માણ્ડૂક્યોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

માણ્ડૂક્યોપનિષદ્
શાન્તિપાઠઃ
ઓં ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવા સસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
ઓં શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ !!!
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ઓં શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ !! શાન્તિઃ!!!
આગમપ્રકરણમ્
મઙ્ગલાચરણમ્‌
પ્રજ્ઞાનાંશુપ્રતાનૈઃ સ્થિરચરનિકરવ્યાપિભિર્વ્યાપ્ય લોકાન્ ભુક્ત્વા ભોગાન્સ્થવિષ્ઠાન્પુનરપિ ધિષણોદ્ભાસિતાન્કામજન્યાન્ ।
પીત્વા સર્વાન્ વિશેષાન્ સ્વપિતિ મધુરભુઙ્માયયા ભોજયન્નો માયાસંખ્યાતુરીયં પરમમૃતમજં બ્રહ્મ યત્તન્નતોઽસ્મિ

યો વિશ્વાત્મા વિધિજવિષયાન્ પ્રાશ્ય ભોગાન્ સ્થવિષ્ઠાન્ પશ્ચાચ્ચાન્યાન્ સ્વમતિવિભવાઞ્જ્યોતિષા સ્વેન સૂક્ષ્માન્ ।
સર્વાનેતાન્ પુનરપિ શનૈઃ સ્વાત્મનિ સ્થાપયિત્વા હિત્વા સર્વાન્વિશેષાન્વિગતગુણગણઃ પાત્વસૌ નસ્તુરીયઃ

૧
ઓમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વમ્ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનં વેદાન્તાર્થસારસંગ્રહભૂતમિદં પ્રકરણચતૃષ્ટયમોમિત્યેતદક્ષરમિત્યાદ્યારભ્યતે ।
અત એવ ન પૃથક્સમ્બન્ધાભિધેયપ્રયોજનાનિ વક્તવ્યાનિ ।
યાન્યેવ તુ વેદાન્તે સમ્બન્ધાભિધેય પ્રયોજનાનિ તાન્યેવેહ ભવિતુમર્હન્તિ ।
તથાપિ પ્રકરણવ્યાચિખ્યાસુના સંક્ષેપતો વક્તવ્યાનિ ।
તત્ર પ્રયોજનવત્સાધનાભિવ્યઞ્જકત્વેનાભિધેયસમ્બદ્ધં શાસ્ત્રં પારમ્પર્યેણ વિશિષ્ટસંબન્ધાભિધેયપ્રયોજનવદ્ભવતિ ।
કિં પુનસ્તત્પ્રયોજનમિત્યુચ્યતે રોગાર્તસ્યૈવ રોગનિવૃત્તૌ સ્વસ્થતા ।
તથા દુઃખાત્મકસ્યાત્મનો દ્વૈતપ્રપઞ્ચોપશમે સ્વસ્થતા ।
અદ્વૈતભાવઃ પ્રયોજનમ્ ।
દ્વૈતપ્રપઞ્ચસ્યાવિદ્યાકૃતત્વાદ્વિદ્યયા તદુપશમઃ સ્યાદિતિ બ્રહ્મવિદ્યાપ્રકાશનાયાસ્ય આરમ્ભઃ ક્રિયતે ।
"યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ"(બૃ.ઉ ૨ । ૪ । ૧૪) "યત્ર વાન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યોઽન્યત્પશ્યેદન્યોઽન્યદ્વિજાનીયાત્"(બૃ.ઉ ૪ । ૩ । ૩૧) "યત્ર વાસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્કેન કં વિજાનીયાત્"(બૃ.ઉ ૨ । ૪ । ૧૪) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યોઽસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ ।
તત્ર તાવદોંકારનિર્ણયાય પ્રથમં પ્રકરણમાગમપ્રધાનામાત્મતત્ત્વપ્રતિપત્ત્યુપાયભૂતમ્ ।
યસ્ય દ્વૈતપ્રપઞ્ચસ્યોપશમેઽદ્વૈતપ્રતિપત્તી રજ્જ્વામિવ સર્પાદિવિકલ્પ ઉપશમે રજ્જુતત્ત્વપ્રતિપત્તિસ્તસ્ય દ્વૈતસ્ય હેતુતો વૈતથ્યપ્રતિપાદનાય દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ।
તથાદ્વૈતસ્યાપિ વૈતથ્યપ્રસઙ્ગપ્રાપ્તૌ યુક્તિતસ્તથાત્વદર્શનાય તૃતીયં પ્રકરણમ્ ।
અદ્વૈતસ્ય તથાત્વપ્રતિપત્તિપક્ષભૂતાનિ યાનિ વાદાન્તરાણ્યવૈદિકાનિ તેષામન્યોન્યવિરોધિત્વાદતથાર્થત્વેન તદુપપત્તિભિરેવ નિરાકરણાય ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ।
કથં પુન ઓંકારનિર્ણય આત્મતત્ત્વપ્રતિપત્ત્યુપાયત્વં પ્રતિપદ્યત ઇત્યુચ્યતે"ઓં ઇત્યેતત્"(ક.ઉ ૧ । ૨ । ૧૫) "એતદાલમ્બનમ્"(ક.ઉ.૧ । ૨ । ૧૭) "એતદ્વૈ સત્યકામ"(પ્ર.ઉ.૫ । ૨) "ઓં ઇત્યાત્માનં યુઞ્જીત"(મૈત્ર્યુ.૬ । ૩) "ઓં ઇતિ બ્રહ્મ"(તૈ.ઉ.૧ । ૮ । ૧) "ઓંકાર એવેદં સર્વમ્" (છા.ઉ.૨ । ૨૩ । ૩) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
રજ્જુરાદિરિવ સર્પાદિવિકલ્પસ્યાસ્પદોઽદ્વય આત્મા પરમાર્થઃ સન્પ્રાણાદિવિકલ્પસ્યાસ્પદો યથા તથા સર્વોઽપિ વાક્પ્રપઞ્ચઃ પ્રાણાદ્યાત્મવિકલ્પવિષય ઓંકાર એવ ।
સ ચાત્મસ્વરૂપમેવ તદભિધાયકત્વાત્ ।
ઓંકારવિકારશબ્દાભિધેયશ્ચ સર્વઃ પ્રાણાદિરાત્મવિકલ્પોઽભિધાનવ્યતિરેકેણ નાસ્તિ ।
"વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્"(છા.ઉ.૬ । ૧ । ૪) "તદસ્યેદં વાચા તન્ત્યા નામભિર્દામભિઃ સર્વં સિતમ્" "સર્વં હીદં નામાનિ"ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
અત આહ
ઓં ઇત્યેતદક્ષરમિદં સર્વં તસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યદિતિ સર્વમોંકાર એવ ।
યચ્ચાન્યત્ત્રિકાલાતીતં તદપ્યોંકાર એવ

