મોક્ષોપાય · અધ્યાય 1.26

અન્યચ્ ચ તાતાતિતરામ્ અરમ્યે મનોરમે વેહ જગત્સ્વરૂપે ।
ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ એતિ તદ્ અર્થજાતં યેનાતિવિશ્રાન્તિમ્ ઉપૈતિ ચેતઃ ॥

બાલ્યે ગતે કલ્પિતકેલિલોલે વયોમૃગે દારદરીષુ કીર્ણે ।
શરીરકે જર્જરતાં પ્રયાતે વિદૂયતે કેવલમ્ એવ લોકઃ ॥

જરાતુષારાભિહતાં શરીરસરોજિનીં દૂરતરે વિહાય ।
ક્ષણાદ્ ગતે જીવિતચઞ્ચરીકે જનસ્ય સંસારસરો વિશુષ્કમ્ ॥

યદા યદા પાકમ્ ઉપૈતિ નૂનં તદા તદેયં નતિમ્ આતનોતિ ।
જરાભરાનલ્પનવપ્રસૂનવિજર્જરા કાયલતા નરાણામ્ ॥

તૃષ્ણાનદી સારતરપ્રવાહગ્રસ્તાખિલાનન્તપદાર્થજાતા ।
તટસ્થસન્તોષસુવૃક્ષમૂલનિકાષદક્ષા વહતીહ લોકે ॥

શરીરનૌશ્ ચર્મનિબદ્ધબન્ધા ભવામ્બુધાવ્ આલુલિતા ભ્રમન્તી ।
પ્રવ્રોડ્યતે પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયાખ્યૈર્ અધો વહન્તી મકરૈર્ અધીના ॥

તૃષ્ણાલતાકાનનચારિણો ઽમી શાખાશતં કામમહીરુહેષુ ।
પરિભ્રમન્તઃ ક્ષપયન્તિ કામમ્ મનોમૃગા નો ફલમ્ આપ્નુવન્તિ ॥

કૃચ્છ્રેષુ દૂરાસ્તવિષાદમોહાસ્ સ્વામ્યેષ્વ્ અનુત્સિક્તમનોઽભિરામાઃ ।
સુદુર્લભાસ્ સમ્પ્રતિ સુન્દરીભિર્ અનાહતાન્તઃકરણા મહાન્તઃ ॥

તરન્તિ માતઙ્ગઘટાતરઙ્ગં રણામ્બુધિં યે મયિ તે ન શૂરાઃ ।
શૂરાસ્ ત એવેહ મનસ્તરઙ્ગં યે હીન્દ્રિયામ્ભોધિમ્ ઇમં તરન્તિ ॥

અક્લિષ્ટપર્યન્તફલાભિરામા ન દૃશ્યતે કસ્યચિદ્ એવ કાચિત્ ।
ક્રિયા દુરાશાહતચિત્તવૃત્તેર્ યામ્ એત્ય વિશ્રાન્તિમ્ ઉપૈતિ લોકઃ ॥

કીર્ત્યા જગદ્ દિક્કુહરં પ્રતાપૈશ્ શ્રિયા ગૃહં સત્ત્વબલેન લક્ષ્મીમ્ ।
યે પૂરયન્ત્ય્ અક્ષતધર્મબન્ધા ન તે જગત્યાં સુલભા મનુષ્યાઃ ॥

અપ્ય્ અન્તરસ્થં ગિરિશૈલભિત્તેર્ વજ્રાલયાભ્યન્તરસંસ્થિતં વા ।
સર્વં સમાયાન્તિ સમિદ્ધવેગાસ્ સર્વાશ્ શ્રિયસ્ સન્તતમ્ આપદશ્ ચ ॥

પુત્રાશ્ ચ દારાશ્ ચ ધનં ચ બુદ્ધ્યા પ્રકલ્પ્યતે તાત રસાયનં વ ।
સર્વં તુ તન્ નોપકરોત્ય્ અથાન્તે યત્રાતિરમ્યા વિષમૂર્છનૈવ ॥

વિષાદયુક્તો વિષમામ્ અવસ્થામ્ ઉપાગતઃ કાયવયોઽવસાને ।
ભાવાન્ સ્મરન્ સ્વાન્ અભિધર્મરિક્તાઞ્ જનો જરાવાન્ અભિદહ્યતે ઽન્તઃ ॥

