મુણ્ડકોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

મુણ્ડકોપનિષદ્
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શ્રૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષિભિર્યજત્રાઃ। સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાઁસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ। સ્વસ્તિ નસ્તાક્ર્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ॥
ૐ શાન્તિઃ! શાન્તિઃ!! શાન્તિઃ!!!
ૐ બ્રહ્મા દેવાનામિત્યાદ્યાથર્વણોપનિષત્। અસ્યાશ્ચ વિદ્યાસમ્પ્રદાયકર્તૃપારમ્પર્યલક્ષણસમેબનેધમ્ આદાવેવાહ સ્વયમેવ સ્તુત્યર્થમ્। એવં હિ મહદ્ભિઃ પરમપુરુષાર્થસાધનત્વેન ગુરુણાયાસેન લબ્ધ્વા વિદ્યેતિ શ્રોતૃબુદ્ધિપ્રરોચનાય વિદ્યાં મહીકરોતિ। સ્તુત્યા પ્રરોચિતાયાં હિ વિદ્યાયાં સાદરાઃ પ્રવર્તેરિન્નિતિ।
પ્રયોજનેન તુ વિદ્યાયાઃ સાધ્યસાધનલક્ષણસમ્બન્ધમ્ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યતિ "ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિઃ"(મુ.ઉ.2।2।8) ઇત્યાદિના અત્ર ચાપરશબ્દવાચ્યાયામૃગ્વેદાદિલક્ષણાયાં વિધિપ્રતિષેધમાત્રપરાયાં વિદ્યાયાં સંસ્કારકારણાવિદ્યાદિદોષનિવર્તકત્વં નાસ્તીતિ સ્વયમેવોક્ત્વા પરાપરવિદ્યાભેદકરણપૂર્વકં "અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાઃ"(મુ.ઉ.1।2।8) ઇત્યાદિના તથા પરપ્રાપ્તિસાધનં સર્વસાધનસાધ્યવિષયવૈરાગ્યપૂર્વકં ગુરુપ્રસાદલભ્યાં બ્રહ્મવિદ્યામાહ - "પરીક્ષ્ય લોકાન્"(મુ.ઉ.1।2।12) ઇત્યાદિના। પ્રયોજનં ચાસકૃદ્બ્રવીતિ "બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ"(મુ.ઉ.3।2।9) ઇતિ "પરામૃતાઃ પરિમુચ્યન્તિ સર્વે" (મુ.ઉ.3।2।6) ઇતિ ચ।
જ્ઞાનમાત્રે યદ્યપિ સર્વાશ્રમિણામ્ અધિકારસ્તથાપિ સંન્યાસનિષ્ઠૈવ બ્રહ્મવિદ્યા મોક્ષસાધનં ન કર્મસહિતેતિ "ભૈક્ષાચર્યાં ચરન્તઃ"(મુ.ઉ.1।2।11) "સંન્યાસયોગાત્"(મુ.ઉ.3।2।6) ઇતિ ચ બ્રુવન્ દર્શયતિ।
વિદ્યાકર્મવિરોધાચ્ચ। ન હિ બ્રહ્માત્મૈકત્વદર્શનેન સહ કર્મ સ્વપ્નેપિ સમ્પાદયિતું શક્યમ્ વિદ્યાયાઃ કાલવિશેષાભાવાદનિયતનિમિત્તત્વાત્કાલસઙ્કોચાનુપપત્તિઃ।
યત્તુ ગૃહસ્તેષુ બ્રહ્મવિદ્યાસમ્પ્રદાયકર્તૃત્વાદિ લિઙ્ગં ન તત્સ્થિતન્યાયં બાધિતુમુત્સહતે। ન હિ વિધિશતેનાપિ તમઃપ્રકાશયોરોકત્ર સદ્ભાવઃ શક્યતે કર્તું કિમુત લિઙ્ગૈઃ કેવલૈરિતિ।
એવમુક્તસમ્બન્ધપ્રયોજનાયા ઉપનિષદોલ્પાક્ષરં ગ્રન્થવિવરણમારભ્યતે। ય ઇમાં બ્રહ્મવિદ્યામુપયન્ત્યાત્મભાવેન શ્રદ્ધાભક્તિપુરઃસરાઃ સન્તસ્તેષાં ગર્ભજન્મજરારોગાદ્યનર્થપૂગં નિશાતયતિ પરં વા બ્રહ્મા ગમયત્યવિદ્યાદિસંસારકારણં ચાત્યન્તમવસાદયતિ વિનાશયતીત્યુપનિષત્, ઉપનિપૂર્વસ્ય સદેરેવમર્થસ્મરણાત્।
1.1.1
ૐ બ્રહ્મા દેવાનાં પ્રથમઃ સમ્બભૂવ વિશ્વસ્ય કર્તા ભુવનસ્ય ગોપ્તા। સ બ્રહ્મવિદ્યાં સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠામથર્વાય જ્યેષ્ઠપુત્રાય પ્રાહ

એ.1.1.1
બ્રહ્મા પરિવૃઢો મહાન્ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યૈઃ સર્વાનન્યાનતિશેત ઇતિ। દેવાનાં દ્યોતનવતામિન્દ્રાદીનાં પ્રથમો ગુણૈઃ પ્રધાનઃ સન્ પ્રથમોગ્રે વા સમ્બભૂવાભિવ્યક્તઃ સમ્યક્સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્યભિપ્રાયઃ। ન તથા યથા ધર્માધર્મવશાત્ સંસારિણેન્યે જાયન્તે। "યોસાવતીન્દ્રિયોગ્રાહ્યઃ......"(મનુ.1।8) ઇત્યાદિસ્મૃતેઃ।
વિશ્વસ્ય સર્વસ્ય જગતઃ કર્તોત્પાદયિતા। ભુવનસ્યોત્પન્નસ્ય ગોપ્તા પાલયિતેતિ વિશેષણં બ્રહ્મણો વિદ્યાસ્તુતયે। સ એવં પ્રખ્યાતમહત્ત્વો બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદ્યાં બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનો વિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં યેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યમ્ (મુ.ઉ.1।2।13) ઇતિ વિશેષાણાત્પરમાત્મવિષયા હિ સા બ્રહ્મણા વાગ્રજેનોક્તેતિ બ્રહ્મવિદ્યા તાં સર્વવિદ્યાવેદ્યં વા વસ્ત્વનયૈવ વિજ્ઞાયત ઇતિ યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિ અમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ (છા.ઉ.6।1।3) ઇતિ શ્રુતેઃ। સર્વવિદ્યાપ્રતિષ્ઠામિતિ ચ સ્તૌતિ। વિદ્યામથર્વાય જ્યેષ્ઠપુત્રાય પ્રાહ। જ્યેષ્ઠશ્ચાસૌ પુત્રશ્ચાનેકેષુ બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિપ્રકારેષ્વન્યતમસ્ય સૃષ્ટિપ્રકારસ્ય પ્રમુખે પૂર્વમથર્વા સૃષ્ટ ઇતિ જ્યેષ્ઠસ્તસ્મૈ જ્યેષ્ઠપુત્રાય પ્રહોક્તવાન્

1.1.2
અથર્વણે યાં પ્રવદેત બ્રહ્માથર્વા તાં પુરોવાચાઙ્ગિરે બ્રહ્મવિદ્યામ્। સ ભારદ્વજાય સત્યવહાય પ્રાહભારદ્વાજોઙ્ગિરસે પરાવરામ્

એ.1.1.2
યામેતામથર્વણે પ્રવદેતાવદદ્બ્રહ્મવિદ્યાં બ્રહ્મા તામેવ બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્તામથર્વા પુરા પૂર્વમુવાચોક્તવાનઙ્ગિરેઙ્ગિર્નામ્ને બ્રહ્મવિદ્યામ્। સ ચાઙ્ગિર્ભારદ્વાજાય ભરદ્વાજગોત્રાય સત્યવહાય સત્યવહાય સત્યવહનામ્ને પ્રાહ પ્રોક્તવાન્। ભારદ્વાજોઙ્ગિરસે સ્વશિષ્યાય પુત્રાય વા પરાવરાં પરસ્માત્પરસ્માદવરેણ પ્રાપ્તેતિપરાવરા પરાવરસર્વવિદ્યાવિષયવ્યાપ્તેર્વા તાં પરાવરામઙ્ગિરસે પ્રાહેત્યનુષઙ્ગઃ

1.1.3
શૌનકો હ વૈ મહાશાલોઙ્ગિરસં વિધિવદુપસન્નઃ પપ્રચ્છ। કસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતીતિ

એ.1.1.3
શૌનક શુનકસ્યાપત્યં મહાશાલો મહાગૃહસ્થોઙ્ગિરસં ભારદ્વાજશિષ્યમાચાર્યં વિધિવદ્યથાશાશ્ત્રમિત્યેતત્ચ ઉપસન્ન ઉપગતઃ સન્પપ્રચ્છ પૃષ્ટવાન્ શૌનકાઙ્ગિરસોઃ સમ્બન્ધાદર્વાગ્ વિધિવદ્વિશેષણાદુપસદનવિધેઃ પૂર્વેષામનિયમ ઇતિ ગમ્યતે। મર્યાદાકરણાર્થં મધ્યદીપિકાન્યાયાર્થં વા વિશેષણમ્; અસ્મદાદિષ્વપ્યુપસદનવિધેરિષ્ટત્વાત્।
કિમિત્યાહ-કસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે તુ ઇતિ વિતર્કે ભગવો હે ભગવન્સર્વં યદિદં વિજ્ઞેયં વિજ્ઞાતં વિશેષેણ જ્ઞાતમવગતં ભવતીતિ એકસ્મિઞ્જ્ઞાતે સર્વવિદ્ભવતીતિ શિષ્ટપ્રવાદં શ્રુતવાઞ્શૌનકસ્તદ્વિશેષં વિજ્ઞાતુકામઃ સન્કસ્મિન્ ન્વિતિ વિતર્કયન્પપ્રચ્છ। અથવા લોકસામાન્યદૃષ્ટ્યા જ્ઞાત્યૈવ પપ્રચ્છ। સન્તિ લોકે સુવર્ણાદિશકલભેદાઃ સુવર્ણત્વાદ્યેકત્વવિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાયમાના લૌકિકૈઃ। તથા કિં ન્વસ્તિ સર્વસ્ય જગદ્ભેદસ્યૈકં કારણમ્, પદેકસ્મિન્વિજ્ઞાતે સર્વં વિજ્ઞાતં ભવતીતિ। નન્વવિદિતે હિ કસ્મિન્નિતિ પ્રશ્નોનુપપન્નઃ। કિમસ્તિ તદિતિ તથા પ્રશ્નો યુક્તઃ। સિદ્ધે હ્યસ્તિત્વે કસ્મિન્નિતિ સ્યાત્, યથા કસ્મિન્નિધેયમિતિ। નઃ અક્ષરબાહુલ્યાદાયસભીરુત્વાત્પ્રન્નઃ સમ્ભવત્યેવ કસ્મિન્ ન્વેકસ્મિન્વિજ્ઞાતે સર્વવિત્સ્યાદ્ ઇતિ

1.1.4
તસ્મૈ સ હોવાચ। દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે ઇતિ હ સ્મ યદ્બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પરા ચૈવાપરા ચ

એ.1.1.4
તસ્મૈ શૌનકાયાઙ્ગિરા આહ કિલોવાચ। કિમિત્યુચ્યતે। દ્વે વિદ્યે વેદીતવ્યે ઇત્યેવં હ સ્મ કિલ યદ્બ્રહ્મવિદો વેદાર્થાભિજ્ઞાઃ પરમાર્થદર્શિનો વદન્તિ। કે તે ઇત્યાહ - પરા ચ પરમાત્મવિદ્યા। અપરા ધર્માધર્મસાધનતત્ફલવિષયા।
નનુ કસ્મિન્વિદિતે સર્વવિદ્ભવતીતિ શૌનકેન પૃષ્ટં તસ્મિન્વક્તવ્યેપૃષ્ટમાહાઙ્ગિરા દ્વે વિદ્યે ઇત્યાદિના।
નૈષ દોષઃ, ક્રમાપેક્ષત્વાત્ પ્રતિવચનસ્ય। અપરા હિ અવિદ્યા સા નિરાકર્તવ્યા। તદ્વિષયે હિ વિદિતે ન કિઞ્ચિત્તત્ત્વતો વિદિતં સ્યાદિતિ। નિરાકૃત્ય હિ પૂર્વપક્ષં પશ્ચાત્સિદ્ધાન્તો વક્તવ્યો ભવતીતિ ન્યાયાત્

1.1.5
તત્રાપરા ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોથર્વવેદ શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દો જ્યોતિષમિતિ। અથ પરા યયા તદક્ષરમધિગમ્યતે

એ.1.1.5
તત્ર કાપરેત્યુચ્યતે - ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદોથર્વવેદ ઇત્યેતે ચત્વારો વેદાઃ શિક્ષાઃ કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દો જ્યોતિષમિત્યઙ્ગાનિ ષડેષાપરા વિદ્યા।
અથેદાનીમિયં પરા વિદ્યા ઉચ્યતે યથા તદ્વક્ષ્યમાણવિશેષણમ્ અક્ષરમઘિગમ્યતે પ્રાપ્યતે; અધિપૂર્વસ્ય ગમેઃ પ્રાયશઃ પ્રાપ્ત્યર્થત્વાત્। ન ચ પરપ્રાપ્તેરવગમાર્થસ્યભેદોસ્તિ। અવિદ્યાયા અપાય એવ હિ પરપ્રાપ્તિર્નાર્થાન્તરમ્।
નનુ ઋગ્વેદાદિબાહ્યા તર્હિ સા કથં પરા વિદ્યા સ્યાન્મોક્ષસાધનં ચ। "યા વેદબાહ્યાઃ સ્મૃતયો યાશ્ચ કાશ્ચ કુદૃષ્ટયઃ"। (મનુ.12।6) ઇતિ હિ સ્મરન્તિ। કુદૃષ્ટિત્વાન્નિષ્ફલત્વાદનાદેયા સ્યાત્। ઉપનિષદાં ચ ઋગ્વેદાદિબાહ્યત્વં સ્યાત્। ઋગ્વેદાદિત્વે તુ પૃથક્કરણમનર્થકમ્ અથ પરેતિ।
ન; વેદ્યવિષયવિજ્ઞાનસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। ઉપનિષદ્વેદ્યાક્ષરવિષયં હિ વિજ્ઞાનમિહ પરા વિદ્યેતિ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતં નોપનિષચ્છબ્દરાશિઃ। વેદશબ્દેન તુ સર્વત્ર શબ્દરાશિર્વિવક્ષિતઃ। શબ્દરાશ્યધિગમેપિ યત્નાન્તરમન્તરેણ ગુર્વભિગમનાદિલક્ષણં વૈરાગ્યં ચ નાક્ષરાધિગમઃ સમ્ભવતીતિ પૃથક્કરણં બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ પરા વિદ્યેતિ કથનં ચેતિ

યથા વિધિવિષયે કર્ત્રાદ્યનેકકારકોપસંહારદ્વારેણ વાક્યાર્થજ્ઞાનકાલાદ્ અન્યત્રાનુષ્ટેયોર્થોસ્તિ અગ્નિહોત્રાદિલક્ષણે ન તથેહ પરવિદ્યાવિષયે; વાક્યાર્થજ્ઞાનસમકાલ એવ તુ પર્યવસિતો ભવતિ। કેવલશબ્દપ્રકાશિતાર્થજ્ઞાનમાત્રનિષ્ઠવ્યતિરિક્તાભાવાત્ તસ્માદિહ પરાં વિદ્યાં સવિશેષણેન અક્ષરેણ વિશિનષ્ટિ યત્તદદ્રેશ્યમ્ ઇત્યાદિના। વક્ષ્યમાણં બુદ્ધૌ સંહૃત્ય સિદ્ધવત્પરામૃશ્યતે - યત્તદિતિ।
1.1.6
યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણમચક્ષુઃશ્રોત્રં તદપાણિપાદમ્। નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં તદવ્યયં યદ્ભૂતયોનિં પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃ

એ.1.1.6
અદ્રેશ્યમદૃશં સર્વેષાં બુદ્ધીન્દ્રિયાણામગમ્યમિત્યેતત્। દૃશેર્બહિઃ પ્રવૃત્તસ્ય પઞ્ચેન્દ્રિયદ્વારકત્વાત્ અગ્રાહ્યં ગોત્રમન્વયો મૂલમિત્યનર્થાન્તરમગોત્રમનન્વયમિત્યર્થઃ। ન હિ તસ્ય મૂલમસ્તિ યેન અન્વિતં સ્યાત્। વર્ણયન્ત ઇતિ વર્ણા દ્રવ્યધર્માઃ સ્થૂલત્વાદયઃ શુક્લત્વાદયો વા। અવિદ્યમાના વર્ણા યસ્ય તદવર્ણમક્ષરમ્। અચક્ષુઋશ્રોત્રં ચક્ષુશ્ચ શ્રોત્રં ચ નામરૂપવિષયે કરણે સર્વજન્તૂનાં તે અવિદ્યમાને યસ્ય તદચક્ષુઃશ્રોત્રમ્, "યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્"ઇતિ ચેતનાવત્ત્વવિશેષણાત્ પ્રાપ્તં સંસારિણામિવ ચક્ષુઃશ્રોત્રાદિભિઃ કરણૈરર્થસાધકત્વં તદિહાચક્ષુઃશ્રોત્રમિતિ વાર્યતે "પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શ્રૃણોત્યકર્ણઃ"(શ્વે.ઉ.3।19)ઇત્યાદિદર્શનાત્।
કિં ચ તદપાણિપાદં કર્મેન્દ્રિયરહિતમિત્યેતત્। યત એવમગ્રાહ્યમગ્રાહકં ચાતો નિત્યમ્, અવિનાશિ, વિભું વિવિધં બ્રહ્માદિસ્થાવરાન્તપ્રાણિભેદૈર્ભવતિ ઇતિ વિભુમ્। સર્વગતં વ્યાપકમાકાશવવત્સુસૂક્ષ્મં શબ્દાદિસ્થૂલત્વકારણરહિતત્વાત્। શબ્દાદયો હ્યાકાશવાય્વાદીનામુત્તરોત્તરં સ્થૂલત્વકારણાનિ તદભાવાત્ સુસૂક્ષ્મમ્। કિં ચ તદવ્યયમુક્તધર્મત્વાદેવ ન વ્યતીત્યવ્યયમ્। ન હિ અનઙ્ગસ્ય સ્વાઙ્ગાપચયલક્ષણો વ્યયઃ સમ્ભવતિ શરીરસ્યેવ। નાપિ કોશાપચયલક્ષણો વ્યયઃ સમ્ભવતિ રાજ્ઞ ઇવ। નાપિ ગુણદ્વારકો વ્યયઃ સમ્ભવત્યગુણત્વાત્સર્વાત્મકત્વાચ્ચ।
યદેવં લક્ષણં ભૂતયોનિં ભૂતાનાં કારણં પૃથિવીવ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં પરિશિષ્યન્તિ સર્વત આત્મભૂતં સર્વસ્યાક્ષરં પશ્યન્તિ ધીરા ધીમન્તો વિવેકિનઃ। ઈદૃશમક્ષરં યયા વિદ્યયાધિગમ્યતે સા પરા વિદ્યેતિ સમુદાયાર્થઃ