ભાષ્ય ૧
ઓં ઇત્યેતદક્ષરમિદં સર્વમિતિ ।
યદિદમર્થજાતમભિધેયભૂતં તસ્યાભિધાનાવ્યતિરેકાદભિધાનસ્ય ચ ઓંકારાવ્યતિરેકાદોંકાર એવેદં સર્વમ્ ।
પરં ચ બ્રહ્માભિધાનાભિધેય ઉપાયપૂર્વકમેવ ગમ્યત ઇત્યોંકાર એવ ।
તસ્યૈતસ્ય પરાપર બ્રહ્મરૂપસ્યાક્ષરસ્ય ઓં ઇત્યેતસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્૑ બ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યુપાયત્વાદ્બ્રહ્મસમીપતયા વિસ્પષ્ટં પ્રકથનમુપવ્યાખ્યાનં પ્રસ્તુતં વેદિતવ્યમિતિ વાક્યશેષઃ ।
ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યદિતિ કાલત્રયપરિચ્છેદ્યં યત્તદપ્યોંકાર એવોક્તન્યાયતઃ ।
યચ્ચાન્યત્ત્રિકાલાતીતં કાર્યાધિગમ્યં કાલાપરિચ્છેદ્યમવ્યાકૃતાદિ તદપ્યોંકાર એવ

૨
અભિધાનાભિધેયયોરેકત્વેઽપ્યભિધાનાપ્રાધાન્યેન નિર્દેશઃ કૃતઃ ।
ઓં ઇત્યેતદક્ષરમિદં સર્વમિત્યાદ્યભિધાનપ્રાધાન્યેન નિર્દિષ્ટસ્ય પુનોઽભિધેયપ્રાધાન્યેન નિર્દેશોઽભિધાનાભિધેયયોરેકત્વપ્રતિપત્ત્યર્થઃ ।
ઇતરોઽથા હ્યભિધાનતન્ત્રાભિધેયપ્રતિપત્તિરિત્યભિધેયસ્યાભિધાનત્વં ગૌણામિત્યાશઙ્કા સ્યાત્ ।
એકત્વપ્રતિપત્તેશ્ચ પ્રયોજનમભિધાનાભિધેયયોરેકેનૈવ પ્રયત્નેન યુગપત્પ્રવિલાપર્યસ્તદ્વિલક્ષણં બ્રહ્મ પ્રતિપદ્યેત ઇતિ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ"પાદા માત્રા માત્રાશ્ચ પાદાઃ" (મા.ઉ.૮) ઇતિ ।
તદાહ
સર્વં હ્યેતદ્બ્રહ્માયમાત્મા બ્રહ્મ સોઽયમાત્મા ચતુષ્પાત્

ભાષ્ય ૨
સર્વં હ્યેતદ્બ્રહ્મેતિ ।
સર્વં યદુક્તમોંકારમાત્રમિતિ તદેતદ્બ્રહ્મ ।
તચ્ચ બ્રહ્મ પરોક્ષાભિહિતં પ્રત્યક્ષતો વિશેષેણ નિર્દિશત્યયમાત્મા બ્રહ્મેતિ ।
અયમિતિ ચતુષ્પાત્વેન પ્રવિભજ્યમાનં પ્રત્યગાત્મતયાભિનયેન નિર્દિશતિ અયમાત્મેતિ ।
સોઽયમાત્મ ઓંકારાભિધેયઃ પરાપરત્વેન વ્યવસ્થિતશ્ચતુષ્પાત્કાર્ષાપણવન્ન ગૌરિવેતિ ।
ત્રયાણાં વિશ્વાદીનાં પૂર્વપૂર્વપ્રવિલાપનેન તુરીયસ્ય પ્રતપત્તિરિતિ કરણસાધનઃ પાદશબ્દઃ ।
તુરીયસ્ય પદ્યત ઇતિ કર્મસાધનઃ પાદશબ્દઃ

૩
કથં ચતુષ્પાત્વમિત્યાહ
જાગરિતસ્થાનો બહિઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ સ્થૂલભુગ્વૈશ્વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ

ભાષ્ય ૩
જાગરિતં સ્થાનમસ્યેતિ જાગરિતસ્થાનઃ ।
બહિષ્પ્રજ્ઞઃ સ્વાત્મવ્યતિરિક્તે વિષયે પ્રજ્ઞા સ બહિષ્પ્રજ્ઞો બહિર્વિષય એવ પ્રજ્ઞાવિદ્યાકૃતાવવભાસત ઇત્યર્થઃ ।
તથા સપ્તાઙ્ગાન્યસ્ય"તસ્ય હ વૈતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદોહો બહુલો વસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદૌ" (છા.ઉ.૫ । ૧૮ । ૨) ઇત્યગ્નિહોત્રકલ્પનાશેષત્વેનાહવનીયોઽગ્નિરસ્ય મુખત્વેનોક્ત ઇત્યેવં સપ્તાઙ્ગાનિ યસ્ય સ સપ્તાઙ્ગઃ ।
તથૈકોનવિંશતિર્મુખાન્યસ્ય બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ દશ વાયવશ્ચ પ્રાણાદયઃપઞ્ચ મનો બુદ્ધિરહઙ્કારચ્ચિત્તમિતિ મુખાનીવ મુખાનિ તાન્યુપલબ્ધિદ્વારાણિત્યર્થઃ સ એવં વિશિષ્ટો વૈશ્વાનરો યથોક્તૈર્દ્વારૈઃ શબ્દાદીન્ સ્થૂલાન્ વિષયાન્ ભુઙ્ક્ત ઇતિ સ્થૂલભુક્ ।
વિશ્વેષાં નરાણામનેકધા નયનાદ્વૈશ્વાનરઃ ।
યદ્વા વિશ્વશ્ચાસૌ નરશ્ચેતિ વિશ્વાનરઃ ।
વિશ્વાનર એવ વૈશ્વાનરઃ ।
સર્વપિણ્ડાત્મનન્યત્વાત્સઃ પ્રથમઃ પાદઃ ।
એતત્પૂર્વકત્વાદુત્તરપાદાધિગમસ્ય પ્રાથમ્યમસ્ય ।
કથમયમાત્મા બ્રહ્મેતિ પ્રત્યગાત્મનોઽસ્ય ચતુષ્પાત્ત્વે પ્રકૃતે દ્યુલોકાદીનાં મૂર્ધાદ્યઙ્ગત્વમિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સર્વસ્યપ્રપઞ્ચસ્ય સાધિદૈવિકસ્યાનેન આત્મના ચતુષ્પાત્ત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
એવં ચ સતિ સર્વપ્રપઞ્ચ ઉપશમેઽદ્વૈતસિદ્ધિઃ ।
સર્વભૂતસ્થશ્ચાત્મૈકો દૃષ્ટઃ સ્યાત્સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
"યસ્તુ સર્વાણિ ભૂતાનિ"(ઈ.ઉ.૬) ઇત્યાદિશ્રુત્યર્થોપસંહૃતશ્ચૈવં સ્યાત્ ।
અન્યથા હિ સ્વદેહપરિચ્છિન્ન એવ પ્રત્યાગાત્મા સાંખ્યાદિભિરિવ દૃષ્ટઃ સ્યાત્તથા ચ સત્યદ્વૈતમિતિ શ્રુતિકૃતો વિશેષો ન સ્યાત્સાંખ્યાદિદર્શનેનાવિશેષાત્ ।
ઇષ્યતે ચ સર્વ ઉપનિષદાં સર્વાત્મૈક્યપ્રતિપાદકત્વમ્ ।
અતો યુક્તમેવાસ્યાધ્યાત્મિકસ્ય પિણ્ડાત્મનો દ્યુલોકાદ્યઙ્ગત્વેન વિરાડાત્મનાધિદૈવિકેનૈકત્વમભિપ્રેત્ય સપ્તાઙ્ગત્વવચનમ્ ।
"મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્"(છા.ઉ ૫ । ૧૨ । ૨) ઇત્યાદિ લિઙ્ગદર્શનાચ્ચ ।
વિરાજ એકત્વમુપલક્ષણાર્થં હિરણ્યગર્ભાવ્યાકૃતાત્મનોઃ ।
ઉક્તં ચૈતન્મધુબ્રાહ્મણે"યશ્ચાયમસ્યાં પૃથિવ્યાં તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષો યચ્ચાયમધ્યાત્મમ્"(બૃ.ઉ.૨ । ૫ । ૧) ઇત્યાદિ ।
સુષુપ્તાવ્યાકૃતયઃ સ ત્વેકત્વં સિદ્ધમેવ નિર્વિશેષત્વાત્ ।
એવં ચ સત્યેતત્સિદ્ધં ભવિષ્યતિ સર્વદ્વૈત ઉપશમે ચાદ્વૈતમિતિ