કામાર્થધર્માપ્તિકૃશાન્તરાભિઃ ક્રિયાભિર્ આદૌ દિવસાનિ નીત્વા ।
ચેતશ્ ચલદ્ બર્હિણપિઞ્છલોલં વિશ્રાન્તિમ્ આગચ્છતુ કેન પુંસઃ ॥

પુરોગતૈર્ અપ્ય્ અનવાપ્તરૂપૈસ્ તરઙ્ગિણીતુઙ્ગતરઙ્ગકલ્પૈઃ ।
ક્રિયાફલૈર્ દૈવવશાદ્ ઉપેતૈર્ વિડમ્બ્યતે ભિન્નરુચિર્ હિ લોકઃ ॥

ઇમાન્ય્ અમૂનીતિ વિભાવિતાનિ કાર્યાણ્ય્ અપર્યન્તમનોરમાણિ ।
જનસ્ય જાયાજનરઞ્જનેન જટાજરાન્તં જરયન્તિ ચેતઃ ॥

પર્ણાનિ શીર્ણાનિ યથા તરૂણાં સમેત્ય જન્માશુ લયં પ્રયાન્તિ ।
તથૈવ લોકાસ્ સ્વવિવેકહીનાસ્ સમેત્ય ગચ્છન્તિ કુતો ઽપ્ય્ અહોભિઃ ॥

ઇતસ્ તતો દૂરતરં વિહૃત્ય પ્રવિશ્ય ગેહં દિવસાવસાને ।
વિવેકિલોકાશ્રયિસાધુકર્મરિક્તે ઽહ્નિ યાતે ક ઉપૈતિ નિદ્રામ્ ॥

વિદ્રાવિતે શત્રુજને સમસ્તે સમાગતાયામ્ અભિતશ્ ચ લક્ષ્મ્યામ્ ।
સેવ્યન્ત એતાનિ સુખાનિ યાવત્ તાવત્ સમાયાતિ કુતો ઽપિ મૃત્યુઃ ॥

કુતો ઽપિ સંવર્ધિતતુચ્છરૂપૈર્ ભાવૈર્ અમીભિઃ ક્ષણદૃષ્ટનષ્ટૈઃ ।
વિલોભ્યમાના જનતા જગત્યાં ન વેત્ત્ય્ ઉપાયાતમ્ અહો ન યાતમ્ ॥

યિયાસુભિઃ કાલમુખં ક્રિયન્તે જનૈડકૈસ્ તે હતકર્મબન્ધાઃ ।
યે પીનતામ્ એવ બલાદ્ ઉપેત્ય શરીરબન્ધે નનુ તે ભવન્તિ ॥

અજસ્રમ્ આગચ્છતિ સત્વરેયમ્ અનારતં ગચ્છતિ સત્વરૈવ ।
કુતો ઽપિ લોલા જનતા જગત્યાં તરઙ્ગમાલા ક્ષણભઙ્ગુરેવ ॥

પ્રાણાપહારૈકપરા નરાણામ્ મનો મનોહારિતયા હરન્તિ ।
રક્તચ્છદાષ્ ષટ્પદચઞ્ચલાક્ષ્યો વિષદ્રુમા લોલલતાસ્ સ્ત્રિયશ્ ચ ॥

ઇતો ઽન્યતશ્ ચોપગતા મુધૈવ સમાનસઙ્કેતનિબદ્ધભાવા ।
યાત્રાસમાસઙ્ગસમા નરાણાં કલત્રમિત્રવ્યવહારમાયા ॥

પ્રદીપકાન્તિષ્વ્ ઇવ ભુક્તભૂરિદશાસ્વ્ અતિસ્નેહનિબન્ધનીષુ ।
સંસારમાયાસુ ચલાચલાસુ ન જ્ઞાયતે તત્ત્વમ્ અતાત્ત્વિકીષુ ॥

સંસારસંરમ્ભકુચક્રિકેયમ્ પ્રાવૃટ્પયોબુદ્બુદભઙ્ગુરાપિ ।
અસાવધાનસ્ય જનસ્ય બુદ્ધૌ ચિરસ્થિરપ્રત્યયમ્ આતનોતિ ॥

શોભોજ્જ્વલા દૈન્યવશાદ્ વિનષ્ટા ગુણાસ્ સ્થિતાસ્ સમ્પ્રતિ જર્જરત્વે ।
આશ્વાસના દૂરતરં પ્રયાતા જનસ્ય હેમન્ત ઇવાબ્જિનીષુ ॥