ભૂતયોન્યક્ષરમિત્યુક્તમ્। તત્કથં ભૂતયોનિત્વમિત્યુચ્યતે પ્રસિદ્ધદૃષ્ટાન્તૈઃ -
1.1.7
યથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્યતે ચ યથા પૃથિવ્યામોષધયઃ સમ્ભવન્તિ। યથા સતઃ પુરુષાત્કેશલોમાનિતથાક્ષરાત્સમ્ભવતીહ વિશ્વમ્

એ.1.1.7
યથા લોકે પ્રસિદ્ધમ્ - ઊર્ણનાભિર્લૂતાકીટઃ કિઞ્ચિત્કારણાન્તરમનપેક્ષ્ય સ્વયમેવ સૃજતે સ્વશરીરાવ્યતિરિક્તાનેવ તન્તૂન્બહિપ્રસારયતિ પુનસ્તાનેવ ગૃહ્યતે ચ ગૃહ્ણાતિ સ્વાત્મભાવમેવાપાદયતિ। યથા ચ પૃથિવ્યામોષધયો વ્રીહ્યાદિસ્થાવરાન્તા ઇત્યર્થઃ। સ્વાત્માવ્યતિરિક્તા એવ પ્રભવન્તિ। યથા ચ સતો વિદ્યમાનાઞ્જીવતઃ પુરુષાત્કેશલોમાનિ કેશાશ્ચ લોમાનિ ચ સમ્ભવન્તિ વિલક્ષણાનિ।
યથૈતે દૃષ્ટાનાતાસ્તથા વિલક્ષણં સલક્ષણં ચ નિમિત્તાન્તન્તરાનપેક્ષાદ્યથોક્તલક્ષણાદક્ષરાત્સમ્ભવતિ સમુત્પદ્યત ઇહ સંસારમણ્ડલે વિશ્વં સમસ્તં જગત્। અનેકદૃષ્ટાન્તોપાદાનં તુ સુખાર્થપ્રબોધનાર્થમ્

યદ્બ્રહ્મણ ઉત્પદ્યમાનં વિશ્વં તદનેન ક્રમેણોત્પદ્યતે ન યુગપદ્બદરમુષ્ટિપ્રક્ષેપવદિતિ, ક્રમનિયમવિવક્ષાર્થોયં
મન્ત્ર આરભ્યતે -
1.1.8
તપસા ચીયતે બ્રહ્મ તતોન્નમભિજાયતે। અન્નાત્પ્રાણો મનઃ સત્યં લોકાઃ કર્મસુ ચામૃતમ્

એ.1.1.8
તપસા જ્ઞાનેનોત્પત્તિવિધિજ્ઞતયા ભૂતયોન્યક્ષરં બ્રહ્મ ચીયત ઉપચીયત ઉત્પિપાદયિષદિદં જગદઙ્કુરમિવ બીજમુચ્છૂનતાં ગચ્છતિ પુત્રમિવ પિતા હર્ષેણ।
એવં સર્વજ્ઞતયા સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારશક્તિવિજ્ઞાનવત્તયોપચિતાત્ તતો બ્રહ્મણોન્નમદ્યતે ભુજ્યત ઇત્યન્નમવ્યાકૃતં સાધારણં સંસારિણાં વ્યાચિકીર્ષિતાવસ્થારૂપેણ અભિજાયત ઉત્પદ્યતે। તતશ્ચ અવ્યાકૃતાદ્વ્યાચિકીર્ષિતાવસ્થાતઃ અન્નાત્પ્રાણો હિરણ્યગર્ભો બ્રહ્મણો જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યધિષ્ઠિતજગત્સાધારણોવિદ્યાકામકર્મભૂતસમુદાયબીજાઙ્કુરો જગદાત્માભિજાયત ઇત્યનુષઙ્ગઃ।
તસ્માચ્ચ પ્રાણાન્મનો મન આખ્યં સઙ્કલ્પવિકલ્પસંશયનિર્ણયાદ્યાત્મકમભિજાયતે। તતોપિ સંકલ્પાદ્યાત્મકાન્મનસઃ સત્યં સત્યાખ્યમાકાશાદિ ભૂતપઞ્ચકમ્ અભિજાયતે। તસ્માત્સત્યાખ્યાદ્ભૂતપઞ્ચકાદ્ અણ્ડક્રમેણ સપ્તલોકા ભૂરાદયઃ। તેષુ મનુષ્યાદિપ્રાણિવર્ણાશ્રમક્રમેણ કર્માણિ। કર્મસુ ચ નિમિત્તભૂતેષ્વમૃતં કર્મજં ફલમ્। યાવત્કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈરપિ ન વિનશ્યન્તિ તાવત્ફલં ન વિનશ્યતિ ઇત્યમૃતમ્

ઉક્તમેવાર્થમુપસંજિહીર્ષુર્મન્ત્રો વક્ષ્યમાણાર્થમાહ -
1.1.9
યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ। તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ચ જાયતે

એ.1.1.9
ય ઉક્તલક્ષણોક્ષરાખ્યઃ સર્વજ્ઞઃ સામાન્યેન સર્વં જાનાતીતિ સર્વજ્ઞઃ। વિશેષેણ સર્વં વેત્તીતિ સર્વવિત્। યસ્ય જ્ઞાનમયં જ્ઞાનવિકારમેવ સાર્વજ્ઞ્યલક્ષણં તપોનાયાસલક્ષણં તસ્માદ્યથોક્તાત્ સર્વજ્ઞાદેતદુક્તં કાર્યલક્ષણં બ્રહ્મહિરણ્યગર્ભાખ્યં જાયતે। કિં ચ નામાસૌ દેવદત્તો યજ્ઞદત્ત ઇત્યાદિલક્ષણમ્, રૂપમિદં શુક્લં નીલમિત્યાદિ, અન્નં ચ વ્રીહિયવાદિલક્ષણં જાયતે પૂર્વમન્ત્રોક્તક્રમેણ, ઇત્યવિરોધો દ્રષ્ટવ્યઃ

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
અથ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
સાઙ્ગા વેદા અપરા વિદ્યોક્તા ઋગ્વેદો યજુર્વેદ ઇત્યાદિના। યત્તદ્રેશ્યમ્ ઇત્યાદિના નામરૂપમ્ અન્નં ચ જાયત ઇત્યન્તેન ગ્રન્થેન ઉક્તલક્ષણમક્ષરં યથા વિદ્યયા અધિગમ્યત ઇતિ પરા વિદ્યા સવિશેષણોક્તા। અતઃ પરમનયોર્વિદ્યયોર્વિષયૌ વિવેક્તવ્યૌ સંસારમોક્ષાવિત્યુત્તરો ગ્રન્થ આરભ્યતે।
તત્રાપરવિદ્યાવિષયઃ કર્ત્રાદિસાધનક્રિયાફલભેદરૂપઃ સંસારોનાદિઃ અનન્તો દુઃખસ્વરૂપત્વાદ્ધાતવ્યઃ પ્રત્યેકં શરીરિભિઃ સામસ્ત્યેનનદીસ્રોતોવદવ્યવચ્છેદસ્વરૂપસમ્બન્ધઃ।
તદુપશમલક્ષણો મોક્ષઃ પરવિદ્યાવિષયોનાદ્યનન્તોજરોમરોમૃતોભયઃ શુદ્ધઃ પ્રસન્નઃ સ્વાત્મપ્રતિષ્ઠલક્ષણઃ પરમાનન્દોદ્વયઃ ઇતિ।
પૂર્વં તાવદપરવિદ્યાયા વિષયપ્રદર્શનાર્થમારમ્ભઃ। તદ્દર્શને હિ તન્નિર્વેદોપપત્તેઃ। તથા ચ વક્ષ્યતિ - "પરીક્ષ્ય લોકાન્કર્મચિતાન્ (મુ.ઉ.1।2।12)" ઇત્યાદિના। ન હ્યપ્રદર્શિતે પરીક્ષોપપદ્યત ઇતિ તત્પ્રદર્શયન્નાહ -
1.2.1
તદેતત્સત્યં મન્ત્રેષુ કર્માણિ કવયો યાન્યપશ્યંસ્તાનિ ત્રેતાયાં બહુધા સન્તતાનિ। તાન્યાચરથ નિયતં સત્યકામા એષ વઃ પન્થાઃ સુકૃતસ્ય લોકે

એ.1.2.1
તદેતત્સત્યમવિતથમ્। કિં તત્? મન્ત્રેષ્વૃગ્વેદાદ્યાખ્યેષુ કર્માણિ અગ્નિહોત્રાદીનિ મન્ત્રૈરેવ પ્રકાશિતાનિ કવયો મેધાવિનો વસિષ્ઠાદયો યાન્યપશ્યન્દૃષ્ટવન્તઃ। યત્તદેતત્સત્યમેકાન્તપુરુષાર્થસાધનત્વાત્। તાનિ ચ વેદવિહિતાન્યૃષિદૃષ્ટાનિ કર્માણિ ત્રેતાયાં ત્રયીસંયોગલક્ષણાયાં હૌત્રાધ્વર્યવૌદ્ગાત્રપ્રકારાયામધિકરણભૂતાયાં બહુધા
બહુપ્રકારં સન્તતાનિ પ્રવૃત્તાનિ કર્મિભિઃ ક્રિયામાણાનિ ત્રેતાયાં વા યુગે પ્રાયશઃ પ્રવૃત્તાનિ।
અતો યૂયં તાન્યાચરથ નિર્વર્તયત નિયતં નિત્યં સત્યકામા યથાભૂતકર્મફલકામાઃ સન્તઃ। એષ વો યુષ્માકં પન્થા માર્ગઃ સુકૃતસ્ય સ્વયં નિર્વર્તિતસ્ય કર્મણમમો લોકે ફલનિમિત્તં લોક્યતે દૃશ્યતે ભુજ્યત ઇતિ કર્મફલં લોક ઉચ્યતે; તદર્થં તત્પ્રાપ્તય એષ માર્ગ ઇત્યર્થઃ। યાન્યેતાનિ અગ્નિહોત્રાદીનિ ત્રય્યાં વિહિતાનિ કર્માણિ તાન્યેષ પન્થા અવશ્યફલપ્રાપ્તિસાધનમિત્યર્થઃ

તત્રાગ્નિહોત્રમેવ તાવત્પ્રથમં પ્રદર્શનાર્થમુચ્યતે સર્વકર્મણાં પ્રાથમ્યાત્। તત્કથમ્?
1.2.2
યદા લેલાયતે હ્યર્ચિઃ સમિદ્ધે હવ્યવાહને। તદાજ્યભાગાવન્તરેણાહુતીઃ પ્રતિપાદયેત્

એ.1.2.2
યદૈવેન્ધનૈરભ્યાહિતૈઃ સમ્યગિદ્ધે સમિદ્ધે હવ્યવાહને લેલાયતે ચલત્યર્ચિસ્તદા તસ્મિન્કાલે લેલાયમાને ચલત્યર્ચિષ્યાજ્યભાગાવાજ્યભાગયોરન્તરેણ મધ્ય આવાપસ્થાન આહુતીઃ પ્રતિપાદયેત્પ્રક્ષિપેદ્દેવતામુદ્દિશ્ય। અનેકાહપ્રયોગાપેક્ષયાહુતીરિતિ બહુવચનમ્

એષ સમ્યગાહુતિપ્રક્ષેપાદિલક્ષણઃ કર્મમાર્ગો લોકપ્રાપ્તયે પન્થાસ્તસ્ય ચ સમ્યક્કરણં દુષ્કરમ્। વિપત્તયસ્ત્વનેકા ભવન્તિ। કથમ્?
1.2.3
યસ્યાગ્નિહોત્રમદર્શમપૌર્ણમાસમચાતુર્માસ્યમનાગ્રયણમતિથિવર્જિતં ચ। અહુતમવૈશ્વદેવમવિધિના
હુતમાસપ્તમાંસ્તસ્ય લોકાન્હિનસ્તિ

એ.1.2.3
યસ્યાગ્નિહોત્રિણોગ્નિહોત્રમદર્શં દર્શાખ્યેન કર્મણા વર્જિતમ્। અગ્નિહોત્રિણોવશ્યકર્તવ્યત્વાદ્ દર્શસ્ય। અગ્નિહોત્રસમ્બન્ધ્યગ્નિહોત્રવિશેષણમિવ ભવતિ। તદક્રિયમાણમિત્યેતત્। તથા પૌર્ણમાસમ્ ઇત્યાદિષ્વપ્યગ્નિહોત્રવિશેણત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્, અગ્નિહોત્રાઙ્ગત્વસ્ય અવિશિષ્ટત્વાત્। અપૌર્ણમાસં પૌર્ણમાસકર્મવર્જિતમ્, અચાતુર્માસ્યં ચાતુર્માસ્યકર્મવર્જિતમ્, અનાગ્રયણમાગ્રયણં શરદાદિકર્તવ્યં તચ્ચ ન ક્રિયતે યસ્ય, સ્વયં સમ્યગગ્નિહોત્રકાલેહુતમ્, અદર્શાદિવદવૈશ્વદેવં વૈશ્વદેવકર્મવર્જિતમ્, હૂયમાનમપ્યવિધિના હુતં ન યથાહુતમિત્યેતદ્ એવં દુઃસમ્પાદિતમસમ્પાદિતમ્ અગ્નિહોત્રાદ્યુપલક્ષિતં કર્મ કિં કરોતીત્યુચ્યતે।
આસપ્તમાન્સપ્તમસહિતાંસ્તસ્ય કર્તૃલોકાન્હિનસ્તિ હિનસ્તીવ આયાસમાત્રફલત્વાત્। સમ્યક્ક્રિયમાણેષુ હિ કર્મસુ કર્મપરિણામાનુરૂપેણ ભૂરાદયઃ સત્યાન્તાઃ સપ્ત લોકાઃ ફલં પ્રાપયન્તે। તે લોકા એવંભૂતેનાગ્નિહોત્રાદિકર્મણાત્વપ્રાપ્યત્વાદિંધસ્યન્ત ઇવ। આયાસમાત્રં ત્વવ્યભિચારીત્યતો હિનસ્તીત્યુચ્યતે।
પિણ્ડદાનાદ્યનુગ્રહેણ વા સમ્બન્ધ્યમાનાઃ પિતૃપિતામહપ્રપિતામહાઃ પુત્રપૌત્રપ્રપૌત્રાઃ સ્વાત્મોપકારાઃ સપ્ત લોકા ઉક્તપ્રકારેણાગ્નિહોત્રાદિના ન ભવન્તીતિ હિંસ્યન્ત ઇત્યુચ્યતે

1.2.4
કાલી કરાલી ચ મનોજવા ચ સુલોહિતા યા ચ સુધૂમ્રવર્ણા। સ્ફુલિઙ્ગિની વિશ્વરુચી ચ દેવી લેલાયમાના ઇતિ સપ્ત જિહ્વાઃ

એ.1.2.4
કાલી કરાલી ચ મનોજવા ચ સુલોહિતા યા ચ સુધૂમ્રવર્ણા સ્ફુલિઙ્ગિની વિશ્વરુચી ચ દેવી લેલાયમાના ઇતિ સપ્ત જિહ્વાઃ। કાલ્યાદ્યા વિશ્વરુચ્યન્તા લેલાયમાના અગ્નેર્હવિરાહુતિગ્રસનાર્થા એતાઃ સપ્ત જિહ્વાઃ

1.2.5
એતેષુ યશ્ચરતે ભ્રાજમાનેષુ યથાકાલં ચાહુતયો હ્યાદદાયન્। તં નયન્ત્યેતાઃ સૂર્યસ્ય રશ્મયોયત્ર દેવાનાં પતિરેકોધિવાસઃ

એતેષ્વગ્નિજિહ્વાભેદેષુ યોગ્નિહોત્રી ચરતે કર્માચરત્યગ્નિહોત્રાદિ ભ્રાજમાનેષુ દીપ્યમાનેષુ। યથાકાલં ચ યસ્ય કર્મણો યઃ કાલસ્તત્કાલં યથાકાલં યજમાનમાદદાયન્નાદદાના આહુતયો યજમાનેન નિર્વર્તિતાસ્તં નયન્તિ પ્રાપયન્ત્યેતાઃ આહુતયો યા ઇમા અનેન નિર્વર્તિતાઃ સૂર્યસ્ય રશ્મયો ભૂત્વા રશ્મિદ્વારૈરિત્યર્થઃ। યત્ર યસ્મિન્સ્વર્ગે દેવાનાં પતિરિન્દ3 એકઃ સર્વાનુપરિ અધિ વસતીત્યધિવાસઃ