૪
સ્વપ્રસ્થાનોઽન્તઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ પ્રવિવિક્તભુક્તૈજસો દ્વિતીયઃ પાદઃ

ભાષ્ય ૪
સ્વપ્નઃ સ્થાનસ્ય તૈજસસ્ય સ્વપ્નસ્થાનઃ ।
જાગ્રત્પ્રજ્ઞાનેકસાધના બહિર્વિષય એવાવભાસમાના મનઃસ્પન્દનમાત્રા સતી તથાભૂતં સંસ્કારં મનસ્યાધત્તે ।
તન્મનસ્તથા સંસ્કૃતં ચિત્રિત ઇવ પટો બાહ્યસાધનાનનપેક્ષમવિદ્યાકામકર્મભિઃ પ્રેર્યમાણં જાગ્રદ્વદવભાસતે ।
તથા ચોક્તમ્"અસ્ય લોકસ્ય સર્વાવતો માત્રામપાદાય"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૯) ઇતિ ।
તથા"પરે દેવે મનસ્યેકીભવતિ"(પ્ર.ઉ.૪ । ૨) ઇતિ પ્રસ્તુત્ય"અત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્ને મહિમાનમનુભવતિ"(પ્ર.ઉ.૪ । ૫) ઇત્યાથર્વણે ।
ઇન્દ્રિયાપેક્ષયાન્તઃસ્થત્વાન્મનસસ્તદ્વાસનારૂપા ચ સ્વપ્ને પ્રજ્ઞા યસ્યાત્યન્તઃપ્રજ્ઞઃ ।
વિષયશૂન્યાનાં પ્રજ્ઞાયાં કેવલપ્રકાશસ્વરૂપાયાં વિષયિત્વેન ભવતીતિ તૈજસઃ ।
વિશ્વસ્ય સવિષયત્વેન પ્રજ્ઞાયાઃ સ્થૂલાયા ભોજ્યત્વમ્ ।
ઇહ પુનઃ કેવલા વાસનામાત્રા પ્રજ્ઞા ભોજ્યેતિ પ્રવિવિક્તો ભોગ ઇતિ ।
સમાનમન્યત્ ।
દ્વિતીયઃ પાદસ્તૈજસઃ

૫
દર્શનાદર્શનવૃત્ત્યસ્તત્વાપ્રબોધલક્ષણસ્ય સ્વાપસ્ય તુલ્યત્વાત્સુષુપ્તિગ્રહણાર્થં યત્ર સુપ્ત ઇત્યાદિ વિશેષણમ્ ।
અથ વા ત્રિષ્વપિ સ્થાનેષુ તત્ત્વાપ્રતિબોધલક્ષણઃ સ્વાપોઽવિશિષ્ટ ઇતિ પૂર્વાભ્યાં સુષુપ્તં વિભજતે
યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ તત્સુષુપ્તમ્ ।
સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવાન્દમયો હ્યાનન્દભુક્ચેતોમુખઃ પ્રાજ્ઞઃ તૃતીયઃ પાદઃ

ભાષ્ય ૫
યત્ર યસ્મિન્ સ્થાને કાલે વા સુપ્તો ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ ન કઞ્ચન કામં કામયતે ।
ન હિ સુષુપ્તે પૂર્વયોરિવાન્યથાગ્રહણલક્ષણં સ્વપ્નદર્શનં કામો વા કશ્ચન વિદ્યને ।
તદેતત્સુષુપ્તં સ્થાનમસ્યેતિ સુષુપ્તસ્થાનઃ ।
સ્થાનદ્વયપ્રવિભક્તં મનઃ સ્પન્દિતં દ્વૈતજાતં તથા રૂપાપરિત્યાગેનાવિવેકાપન્નં નૈશતમોગ્રસ્તમિવાહઃ સપ્રપઞ્ચમેકીભૂતમિત્યુચ્યતે ।
અત એવ સ્વપ્નજાગ્રન્મનઃસ્પન્દનાનિ પ્રજ્ઞાનાનિ ઘનીભૂતાનીવ સેયમવસ્થાવિવેકરૂપત્વાત્પ્રજ્ઞાનઘનોચ્યતે ।
યથા રાત્રૌ નૈશેન તમસા વિભજ્યમાનં સર્વં ઘનમિવ તદ્વત્પ્રજ્ઞાનઘન એવ ।
એવ શબ્દાન્ન જાત્યન્તરં પ્રજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાસ્તીતાર્થઃ ।
મનસો વિષયીવિષય્યાકારસ્પન્દનાયાસદુઃખાભાવાદાનન્દમય આનન્દપ્રાયો નાનન્દ એવ ।
યથા લોકે નિરાયાસસ્થિતઃ સુખ્યાનન્દભુગુચ્યતેઽત્યન્તાનાયાસરૂપા હીયં સ્થિતિરનેનાનુભૂયત ઇત્યાનન્દભુક્"એષોઽસ્ય પરમ આનન્દઃ"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૩૨) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ્વપ્નાદિપ્રતિબોધિચેતઃ પ્રતિ દ્વારીભૂતત્વાચ્ચેતોમુખઃ ।
બોધલક્ષણં વા ચેતો દ્વારં મુખમસ્ય સ્વપ્નાદ્યાગમનં પ્રતીતિ ચેતોમુખઃ ।
ભૂતભવિષ્યજ્જ્ઞાતૃત્વં સર્વવિષયજ્ઞાતૃત્વમસ્યૈતિ પ્રાજ્ઞઃ ।
સુષુપ્તોઽપિ હિ ભૂતપૂર્વગત્યા પ્રાજ્ઞોચ્યતે ।
અથવા પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમસ્યૈવાસાધારણં રૂપમિતિ પ્રાજ્ઞ ઇતરયોર્વિશિષ્ટમપિ વિજ્ઞાનમસ્તિ ।
સોઽયં પ્રાજ્ઞસ્તૃતીયઃ પાદઃ