પુનઃ પુનર્ દૈવવશાદ્ ઉપેત્ય સ્વદેહભારેણ કૃતાપકારઃ ।
વિલૂયતે યત્ર તરુઃ કુઠારૈર્ આશ્વાસને તત્ર હિ કઃ પ્રસઙ્ગઃ ॥

મનોરમસ્યાપ્ય્ અતિદોષવૃત્તેર્ અન્તર્ વિઘાતાય સમુત્થિતસ્ય ।
વિષદ્રુમસ્યેવ જનસ્ય સઙ્ગાદ્ આસાદ્યતે સમ્પ્રતિ મૂર્છનૈવ ॥

કાસ્ તા દૃશો યાસુ ન સન્તિ દોષાઃ કાસ્ તા દિશો યાસુ ન દુઃખદાહઃ ।
કાસ્ તાઃ પ્રજા યાસુ ન ભઙ્ગુરત્વં કાસ્ તાઃ ક્રિયા યાસુ ન નામ માયા ॥

કલ્પાભિધાનક્ષણજીવિનો ઽપિ કલ્પૌઘસઙ્ખ્યાકલને વિરિઞ્ચાઃ ।
અતઃ કલાશાલિનિ કાલજાલે લઘુત્વદીર્ઘત્વધિયો ઽપ્ય્ અસત્યાઃ ॥

સર્વત્ર પાષાણમયા મહીધ્રા મૃદા મહી દારુભિર્ એવ વૃક્ષાઃ ।
માંસૈર્ જનાઃ પૌરુષબદ્ધભાવા નાપૂર્વમ્ અસ્તીહ વિકારહીનમ્ ॥

આલોક્યતે ચેતનયાનુવિદ્ધઃ પયોનિબદ્ધો ઽણુચયો નભસ્સ્થઃ ।
પૃથગ્વિભાગેન પદાર્થલક્ષ્મ્યા એતજ્ જગન્ નેતરદ્ અસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥

ચમત્કૃતિશ્ ચેહ મનસ્વિલોકે ચેતશ્ચમત્કારકરી નરાણામ્ ।
સ્વપ્ને ઽપિ સાધો વિષયં કદાચિત્ કેષાઞ્ચિદ્ અપ્ય્ એતિ ન ચિત્રરૂપા ॥

અદ્યાપયાતે ત્વ્ અપિ કલ્પનાયા આકાશવલ્લીફલવન્મહત્ત્વે ।
ઉદેતિ નો ઽલોભલવાહતાનામ્ ઉદારવૃત્તાન્તમયી કથૈવ ॥

આદાતુમ્ ઇચ્છન્ પદમ્ ઉત્તમાનાં સ્વચેતસૈવોપહતો ઽદ્ય લોકઃ ।
પતત્ય્ અશઙ્કં પશુર્ અદ્રિકૂટાદ્ આનીલવલ્લીદલવાઞ્છયેવ ॥

અવાન્તરન્યસ્તનિરર્થકાંસચ્છાયાલતાપત્ત્રફલપ્રસૂનાઃ ।
શરીર એવ ક્ષતસમ્પદશ્ ચ શ્વભ્રદ્રુમા અદ્યતના નરાશ્ ચ ॥

ક્વચિજ્ જના માર્દવસુન્દરેષુ ક્વચિત્ કરાલેષુ ચ સઞ્ચરન્તિ ।
દશાન્તરાલેષુ નિરન્તરેષુ વનાન્તષણ્ડેષ્વ્ ઇવ કૃષ્ણશારાઃ ॥

ધાતુર્ નવાનિ દિવસં પ્રતિ ભીષણાનિ રમ્યાણિ ચાવલુલિતાખિલમાનવાનિ ।
કાર્યાણિ કષ્ટફલપાકહતોદયાનિ વિસ્માપયન્તિ ન શઠસ્ય મનાંસિ કેષામ્ ॥

જનઃ કામાસક્તો વિવિધકુકલાવેદનપરસ્ સમસ્ સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અસ્મિઞ્ જગતિ સુલભો નાદ્ય સુજનઃ ।
ક્રિયા દુઃખાસઙ્ગાદ્ વિધુરવિધુરા નૂનમ્ અખિલા ન જાને નેતવ્યા કથમ્ ઇવ દશા જીવિતમયી ॥