કથં સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્યજમાનં વહન્તીત્યુચ્યતે -
1.2.6
એહ્યેહીતિ તમાહુતયઃ સુવર્ચસઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિર્યજમાનં વહન્તિ। પ્રિયાં વાચમભિવદન્ત્યોર્ચયન્ત્ય એષ વઃ પુણ્યઃ સુકૃતો બ્રહ્મલોકઃ

એ.1.2.6
એહ્યેહીત્યાહ્વયન્ત્યઃ સુવર્ચસો દીપ્તમત્યઃ કિં ચ પ્રિયામ્ ઇષ્ટાં વાચં સ્તુત્યાદિલક્ષણામભિવદન્ત્ય ઉચ્ચારયન્ત્યોર્ચયન્ત્યઃ પૂજયન્ત્યશ્ચૈષ વો યુષ્માકં પુણ્યઃ સુકૃતઃ પન્થા બ્રહ્મલોકઃ ફલરૂપઃ એવં પ્રિયાં વાચમભિવદન્ત્યો વહન્તીત્યર્થઃ। બ્રહ્મલોકઃ સ્વર્ગઃ પ્રકરણાત્

એતચ્ચ જ્ઞાનરહિતં કર્મૈતાવત્ફલમવિદ્યાકામકર્મકાર્યમતોસારં દુઃખમૂલમિતિ નિન્દ્યતે -
1.2.7
પ્લવા હ્યેતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટાદશોક્તમવરં યેષુ કર્મ। એતચ્છ્રેયો યેભિનન્દન્તિ મૂઢાજરામૃત્યું તે પુનરેવાપિ યન્તિ

એ.1.2.7
પ્લવા વિનાશિન ઇત્યર્થઃ। હિ યસ્માદેતેદૃઢા અસ્થિરા યજ્ઞરૂપા યજ્ઞસ્ય રૂપાણિ યજ્ઞરૂપા યજ્ઞનિર્વર્તકા અષ્ટાદશાષ્ટાદશ સંખ્યાકાઃ ષોડશðત્વજઃ પત્ની યજમાનશ્ચેત્યષ્ટાદશ, એતદાશ્રયં કર્મોક્તં કથિતં શાસ્ત્રેણ, યેષ્વષ્ટાદશાસ્વવરં કેવલં જ્ઞાનવર્જિતં કર્મ; અતસ્તેષામવરકર્માશ્રયાણામષ્ટાદશાનામદૃઢતયાપ્લવત્વાત્પ્લવતે સહ ફલેન તત્સાધ્યં કર્મ કુણ્ડવિનાશાદિવ ક્ષીરદધ્યાદીનાં તત્સ્થાનાં નાશઃ।
યત એવમેતત્કર્મ શ્રેયઃકરણમિતિ યેભિનન્દન્ત્યભિદૃષ્યન્ત્યવિવેકિનો મૂઢા અતસ્તે જરાં ચ મૃત્યું ચ જરામૃત્યું કિઞ્ચિત્કાલં સ્વર્ગે સ્થિત્વા પુનરેવાપિ યન્તિ ભૂયોપિ ગચ્છન્તિ

1.2.8
અવિદ્યાયામન્તરે વર્તમાનાસ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતંમન્યમાનાઃ। જઙ્ઘન્યમાનાઃ પરિયન્તિ મૂઢાઅન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

એ.1.2.8
અવિદ્યાયામન્તરે મધ્યે વર્તમાના અવિવેકપ્રાયાઃ સ્વયં વયમેવ ધીરા ધીમન્તઃ પણ્ડિતા વિદિતવેદિતવ્યાશ્ચેતિ મન્યમાના આત્માનં સમ્ભાવયન્તસ્તે ચ જઙ્ઘન્યમાના જરારોગાદ્યનેકાર્થવ્રાતૈઃ હન્યમાના ભૃશં પીડ્યમાનાઃ પરિયન્તિ વિભ્રમન્તિ મૂઢાઃ। દર્શનવર્જિતત્વાદન્ધેનૈવાચક્ષુષ્કેણૈવ નીયમાનાઃ પ્રદર્શ્યમાનમાર્ગા યથા લોકેન્ધા અક્ષિરહિતા ગર્તકણ્ટકાદૌ પતન્તિ તદ્વત્

કિઞ્ચ -
1.2.9
અવિદ્યાયાં બહુધા વર્તસાનાવયં કૃતાર્થા ઇત્યભિમન્યન્તિ બાલાઃ। યત્કર્મિણો ન પ્રવેદયન્તિ રાગાત્તેનાતુરાઃ ક્ષીણલોકાચ્ચ્યવન્તે

એ.1.2.9
અવિદ્યાયાં બહુધા બહુપ્રકારં વર્તમાના વયમેવ કૃતાર્થાઃ કૃતપ્રયોજના ઇત્યેવમભિમન્યન્ત્યભિમાનં કુર્વન્તિ બાલા અજ્ઞાનિનઃ। યદ્યસ્માદેવં કર્મિણો ન પ્રવેદયન્તિ તત્ત્વં ન જાનન્તિ રાગાત્કર્મફલરાગાભિભવનિમિત્તં તેન કારણેન આતુરા દુઃખાર્તાઃ સન્તઃ ક્ષીણલોકાઃ ક્ષીણકર્મફલાઃ સ્વર્ગલોકાચ્ચ્યવન્તે

1.2.10
ઇષ્ટાપૂર્તા મન્યમાના વરિષ્ઠં નાન્યચ્છ્રેયો વેદયન્તે પ્રમૂઢાઃ। નાકસ્ય પૃષ્ઠે તે સુકૃતેનુભૂત્વેમં
લોકં હીનતરં વા વિશન્તિ

એ.1.2.10
ઇષ્ટં યાગાદિ શ્રૌતં કર્મ, પૂર્તં વાપીકૂપતડાગાદિ સ્માર્તં મન્યમાના એતદેવાતિશયેન પુરુષાર્થસાધનં વરિષ્ઠં પ્રધાનમિતિ ચિન્તયન્તોન્યદાત્મજ્ઞાનાખ્યં શ્રેયઃ સાધનં ન વેદયન્તે ન જાનન્તિ, પ્રમૂઢાઃ પુત્રપશુબન્ધ્વાદિષુ પ્રમત્તતયા મૂઢાઃ। તે ચ નાકસ્ય સ્વર્ગસ્ય પૃષ્ઠ ઉપરિસ્થાને સુકૃતે ભોગાયતનેનુભૂત્વાનુભૂય કર્મફલં પુનરિમં લોકં માનુષમસ્માદ્ધીનતરં વા તિર્યઙ્નરકાદિલક્ષણં યથાકર્મશેષં વિશન્તિ

1.2.11
તપશ્રદ્ધે યે હ્યુપવસન્ત્યરણ્યેશાન્તા વિદ્વાંસો ભૈક્ષ્યચર્યાં ચરન્તઃ। સૂર્યદ્વારેણ તે વિરજાઃ પ્રયાન્તિયત્રામૃતઃ સ પુરુષો હ્યવ્યયાત્મા

એ.1.2.11
યે પુનસ્તદ્વિપરીતા જ્ઞાનયુક્તા વાનપ્રસ્થાઃ સંન્યાસિનશ્ચ તપઃ શ્રદ્ધે હિ તપઃ સ્વાશ્રમવિહિતં કર્મ શ્રદ્ધા હિરણ્યગર્ભાદિવિષયા વિદ્યાઃ તે તપઃશ્રદ્ધે ઉપવસન્તિ સેવન્તેરણ્યે વર્તમાનાઃ સન્તઃ શાન્તા ઉપરતકરણગ્રામાઃ, વિદ્વાંસો ગૃહસ્થાશ્ચ જ્ઞાનપ્રધાના ઇત્યર્થઃ। ભૈક્ષ્યચર્યાં ચરન્તઃ પરિગ્રહાભાવાદુપવસન્ત્યરણ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ સૂર્યદ્વારેણ સૂર્યોપલક્ષિતેનોત્તરાયણેન પથા તે વિરજા વિરજસઃ ક્ષીણપુણ્યપાપકર્માણઃ સન્તઃ ઇત્યર્થઃ, પ્રયાન્તિ પ્રકર્ષેણ યાન્તિ યત્ર યસ્મિન્સત્યલોકાદાવભૃતઃ સ પુરુષઃ પ્રથમજો હિરણ્યગર્ભો હ્યવ્યયાત્માવ્યયસ્વભાવો યાવત્સંસારસ્થાયી। એતદન્તાસ્તુ સંસારગતયોપરવિદ્યાગમ્યાઃ।
નનુ - એતં મોક્ષમિચ્છન્તિ કેચિત્।
ન, "ઇહૈવ સર્વે પ્રવિલીયન્તિ કામાઃ" (મુ.ઉ.3।2।2) "તે સર્વગં સર્વતઃ પ્રાપ્ય ધીરા યુક્તત્માનઃ સર્વમેવાવિશન્તિ" (મુ.ઉ.3।2।5) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ અપ્રકરમાચ્ચ। અપરવિદ્યાપ્રકરણે હિ પ્રવૃત્તે ન હ્યકસ્માન્મોક્ષપ્રસઙ્ગોસ્તિ। વિરજસ્ત્વં ત્વાપેક્ષિકમ્। સમસ્તમપરવિદ્યાકાર્યં સાધ્યસાધનલક્ષણં ક્રિયાકારકફલભેદભિન્નં દ્વૈતમ્ એતાવદેવ યદ્ધિરણ્યગર્ભપ્રાપ્ત્યવસાનમ્। તથા ચ મનુનોક્તં સ્થાવરાદ્યાં સંસારગતિમનુક્રામતા "બ્રહ્મા વિશ્વસૃજો ધર્મો મહાનવ્યક્તમેવ ચ। ઉત્તમાં સાત્ત્વિકીમેતાં ગતિમાહુર્મનીષિણઃ"(મનુ. 12।50) ઇતિ

અથેદાનીમસ્માત્સાધ્યસાધનરૂપાત્સર્વસ્માત્સંસારાદ્વિરક્તસ્ય પરસ્યાં વિદ્યાયામધિકારપ્રદર્શનાર્થમિદમુચ્યતે -
1.2.12
પરીક્ષ્ય લોકાન્કર્મચિતાન્બ્રાહ્મણો નિર્વેદમાયાન્નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન। તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સ ગુરુમેવાભિગચ્છેત્ સમિત્પાણિઃ શ્રોત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠમ્

એ.1.2.12
પરીક્ષ્ય યદેતદ્દૃગ્વેદાદ્યપરવિદ્યાવિષયં સ્વાભાવિક્યવિદ્યાકામકર્મદોષવત્પુરુષાનુષ્ઠેયમવિદ્યાવિષયં સ્વાભાવિક્યવિદ્યાકામકર્મદોષવત્પુરુષાનુષ્ઠેયમવિદ્યાદિદોષવન્તમેવ પુરુષં પ્રતિ વિહિતત્વાત્તદનુષ્ઠાનકાર્યભૂતાશ્ચ લોકા યે દક્ષિણોત્તરમાર્ગલક્ષણાઃ ફલભૂતાઃ યે ચ વિહિતાકરણપ્રતિષેધાતિક્રમદોષસાધ્યા નરકતિર્યક્પ્રેતલક્ષણાસ્તાનેતાન્પરીક્ષ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનાગમૈઃ
સર્વતો યાથાત્મ્યેનાવધાર્ય લોકાન્ સંસારગતિભૂતાન્ અવ્યક્તાદિસ્થાવરાન્તાન્વ્યાકૃતાવ્યાકૃતલક્ષણાન્ બીજાઙ્કુરવદિતરેતરોત્પત્તિનિમિત્તાનનેકાનર્થશતસહસ્ર સઙ્કુલાન્કદલીગર્ભવદસારાન્ માયામરીચ્યુદકગન્ધર્વનગરાકારાસ્વપ્નજલબુદ્બુદફેનસમાન્પ્રતિક્ષણપ્રધ્વંસાન્પૃષ્ઠતઃ કૃત્વાવિદ્યાકામદોષપ્રવર્તિતકર્મચિતાન્ધર્માધર્મનિર્વર્તિતાનિત્યેતત્। બ્રાહ્મણસ્યૈવ વિશેષતોધિકારઃ સર્વત્યાગેન બ્રહ્મવિદ્યાયામિતિ બ્રાહ્મણગ્રહણમ્। પરીક્ષ્ય લોકાન્કિં કુર્યાત્ ઇત્યુચ્યતે નિર્વેદમ્। નિઃપૂર્વો વિદિરત્ર વૈરાગ્યાર્થે વૈરાગ્યમાયાત્કુર્યાદિત્યેતત્।
સ વૈરાગ્યપ્રકારઃ પ્રદર્શ્યતે। ઇહ સંસારે નાસ્તિ કશ્ચિદપ્યકૃતઃ પદાર્થઃ। સર્વ એવ હિ લોકાઃ કર્મચિતાઃ કર્મકૃતત્વાચ્ચાનિત્યાઃ, ન નિત્યં કિઞ્ચિદસ્તીત્યભિપ્રાયઃ। સર્વં તુ કર્માનિત્યસ્યૈવ સાધનમ્ યસ્માચ્ચતુર્વિધમેવ હિ સર્વં કર્મ કાર્યમુત્પાદ્યમાપ્યં સંસ્કાર્યં વિકાર્યં વા, નાતઃ પરં કર્મણો વિશેષોસ્તિ। અહં ચ નિત્યેન અમૃતેનાભયેન કૂટસ્થેનાચલેન ધ્રુવેણાર્થેનાર્થી ન તદ્વિપરીતેન। અતઃ કિં કૃતેન કર્મણાયાસબહુલેનાનર્થસાધનેનેત્યેવં નિર્વિણ્ણો બ્રાહ્મણો ગુરુમેવાચાર્યં શમદમદયાદિસમ્પન્નમભિગચ્છેત્। શાસ્ત્રજ્ઞોપિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ બ્રહ્મજ્ઞાનાન્વેષણં ન કુર્યાદિત્યેતદ્ ગુરુમેવેત્યવધારણફલમ્।
સમિત્પાણિઃ સમિદ્ભારગૃહીતહસ્તઃ શ્રોત્રિયમધ્યયનશ્રુતાર્થસમ્પન્નં બ્રહ્મનિષ્ઠં હિત્વા સર્વકર્માણિ કેવલેદ્વયે બ્રહ્મણિ નિષ્ઠા યસ્ય સોયં બ્રહ્મનિષ્ઠો જપનિષ્ઠસ્તપોનિષ્ઠ ઇતિ યદ્વત્। ન હિ કર્મિણો બ્રહ્મનિષ્ઠતા સમ્ભવતિ કર્માત્મજ્ઞાનયોર્વિરોધાત્। સ તં ગુરું વિધિવદુપસન્નઃ પ્રસાદ્ય પૃચ્છેદક્ષરં પુરુષં સત્યમ્

1.2.13
તસ્મૈ સ વિદ્વાનુપસન્નાય સમ્યક્પ્રશાન્તચિત્તાય શમાન્વિતાય। યેનાક્ષરં પુરુષં વેદ સત્યંપ્રોવાચ તાં તત્ત્વતો બ્રહ્મવિદ્યામ્

એ.1.2.13
તસ્મૈ સ વિદ્વાન્ ગુરુર્બ્રહ્મવિદ્ ઉપસન્નાયોપગતાય સમ્યગ્યથાશાસ્ત્રમિત્યેતત્, પ્રશાન્તચિત્તાય ઉપરતદર્પાદિદોષાય શમાન્વિતાય બાહ્યેન્દ્રિયોપરમેણ ચ મુક્તાય સર્વતો વિરક્તાયેત્યેતત્। યેન વિજ્ઞાનેન યયા વિદ્યયા પરયાજક્ષરમદ્રેશ્યાદિવિશેષણં તદેવાક્ષરં પુરુષશબ્દવાચ્યં પૂર્ણત્વાત્ પુરિ શયનાચ્ચ સત્યં તદેવ પરમાર્થસ્વાભાવ્યાદક્ષરં ચાક્ષરણાદક્ષતત્વાદક્ષયત્વાચ્ચ વેદ વિજાનાતિ તાં બ્રહ્મવિદ્યાં તત્ત્વતો યથાવત્ પ્રોવાચ પ્રબ્રૂયાદિત્યર્થઃ। આચાર્યસ્યાપ્યયં નિયમો યન્ન્યાયપ્રપ્તસચ્છિષ્યનિસ્તારણમવિદ્યામહોદધેઃ

સમાપ્તમિદં પ્રથમં મુણ્ડકમ્
દ્વિતીયઃ મુણ્ડકઃ - પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
અપરવિદ્યાયાઃ સર્વં કાર્યમુક્તમ્। સ ચ સંસારો યત્સારો યસ્માન્મૂલાદક્ષરાત્ સમ્ભવતિ યસ્મિંશ્ચ પ્રલીયતે તદક્ષરં પુરુષાખ્યં સત્યમ્। યસ્મિન્ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિ તત્પરસ્યા બ્રહ્મવિદ્યાયા વિષયઃ સ વક્તવ્ય ઇત્યુત્તરો ગ્રન્થ આરભ્યતે -
2.1.1
તદેતત્સત્યં યથા સુદીપ્તાત્પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃસહસ્રશઃ પ્રભવન્તે સરૂપાઃ। તથાક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવાપિ યન્તિ