૬
એષઃ સર્વેશ્વર એષ સર્વજ્ઞ એષોઽન્તર્યામ્યેષ યોનિઃ સર્વસ્ય પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્

ભાષ્ય ૬
એષ હિ સ્વરૂપાવસ્થઃ સર્વેશ્વરઃ સાધિદૈવિકસ્ય ભેદજાતસ્ય સર્વસ્યેશિતા નૈતસ્માજ્જાત્યન્તરભૂતોઽન્યેષામિવ ।
"પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃ"(છા.ઉ.૬ । ૮ । ૨) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અયમેવ હિ સર્વસ્ય સર્વભેદાવસ્થો જ્ઞાતેત્યેષ સર્વજ્ઞઃ ।
એષોઽન્તર્યામ્યન્તરનુપ્રવિશ્ય સર્વેષાં ભૂતાનાં નિયન્તાપ્યેષ એવ ।
અત એવ યથોક્તં સભેદં જગત્પ્રસૂયત ઇત્યેષ યોનિઃ સર્વસ્ય ।
યત એવં પ્રભવશ્ચાપિ યશ્ચ પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામેષ એવ

ગૌડપાદીયકારિકાઃ
૧.૧
અત્રૈતસ્મિન્ યથોક્તેઽર્થ એતે શ્લોકા ભવન્તિ
બહિઃપ્રજ્ઞો વિભુઃ વિશ્વો હ્યન્તઃપ્રજ્ઞસ્તુ તૈજસઃ ।
ઘનપ્રજ્ઞઃ તથા પ્રાજ્ઞ એક એવ ત્રિધા સ્મૃતઃ

ભાષ્ય ૧.૧
બહિઃપ્રજ્ઞ ઇતિ ।
પર્યાયેણ ત્રિસ્થાનત્વાત્સ અહમિતિ સ્મૃત્યા પ્રતિસન્ધાનાચ્ચ સ્થાનત્રયવ્યતિરિક્તમેકત્વં શુદ્ધત્વમસઙ્ગત્વં ચ સિદ્ધમિત્યભિપ્રાયઃ ।
મહામત્સ્યાદિદૃષ્ટાન્તશ્રુતેઃ

૧.૨
જાગરિતાવસ્થાયામેવ વિશ્વાદીનાં ત્રયાણામનુભવપ્રદર્શનાર્થોઽયં શ્લોકઃ
દક્ષિણાક્ષિમુખે વિશ્વો મનસ્યન્તસ્તુ તૈજસઃ ।
આકાશે ચ હૃદિ પ્રાજ્ઞસ્ત્રિધા દેહે વ્યવસ્થિતઃ

ભાષ્ય ૧.૨
દક્ષિણમક્ષ્યેવ મુખં તસ્મિન્પ્રાધાન્યેન દ્રષ્ટા સ્થૂલાનાં વિશ્વોઽનુભૂયતે"ઇન્ધો હ વૈ નામૈષ યોઽયં દક્ષિણેઽક્ષન્ પુરુષઃ" ।
ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઇન્ધો દીપ્તિગુણો વૈશ્વાનરઃ ।
આદિત્યાન્તર્ગતો વૈરાજ આત્મા ચક્ષુષિ ચ દ્રષ્ટૈકઃ ।
નન્વયો હિરણ્યગર્ભઃ ક્ષેત્રજ્ઞો દક્ષિણોઽક્ષિ(ક્ષ)ણ્યક્ષ્ણોર્નિયન્તા દ્રષ્ટા ચાન્યો દેહસ્વામી ।
ન સ્વતો ભેદાનભ્યુપગમાત્ ।
"એકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ"(શ્વે.ઉ.૬ । ૧૧) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
"ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિં સર્વક્ષેત્રેષુ ભારત" ।
(ગીતા ૧૩ । ૨) "આવિભક્તં ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતમ્" ।
(ગીતા ૧૩ । ૧૬) ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
"સર્વેષુ કરણેષ્વવિશેષેઽપિ દક્ષિણાક્ષણ્યુપલબ્ધિપાટવદર્શનાત્તત્ર વિશેષેણ નિર્દેશો વિશ્વસ્ય ।
દક્ષિણાક્ષિગતો રૂપં દૃષ્ટ્વા નિમીલિતાક્ષસ્તદેવ સ્મરન્મનસ્યન્તઃ સ્વપ્ન ઇવ તદેવ વાસનારૂપાભિવ્યક્તં પશ્યતિ ।
યથાત્ર તથા સ્વપ્ને ।
અતો મનસ્યન્તસ્તુ તૈજસોઽપિ વિશ્વ એવ ।
આકાશે ચ હૃદિ સ્મરણાખ્યવ્યાપારોપરમે પ્રાજ્ઞ એકીભૂતો ઘનપ્રજ્ઞ એવ ભવતિ મનોવ્યાપારાભાવાત્ ।
દર્શનસ્મરણ એવ હિ મનઃસ્પન્દિતે તદભાવે હૃદ્યેવાવિશેષેણ પ્રાણાત્મનાવસ્થાનમ્ ।
"પ્રાણો હ્યેવૈતાન્ સર્વાન્ સંવૃઙ્ક્તે"(છા.૪ । ૩ । ૩) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તૈજસો હિરણ્યગર્ભો મનઃસ્થત્વાત્ ।
"લિઙ્ગં મનઃ"(બૃ.ઉ૪.૪.૬) ।
"મનોમયોઽયં પુરુષઃ" (બૃ.ઉ૫ । ૩ । ૧) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
નનુ વ્યાકૃતઃ પ્રાણઃ સુષુપ્તે ।
તદાત્મકાનિ કરણાનિ ભવન્તિ ।
કથમવ્યાકૃતતા?
નૈષ દોષોઽવ્યાકૃતસ્ય દેશકાલવિશેષાભાવાત્ ।
યદ્યપિ પ્રાણાભિમાને સતિ વ્યાકૃતતૈવ પ્રાણસ્ય તથાપિ પિણ્ડપરિચ્છિન્નવિશેષાભિમાનનિરોધઃ પ્રાણોભવતીત્યવ્યાકૃત એવ પ્રાણઃ સુષુપ્તે પરિચ્છિન્નાભિમાનવતામ્ ।
યથા પ્રાણલયે પરિચ્છિન્નાભિમાનિનાં પ્રાણોઽવ્યાકૃતસ્તથા પ્રાણાભિમાનિનોઽપ્યવિશેષાપત્તાવવ્યાકૃતતા સમાના પ્રસવબીજાત્મકત્વં ચ તદધ્યક્ષશ્ચૈકોઽવ્યાકૃતાવસ્થઃ ।
પરિચ્છિન્નાભિમાનિનામધ્યક્ષાણાં ચ તેન એકત્વમિતિ પૂર્વોક્તં વિશેષણમેકીભૂત પ્રજ્ઞાનઘન ઇત્યાદ્યુપપન્તમ્ ।
તસ્મિન્નુક્તહેતુત્વાચ્ચ ।
કથં પ્રાણશબ્દત્વમવ્યાકૃતસ્ય ।
"પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃ"(છા.ઉ૬ । ૮ । ૨) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નનુ તત્ર"સદેવ સોમ્ય"(છા.ઉ૬ । ૨ । ૧) ઇતિ પ્રકૃતં સદ્બ્રહ્મ પ્રાણશબ્દવાચ્યમ્ ।
નૈષ દોષો બીજાત્મકત્વાભ્યુપગમાત્સતઃ ।
યદ્યપિ તદ્બ્રહ્મ પ્રાણશબ્દવાચ્યં તત્ર તથાપિ જીવપ્રસવબીજાત્મકત્વમપિરત્યજ્ય એવ પ્રાણશબ્દત્વં સતઃ સચ્છબ્દવાચ્યતા ચ ।
યદિ હિ નિર્બીજરૂપં વિવક્ષિતં બ્રહ્માભવિષ્યત્"નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.૪.૪.૨.૨૪.૫.૧૫)"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.૨.૯)"અન્યદેવ તદ્વિદિતાદથાવિદિતાત્"(કે.ઉ૧.૩) ઇત્યવક્ષ્યત"ન સત્તન્નાસદુચ્યતે"(ગીતા.૧૩.૧૨) ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
નિર્બીજતયૈવ ચેત્સતિ લીનાનાં સુષુપ્તપ્રલયયોઃ પુનરુત્થાનાનુપપત્તિઃ સ્યાત્ ।
મુક્તાનાં ચ પુનરુત્પત્તિપ્રસઙ્ગો બીજાભાવાવિશેષાત્ ।
જ્ઞાનદાહ્યબીજાભાવે ચ જ્ઞાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્સ બીજત્વાભ્યુપગમેન એવ સતઃ પ્રાણત્વવ્યપદેશઃ સર્વશ્રુતિષુ ચ કારણત્વવ્યપદેશઃ ।
અત એવ"અક્ષરાત્પરતઃ પરઃ"(મુ.ઉ૨.૧.૨) ।
"સબાહ્યાભ્યાન્તરો હ્યજઃ" (મુ.ઉ૨.૧.૨) ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ૨.૯) ।
"નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ૪.૪.૧૨) ઇત્યાદિના બીજવત્વાપનયનેન વ્યપદેશઃ ।
તાં બીજાવસ્થાં તસ્યૈવ પ્રાજ્ઞશબ્દવાચ્યસ્ય તુરીયત્વેન દેહાદિસંબન્ધજાગ્રદાદિરહિતાં પારમાર્થિકીં પૃથગ્વક્ષ્યતિ ।
બીજાવસ્થાપિ ન કિઞ્ચિદવેદિષમિત્યુત્થિતસ્ય પ્રત્યયદર્શનાદ્દેહેઽનુભૂયત એવેતિ ત્રિધા દેહે વ્યવસ્થિતેત્યુચ્યતે

