસમતિક્રાન્તં તીર્થિકાનામગોચરમ્ ।
પ્રજ્ઞાપારમિતારૂપં બોધિચિત્તસ્ય લક્ષણમ્

અનૌપમ્યમનાભાસં અદૃશં શાન્તમેવ ચ ।
પ્રકૃતિશુદ્ધમદ્રવ્યં બોધિચિત્તસ્ય લક્ષણમ્

સર્વં ચ તેન સાદૃશ્યં નિઃસારં બુદ્બુદોપમમ્ ।
અશાશ્વતં ચ નૈરાત્મ્યં માયામરીચિસંનિભમ્

મૃપ્તિણ્ડવદ્ ઘટીભૂતં બહુપ્રપઞ્ચપૂરિતમ્ ।
રાગદ્વેષાદિસંયુક્તં સ્વપ્નમાયા તુ કેવલમ્

અભ્રાન્તરે યથા વિદ્યુત્ ક્ષણાદપિ ન દૃશ્યતે ।
પ્રજ્ઞાપારમિતાદૃષ્ટ્યા ભાવયેત્પરમં પદમ્

ક્રીડિતં હસિતં નિત્યં જલ્પિતં રુદિતં તથા ।
નૃત્યં ગીતં તથા વાદ્યં સર્વં સ્વપ્નોપમં હિ તત્

માયાસ્વપ્નોપમં સર્વં સંસ્કારં સર્વદેહિનામ્ ।
સ્વપ્નં ચ ચિત્તસંકલ્પં ચિત્તં ચ ગગનોપમમ્

ભાવયેદ્ય ઇમં નિત્યં પ્રજ્ઞાપારમિતાનયમ્ ।
સ સ ર્વપાપનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

ઇયં સાનુત્તરા બોધિઃ સર્વબુદ્ધૈઃ પ્રકાશિતા ।
ભાવનાં ભાવયિત્વેહ નિર્વાણં લભતે શિવમ્

યાવન્તઃ સંવૃતેર્દોષાસ્તાવન્તો નિર્વૃતેર્ગુણાઃ ।
નિર્વૃતિઃ સ્યાદનુત્પત્તિઃ સર્વદોષૈર્ન લિપ્યતે