એ.2.1.1
યદપરવિદ્યાવિષયં કર્મફલલક્ષણં સત્યં તદાપેક્ષકમ્। ઇદં તુ પરવિદ્યાવિષયં પરમાર્થસલ્લક્ષણત્વાત્। તદેતત્સત્યં યથાભૂતં વિદ્યાવિષયમ્, અવિદ્યાવિષયત્વાચ્ચાનૃતમિતરમ્। અત્યન્તપરોક્ષત્વાત્કથં નામ પ્રત્યક્ષવત્સત્યમક્ષરં પ્રતિપદ્યેરન્નિતિ દૃષ્ટાન્તમાહ -
યથા સુદીપ્તાત્સુષ્ઠુ દીપ્તાદ્ ઇદ્ધાત્પાવકાદગ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગા અગ્ન્યવયવાઃ સહસ્રશોનેકશઃ પ્રભવન્તે નિર્ગચ્છન્તિ સરૂપા અગ્નિસલક્ષણા એવ તથોક્તલક્ષણાદ્ અક્ષરાદ્વિવિધા નાનાદેહોપાધિભેદમનુવિધીયમાનત્વાદ્વિવિધા હે સોમ્ય ભાવા જીવા આકાશાદિવ ઘટાદિ પરિચ્છિન્નાઃ સુષિરભેદા ઘટાદ્યુપાધિપ્રભેદમનુભવન્તિ, એવં નાનામરૂપકૃતદેહોપાધિપ્રભવમનુપ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવ તસ્મિન્નેવાક્ષરેપિ યન્તિ દેહોપાધિવિલયમનુલીયન્તે ઘટાદિવિલયમન્વિવ સુષિરભેદાઃ।
યથાકાશસ્ય સુષિરભેદોત્પત્તિ પ્રલયનિમિત્તત્વં ઘટાદ્યુપાધિકૃતમેવ તદ્વદક્ષરસ્યાપિ નામરૂપકૃતદેહોપાધિનિમિત્તમેવ જીવોત્પત્તિપ્રલયનિમિત્તત્વમ્

નામરૂપબીજભૂતાદવ્યાકૃતાખ્યાત્સ્વવિકારાપેક્ષયા પરાદક્ષરાત્પરં યત્સર્વોપાધિભેદવર્જિતમક્ષરસ્યૈવ સ્વરૂપમાકાશસ્યેવ સર્વમૂર્તિવર્જિતં નેતિ નેતીત્યાદિવિશેષણં વિવક્ષન્નાહ -
2.1.2
દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્પરતઃ પરઃ

એ.2.1.2
દિવ્યો દ્યોતનવાન્સ્વયંજ્યોતિષ્ટવાત્। દિવિ વા સ્વાત્મનિ ભવોલૌકિકો વા। હિ યસ્માદમૂર્તઃ સર્વમૂર્તિવર્જિતઃ
પુરુષઃ પૂર્ણઃ પુરિશયો વા, દિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરઃ સહ બાહ્યાભ્યન્તરેંણ વર્તત ઇતિ। અજો ન જાયતે કુતશ્ચિત્સ્વતોન્યસ્યજન્મનિમિત્તસ્ય ચાભાવાત્; યથાનભઃ સુષિરભેદાનાં ઘટાદિ। સર્વભાવવિકારાણાં જનિમૂલત્વાત્ તત્પ્રતિષેધેન સર્વે પ્રતિષિદ્ધા ભવન્તિ। સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજોતોજરોમૃતોક્ષરો ધ્રુવોભય ઇત્યર્થઃ।
યદ્યપિ દેહાદ્યુપાધિભેદદૃષ્ટીનામવિદ્યાદ્ દેહભેદેષુ સપ્રાણઃ સમનાઃ સેન્દ્રિયઃ સવિષય ઇવ પ્રત્યવભાસતે તલમલાદિમદિવ આકાશં તથાપિ તુ સ્વતઃ પરમાર્થદૃષ્ટીનામપ્રાણોવિદ્યમાનઃ ક્રિયાશક્તિભેદવાંશ્ચલનાત્મકો વાયુર્યસ્મિન્નસાવપ્રાણઃ। તથામના અનેકજ્ઞાનશક્તિભેદવત્સઙ્કલ્પાદ્યાત્મકં મનોપ્યવિદ્યમાનં યસ્મિન્સોયમમનાઃ। અપ્રાણો હ્યમનાશ્ચેતિ પ્રાણાદિવાયુભેદાઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ તદ્વિષયાશ્ચ તથા ચ બુદ્ધિમનસી બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તદ્વિષયાશ્ચ પ્રતિષિદ્ધા વેદિતવ્યઃ। તથા શ્રુત્યન્તરે - "ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ" (બૃ.ઉ.4।3।7) ઇતિ।
યસ્માચ્ચૈવં પ્રતિષિદ્ધોપાધિદ્વયઃ તસ્માચ્છુભ્રઃ શુદ્ધઃ। અતોક્ષરાન્નામરૂપબીજોપાધિલક્ષિતસ્વરૂપાત્સર્વકાર્યકરણબીજત્વેનોપલક્ષ્યમાણત્વાત્પરં તદુપાધિલક્ષણમવ્યાકૃતાખ્યમક્ષરં સર્વવિકારેભ્યઃ। તસ્માત્પરતોક્ષરાત્પરો નિરુપાધિકઃ પુરુષઃ ઇત્યર્થઃ।
યસ્મિંસ્તદાકાશાખ્યમક્ષરં સંવ્યવહારવિષયમોતં પ્રોતં ચ કથં પુનરપ્રાણાદિમત્ત્વં તસ્યેત્યુચ્યતે। યદિ હિ પ્રાણાદયઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ પુરુષ ઇવ સ્વેનાત્મના સન્તિ તદા પુરુષસ્ય પ્રાણાદિના વિદ્યમાનેન પ્રાણાદિમત્ત્વં ભવેન્ન તુ તે પ્રાણાદયઃ પ્રાગુત્પત્તેઃ પુરુષ ઇવ સ્વેનાત્મના સન્તિ તદા, અતોપ્રાણાદિમાન્પરઃ પુરુષઃ, યથાનુત્પન્ને પુત્રેપુત્રો દેવદત્તઃ

કથં તે ન સન્તિ પ્રાણાદય ઇત્યુચ્યતે, યસ્માત્ -
2.1.3
એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ । સ્વં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી

એ.2.1.3
એતસ્માદેવ પુરુષાન્નામરૂપબીજોપાધિલક્ષિતાજ્જાયત ઉત્પદ્યતેવિદ્યાવિષયવિકારભૂતો નામધેયોનૃતાત્મકઃ પ્રાણઃ "વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્" (છા.ઉ.6।1।4) "અનૃતમ્" ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। ન હિ તેનાવિદ્યાવિષયેણાનૃતેન પ્રાણેન સપ્રાણત્વં પરસ્ય સ્યાદપુત્રસ્ય સ્વપ્નદૃષ્ટેન પુત્રેણ સપુત્રત્વમ્।
એવં મનઃ સર્વાણિ ચેન્દ્રિયાણિ વિષયાશ્ચૈતસ્માદેવ જાયન્તે। તસ્માત્સિદ્ધસ્ય નિરુપચરિતમપ્રાણાદિમત્ત્વમિત્યર્થઃ। યથા ચ પ્રાગુત્પત્તેઃ પરમાર્થતોસન્તસ્તથા પ્રલીનાશ્ચેતિ દ્રષ્ટવ્યાઃ। યથા કરણાનિ મનશ્ચેન્દ્રિયાણિ તથા શરીરવિષયકારણાનિ ભૂતાનિ સ્વમાકાશં વાયુરન્તર્બાહ્ય આવહાદિભેદઃ, જ્યોતિરગ્નિઃ, આપ ઉદકમ્, પૃથિવી ધરિત્રી વિશ્વસ્ય સર્વસ્ય ધારિણી એતાનિ ચ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધોત્તરોત્તરગુણાનિ પૂર્વપૂર્વગુણસહિતાન્યેતસ્માદેવ જાયન્તે

સંક્ષેપતઃ પરવિદ્યાવિષયમક્ષરં નિર્વિશેષં પુરુષં સત્યં દિવ્યો હ્યમૂર્ત ઇત્યાદિના મન્ત્રેણોક્ત્વા પુનસ્તદેવ સવિશેષં વિસ્તરેણ વક્તવ્યમિતિ પ્રવવૃતે; સંક્ષેપવિસ્તરોક્તો હિ પદાર્થઃ સુખાધિગમ્યો ભવતિ સૂત્રભાષ્યોક્તિવદિતિ। યોપિ પ્રથમજાત્પ્રાણાદ્ધિરણ્યગર્ભાઞ્જાયતેણ્ડસ્યાન્તર્વિરાટ્ સ તત્ત્વાન્તરિતત્વેન લક્ષ્યમાણોપ્યેતસ્માદેવ પુરુષાઞ્જાયત એતન્મયશ્ચેત્યેતદર્થમાહ। તં ચ વિશિનષ્ટિ -
2.1.4
અગ્નિર્મૂર્ધા ચક્ષુષી ચન્દ્રસૂર્યૌ દિશઃ શ્રોત્રે વાગ્વિવૃતાશ્ચ વેદાઃ। વાયુઃ પ્રાણો હૃદયં વિશ્વમસ્યપદ્ભ્યાં પૃથિવી હ્યેષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા

એ.2.1.4
અગ્નિર્દ્યુલોકઃ "અસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિ" (છા.ઉ.5.।4।1) ઇતિ શ્રુતેઃ, મૂર્ધા યસ્યોત્તમાઙ્ગં શિરઃ। ચક્ષુષી ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચેતિ ચન્દ્રસૂર્યૌ યસ્યેતિ સર્વત્રાનુષઙ્ગઃ કર્તવ્યઃ, અસ્યેત્યસ્ય પદસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય ગ્રસ્યેતિ વિપરિણામં કૃત્વા। દિશઃ શ્રોત્રે યસ્ય। વાગ્વિવૃતા ઉદ્ઘાટિતાઃ પ્રસિદ્ધા વેદા
યસ્ય। વાયુઃ પ્રાણો યસ્ય। હૃદયમન્તઃકરણં વિશ્વં સમસ્તં જગદસ્ય યસ્યેત્યેતત્। સર્વં હ્યન્તઃકરણવિકારમેવ જગન્મનસ્યેવ સુષુપ્તે પ્રલયદર્શનાત્। જાગરિતેપિ તત
એવાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવદ્વિપ્રતિષ્ઠાનાત્। યસ્ય ચ પદ્ભ્યાં જાતા પૃથિવી। એષ દેવો વિષ્ણુરનન્તઃ પ્રથમશરીરી ત્રેલોક્યદેહોપાધિઃ સર્વેષાં ભૂતાનામન્તરાત્મા

સ હિ સર્વભૂતેષુ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતા સર્વકારણાત્મા પઞ્ચાગ્નિદ્વારેણ ચ યાઃ સંસરન્તિ પ્રજાસ્તા અપિ તસ્માદેવ પુરુષાત્પ્રજાયન્ત ઇત્યુચ્યતે -
2.1.5
તસ્માદગ્નિઃ સમિધો યસ્ય સૂર્યઃ સોમાત્પર્જન્ય ઓષધયઃ પૃથિવ્યામ્। પુમાન્રેતઃ સિઞ્ચતિ યોષિતાયાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ પુરુષાત્સમ્પ્રસૂતાઃ

એ.2.1.5
તસ્માત્પરસ્માત્પુરુષાત્પ્રજાવસ્થાનવિશેષરૂપોગ્નિઃ। સ વિશેષ્યતે, સમિધો યસ્ય સૂર્યઃ સમિધ ઇવ સમિધઃ। સૂર્યેણ હિ દ્યુલોકઃ સમિધ્યતે। તતો હિ દ્યુલોકાન્નિષ્પન્નાત્ સોમાત્પર્જન્યો દ્વિતીયોગ્નિઃ સમ્ભવતિ। તસ્માચ્ચ પર્જન્યાદ્ ઓષધયઃ પુરુષાગ્નૌ હુતાભ્યઃ ઉપાદાનભૂતાભ્યઃ। પુમાનગ્ની રેતઃ સિઞ્ચતિ યોષિતાયાં યોષિતિ યોષાગ્નૌ સ્ત્રિયામિતિ। એવં ક્રમેણ બહ્વીર્બહ્વ્યઃ પ્રજા બ્રાહ્મણાદ્યાઃ પુરુષાત્પરસ્માત્સમ્પ્રસૂતાઃ સમુત્પન્નાઃ

કિં ચ કર્મસાધનાનિ ફલાનિ ચ તસ્માદેવેત્યાહ; કથમ્?
2.1.6
તસ્માદ્દૃચઃ સામ યજૂંષિ દીક્ષા યજ્ઞાશ્ચ સર્વે ક્રતવો દક્ષિણાશ્ચ। સંવત્સરશ્ચ યજમાનશ્ચ લોકાઃ સોમો યત્ર પવતે યત્ર સૂર્યઃ

એ.2.1.6
તસ્માત્પુરુષાદ્દૃચો નિયતાક્ષરપાદાવસાના ગાયત્ર્યાદિચ્છન્દોવિશિષ્ટા મન્ત્રાઃ। સામ પાઞચભક્તિકં ચ સાપ્તભક્તિકં ચ સ્તોભાદિગીતવિશિષ્ટમ્। યજૂંષિ અનિયતાક્ષરપાદાવસાનાનિ વાક્યરૂપાણ્યેવં ત્રિવિધા મન્ત્રાઃ। દીક્ષા મૌઞ્જ્યાદિલક્ષણા કર્તૃનિયમવિશેષાઃ। યજ્ઞાશ્ચ સર્વેગ્નિહોત્રાદયઃ। ક્રતવઃ સયૂપાઃ દક્ષિણાશ્ચૈકગવાદ્યપરિમિતસર્વસ્વાન્તાઃ। સંવત્સરશ્ચ કાલઃ કર્માઙ્ગઃ। યજમાનશ્ચ કર્તા। લોકાસ્તસ્ય કર્મફલભૂતાસ્તે વિશેષ્યન્તે; સોમોયત્ર યેષુ લોકેષુ પવતે પુનાતિ લોકાન્યત્ર યેષુ સૂર્યસ્તપતિ ચ તે ચ દક્ષિણાયનોત્તરાયણમાર્ગદ્વયગમ્યા વિદ્વદવિદ્વત્કર્તૃફલભૂતાઃ

2.1.7
તસ્માચ્ચ દેવા બહુધા સમ્પ્રસૂતાઃસાધ્યા મનુષ્યાઃ પશવો વયાંસિ। પ્રાણાપાનૌ વ્રીહિયવૌ તપશ્ચ શ્રદ્ધા સત્યં બ્રહ્મચર્યં વિધિશ્ચ

એ.2.1.7
તસ્માચ્ચ પુરુષાત્કર્માઙ્ગભૂતા દેવા બહુધા વસ્વાદિગણભેદેન સમ્પ્રસૂતાઃ સમ્યક્પ્રસૂતાઃ। સાધ્યા દેવવિશેષાઃ। મનુષ્યાઃ કર્માધિકૃતાઃ। પશવો ગ્રામ્યારણ્યાઃ। વયાંસિ પક્ષિણઃ। જીવનં ચ મનુષ્યાદીનાં પ્રાણાપાનૌ વ્રીહિયવૌ હવિરર્થૌ। તપશ્ચ કર્માઙ્ગં પુરુષસંસ્કારલક્ષણં સ્વતન્ત્રં ચ ફલસાધનમ્। શ્રદ્ધા યત્પૂર્વકઃ સર્વપુરુષાર્થસાધનપ્રયોગશ્ચિત્તપ્રસાદ આસ્તિક્યબુદ્ધિસ્તથા સત્યમનૃતવર્જનં યથાભૂતાર્થવચનં ચાપીડાકરણમ્। બ્રહ્મચર્યં મૈથુનાસમાચારઃ વિધિશ્ચેતિકર્તવ્યતા

2.1.8
સપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્સપ્તાર્ચિષઃ સમિધઃ સપ્ત હોમાઃ। સપ્ત ઇમે લોકા યેષુ ચરન્તિ પ્રાણા ગુહાશયા નિહિતાઃ સપ્ત સપ્ત

એ.2.1.8
સપ્ત શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાસ્તસ્માદેવ પુરુષાત્પ્રભવન્તિ। તેષાં ચ સપ્તાર્ચિષો દીપ્તયઃ સ્વવિષયાવદ્યોતનાનિ। તથા સપ્ત સમિધઃ સપ્ત વિષયાઃ; વિષયૈર્હિ સમિધ્યન્તે પ્રાણાઃ। સપ્ત હોમાસ્તદ્વિષયવિજ્ઞાનાનિ "યદસ્ય વિજ્ઞાનં તજ્જુહોતિ" (મહાનારા.25।1) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્।
કિં ચ સપ્તમે લોકા ઇન્દ્રિયસ્થાનાનિ યેષુ ચરન્તિ સઞ્ચરન્તિ પ્રાણાઃ। પ્રાણા યેષુ ચરન્તીતિ પ્રાણાનાં વિશેષણમિદં પ્રાણાપાનાદિનિવૃત્યર્થમ્। ગુહાયાં શરીરે હૃદયે વા સ્વાપકાલે શેરત ઇતિ ગુહાશયાઃ, નિહિતાઃ સ્થાપિતા ધાત્રા સપ્ત સપ્ત પ્રતિપ્રાણિભેદમ્।
યાનિ ચાત્મયાજિનાં વિદુષાં કર્માણિ કર્મફલાનિ ચાવિદુષાં ચ કર્માણિ તત્સાધનાનિ કર્મફલાનિ ચ સર્વં ચૈતત્પરસ્માદેવ પુરુષાત્સર્વજ્ઞાત્પ્રસૂતમિતિ પ્રકરણાર્થઃ

2.1.9
અતઃ સમુદ્રા ગિરયશ્ચ સર્વેસ્માત્સ્યન્દન્તે સિન્ધવઃ સર્વરૂપાઃ।અતશ્ચ સર્વા ઓષધયો રસશ્ચયેનૈષ ભૂતૈસ્તિષ્ઠતે હ્યન્તરાત્મા