૧.૩૪
વિશ્વઃ હિ સ્થૂલભુઙ્નિત્યં તૈજસઃ પ્રવિવિક્તભુક્ ।
આનન્દભુક્તથા પ્રાજ્ઞસ્ત્રિધા ભોગં નિબોધત

સ્થૂલં તર્પયતે વિશ્વં પ્રવિવિક્તં તુ તૈજસમ્ ।
આનન્દશ્ચ તથા પ્રાજ્ઞં ત્રિધા તૃપ્તિં નિબોધત

ભાષ્ય ૧.૩૪
ઉક્તાર્થૌ શ્લોકૌ

૧.૫
ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોજ્યં ભોક્તા યશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
વદૈતદુભયં યસ્તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે

ભાષ્ય ૧.૫
ત્રિષુ ધામસુ જાગ્રદાદિષુ સ્થૂલપ્રવિવિક્તાનન્દાખ્યં ભોજ્યમેકં ત્રિધાભૂતમ્ ।
યશ્ચ વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞાખ્યો ભોક્તૈકઃ સ અહમિત્યેકત્વેનપ્રતિસંધાનાદ્દ્રષ્ટુત્વાવિશેષાચ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
યો વેદૈતદુભયં ભોજ્યભોક્તૃતયાનેકધા ભિન્નં સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે ।
ભોજ્યસ્ય સર્વસ્યૈકસ્ય ભોક્તુર્ભોજ્યત્વાત્ ।
ન હિ યસ્ય યો વિષયઃ સ તેન હીયતે વર્ધતે વા ન હ્યગ્નિઃ સ્વવિષયં દગ્ધ્વા કાષ્ઠાદિ તદ્વત્

૧.૬
પ્રભવઃ સર્વભાવાનાં સતામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।
સર્વં જનયતિ પ્રાણશ્ચેતોઽંશૂન્ પુરુષઃ પૃથક્

ભાષ્ય ૧.૬
સતાં વિદ્યમાનાનાં સ્વેનાવિદ્યાકૃતનામરૂપમાયાસ્વરૂપેણ સર્વભાવાનાં વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞભેદાનાં પ્રભવોત્પત્તિઃ ।
વક્ષ્યતિ ચ"વન્ધ્યાપુત્રો ન તત્ત્વેન માયયા વાપિ જાયતે"ઇતિ ।
યદિ હ્યસતામેવ જન્મ સ્યાદ્બ્રહ્મણોઽવ્યવહાર્યસ્ય ગ્રહણદ્વારાભાવાદસત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
દૃષ્ટં ચ રજ્જુસર્પાદીનામવિદ્યાકૃતમાયાબીજોત્પન્નાનાં રજ્જ્વાદ્યાત્મના સત્વમ્ ।
ન હિ નિરાસ્પદા રજ્જુસર્પમૃગતૃષ્ણિકાદયઃ ક્વચિદુપલભ્યન્તે કેનચિત્ ।
યથા રજ્જ્વાં પ્રાક્સર્પોત્પત્તે રજ્જ્વાત્મનાં સર્પઃ સન્નેવ આસીદેવં સર્વભાવાનામુત્પત્તેઃ પ્રાક્પ્રાણબીજાત્મનૈવ સત્વમ્ ।
ઇત્યતઃ શ્રુતિરપિ વક્તિ"બ્રહ્મૈવેદમ્"(મુ.ઉ૨.૨.૧૧)"આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્"(બૃ.ઉ.૧.૪.૧) ઇતિ ।
સર્વં જનયતિ પ્રાણશ્ચેતોંઽશૂનંશવ ઇવ રવેશ્ચિદાત્મકસ્ય પુરુષસ્ય ચેતોરૂપા જલાર્કસમાઃ પ્રાજ્ઞતૈજસવિશ્વભેદેન દેવતિર્યગાદિદેહભેદેષુ વિભાવ્યમાનાશ્ચેતોંશવોયેતાન્ પુરુષઃ પૃથગ્વિષયભાવવિલક્ષણાનગ્નિવિષ્ફુલિઙ્ગવત્સલક્ષણાઞ્જલાર્કવચ્ચ જીવલક્ષણાંસ્ત્વિતરાન્ સર્વભાવાન્ પ્રાણો બીજાત્મા જનયતિ"યથોર્ણનાભિઃ"(મુ.ઉ.૧.૧.૭)"યથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રાર્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ"(બૃ.ઉ.૨.૧.૨૦) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ

૧.૭
વિભૂતિં પ્રસવં ત્વન્યે મન્યન્તે સૃષ્ટિચિન્તકાઃ ।
સ્વપ્નમાયાસરૂપેતિ સૃષ્ટિરન્યૈઃ વિકલ્પિતા

ભાષ્ય ૧.૭
વિભૂતિર્વિસ્તારેશ્વરસ્ય સૃષ્ટિરિતિ સૃષ્ટિચિન્તકા મન્યન્તે ન તુ પરમાર્થચિન્તકાનાં સૃષ્ટવાદર ઇત્યર્થઃ ।
"ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપેયતે" (બૃ.ઉ.૨.૫.૧૯) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન હિ માયાવિનં સૂત્રમાકાશે નિક્ષિપ્ય તેન સાયુધમારુહ્ય ચક્ષુર્ગોચરતામતીત્ય યુદ્ધેન ખણ્ડશશ્છિન્નં પતિતં પુનરુત્થિતં ચ પશ્યતાં તત્કૃતં માયાદિસતત્વચિન્તાયામાદરો ભવતિ ।
તથૈવાયં માયાવિનઃ સૂત્રપ્રસારણસમઃ સુષુપ્તસ્વપ્નાદિવિકાસસ્તદારૂઢમયાવિસમશ્ચ તત્સ્થઃ પ્રાજ્ઞતૈજસાદિઃ ।
સૂત્રતદારૂઢાભ્યામન્યઃ પરમાર્થમાયાવી સ એવ ભૂમિષ્ઠો માયાછન્નોઽદૃશ્યમાન એવ સ્થિતો યથા તથા તુરીયાખ્યં પરમાર્થતત્ત્વમ્ ।
અતસ્તચ્ચિન્તાયામેવાદરો મુમુક્ષૂણામાર્યાણાં ન નિષ્પ્રયોજનાયાં સૃષ્ટવાદર ઇત્યતઃ સૃષ્ટિચિન્તકાનામેવૈતે વિકલ્પેત્યાહ સ્વપ્નમાયાસરૂપેતિ ।
સ્વપ્નરૂપા માયાસરૂપા ચેતિ

૧.૮
ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સૃષ્ટિરિતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃ ।
કાલાત્પ્રસૂતિં ભૂતાનાં મન્યન્તે કાલચિન્તકાઃ

ભાષ્ય ૧.૮
ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સત્યસંકલ્પત્વાત્સૃષ્ટિર્ઘટાદિઃ સંકલ્પનામાત્રં ન સંકલ્પનાતિરિક્તમ્ ।
કાલાદેવ સૃષ્ટિરિતિ કેચિત્

૧.૯
ભોગાર્થં સૃષ્ટિરિતિ અન્યે ક્રીડાર્થમિતિ ચાપરે ।
દેવસ્યૈષ સ્વભાવોઽયમાપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહા

ભાષ્ય ૧.૯
ભોગાર્થં ક્રીડાર્થમિતિ ચાન્યે સૃષ્ટિં મન્યન્તે ।
અનયોઃ પક્ષયોર્દૂષણં દેવસ્યૈષ સ્વભાવોઽયમિતિ દેવસ્ય સ્વભાવપક્ષમાશ્રિત્ય સર્વેષાં વા પક્ષાણામાપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહેતિ ।
ન હિ રજ્જ્વાદીનામવિદ્યાસ્વભાવવ્યતિરેકેણ સર્પાદ્યાભાસત્વે કારણં શક્યં વક્તુમ્

૭
ચતુર્થઃ પાદઃ ક્રમપ્રાપ્તો વક્તવ્ય ઇત્યાહનાન્તઃપ્રજ્ઞમિત્યાદિના ।
સર્વશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તશૂન્યત્વાત્તસ્ય શબ્દાનભિધેયત્વમિતિ વિશેષપ્રતિષેધેન એવ ચ તુરીયં નિર્દિદિક્ષતિ ।
શૂન્યમેવ તર્હિ તત્ ।
ન મિથ્યાવિકલ્પસ્ય નિર્નિમિત્તત્વાનુપપત્તેર્ન હિ રજતસર્પપુરુષમૃગતૃષ્ણિકાદિવિકલ્પાઃ શુક્તિકારજ્જુસ્થાણુરૂષરાદિ વ્યતિરેકેણાવસ્ત્વાસ્પદાઃ શક્યાઃ કલ્પયિતુમ્ ।
એવં તર્હિ પ્રાણાદિસર્વવિકલ્પાસ્પદત્વાત્તુરીયસ્ય શબ્દવાચ્યત્વમિતિ ન પ્રતિષેધૈઃ પ્રત્યાય્યત્વમ્ ।
ઉદકાધારાદેરિવ ઘટાદેઃ ।
ન પ્રાણાદિવિકલ્પસ્યાસત્વાચ્છુક્તિકાદિષ્વિવ રજતાદેઃ ।
ન હિ સદસતોઃ સંબન્ધઃ શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તભાગવસ્તુત્વાત્ ।
નાપિ પ્રમાણાન્તરવિષયત્વં સ્વરૂપેણ ગવાદિવદાત્મનો નિરુપાધિકત્વાદ્ ।
ગવાદિવન્નાપિ જાતિમત્વમદ્વિતીયત્વેન સામાન્યવિશેષાભાવાત્ ।
નાપિ ક્રિયાવત્વં પાચકાદિવદવિક્રિયત્વાત્ ।
નાપિ ગુણવત્વં નીલાદિવન્નિર્ગુણત્વાત્ ।
અતો નાભિધાનેન નિર્દેશમર્હતિ ।
શશવિષાણાદિસમત્વાન્નિરર્થકત્વં તર્હિ ।
નાત્મત્વાવગમે તુરીયસ્યાનાત્મતૃષ્ણાવ્યાવૃત્તિહેતુત્વાચ્છુક્તિકાવગમ ઇવ રજતતૃષ્ણાયાઃ ।
ન હિ તુરીયસ્યાત્મત્વાવગમે સત્યવિદ્યાતૃષ્ણાદિદોષાણાં સમ્ભવોઽસ્તિ ।
ન ચ તુરીયસ્યાઽત્મત્વાનવગમે કારણમસ્તિ સર્વોપનિષદાં તાદર્થ્યેનોપક્ષયાત્ ।
"તત્વમસિ"(છા.ઉ.૬.૮.૧૬)"અયમાત્મા બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.૨.૫.૧૯)"તત્સત્યં સ આત્મા"(છા.ઉ.૬.૮.૧૬)"યત્સાક્ષાદષરોક્ષાદ્બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.૩.૪.૧)"સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ"(મુ.ઉ.૨.૧.૨) ।
"આત્મૈવેદં સર્વમ્"(છા.ઉ.૭.૨૫.૨) ઇત્યાદીનામ્ ।
સોઽયમાત્મા પરમાર્થાપરમાર્થરૂપશ્ચતુષ્પાદ ઇત્યુક્તસ્તસ્યાપરમાર્થરૂપમવિદ્યાકૃતં રજ્જુસર્પાદિસમમુક્તં પાદત્રયલક્ષણં બીજાઙ્કુરસ્થાનીયમ્ ।
અથેદાનીં બીજાત્મકં પરમાર્થસ્વરૂપં રજ્જુસ્થાનીયં સર્પાદિસ્થાનીયોક્તસ્થાનત્રયાનિરાકરણેનાહ નાન્તઃ પ્રજ્ઞમિત્યાદિ ।
નાન્તઃપ્રજ્ઞં ન બહિઃપ્રજ્ઞં નોભયતઃપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞાનઘનં ન પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞમ્ ।
અદૃષ્ટમવ્યવહાર્યમગ્રાહ્યમલક્ષણમચિન્ત્યમવ્યપદેશ્યમેકાત્મપ્રત્યયસારં પ્રપઞ્ચોપશમં શાન્તં શિવમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્તે ।
સ આત્મા સ વિજ્ઞેયઃ

ભાષ્ય ૭
નન્વાત્મનશ્ચતુષ્પાત્વં પ્રતિજ્ઞાય પ્રાદત્રયકથનેન એવ ચતુર્થસ્યાન્તઃ પ્રજ્ઞાદિભ્યો અન્યત્વે સિદ્ધે નાન્તઃ પ્રજ્ઞ ઇત્યાદિ પ્રતિષેધોઽનર્થકઃ ।
ન સર્પાદિવિકલ્પપ્રતિષેધેન એવ રજ્જુસ્વરૂપપ્રતિપત્તિવત્ત્ર્યવસ્થસ્ય એવાત્મનસ્તુરીયત્વેન પ્રતિપિપાદયિષિતત્વાત્ ।
"તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.૬.૮.૧૬) ઇતિવત્ ।
યદિ હિ ત્ર્યવસ્થાત્મવિલક્ષણં તુરીયમન્યત્તત્પ્રતિપત્તિદ્વારાભાવાચ્છાસ્ત્રોપદેશાનર્થક્યં શૂન્યતાપત્તિર્વા ।
રજ્જુરિવ સર્પાદિભિર્વિકલ્પ્યમાના સ્થાનત્રયેઽપ્યાત્મૈક એવાન્તઃ પ્રજ્ઞાદિત્વેન વિકલ્પ્યતે યદા તદાન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદિપ્રતિષેધવિજ્ઞાનપ્રમાણસમકાલમેવાત્મન્યનર્થપ્રપઞ્ચનિવૃત્તિલક્ષણફલં પરિસમાપ્તમિતિ તુરીયાધિગમે પ્રમાણાન્તરં સાધનાન્તરં વા મ મૃગ્યમ્ ।
રજ્જુસર્પવિવેકસમકાલ ઇવ રજ્જ્વાં સર્પનિવૃત્તિફલે સતિ રજ્જ્વધિગયસ્ય ।
યેષાં પુનસ્તમોઽપનયવ્યતિરેકેણ ઘટાધિગમે પ્રમાણં વ્યાપ્રિયતે તેષાં છેદ્યાવયવસમ્બન્ધવિયોગવ્યતિરેકેણાન્યન્યતરાવયવેઽપિચ્છિદિર્વ્યા પ્રિયત ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
યદા પુનર્ઘટતમસો વિવેકકરણે પ્રવૃત્તં પ્રમાણમનુપાદિત્સિતતમોનિવૃત્તિફલાવસાનં છિદિરિવચ્છેદ્યાવયવસંબન્ધવિવેકકરણે પ્રવૃત્તા તદવયવદ્વૈધીભાવફલાવસાના તથા નાન્તરીયકં ઘટવિજ્ઞાનં ન તત્પ્રમાણફલમ્ ।
ન ચ તદ્વદપ્યાત્મન્યધ્યારોપિતાન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદિવિવેકકરણે પ્રવૃત્તસ્ય પ્રતિષેધવિજ્ઞાનપ્રમાણસ્યાનુપાદિત્સિતાન્તઃ પ્રજ્ઞત્વદિનિવૃત્તિવ્યતિરેકેણ તુરીયે વ્યાપાર ઉપપત્તિઃ ।
અન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદિનિવૃત્તિસમકાલમેવ પ્રમાતૃત્વાદિભેદનિવૃત્તેઃ ।
તથા ચ વક્ષ્યતિ"જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે"(માણ્ડૂ.કા.૧.૧૮) ઇતિ ।
જ્ઞાનસ્ય દ્વૈતનિવૃત્તિક્ષણવ્યતિરેકેણ ક્ષણાન્તરાનવસ્થાનાત્ ।
અવસ્થાને ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદ્દ્વૈતાનિવૃત્તિઃ ।
તસ્માત્પ્રતિષેધવિજ્ઞાનપ્રમાણવ્યાપારસમકાલૈર્વાત્મન્યધ્યારોપિતાન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદ્યનર્થાનિવૃત્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ।
નાન્તઃ પ્રજ્ઞમિતિ તૈજસપ્રતિષેધો ન બહિષ્પ્રજ્ઞમિતિ વિશ્વપ્રતિષેધઃ ।
ન ઉભયતઃ પ્રજ્ઞમિતિ જાગ્રત્સ્વપ્રયોરન્તરાલાવસ્થાપ્રતિષેધઃ ।
ન પ્રજ્ઞાનઘનમિતિ સુષુપ્તાવસ્થાપ્રતિષેધો બીજભાવાવિવેકરૂપત્વાત્ ।
ન પ્રજ્ઞમિતિ યુગપત્સર્વવિષપ્રજ્ઞાતૃત્વપ્રતિષેધઃ ।
નાપ્રજ્ઞમિતિ ચૈતન્યપ્રતિષેધઃ ।
કથં પુનરન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદીનામાત્મનિ ગમ્યમાનાનાં રજ્જ્વાદૌ સર્પાદિવત્પ્રતિષેધાદસત્વં ગમ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
જ્ઞસ્વરૂપાવિશેષેઽપીતરેતરવ્યભિચારાદ્રજ્જ્વાદાવિવ સર્પધારાદિવિકલ્પિત ભેદવત્સર્વત્રાવ્યભિચારાજ્જ્ઞસ્વરૂપસ્ય સત્યત્વમ્ ।
સુષુપ્તે વ્યભિચરતીતિ ચેન્ન ।
સુષુપ્તસ્યાનુભૂયમાનત્વાત્"ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.૪.૩.૩૦) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અત એવાદૃષ્ટમ્ ।
યસ્માદદૃષ્ટં તસ્માદવ્યવહાર્યમ્ ।
અગ્રાહ્યં કર્મેન્દ્રિયૈઃ ।
અલક્ષણમલિઙ્ગમિત્યેતદનનુમેયિત્યર્થઃ ।
અત એવાચિન્ત્યમ્ ।
અત એવાવ્યપદેશ્યં શબ્દૈઃ ।
એકાત્મપ્રત્યયસારં જાગ્રદાદિસ્થાનેષ્વેકોઽયમાત્મેત્યવ્યભિચારી યઃ પ્રત્યયસ્તેનાનુસરણીયમ્ ।
અથવૈક આત્મપ્રત્યયઃ સારં પ્રમાણં યસ્ય તુરીયસ્યાધિગમે તત્તુરીયમેકાત્મપ્રત્યયસારમ્ ।
"આત્મેત્યેવોપાસીત"(બૃ.ઉ.૧.૪.૭) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અન્તઃ પ્રજ્ઞત્વાદિસ્થાનિધર્મઃ પ્રતિષેધઃ કૃતઃ ।
પ્રપઞ્ચ ઉપશમમિતિ જાગ્રદાદિસ્થાનધર્માભાવોચ્યતે ।
અત એવ શાન્તમવિક્રિયં શિવં યતોઽદ્વૈતં ભેદવિકલ્પરહિતમ્ ।
ચતુર્થં તુરીયં મન્યન્તે પ્રતીયમાનપાદત્રયરૂપવૈલક્ષણ્યાત્ ।
સ આત્મા સ વિજ્ઞેય ઇતિ પ્રતીયમાનસર્પભૂછિદ્રદણ્ડાદિવ્યતિરિક્તા યથા રજ્જુસ્તથા તત્ત્વમસીત્યાદિવાક્યાર્થ આત્મા"અદૃષ્ટો દ્રષ્ટા"(બૃ.ઉ.૩.૭.૨૩)"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેવિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.૪.૩.૨૩) ઇત્યાદિભિરુક્તો યઃ ।
સ વિજ્ઞેય ઇતિ ભૂતપૂર્વગત્યા જ્ઞાતે દ્વૈતાભાવઃ