એ.2.1.9
અતઃ પુરુષાત્સમુદ્રાઃ સર્વે ક્ષારાદ્યાઃ, ગિરયશ્ચ હિમવદાદયોસ્માદેવ પુરુષાત્સર્વે। સ્યન્દન્તે સ્રવન્તિ ગઙ્ગાદ્યાઃ સિન્ધવો નદ્યઃ સર્વરૂપા બહુરૂપા અસ્માદેવ પુરુષાત્ સર્વા ઓષધયો વ્રીહિયવાદ્યાઃ। રસશ્ચ મધુરાદિઃ ષડ્વિધો યેન રસેન ભૂતૈઃ પઞ્ચભિઃ સ્થૂલૈઃ પરિવેષ્ટિતસ્તિષ્ઠતે તિષ્ઠતિ હ્યન્તરાત્મા લિઙ્ગં સૂક્ષ્મં શરીરમ્। તદ્ધ્યન્તરાલે શરીરસ્યાત્મનશ્ચાત્મવદ્વર્તત ઇત્યન્તરાત્મા

એવં પુરુષાત્સર્વમિદં સમ્પ્રસૂતમ્। અતો વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમનૃતં પુરુષ ઇત્યેવ સત્યમ્। અતઃ -
2.1.10
પુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્। એતદ્યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં સોવિદ્યાગ્રન્થિં વિકિરતીહ સોમ્ય

એ.2.1.10
પુરુષ એવેદં વિશ્વં સર્વમ્। ન વિશ્વં નામ પુરુષાદન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ। અતો યદુક્તં તદેવેદમ્ અભિહિતં "કસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતીતિ"। એતસ્મિન્હિ પરસ્મિન્નાત્મનિ સર્વકારણે પુરુષે વિજ્ઞાતે પુરુષ એવેદં વિશ્વં નાન્યદસ્તીતિ વિજ્ઞાતં ભવતીતિ।
કિં પુનરિદં વિશ્વમિત્યુચ્યતે કર્માગ્નિહોત્રાદિલક્ષણમ્। તપો જ્ઞાનં તત્કૃતં ફલમન્યદેતાવદ્ધીદં સર્વમ્। તચ્ચૈતદ્બ્રહ્મણઃ કાર્યમ્। તસ્માત્સર્વં બ્રહ્મ પરામૃતમ્ અહમેવેતિ યો વેદ નિહિતં સ્થિતં ગ્રન્થિમિવ દૃઢીભૂતામવિદ્યાવાસનાં વિકિરતિ વિક્ષિપતિ નાશયતીહ જીવન્નેવ ન મૃતઃ સન્ હે સોમ્ય પ્રિયદર્શન

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
અરૂપં સદક્ષરં કેન પ્રકારેણ વિજ્ઞેયમિત્યુચ્યતે -
2.2.1
આવિઃ સંનિહિતં ગુહાચરં નામ મહત્પદમત્રૈતત્સમર્પિતમ્। એતત્પ્રાણન્નિમિષચ્ચ યદેતઞ્જાનથ સદસદ્ધરેણ્યં પરં વિજ્ઞાનાદ્યદ્વરિષ્ઠં પ્રજાનામ્

એ.2.2.1
આવિઃ પ્રકાશં સંનિહિતં વાગાદ્યુપાધિભિર્જ્વલતીતિ શ્રુત્યાન્તરાચ્છબ્દાદીનુપલભમાનાવદવભાસતે। દર્શનશ્રવણમનનવિજ્ઞાનાદ્યુપાધિધર્મૈરાવિર્ભૂતં સલ્લક્ષ્યતે હૃદિ સર્વપ્રાણિનામ્। યદેતદાવિર્બ્રહ્મ સંનિહિતં સમ્યક્ સ્થિતં હૃદિ તદ્ગુહાચારં નામ ગુહાયાં ચરતીતિ દર્શનશ્રવણાદિપ્રકારૈર્ગુહાચરમિતિ પ્રખ્યાતમ્। મહત્સર્વમહત્ત્વાત્। પદં પદ્યતે સર્વેણેતિ સર્વપદાર્થાસ્પદત્વાત્।
કથં તન્મહત્પદમિત્યુચ્યતે। યતોત્રાસ્મિન્બ્રહ્મણ્યેતત્સર્વં સમર્પિતં પ્રવેશિતં રથનાભાવિવારાઃ। એજચ્ચલત્પક્ષ્યાદિ, પ્રાણત્પ્રાણિતિ પ્રાણાપાનાદિમન્મનુષ્યપશ્વાદિ, નિમિષચ્ચ યન્નિમેષાદિ ક્રિયાવદ્યચ્ચાનિમિષચ્ચશબ્દાત્સમસ્તમેતદત્રૈવ બ્રહ્મણિ સમર્પિતમ્।
એતદ્યાદાસ્પદં સર્વં જાનથ હે શિષ્યા અવગચ્છથ તદાત્મભૂતં ભવતાં સદસત્સ્વરૂપમ્। સદસતોર્મૂર્તામૂર્તયોઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મયોસ્તદ્વ્યતિરેકેણાભાવાત્। વરેણ્યં વરણીયં તદેવ હિ સર્વસ્ય નિત્યત્વાત્પ્રાર્થનીયમ્। પરં વ્યતિરિક્તં વિજ્ઞાનાત્પ્રજાનામિતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધ। યલ્લૌકિકવિજ્ઞાનાગોચરમિત્યર્થઃ। યદ્વરિષ્ઠં વરતમં સર્વપદાર્થેષુ વરેષુ તદ્ધ્યેકં બ્રહ્માતિશયેન વરં સર્વદોષરહિતત્વાત્

કિં ચ -
2.2.2
યદર્ચિમદ્યદણુભ્યોણુ ચ યસ્મિંલ્લોકા નિહિતા લોકિનશ્ચ। તદેતદક્ષરં બ્રહ્મ સ પ્રાણસ્તદુ વાઙ્મનઃ તદેતત્સત્યં તદમૃતં તદ્વેદ્ધવ્યં સોમ્ય વિદ્ધિ॥2.2.2.॥
એ.2.2.2
યદર્ચિમદ્દીપ્તમત્, દીપ્ત્યા હ્યાદિત્યાદિ દીપ્યત ઇતિ દીપ્તિમદ્બ્રહ્મ। કિં ચ યદણુભ્યઃ શ્યામાકાદિભ્યોપ્યણુ ચ સૂક્ષ્મમ્। ચ શબ્દાત્સ્થૂલેભ્યોપ્યતિશયેન સ્થૂલં પૃથિવ્યાદિભ્યઃ। યસ્મિંલ્લોકા ભૂરાદયો નિહિતાઃ સ્થિતાઃ, યે ચ લોકિનો લોકનિવાસિનો મનુષ્યાદયઃ ચૈતન્યાશ્રયા હિ સર્વે પ્રસિદ્ધાઃ। તદેતત્સર્વાશ્રયમક્ષરં બ્રહ્મ સ પ્રાણસ્તદુ વાઙ્મનો વાક્ચ મનશ્ચ સર્વાણિ ચ કરણાનિ તદન્તશ્ચૈતન્યં ચૈતન્યાશ્રયો હિ પ્રાણેન્દ્રિયાદિસર્વસંઘાતઃ "પ્રાણસ્ય પ્રાણમ્" (બૃ.ઉ. 4।4।18) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્।
યત્પ્રાણાદીનામન્તશ્ચૈતન્યમક્ષરં તદેતત્સત્યમવિતથમતોમૃતમવિનાશિ। તદ્વેદ્ધવ્યં મનસા તાડયિતવ્યમ્। તસ્મિન્મનઃસમાધાનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ। યસ્માદેવં હે સોમ્ય વિદ્ધ્યક્ષરે ચેતઃ સમાધત્સ્વ॥2.2.2.॥
કથં વેદ્ધવ્યમિત્યુચ્યતે -
2.2.3
ધનુર્ગૃહીત્વૌપનિષદં મહાસ્રંશરં હ્યુપાસાનિશિતં સન્ધયીત। આયમ્ય તદ્ભાવગતેન ચેતસાલક્ષ્યં
તદેવાક્ષરં સોમ્ય વિદ્ધિ

એ.2.2.3
ધનુરિષ્વાસનં ગૃહીત્વાદયૌપનિષદમુપનિષત્સુ ભવં પ્રસિદ્ધં મહાસ્ત્રં તદસ્ત્રં ચ મહાસ્ત્રં ધનુસ્તસ્મિઞ્શરમ્; કિંવિશિષ્ટમ્ ઇત્યાહ - ઉપાસાનિશિતં સન્તતાભિધ્યાનેન તનૂકૃતં સંસ્કૃતમિત્યેતતમ્, સન્ધયીત સન્ધાનં કુર્યાત્। સન્ધાય ચાયમ્યાકૃષ્ય સેન્દ્રિયમ્ અન્તઃકરણં સ્વવિષયાદ્વિનિવર્ત્ય લક્ષ્ય એવાવર્જિતં કૃત્વેત્યર્થઃ। ન હિ હસ્તેનેવ ધનુષ આયમનમિહ સમ્ભવતિ। તદ્ભાવગતેન તસ્મિન્ બ્રહ્મણ્યક્ષરે લક્ષ્યે ભાવના ભાવઃ તદ્ગતેન ચેતસા લક્ષ્યં તદેવ યથોક્તલક્ષણમક્ષરં સોમ્ય વિદ્ધિ

યદુક્તં ધનુરાદિ તદુચ્યતે -
2.2.4
પ્રણવો ધનુ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે। અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્તન્મયો ભવેતિ

એ.2.2.4
પ્રણવ ઓઙ્કારો ધનુઃ। યથેષ્વાસનં લક્ષ્યે શરસ્ય પ્રવેશકારણં તથાત્મશરસ્યાક્ષરે લક્ષ્યે પ્રવેશકારણમોઙ્કારઃ। પ્રણવેન હ્યભ્યસ્યમાનેન સંસ્ક્રિયમાણસ્તદાલમ્બનોપ્રતિબન્ધેનાક્ષરેવતિષ્ઠતે, યથા ધનુષાસ્ત ઇષુર્લક્ષ્યે। અતઃ પ્રણવો ધનુરિવ ધનુઃ। શરો હ્યાત્મોપાધિલક્ષણઃ પર એવ જલે સુર્યાદિવદિહ પ્રવિષ્ટો દેહે સર્વબૌદ્ધપ્રત્યયસાક્ષિતયા। સ શર ઇવ સ્વાત્મન્યેવાર્પિતોક્ષરે બ્રહ્મણ્યતો બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે। લક્ષ્ય ઇવ મનઃસમાધિત્સુભિઃ આત્મભાવેન લક્ષ્યમાણત્વાત્।
તત્રૈવં સત્યપ્રમત્તેન બાહ્યવિષયોપલબ્ધિતૃષ્ણાપ્રમાદવર્જિતેન સર્વતો વિરક્તેન જિતેન્દ્રિયેણૈકાગ્રચિત્તેન વેદ્ધવ્યં બ્રહ્મ લક્ષ્યમ્। તતસ્તદ્વેધનાદૂર્ધ્વં શરવત્તન્મયો ભવેત્। યથા શરસ્ય લક્ષ્યૈકાત્મત્વં ફલં ભવતિ તથા દેહાદ્યાત્મપ્રત્યયતિરસ્કરણેનાક્ષરૈકાત્મત્વં ફલમાપાદયેદિત્યર્થઃ

અક્ષરસ્યૈવ દુર્લક્ષ્યત્વાત્પુનઃ પુનર્વચનં સુલક્ષણાર્થમ્ -
2.2.5
યસ્મિન્દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષઃમોતં મનઃ સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ। તમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યાવાચો વિમુઞ્ચથામૃતસ્યૈવ સેતુઃ

એ.2.2.5
યસ્મિન્નક્ષરે પુરુષે દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષં ચોતં સમર્પિતં મનશ્ચ સહ પ્રાણૈઃ કરણૈરન્યૈઃ સર્વૈસ્તમેવ સર્વાશ્રયમેકદ્વિતીયં જાનથ જાનીત હે શિષ્યાઃ। આત્માનં પ્રત્યક્સ્વરૂપં યુષ્માકં સર્વપ્રાણિનાં ચ જ્ઞાત્વા ચાન્યા વાચોપરવિદ્યારૂપા વિમુઞ્ચથ વિમુઞ્ચત પરિત્યજત તત્પ્રકાશ્યં ચ સર્વં કર્મ સસાધનમ્; યતોમૃતસ્યૈષ સેતુરેતદાત્મજ્ઞાનમમૃતસ્યામૃતત્વસ્ય મોક્ષસ્ય પ્રાપ્તયે સેતુરિવ સેતુઃ સંસારમહોદધેઃ ઉત્તરણહેતુત્વાત્ તથા ચ શ્રુત્યન્તરં "તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેયનાય"(શ્વે.ઉ.3।8,6।15) ઇતિ

કિં ચ -
2.2.6
અરા ઇવ રથનાભૌ સંહતા યત્ર નાડ્યઃ સ એષોન્તશ્ચરતે બહુધા જાયમાનઃ। ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનંસ્વસ્તિ વઃ પારાય તમસઃ પરસ્તાત્

એ.2.2.6
અરા ઇવ, યથા રથનાભૌ સમર્પિતા અરા એવં સંહતાઃ સમ્પ્રવિષ્ટા યત્ર યસ્મિન્હૃદયે સર્વતો દેહવ્યાપિન્યો નાટ્યસ્તસ્મિન્હૃદયે બુદ્ધિપ્રત્યયસાક્ષિભૂતઃ સ એષ પ્રકૃત આત્મન્તર્મધ્યે ચરતે ચરતિ વર્તતે; પશ્યઞ્શ્રૃણ્વન્મન્વાનો વિજ્ઞાનન્બહુધાનેકધા ક્રોધહર્ષાદિપ્રત્યયૈર્જાયમાન ઇવ જાયમાનોન્તઃકરણોપાધ્યનુવિધાયિત્વાદ્વદન્તિ લૌકિકા હૃષ્ટો જાતઃ ક્રુદ્ધો જાત ઇતિ। તમાત્માનમ્ ઓમિત્યેવમોઙ્કારાલમ્બનાઃ સન્તો યથોક્તકલ્પનયા ધ્યાયથ ચિન્તયત।
ઉક્તં વક્તવ્યં ચ શિષ્યેભ્ય આચાર્યેણ જાનતા। શિષ્યાશ્ચ બ્રહ્મવિદ્યાવિદિષુત્વાન્નિવૃત્તકર્માણો મોક્ષપથે પ્રવૃત્તાઃ। તેષાં નિર્વિઘ્નતયા બ્રહ્મપ્રાપ્તમાશાસ્ત્યાચાર્યઃ। સ્વસ્તિ નિર્વિઘ્નમસ્તુ વો યુષ્માકં
પારાય પરકૂલાય। પરસ્તાત્કસ્માદવિદ્યાતમસઃ। અવિદ્યારહિતબ્રહ્માત્મસ્વરૂપગમનાયેત્યર્થઃ

યોસૌ તમસઃ પરસ્તાત્સંસારમહોદધિં તીર્ત્વા ગન્તવ્યઃ પરવિદ્યાવિષય ઇતિ સ કસ્મિન્વર્તત ઇત્યાહ -
2.2.7
યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્યૈષ મહિમા ભુવિ। દિવ્યે બ્રહ્મપુરે હ્યેષ વ્યોમ્ન્યાત્મા પ્રતિષ્ઠિતાઃ॥ મનોમયઃ પ્રાણશરીરનેતા પ્રતિષ્ઠિતોન્ને હૃદયં સન્નિધાય। તદ્વિજ્ઞાનેન પરિપશ્યન્તિ ધીરાઆનન્દરૂપમમૃતં યદ્વિભાતિ

એ.2.2.7
યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્વ્યાખ્યાતઃ તં પુનર્વિશિનષ્ટિ;યસ્યૈષ પ્રસિદ્ધો મહિમા વિભૂતિઃ। કોસૌ મહિમા? યસ્યેમે દ્યાવાપૃથિવ્યૌ શાસને વિધૃતે તિષ્ઠતઃ। સૂર્યાચન્દ્રમસૌ યસ્ય શાસનેલાતચક્રવદજસ્રં ભ્રમતઃ। યસ્ય શાસને સરિતઃ સાગરશ્ચ સ્વગોચરં નાતિક્રામન્તિ। તથા સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ યસ્ય શાસને નિયતમ્। તથા ચર્તવોયને અબ્દાશ્ચ યસ્ય શાસનં નાતિક્રામન્તિ। તથા કર્તારઃ કર્માણિ ફલં ચ યચ્છાસનાત્સ્વં સ્વં કાલં નાતિવર્તન્તે સ એષ મહિમા ભુવિ લોકે યસ્ય સ એષ સર્વજ્ઞ એવં મહિમા દેવો દિવ્યે દ્યોતનવતિ સર્વબૌદ્ધ પ્રત્યયકૃતદ્યોતને બ્રહ્મપુરે, બ્રહ્મણોત્રચૈતન્યસ્વરૂપેણ નિત્યાભિવ્યક્તત્વાદ્બ્રહ્મણઃ પુરં હૃદયપુણ્ડરીકં તસ્મિન્યદ્વ્યોમ તસ્મિન્વ્યોમ્ન્યાકાશે હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યસ્થે, પ્રતિષ્ઠિત ઇવોપલભ્યતે। ન હ્યાકાશવત્સર્વગતસ્ય ગતિરાગતિઃ પ્રતિષ્ઠા વાન્યથા સમ્ભવતિ। સ હ્યાત્મા તત્રસ્થ મનોવૃત્તિરેવ વિભાવ્યત ઇતિ મનોમયો મનૌપાધિત્વાત્, પ્રાણશરીરનેતા પ્રાણશ્ચ શરીરં ચ પ્રાણશરીરં તસ્યાયં નેતા સ્થૂલાચ્છરીરાચ્છરીરાન્તરં પ્રતિ। પ્રતિષ્ઠિતોવસ્થિતોન્ને ભુજ્યમાનાન્નવિપરિણામે પ્રતિદિનમુપચીયમાનેપચીયમાને ચ પિણ્ડરૂપાન્ને હૃદયં બુદિંધ પુણ્ડરીકચ્છિદ્રે સંનિધાય સમવસ્થાપ્ય। હૃદયાવસ્થાનમેવ હ્યાત્મનઃ સ્થિતિર્ન હ્યાત્મનઃ સ્થિતિરન્ને।
તદાત્મતત્ત્વં વિજ્ઞાનેન વિશિષ્ટેન શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશજનિતેન જ્ઞાનેન શમદમધ્યાનસર્વત્યાગવૈરાગ્યોદ્ભૂતેન પરિપશ્યન્તિ સર્વતઃ પૂર્ણં પશ્યન્ત્યુપલભન્તે ધીરા વિવેકિન આનન્દરૂપં સર્વાનર્થદુઃખાયાસપ્રહીણમમૃતં યદ્વિભાતિ વિશેષેણ સ્વાત્મન્યેવ ભાતિ સર્વદા

અસ્ય પરમાત્મજ્ઞાનસ્ય ફલમિદમભિધીયતે -
2.2.8
ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્ચિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ। ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરે

એ.2.2.8
ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિરવિદ્યાવાસનાપ્રચયો બુદ્ધ્યાશ્રયઃ કામઃ "કામા યેસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ" (ક.ઉ.2।3।14, બૃ.ઉ.4।4।7) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્। હૃદયાશ્રયોસૌ નાત્માશ્રયઃ ભિદ્યતે ભેદં વિનાશમાયાતિ। છિદ્યન્તે સર્વજ્ઞેયવિષયાઃ સંશયા લૌકિકાનામામરણાત્ત ગઙ્ગાસ્રોતોવત્પ્રવૃત્તા વિચ્છેદમાયાન્તિ। અસ્ય વિચ્છિન્નસંશયસ્ય નિવૃત્તાવિદ્યસ્ય યાનિ વિજ્ઞાનોત્પત્તેઃ પ્રાક્તનાનિ જન્માન્તરે ચાપ્રવૃત્તફલાનિ જ્ઞાનોત્પત્તિસહભાવીનિ ચ ક્ષીયન્તે કર્માણિ। ન ત્વેતજ્જન્મારમ્ભકાણિ પ્રવૃત્તફલત્વાત્। તસ્મિન્સર્વજ્ઞેસંસારિણિ પરાવરે પરં ચ કારણાત્મનાવરં ચ કાર્યાત્મના
તસ્મિન્પરાવરે સાક્ષાદહમરમીતિ દૃષ્ટે સંસારકારણોચ્છેદાન્મુચ્યત ઇત્યર્થઃ

ઉક્તસ્યૈવાર્થસ્ય સંક્ષેપાભિધાયકા ઉત્તરે મન્ત્રાસ્રયોપિ -
2.2.9
હિરણ્યે પરે કોશે વિરજં બ્રહ્મ નિષ્કલમ્। તચ્છøભ્રં જ્યોતિષાં જ્યોતિસ્તદ્યદાત્મવિદો વિદુઃ

એ.2.2.9
હિરણ્યે જ્યોતિર્મયે બુદ્ધિવિજ્ઞાનપ્રકાશે પરે કોશે કોશ ઇવાસેઃ, આત્મસ્વરૂપોપલબ્ધિસ્થાનત્વાત્; પરં તત્સર્વાભ્યન્તરત્વાત્ તસ્મિન્ વિરજમવિદ્યાદ્યશેષદોષરજોમલવર્જિતં બ્રહ્મ સર્વમહત્ત્વાત્ સર્વાત્મત્વાચ્ચ। નિષ્કલં નિર્ગતાઃ કલા યસ્માત્તન્નિષ્કલં નિરવયવમ્ ઇત્યર્થઃ।
યસ્માદ્વિરજં નિષ્કલં ચાતસ્તચ્છુતભ્રં શુદ્ધં જ્યોતિષાં સર્વપ્રકાશાત્મનામગ્ન્યાદીનામપિ તજ્જ્યોતિરવભાસકમ્। અગ્ન્યાદીનામ્ અપિ જ્યોતિષ્ટ્વમન્તર્ગતબ્રહ્માત્મચૈતન્યજ્યોતિર્નિમિત્તગિત્યર્થઃ। તદ્ધિ પરંજ્યોતિર્યદન્યાનવભાસ્યમ્ આત્મજ્યોતિસ્તદ્યદાત્મવિદ આત્માનં ખં શબ્દાદિવિષયબુદ્ધિપ્રત્યયસાક્ષિણં યે વિવેકિનો વિદુર્વિજાનન્તિ ત આત્મવિદસ્તદ્વિદુરાત્મપ્રત્યયાનુસારિણઃ। યસ્માત્પરં જ્યોતિસ્તસ્માત્ત એવ તદ્વિદુર્નેતરે બાહ્યાર્થપ્રત્યયાનુસારિણઃ

કથં તજ્જ્યોતિષાં જ્યોતિરિત્યુચ્યતે -
2.2.10
ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોયમગ્નિઃ। તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ

એ.2.2.10
ન તત્ર તસ્મિન્સ્વાત્મભૂતે બ્રહ્મણિ સર્વાવભાસકોપિ સૂર્યો ભાતિ। તદ્બ્રહ્મ ન પ્રકાશયતિ ઇત્યર્થઃ। સ હિ તસ્યૈવ ભાસા સર્વમન્યદનાત્મજાતં પ્રકાશયતિ ઇત્યર્થઃ। ન તુ તસ્ય સ્વતઃ
પ્રકાશનસામર્થ્યમ્। તથા ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતોયમગ્નિરસ્માદ્ગોચરઃ।
કિં બહુના; યદિદં જગદ્ભાતિ તત્તમેવ પરમેશ્વરં સ્વતો ભારૂપત્વાદ્ભાન્તં
દીપ્યમાનમનુભાત્યનુદીપ્યતે। યથા જલોલ્મુકાદ્યગ્નિસંયોગાદગ્નિં દહન્તમનુદહતિ ન સ્વતસ્તદ્વત્તસ્યૈવ ભાસા દીપ્યા સર્વમિદં સૂર્યાદિ જગદ્વિભાતિ।
યત એવં તદેવ બ્રહ્મ ભાતિ ચ વિભાતિ ચ કાર્યગતેન વિવિધેન ભાસાતસ્તસ્ય બ્રહ્મણો ભારૂપત્વં સ્વતોવગમ્યતે। ન હિ સ્વતોવિદ્યમાનં ભાસનમન્યસ્ય કર્તું શક્નોતિ। ઘટાદીનામન્યાવભાસકત્વાદર્શનાદ્ભારૂપાણાં ચાદિત્યાદીનાં તદ્દર્શનાત્

યત્તજ્જ્યોતિષાં જ્યોતિર્બ્રહ્મ તદેવ સત્યં સર્વં તદ્વિકારમ્ વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમાત્રમનૃતમિતરદિત્યેતમર્થં વિસ્તરેણ હેતુતઃ પ્રતિપાદિતં નિગમનસ્થાનીયેન મન્ત્રેણ પુનરુપસંહરતિ।
2.2.11
બ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાદ્બ્રહ્મ પશ્ચાદ્બ્રહ્મ દક્ષિણતશ્ચોત્તરેણ। અધશ્ચોર્ધ્વં ચ પ્રસૃતં
બ્રહ્મૈવેદંવિશ્વમિદં વરિષ્ઠમ્

એ.2.2.11
બ્રહ્મૈવોક્તલક્ષણમિદં યત્પુરસ્તાદગ્રે બ્રહ્મૈવાવિદ્યાદૃષ્ટીનાં પ્રત્યવભાસમાનં તથા પશ્ચાદ્બ્રહ્મ તથા દક્ષિણતશ્ચ તથોત્તરેણ તથૈવાધસ્તાદૂર્ધ્વં ચ સર્વતોન્યદિવ કાર્યકારેણ પ્રસૃતં પ્રગતં નામરૂપવદભાસમાનમ્। કિં બહુના બ્રહ્મૈવ ઇદં વિશ્વં સમસ્તમિદં જગદ્વરિષ્ઠં વરતમમ્। અબ્રહ્મપ્રત્યયઃ સર્વોવિદ્યામાત્રો રજ્જ્વામિવ સર્પપ્રત્યયઃ। બ્રહ્મૈવેકં પરમાર્થસત્યમિતિ વેદાનુશાસનમ્

સમાપ્તમિદં દ્વિતીયં મુણ્ડકમ્
તૃતીય મુણ્ડક - પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
પરા વિદ્યોક્તા યયા તદક્ષરં પુરુષાખ્યં સત્યમધિગમ્યતે। યદધિગમે હૃદયગ્રન્થ્યાદિસંસારકારણસ્યાત્યન્તિકવિનાશઃ સ્યાત્। તદ્દર્શનોપાયશ્ચ યોગો ધનુરાદ્યુપાદાનકલ્પનયોક્તઃ। અથેદાનીં તત્સહકારીણિ સત્યાદિસાધનાનિ વક્તવ્યાનીતિ તદર્થમુત્તરારમ્ભઃ। પ્રાધાન્યેન તત્ત્વનિર્ધારણં ચ પ્રકારાન્તરેણ ક્રિયતે અત્યન્તદુરવગાહ્યત્વાત્કૃતમપિ। તત્ર સૂત્રભૂતો મન્ત્રઃ પરમાર્થવસ્ત્વવધારણાર્થમુપન્યસ્યતે -
3.1.1
દ્વા સુપર્ણા સયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે। તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્ધત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ

એ.3.1.1
દ્વા દ્વૌ સુપર્ણા સુપર્ણૌ શોભનપતનૌ સુપર્ણૌ પક્ષિસામાન્યાદ્વા સુપર્ણૌ સયુજા સયુજૌ સહૈવ સર્વદા યુક્તૌ સખાયા સખાયૌ સમાનાખ્યાનૌ સમાનાભિવ્યક્તિકારણૌ એવં ભૂતૌ સન્તૌ સમાનમવિશેષવુપલબ્ધ્યધિષ્ઠાનતયૈકં વૃક્ષં વૃક્ષમિવોચ્છેદનસામાન્યાચ્છરીરં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે પરિષ્વક્તવન્તૌ સુપર્ણાવિવૈકં વૃક્ષં ફલોપભોગાર્થમ્।
અયં હિ વૃક્ષ ઊર્ધ્વમૂલોવક્શાસ્ત્રોશ્વત્થોવ્યક્તમૂલપ્રભવઃ ક્ષેત્રસંજ્ઞકઃ સર્વપ્રાણિકર્મફલાશ્રયસ્તં પરિષ્વક્તૌ સુપર્ણાવિવાદ્યાકામકર્મવાસનાશ્રયલિઙ્ગોપાધ્યાત્મેશ્વરૌ। તયોઃ પરિષ્વક્તયોરન્ય એકઃ ક્ષેત્રજ્ઞો લિઙ્ગોપાધિવૃક્ષમાશ્રિતઃ પિપ્પલં કર્મનિષ્પન્નં સુખદુઃખલક્ષણં ફલં સ્વાદ્વનેકવિચિત્રવેદનાસ્વરૂપં સ્વાદ્વત્તિ ભક્ષયત્યુપભુઙ્ક્તેવિવેકતઃ। અનશ્નન્નન્ય ઇતર ઈશ્વરો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વસત્ત્વોપાધિરીશ્વરો નાશ્નાતિ। પ્રેરયિતા હ્યાસાવુભયોર્ભોજ્યભોક્ત્રોર્નિત્યસાક્ષિત્વસત્તામાત્રેણ। સ ત્વનશ્નન્નન્યોભિચાકશીતિ પશ્યત્યેવ કેવલમ્। દર્શનમાત્રં હિતસ્ય પ્રેરયિતૃત્વં રાજવત્

તત્રૈવં સતિ -
3.1.2
સમાને વૃક્ષે પુરુષો નિમગ્નોનીશયા શોચતિ મુહ્યમાનઃ। જુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમિતિ વીતશોકઃ

એ.3.1.2
સમાને વૃક્ષે યથોક્તે શરીરે પુરુષો ભોક્તા જીવોવિદ્યાકામકર્મફલરાગાદિગુરુભારાક્રાન્તોલાબુરિવ સામુદ્રે જલે નિમગ્ને નિશ્ચયેન દેહાત્મભાવમાપન્નોયમેવાહમમુષ્ય પુત્રોસ્ય નપ્તા કૃશઃ સ્થૂલો ગુણવાન્નિર્ગુણઃ સખી દુઃખીત્યેવંપ્રત્યયો નાસ્ત્યન્યોસ્માદિતિ જાયતે મ્રિયતે સંયુજ્યતે ચ સમ્બન્ધિબાન્ધવૈઃ।
અતોનીશયા ન કસ્યચિત્ સમર્થોહે પુત્રો મમ વિનષ્ટો મૃતા મે ભાર્યા કિં મે જીવિતેનેત્યેવં દીનભાવોનીશા તયા શોચતિ સન્તપ્યતે મુહ્યમાનોનેકૈરનર્થપ્રકારૈરવિવેકતયા ચિન્તામાપદ્યમાનઃ।
સ એવં પ્રેતતિર્યઙ્મનુષ્યાદિયોનિષ્વાજવં જવીભાવમાપન્નઃ કદાચિદનેકજન્મસુ શુદ્ધધર્મસઞ્ચિતનિમિત્તતઃ કેનચિત્પરમકારુણિકેન દર્શિતયોગમાર્ગોહિંસાસત્યબ્રહ્મચર્યસર્વત્યાગશમદમાદિસમ્પન્નઃ સમાહિતાત્મા સન્ જુષ્ટં
સેવિતમનેકૈર્યોગમાર્ગૈઃ કર્મભિશ્ચ યદા યસ્મિન્કાલે પશ્યતિ ધ્યાયમાનોયં વૃક્ષોપાધિલક્ષમાદ્વિલક્ષણમીશમસંસારિણમશનાયાપિપાસાશોકમોહજરામૃત્ય્વતીતમીશં સર્વસ્ય જગતોયમહમસ્મ્યાત્મા સર્વસ્ય સમઃ સર્વભૂતસ્થો નેતરોવિદ્યાજનિતોપાધિપરિચ્છિન્નો માયાત્મેતિવિભૂતિં મહિમાનં ત જગદ્રૂપમસ્યૈવ મમ પરમેશ્વરસ્યેતિ યદૈવં દ્રષ્ટા તદા વીતશોકો ભવતિ સર્વસ્માચ્છોકસાગરાદ્વિપ્રમુચ્યતે કૃતકૃત્યો ભવતીત્યર્થઃ

અન્યોપિ મન્ત્ર ઇમમેવાર્થમાહ સવિસ્તરમ્ -
3.1.3
યદા પશ્યઃ પશ્યતે રુક્મવર્ણં કર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્। તદા વિદ્વાન્પુણ્યપાપે વિધૂયનિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિ

એ.3.1.3
યદા યસ્મિન્કાલે પશ્યઃ પશ્યતીતિ વિદ્વાન્સાધક ઇત્યર્થઃ પશ્યતે પશ્યતિ પૂર્વવદ્રુક્મવર્ણં સ્વયંજ્યોતિઃસ્વભાવં રુક્મસ્યેવ વા જ્યોતિરસ્યાવિનાશિ કર્તારં સર્વસ્ય જગત ઈશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિં બ્રહ્મ ત તદ્યોનિશ્ચાસૌ બ્રહ્મયોનિં બ્રહ્મણો વાપરસ્ય યોનિં સ યદા ચૈવં પશ્યતિ તદા સ વિદ્વાન્પશ્યઃ પુણ્યપાપે બન્ધનભૂતે કર્મણિ સમૂલે વિધૂય નિરસ્ય દગ્ધ્વા નિરઞ્જનો નિર્લેપો વિગતક્લેશઃ પરમં પ્રકૃષ્ટં નિરતિશયં સામ્યં સમતામદ્વયલક્ષણમ્। દ્વૈતવિષયાણિ સામાન્યતોર્વાઞ્ચ્યેવાતોદ્વયલક્ષણમેતત્પરમં સામ્યમુપૈતિ પ્રતિપદ્યતે

કિં ચ -
3.1.4
પ્રાણો હ્યેષ યઃ સર્વભૂતૈર્વિભાતિ વિજાનન્વિદ્વાન્ભવતે નાતિવાદી। આત્મક્રીડ આત્મરતિઃ ક્રિયાવાનેષ બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠઃ

એ.3.1.4
યોયં પ્રાણસ્ય પ્રાણઃ પર ઈશ્વરો હ્યેષ પ્રકૃતઃ સર્વૈર્ભૂતૈર્બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તૈઃ, ઇત્થંભૂતલક્ષણે તૃતીયા, સર્વભૂતસ્થઃ સર્વાત્મા સન્નિત્યર્થઃ, વિભાતિ વિવિધં દીપ્યતે। એવં સર્વભૂતસ્થં યઃ સાક્ષાદાત્મભાવેનાયમહમસ્મીતિ વિજાનન્વિદ્વાન્વાક્યાર્થજ્ઞાનમાત્રેણ સ ભવતે ભવતિ ન ભવતીત્યેતત્ કિમતિવાદ્યતીત્ય સર્વાનન્યાન્ વદિતું શીલમસ્યેત્યતિવાદી।
યસ્ત્વેવં સાક્ષાદાત્માનં પ્રાણસ્ય પ્રાણં વિદ્વાનતિવાદી સ ન ભવતીત્યર્થઃ। સર્વં યદાત્મૈવ નાન્યદસ્તીતિ દૃષ્ટં તદા કિં હ્યસાવતીત્ય વદેત્। યસ્ય ત્વપરમન્યદ્ દૃષ્ટમસ્તિ સ તદતીત્ય વદતિ। અયં તુ વિદ્વાનાત્મનોન્યત્ર પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નામ્યદ્વિજાનાતિ। અતો નાતિવદતિ।
કિં ચાત્મક્રીડ આત્મન્યેવ ચ ક્રીડા ક્રીડનં યસ્ય નાન્યત પુત્રદારાદિષુ આત્મક્રીડઃ। તથાત્મરતિરાત્મન્યેવ ચ રતી રમણં પ્રીતિર્યસ્ય સ આત્મરતિઃ। ક્રીડા બાહ્યસાધનસાપેક્ષા, રતિસ્તુ સાધનનિરપેક્ષા બાહ્યવિષયપ્રીતિમાત્રમિતિ વિશેષઃ। તથા ક્રીયાવાઞ્જ્ઞાનધ્યાનવૈરાગ્યાદિક્રિયા યસ્ય સોયં ક્રિયાવાન્। સમાસપાઠ આત્મરતિરેવ ક્રિયાસ્ય વિદ્યત ઇતિ બહુવીહિમતુબર્થયોરન્યતરોતિરિચ્યતે।
કેચિત્ત્વગ્નિહોત્રાદિકર્મબ્રહ્મવિદ્યયોઃ સમુચ્ચયાર્થમિચ્છન્તિ। તચચૈષ બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠ ઇત્યનેન મુખ્યાર્થવચનેન વિરુધ્યતે। ન હિ બાહ્યક્રિયાવાનાત્ક્રીડ આત્મરતિશ્ચ ભવિતું શક્તઃ, કશ્ચિદ્બાહ્યક્રિયાવિનિવૃત્તો હ્યાત્મક્રીડો ભવતિ બાહ્યક્રિયાત્મક્રીડયોર્વિરોધાત્। ન હિ તમઃપ્રકાશયોર્યુગપદેકત્ર સ્થિતિઃ સંભવતિ।
તસ્માદસત્પ્રલપિતમેવૈતદનેન જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયપ્રતિપાદનમ્। "અન્યા વાચો વિમુઞ્ચથ" (મુ.ઉ.2ય2।5) "સંન્યાસયોગાત્" (મુ.ઉ.3।2।6) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ। તસ્માદયમેવેહ ક્રિયાવાન્યો જ્ઞાનધ્યાનાદિક્રિયાવાનસંભિન્નાર્યમર્યાદઃ સંન્યાસી। ય એવંલક્ષણો નાતિવાદ્યાત્મક્રીડ આત્મરતિઃ ક્રિયાવાન્બ્રહ્મનિષ્ઠઃ સ બ્રહ્મવિદાં સર્વેષાં વરિષ્ઠઃ પ્રધાનઃ

અધુના સત્યાદીનિ ભિક્ષોઃ સમ્યગ્જ્ઞાનસહકારીણિ સાધનાનિ વિધીયન્તે નિવૃત્તિપ્રધાનાનિ -
3.1.5
સત્યેન લભ્યસ્તપસા હ્યેષા આત્માસમ્યગ્જ્ઞાનેન બ્રહ્મચર્યેણ નિત્યમ્। અન્તઃશરીરે જ્યોતિર્મયો હિ શુભ્રોયં પશ્યન્તિ યતયઃ ક્ષીણદોષાઃ

એ.3.1.5
સત્યેનામૃતત્યાગેન મૃષાવદનત્યાગેન લભ્યઃ પ્રપ્તવ્યઃ। કિં ચ તપસા હીન્દ્રિયમનએકાગ્રતયા "મનસશ્ચેન્દ્રિયાણાં ચ હ્યૈકાગ્ર્યં પરમં તપઃ" (મહા.શા.250।4) ઇતિ સ્મરણાત્। તદ્ધ્યનુકૂલમાત્મદર્શનાભિમુખીભાવાત્પરમં સાધનં તપો નેતરચ્ચાન્દ્રાયણાદિ એષ આત્મા લભ્ય ઇત્યનુષઙ્ગઃ સર્વત્ર।
સમ્યગ્જ્ઞાનેન યથાભૂતાત્મદર્શનેન બ્રહ્મચર્યેણ મૈથુનાસમાચારેણ નિત્યં સર્વદા। નિત્યં સત્યેન નિત્યં તપસા નિત્યં સમ્યગ્જ્ઞાનેનેતિ સર્વત્ર નિત્યશબ્દોન્તર્દીપિકાન્યાયેન અનુષક્તવ્યઃ। વક્ષ્યતિ ચ "ન યેષુ જિહ્રમનૃતં ન માયા ચ"(પ્ર.ઉ.1।16) ઇતિ।
કોસાવાત્મા ય એતૈઃ સાધનૈર્લભ્ય ઇત્યુચ્યતે। અન્તઃશરીરેન્તર્મધ્યે શરીરસ્ય પુણ્ડરીકાકાશે જ્યોતિર્મયો હિ રુક્મવર્ણઃ શુભ્રઃ શુદ્ધો યમાત્માનં પશ્યન્ત્યુપલભ્યન્તે યતયો યતનશીલાઃ સંન્યાસિનઃ ક્ષીણદોષાઃ ક્ષીણક્રોધાદિચિત્તમલાઃ। સ આત્મા નિત્યં સત્યાદિસાધનૈઃ સંન્યાસભિર્લભ્યતે। ન કદાચિત્કૈઃ સત્યાદિભિઃ લભ્યતે। સત્યાદિસાધનસ્તુત્યર્થોયમર્થવાદઃ

3.1.6
સત્યમેવ જયતિ નાનૃતં સત્યેન પન્થા વિતતો દેવયાનઃ। યેનાક્રમન્ત્યૃષયો હ્યાપ્તકામા યત્ર તત્સત્યસ્ય પરમં નિધાનમ્

એ.3.1.6
સત્યમેવ સત્યવાનેવ જયતિ નાનૃતં નાનૃતવાદીત્યર્થઃ। ન હિ સત્યાનૃતયોઃ કેવલયોઃ પુરુષાનાશ્રિતયોર્જયઃ પરાજયો વા સમ્ભવતિ। પ્રસિદ્ધં લોકે સત્યવાદિનાનૃતવાદ્યભિભૂયતે ન વિપર્યયોતઃ સિદ્ધં સત્યસ્ય બલવત્સાધનત્વમ્।
કિં ચ શાસ્ત્રતોપ્યવગમ્યતે સત્યસ્ય સાધનાતિશયત્વમ્। કથમ્? સત્યેન યથાભૂતવાદવ્યવસ્થયા પન્થા દેવયાનાખ્યો વિતતો વિસ્તીર્ણઃ સાતત્યેન પ્રવૃત્તો યેન યથા હ્યાક્રમન્તિ ક્રમન્ત ઋષયો દર્શનવન્તઃ સર્વતો યત્ર યસ્મિંસ્તત્પરમાર્થતત્ત્વં સત્યસ્યોત્તમસાધનસ્ય સમ્બન્ધિ સાધ્યં પરમં પ્રકૃષ્ટં નિધાનં પુરુષાર્થરૂપેણ નિધીયત ઇતિ નિધાનં વર્તતે તત્ર ચ યેન પથાક્રમન્તિ સ સત્યેન વિતત ઇતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ

કિં તત્કિં ધર્મકં ચ તદિત્યુચ્યતે -
3.1.7
બૃહચ્ચ તદ્દિવ્યમચિન્ત્યરૂપં સૂક્ષ્માચ્ચ તત્સૂક્ષ્મતરં વિભાતિ । દૂરાત્સુદૂરે તદિહાન્તિકે ચ પશ્યત્સ્વિહૈવ નિહિતં ગુહાયામ્

એ.3.1.7
બૃહન્મહચ્ચ તત્પ્રકૃતં બ્રહ્મ સત્યાદિસાધનં સર્વતો વ્યાપ્તત્વાત્। દિવ્યં સ્વયંપ્રભમનિન્દ્રિયગોચરત એવ ન ચિન્તયિતું શક્યતેસ્ય રૂપમિત્યચિન્ત્યરૂપમ્। સૂક્ષ્માદેકાશાદેરપિ તત્સૂક્ષ્મતરમ્, નિરતિશયં હિ સૌક્ષ્મ્યસ્ય સર્વકારણત્વાત્, વિભાતિ વિવિધમાદિત્યચન્દ્રાદ્યાકારેણ ભાતિ દીપ્યતે।
કિં ચ દૂરાદ્વિપ્રકૃષ્ટદેશાત્સુદૂરે વિપ્રકૃષ્ટતરે દેશે વર્તતેવિદુષામત્યન્તાગમ્યત્વાત્તદ્બ્રહ્મ। ઇહ દેહેન્તિકે સમીપે ચ વિદુષામાત્મત્વાત્। સર્વાન્તરત્વાચ્ચાક શસ્યાપ્યન્તરશ્રુતેઃ। ઇહ પશ્યત્સુ ચેતનાવત્સ્વિત્યેતન્નિહિતં સ્થિતં દર્શનાદિક્રિયાવત્ત્વેન યોગિભિર્લક્ષ્યમાણમ્। ક્વ?ગુહાયાં બુદ્ધિલક્ષણાયામ્। તત્ર હિ નિગૂઢં લક્ષ્યતે વિદ્વદ્ભિઃ। તથાપ્યવિદ્યયા સંવૃતં સન્ન લક્ષ્યતે તત્રસ્થમેવાવિદ્વદ્ભિઃ

પુનરપ્યસાધારણં તદુપલબ્ધિસાધનમુચ્યતે -
3.1.8
ન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા નાન્યૈર્દેવૈસ્તપસા કર્મણા વા। જ્ઞાનપ્રસાદેન વિશુદ્ધસત્ત્વસ્તતસ્તુ તં પશ્યતે નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃ

એ.3.1.8
યસ્માન્ન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે કેનચિદપ્યરૂપત્વાન્નાપિ ગૃહ્યતે વાચાનભિધેયત્વાન્ન ચાન્યૈર્દેવૈરિતરેન્દ્રિયૈઃ। તપસઃ સર્વપ્રાપ્તિસાધનત્વેપિ ન તપસા ગૃહ્યતે। તથા વૈદિકેનાગ્નિહોત્રાદિકર્મણા પ્રસિદ્ધમહત્ત્વેનાપિ ન ગૃહ્યતે। તથા વૈદિકેનાગ્નિહોત્રાદિકર્મણા પ્રસિદ્ધમહત્ત્વેનાપિ ન ગૃહ્યતે। કિં પુનસ્તસ્ય ગ્રહણે સાધનમિત્યાહ -
જ્ઞાનપ્રસાદેન। આત્માવબોધનસમર્થમપિ સ્વભાવેન સર્વપ્રાણિનાં જ્ઞાનં બાહ્યવિષયરાગાદિદોષકલુષિતમપ્રસન્નમશુદ્ધં સન્નાવબોધયતિ નિત્યં સંનિહિતમપ્યાત્મતત્ત્વં મલાવનદ્ધમિવાદર્શનમ્, વિલુલિતમિવ સલિલમ્। તદ્યદેન્દ્રિયવિષયસંસર્ગજનિતરાગાદિમલકાલુષ્યાપનયનાદાદર્શસલિલાદિવત્પ્રસાદિતં સ્વચ્છં શાન્તમવતિષ્ઠતે તદા જ્ઞાનસ્ય પ્રસાદઃ સ્યાત્।
તેન જ્ઞાનપ્રસાદેન વિશુદ્ધસત્ત્વો વિશુદ્ધાન્તઃકરણો યોગ્યો બ્રહ્મ દ્રષ્ટું યસ્માત્તતસ્તસ્માત્તુ તમાત્માનં પશ્યતે પશ્યત્યુપલભતે નિષ્કલં સર્વાવયવભેદવર્જિતં ધ્યાયમાનઃ સત્યાદિસાધનવાનુપસંહૃતકરણ એકાગ્રેણ મનસા ધ્યાયમાનશ્ચિન્તયન્

યમાત્માનમેવં પશ્યતિ -
3.1.9
એષોણુરાત્મા ચેતસા વેદિતવ્યો યસ્મિન્પ્રાણઃ પઞ્ચધા સંવિવેશ। પ્રાણૈશ્ચિત્તં સર્વમોતં પ્રજાનાંયસ્મિન્વિશુદ્ધે વિભવત્યેષ આત્મા

એ.3.1.9
એષોણુઃ સૂક્ષ્મશ્ચેતસા વિશુદ્ધજ્ઞાનેન કેવલેન વેદિતવ્યઃ। ક્વાસૌ?યસ્મિઞ્શરીરે પ્રાણો વાયુઃ પઞ્ચધા પ્રાણાપાનાદિભેદેન સંવિવેશ સમ્યક્પ્રવિષ્ટસ્તસ્મિન્નેવ શરીરે હૃદયે ચેતસા જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ।
કીદૃશેન ચેતસા વેદિતવ્ય ઇત્યાહ - પ્રાણૈઃ સહેન્દ્રિયૈશ્ચિત્તં સર્વમન્તઃકરણં પ્રજાનામોતં વ્યાપ્તં યેન ક્ષીરમેવ સ્નેહેન કાષ્ઠમિવાગ્નિના। સર્વં હિ પ્રજાનામન્તઃકરણં ચેતનાવત્પ્રસિદ્ધં લોકે યસ્મિંશ્ચ ચિત્તે ક્લેશાદિમલવિયુક્તે શુદ્ધે વિભવત્યેષ ઉક્ત આત્મા વિશેષેણ સ્વેનાત્મના વિભવત્યાત્માનં પ્રકાશયતીત્યર્થઃ

ય એવમુક્તલક્ષણં સર્વાત્માનમાત્મત્વેન પ્રતિપન્નસ્તસ્ય સર્વાત્મત્વાદેવ સર્વાવાપ્તિલક્ષણં ફલમાહ -
3.1.10
યં યં લોકં મનસા સંવિભાતિ વિશુદ્ધસત્ત્વઃ કામયતે યાંશ્ચ કામાન્। તં તં લોકં જાયતે તાંશ્ચ કામાંસ્તસ્માદાત્મજ્ઞં હ્યર્ચયેદ્ ભૂતિકામઃ

એ.3.1.10
યં યં લોકં પિત્રાદિલક્ષણં મનસા સંવિભાતિ સંકલ્પયતિ મહ્યમન્યસ્મૈ વા ભવેદિતિ વિશુદ્ધસત્ત્વઃ ક્ષીણક્લેશ આત્મવિન્નિર્મલાન્તઃકરણઃ કામયતે યાંશ્ચ કામાન્પ્રાર્થયતે ભોગાંસ્તં તં લોકં જયતે પ્રાપ્નોતિ તાંશ્ચ કામાન્સંકલ્પિતાન્ભોગાન્। તસ્માદ્વિદુષઃ સત્યસંકલ્પત્વાદાત્મજ્ઞાનેન વિશુદ્ધાન્તઃકરણં હ્યર્ચયેત્ પૂજયેત્પાદપ્રક્ષાલનશુશ્રૂષાનમસ્કારાદિભિર્ભૂતિકામો વિભૂતિમિચ્છુઃ। તતઃ પૂજાર્હ એવાસૌ

ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
યસ્માત્ -
3.2.1
સ વેદૈતત્પરમં બ્રહ્મ ધામ યત્ર વિશ્વં નિહિતં ભાતિ શુભ્રમ્। ઉપાસતે પુરુષં યે હ્યકામાસ્તે શુક્રમેતદતિવર્તન્તિ ધીરાઃ

એ.3.2.1
સ વેદ જાનાતીત્યેતદ્યથોક્તલક્ષણં બ્રહ્મ પરમમુત્કૃષ્ટં ધામ સર્વકામાનામાશ્રયમાસ્પદં યત્ર યસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ધામ્નિ વિશ્વં સમસ્તં જગન્નિહિતમર્પિતં યચ્ચ સ્વેન જ્યોતિષા ભાતિ શુભ્રં શુદ્ધમ્ તમપ્યેવમાત્મજ્ઞં પુરુષં યે હ્યકામા વિભૂતિતૃષ્ણાવર્જિતા મુમુક્ષવઃ સન્ત ઉપાસતે પરમિવ સેવન્તે તે શુક્રં નૃબીજં યદેતત્પ્રસિદ્ધં શરીરોપાદાનકારણામતિવર્તન્ત્યતિગચ્છતિ ધીરા ધીમન્તો ન પુનર્યોનિં પ્રસર્પન્તિ "ન પુનઃક્વચિદ્રતિં કરોતિ" ઇતિ શ્રુતેઃ। અતસ્તં પૂજયેદિત્યભિપ્રાયઃ

મુમુક્ષોઃ કામત્યાગ એવ પ્રધાનં સાધનમિત્યેતદ્દર્શયતિ -
3.2.2
કામાન્યઃ કામયતે મન્યમાનઃ સ કામભિર્જાયતે તત્ર તત્ર। પર્યાપ્તકામસ્ય કૃતાત્મનસ્ત્વિહૈવ સર્વે પ્રવિલીયન્તિ કામાઃ

એ.3.2.2
કામાન્યો દૃષ્ટાદૃષ્ટેષ્ટવિષયાન્ કામયતે મન્યમાનસ્તદ્ગુણાંશ્ચિન્તયાનઃ પ્રાર્થયતે સ તૈઃ કામભિઃ કામૈર્ધર્માધર્મપ્રવૃત્તિહેતુભિર્વિષયેચ્છારૂપૈઃ સહ જાયતે તત્ર તત્ર। યત્ર યત્ર વિષયપ્રાપ્તિનિમિત્તં કામાઃ કર્મસુ પુરુષં નિયોજયન્તિ તત્ર તત્ર તેષુ તેષુ વિષયેષુ તૈરેવ કામૈર્વેષ્ટિતો જાયતે।
યસ્તુ પરમાર્થતત્ત્વવિજ્ઞાનાત્ પર્યાપ્તકામ આત્મકામત્વેન પરિસમન્તત આપ્તાઃ કામા યસ્ય તસ્ય પર્યાપ્તકામસ્ય કૃત્વાત્મનોવિદ્યાલક્ષણાદપરરૂપાદપનીય સ્વેન પરેણ રૂપેણ કૃત આત્મા વિદ્યયા યસ્ય તસ્ય કૃતાત્મનસ્વિહૈવ તિષ્ઠત્યેવ શરીરે સર્વે ધર્માધર્મપ્રવૃત્તિહેતવઃ પ્રવિલીયન્તિ વિલયમુપયાન્તિ નશ્યન્તીત્યર્થઃ। કામસ્તજ્જન્મહેતુવિનાશાન્ન જાયન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ

યદ્યેવં સર્વલાભાત્પરમ આત્મલાભસ્તલ્લાભાય પ્રવચનાદાય ઉપાયા બાહુલ્યેન કર્તવ્યા ઇતિ પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે -
3.2.3
નાયમાત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન। યમેવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનું સ્વામ્

એ.3.2.3
યોયમાત્મા વ્યાખ્યાતો યસ્ય લાભઃ પરઃ પુરુષાર્થો નાસૌ વદેશાસ્ત્રાધ્યયનબાહુલ્યેન પ્રવચનેન લભ્યઃ। તથા ન મેધયા ગ્રન્થાર્થધારણશક્ત્યા। ન બહુના શ્રુતેન નાપિ ભૂયસા શ્રવણેનેત્યર્થઃ।
કેન તર્હિ લભ્ય ઇત્યુચ્યતે - યમેવ પરમાત્માનમેવૈષ વિદ્વાન્વૃણુતે પ્રાપ્તુમિચ્છતિ તેન વરેણેનૈષ પરમાત્મા લભ્યઃ। નાન્યેન સાધાનાન્તરેણ નિત્યલબ્ધસ્વભાવત્વાત્।
કીદૃશોસૌ વિદુષ આત્મલાભ ઇત્યુચ્યતે। તસ્યૈવ આત્માવિદ્યાસઞ્છન્નાં સ્વાં પરાં તનું સ્વાત્મતત્ત્વં સ્વરૂપં વિવૃણુતે પ્રકાશયતિ પ્રકાશ ઇવ ઘટાદિર્વિદ્યાયાં સત્યામાવિર્ભવતીત્યર્થઃ તસ્માદન્યત્યાગેનાત્મલાભપ્રાર્થનૈવાત્મલાભસાધનમિત્યર્થઃ

આત્મપ્રાર્થનાસહાયભૂતાન્યેતાનિ ચ સાધનાનિ બલાપ્રમાદતપાંસિ લિઙ્ગયુક્તાનિ સંન્યાસસહિતાનિ। યસ્માત્ -
3.2.4
નાયમાત્મા બલહીનેન લભ્યોન ચ પ્રમાદાત્તપસો વાપ્યલિઙ્ગાત્। એતૈરુપાયૈર્યતતે યસ્તુ વિદ્ધાંસ્તસ્યૈષ આત્મા વિશતે બ્રહ્મધામ

એ.3.2.4
યસ્માદયમાત્મા બલહીનેન બલગ્રહીણેનાત્મનિષ્ઠાજનિતવીર્યહીનેન ન લભ્યો નાપિ
લૌકિકપુત્રપશ્વાદિવિષયસઙ્ગનિમિત્તપ્રમાદાત્, તથા તપસો વાપ્યલિઙ્ગાલ્લિઙ્ગરહિતાત્। તપોત્ર જ્ઞાનમ્; લિઙ્ગં સંન્યાસઃ। સંન્યાસરહિતાજ્જ્ઞાનાન્ન લભ્યત ઇત્યર્થઃ। એતૈરુપાયૈર્બલાપ્રમાદસંન્યાસજ્ઞાનૈર્યતતે તત્પરઃ સન્પ્રયતતે યસ્તુ વિદ્વાન્વિવેક્યાત્મવિત્તસ્ય વિદુષ એષ આત્મા વિશતે સંપ્રવિશતિ બ્રહ્મધામ

કથં બ્રહ્મ સંવિશત ઇત્યુચ્યતે -
3.2.5
સંપ્રાપ્યૈનમૃષયો જ્ઞાનતૃપ્તાઃ કૃતાત્મનો વીતરાગાઃ પ્રશાન્તાઃ। તે સર્વગં સર્વતઃ પ્રાપ્ય ધીરા યુક્તાત્માનઃ સર્વમેવાવિશન્તિ

એ.3.2.5
સંપ્રાપ્ય સ સમવગમ્યૈનમાત્માનમૃષયો દર્શનવન્તસ્તેનૈવ જ્ઞાનેન તૃપ્તા ન બાહ્યેન તૃપ્તિસાધનેન શરીરોપચયકારણેન કૃતાત્માનઃ પરમાત્મસ્વરૂપેણૈવ નિષ્પન્નાત્માનઃ સન્તો વીતરાગાઃ વીતરાગાદિદોષાઃ પ્રશાન્તા ઉપરતેન્દ્રિયાઃ।
ત એવંભૂતાઃ સર્વગં સર્વવ્યાપિનમાકાશવત્સર્વતઃ સર્વત્ર પ્રાપ્ય - નોપાધિપરિચ્છિન્નેનૈકદેશેન, કિં તર્હિ? તદ્બ્રહ્મૈવાદ્વયમાત્મત્વેન પ્રતિપદ્ય ધીરા અત્યન્તવિવેકિનો યુક્તાત્માનો નિત્યસમાહિતસ્વભાવાઃ સર્વમેવ સમસ્તં શરીરપાતકાલેપ્યાવિશન્તિ ભિન્ને ઘટે ઘટાકાશવદવિદ્યાકૃતોપાધિપરિચ્છેદં જહતિ। એવં બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મધામ
પ્રવિશન્તિ

કિં ચ -
3.2.6
વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃ સંન્યાસયોગાદ્યતયઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃ। તે બ્રહ્મલોકેષુ પરાન્તકાલે પરામૃતાઃ પરિમુચ્યન્તિ સર્વે

એ.3.2.6
વેદાન્તજનિતવિજ્ઞાનં વેદાન્તવિજ્ઞાનં તસ્યાર્થઃ પરમાત્મા વિજ્ઞેયઃ સોર્થઃ સુનિશ્ચિતો યેષાં તે વેદાન્તવિજ્ઞાનસુનિશ્ચિતાર્થાઃ। તે ચ સંન્યાસયોગાત્સર્વકર્મપરિત્યાગલક્ષણયોગાત્કેવલબ્રહ્મનિષ્ઠાસ્વરૂપાદ્યોગાદ્યતયો યતનશીલઃ શુદ્ધસત્ત્વાઃ શુદ્ધં સત્ત્વં યેષાં સંન્યાસયોગાત્તે શુદ્ધસત્ત્વાઃ। તે બ્રહ્મલોકેષુ - સંસારિણાં યે મરણકાલાસ્તેપરાન્તાસ્તાનપેક્ષ્ય મુમુક્ષૂણાં સંસારાવસાને દેહપરિત્યાગકાલઃ
પરાન્તકાલસ્તસ્મિન્પરાન્તકાલે સાધકાનાં બહુત્વાત્ બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોક એકોપ્યનેકવદ્ દૃશ્યતે પ્રાપ્યતે વા, અતો બહુવચનં બ્રહ્મલોકેષ્વિતિ બ્રહ્મણીત્યર્થઃ - પરામૃતા પરમમૃતમમરણધર્મકં બ્રહ્માત્મભૂતં યેષાં તે પરામૃતા જીવન્ત એવ બ્રહ્મભૂતાઃ પરામૃતાઃ સન્તઃ પરિમુચ્યન્તિ પરિ સમન્તાત્પ્રદીપનિર્વાણવદ્ ઘટાકાશવચ્ચ નિવૃત્તિમુપયાન્તિ। પરિમૃચ્યન્તિ પરિ સમન્તાન્મુચ્યતે સર્વે ન દેશાન્તરં ગન્તવ્યમપેક્ષન્તે।
"શકુનીનામિવાકાશે જલે વારિચરસ્ય ચ। પદં યથા ન દૃશ્યેત તથાજ્ઞાનવતાં ગતિઃ॥" (મહા.શા.239।24)। "અનધ્વગા અધ્વસુ પારયિષ્ણવઃ" ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિભ્યઃ।
દેશપરિચ્છિન્ના હિ ગતિઃ સંસારવિષયૈવ, પરિચ્છિન્નસાધનસાધ્યત્વાત્। બ્રહ્મ તુ સમસ્તત્વાન્ન દેશપરિચ્છિદેન ગન્તવ્યમ્। યદિ હિ દેશપરિચ્છિન્નં બ્રહ્મ સ્યાન્મૂર્તદ્રવ્યવદાદ્યન્તવદન્યાશ્રિતં સાવયવમનિત્યં કૃતકં ચ સ્યાત્। ન ત્વેવંવિધં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ। અતસ્તત્પ્રાપ્તિશ્ચ નૈવ દેશપરિચ્છિન્ના ભવિતું યુક્તા। અપિ ચાવિદ્યાદિસંસારબન્ધાપનયનમેવ મોક્ષમ્ ઇચ્છન્તિ બ્રહ્મવિદો ન તુ કાર્યભૂતમ્

કિં ચ મોક્ષકાલે -
3.2.7
ગતાઃ કલાઃ પઞ્ચદશ પ્રતિષ્ઠા દેવાશ્ચ સર્વે પ્રતિદેવતાસુ। કર્માણિ વિજ્ઞાનમયશ્ચ આત્માપરેવ્યયે સર્વ એકીભવન્તિ। ।3.2.7॥
એ.3.2.7
યા દેહારમ્ભિકાઃ કલાઃ પ્રાણાદ્યાસ્તાઃ સ્વાં સ્વાં પ્રતિષ્ઠાં ગતાઃ સ્વં સ્વં કારણં ગતા ભવન્તીત્યર્થઃ। પ્રતિષ્ઠા ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્। પઞ્ચદશ પઞ્ચદશસંખ્યાકા યા અન્ત્યપ્રશ્નપરિપઠિતાઃ પ્રસિદ્ધા દેવાશ્ચ દેહાશ્રયાશ્ચક્ષુરાદિકરણસ્થાઃ સર્વે પ્રતિદેવતાસ્વાદિષુ ગતા ભવન્તીત્યર્થઃ।
યાનિ ચ મુમુક્ષુણા કૃતાનિ કર્માણ્યપ્રવૃત્તફલાનિ પ્રવૃત્તફલાનામુપભોગેનૈવ ક્ષીયમાણત્વાદ્વિજ્ઞાનમયશ્ચાત્માવિદ્યાકૃતબુદ્ધ્યુપાધિમાત્મત્વેન મત્વા જલાદિષુ સૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બવદિહ પ્રવિષ્ટો દેહભેદેષુ, કર્મણા તત્ફલાર્થત્વાત્, સહ તેનૈવ વિજ્ઞાનમયેનાત્મના, અતો વિજ્ઞાનમયો વિજ્ઞાનપ્રાયઃ ; ત એતે કર્માણિ વિજ્ઞાનમયશ્ચ આત્મોપાધ્યપનયે સતિ પરેવ્યયેનન્તેક્ષયે બ્રહ્મણ્યાકાશકલ્પેજેરજરેમૃતેભયેપૂર્વેનપરેનન્તરેબાહ્યેદ્વયે શિવે શાન્તે સર્વ એકીભવન્ત્યવિશેષતાં ગચ્છન્તિ એકત્વમાપદ્યન્તે જલાદ્યાધારાપનય ઇવ સૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બાઃ સૂર્યે ઘટાદ્યપનય ઇવાકાશે ઘટાદ્યાકાશઃ

કિં ચ -
3.2.8
યથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રેસ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાય। તથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃપરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્

એ.3.2.8
યથા નદ્યો ગઙ્ગાયાઃ સ્યન્દમાના ગચ્છન્ત્યઃ સમુદ્રે સમુદ્રં પ્રાપ્યાસ્તમદર્શનમવિશેષાત્મભાવં ગચ્છન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ નામ ચ રૂપં ચ નામરૂપે વિહાય હિત્વા તથાવિદ્યાકૃતનામરૂપાદ્વિમુક્તઃ સન્વિદ્વાન્પરાદક્ષરાત્પૂર્વોક્તાત્પરં દિવ્યં પુરુષં યથોક્તલક્ષણમુપૈતિ ઉપગચ્છતિ

નનુ શ્રેયસ્યનેકે વિઘ્નાઃ પ્રસિદ્ધાઃ અતઃ ક્લેશાનામન્યતમેનાન્યેન વા દેવાદિના ચ વિઘ્નિતો બ્રહ્મવિદપ્યન્યાં ગતિં મૃતો ગચ્છતિ ન બ્રહ્મવિદપ્યન્યાં ગતિં મૃતો ગન્છતિ ન બ્રહ્મૈવ।
ન; વિદ્યયૈવ સર્વપ્રતિબન્ધસ્યાપનીતત્વાત્। અવિદ્યાપ્રતિબન્ધમાત્રો હિ મોક્ષો નાન્યપ્રતિબન્ધઃ, નિત્યત્વાદાત્મભૂતત્વાચ્ચ।
તસ્માત્ -
3.2.9
સ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ નાસ્યાબ્રહ્મમવિત્કુલે ભવતિ। તરતિ શોકં તરતિ
પાપ્માનં ગુહાગ્રન્થિભ્યો વિમુક્તોમૃતો ભવતિ

એ.3.2.9
સ યઃ કશ્ચિદ્ધ વૈ લોકે તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ સાક્ષાદહમેવાસ્મીતિ। નાન્યાં ગતિં ગચ્છતિ। દેવૈરપિ તસ્ય બ્રહ્મપ્રાપ્તિં પ્રતિ વિઘ્નો ન શક્યતે કર્તુમ્। આત્મા હ્યેષાં સ ભવતિ। તસ્માદ્બ્રહ્મવિદ્વાન્ બ્રહ્મૈવ ભવતિ।
કિં ચ નાસ્ય વિદુષોબ્રહ્મવિત્કુલે ભવતિ। કિં ચ તરતિ શોકમનેકેષ્ટવૈકલ્યનિમિત્તં માનસં સન્તાપં જીવન્નેવાતિક્રાન્તો ભવતિ। તરતિ પાપ્માનં ધર્માધર્માખ્યમ્। ગુહાગ્રન્થિભ્યો હૃદયાવિદ્યાગ્રન્થિભ્યો વિમુક્તઃ સન્નમૃતો ભવતીત્યુક્તમેવ ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિરિત્યાદિ

અથેદાનીં બ્રહ્મવિદ્યાસમ્પ્રદાનવિધ્યુપપ્રદર્શનેનોપસંહારઃ ક્રિયતે। તદેતદ્દૃચાભ્યુક્તમ્ -
3.2.10
ક્રિયાવન્તઃ શ્રોત્રિયા બ્રહ્મનિષ્ઠાઃ સ્વયં જુહ્વત એકર્ષિં શ્રદ્ધયન્તઃ। તેષામેવૈષાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેતશિરોવ્રતં વિધિવદ્યૈસ્તુ ચીર્ણમ્

એ.3.2.10
તદેતદ્વિદ્યાસમ્પ્રદાનવિધાનમૃચા મન્ત્રેણાભ્યુક્તમભિપ્રકાશશિતમ્ -
ક્રિયાવન્તો યથોક્તકર્માનુષ્ઠાનયુક્તાઃ શ્રોત્રિયા બ્રહ્મનિષ્ઠા અપરસ્મિન્બ્રહ્મણ્યભિયુક્તાઃ પરબ્રહ્મબુભુત્સવઃ સ્વયમેકર્ષિનામાનમગ્નિં જુહ્વતે જુહ્વતિ શ્રદ્ધયન્તઃ શ્રદ્દધાનાઃ સન્તો યે તેષામ્ એવ સંસ્કૃતાત્મનાં પાત્રભૂતાનામ્ એતાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેત બ્રૂયાત્ શિરોવ્રતં શિરસ્યગ્નિધારણલક્ષણમ્ યથાથર્વણાનાં વેદવ્રતં પ્રસિદ્ધમ્, યૈસ્તુ યૈશ્ચ તચ્ચીર્ણં વિધિવદ્યથાવિધાનં તેષામેવ ચ

3.2.11
તદેતત્સત્યમૃષિરઙ્ગિરાઃ પુરોવાચ નૈતદચીર્ણવ્રતોધીતે। નમઃ પરમઋષિભ્યો નમઃ પરમઋષિભ્યઃ

એ.3.2.11
તદેતદક્ષરં પુરુષં સત્યમૃષિરઙ્ગિરા નામ પુરા પૂર્વં શૌનકાય વિધિવદુતસન્નાય પૃષ્ટવત ઉવાચ। તદ્ધદન્યોપિ તથૈવ શ્રેયોર્થિને મુમુક્ષવે મોક્ષાર્થં વિધિવદુપસન્નાય બ્રૂયાદિત્યર્થઃ। નૈતદ્ગ્રન્થરૂપમ્ અચીર્ણવ્રતોચરિતવ્રતોપ્યધીતે ન પઠતિ। ચીર્ણવ્રતસ્ય હિ વિદ્યા ફલાય સંસ્કૃતા ભવતીતિ।
સમાપ્તા બ્રહ્મવિદ્યા, સા યેભ્યો બ્રહ્માદિભ્યઃ પારમ્પર્યક્રમેણ સંપ્રાપ્તા તેભ્યો નમઃ પરમઋષિભ્યઃ। પરમં બ્રહ્મ સાક્ષાદ્દૃષ્ટવન્તો યે બ્રહ્માદયોવગતવન્તશ્ચ તે પરમર્ષયસ્તેભ્યો ભૂયોપિ નમઃ।
દ્વિર્વચનમત્યાદરાર્થં મુણ્ડકસમાપ્ત્યર્થં ચ

ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
સમાપ્તમિદં તૃતીયકં મુણ્ડકમ્