૧.૧૦
અત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ
નિવૃત્તેઃ સર્વદુઃખાનામીશાનઃ પ્રભુરવ્યયઃ ।
અદ્વૈતઃ સર્વભાવાનાં દેવાસ્તુર્યો વિભુઃ સ્મૃતઃ

ભાષ્ય ૧.૧૦
પ્રાજ્ઞતૈજસવિશ્વલક્ષણાનાં સર્વદુઃખાનાં નિવૃત્તે ઈશાનસ્તુરીય આત્મા ।
ઈશાન ઇત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં પ્રભુરિતિ ।
દુઃખનિવૃત્તિં પ્રતિ પ્રભુર્ભવતીત્યર્થઃ ।
તદ્વિજ્ઞાનનિમિત્તત્વાદ્દુઃખનિવૃત્તેઃ ।
અવ્યયો ન વ્યેતિ સ્વરૂપાન્ન વ્યભિચરતીતિ યાવત્ ।
એતત્કુતઃ ।
યસ્માદદ્વૈતઃ સર્વભાવાનાં રજ્જુસર્પવન્મૃષાત્વાત્સ એષ દેવો દ્યોતનાત્તુરીયશ્ચતુર્થો વિભુવ્યાપી સ્મૃતઃ

૧.૧૧
વિશ્વાદીનાં સામાન્યવિશેષભાવો નિરૂપ્યતે તુર્યયાથાત્મ્યાવધારણાર્થમ્
કાર્યકારણબદ્ધૌ તાવિષ્યેતે વિશ્વતૈજસૌ ।
પ્રાજ્ઞઃ કારણબદ્ધસ્તુ દ્વૌ તૌ તુર્યે ન સિધ્યતઃ

ભાષ્ય ૧.૧૧
કાર્યં ક્રિયત ઇતિ ફલભાવઃ ।
કારણં કરોતીતિ બીજભાવઃ ।
તત્ત્વાગ્રહણાન્ યથાગ્રહણાભ્યાં બીજફલભાવાભ્યાં તૌ યથોક્તૌ વિશ્વતૈજસૌ બદ્ધૌ સંગૃહીતાવિષ્યેતે ।
પ્રાજ્ઞસ્તુ બીજભાવેનૈવ બદ્ધઃ ।
તત્ત્વાપ્રતિબોધમાત્રમેવ હિ બીજં પ્રાજ્ઞત્વે નિમિત્તમ્ ।
તતો દ્વૌ તૌ બીજફલભાવૌ તત્વાગ્રહણાન્ યથા ગ્રહણે તુર્યે ન સિધ્યતો ન વિદ્યેતે ન સમ્ભવત ઇત્યર્થઃ

૧.૧૨
કથં પુનઃ કારણબદ્ધત્વં પ્રાજ્ઞસ્ય તુરીયે વા તત્ત્વાગ્રહણાન્ યથાગ્રહણલક્ષણૌ બન્ધૌ ન સિધ્યત ઇતિ ।
યસ્માત્
નાત્માનં ન પરાશ્ચૈવ ન સત્યં ન અપિ ચાનૃતમ્ ।
પ્રાજ્ઞઃ કિઞ્ચન સંવેત્તિ તુર્યં તત્સર્વદૃક્સદા

ભાષ્ય ૧.૧૨
આત્મવિલક્ષણમવિદ્યાબીજપ્રસૂતં બાહ્યં દ્વૈતં પ્રાજ્ઞો ન કિઞ્ચન સંવેત્તિ તથા વિશ્વતૈજસૌ ।
તતશ્ચાસૌ તત્ત્વાગ્રહણેન તમસાન્યથા ગ્રહણબીજભૂતેન બદ્ધો ભવતિ ।
યસ્માત્તુરીયં તત્સર્વદૃક્સદા તુરીયાદન્યસ્યાભાવાત્સર્વદા સદૈવૈતિ સર્વં ચ તદ્દ્દૃક્ચેતિ સર્વદૃક્તસ્માન્ન તત્ત્વાગ્રહણલક્ષણં બીજં તત્ર ।
તત્પ્રસૂતસ્યાન્યથાગ્રહણસ્યાપ્યતૈવાભાવો ન હિ સવિતરિ સદા પ્રાકાશાત્મકે તદ્વિરુદ્ધમપ્રકાશનમન્યથા પ્રકાશનં વા સમ્ભવતિ ।
"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે"
(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૨૩) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અથ વા જાગ્રત્સ્વપ્નયોઃ સર્વભૂતાવસ્થઃ સર્વવસ્તુદૃગાભાસસ્તુરીયૈવેતિ સર્વદૃક્સદા"નાન્યદતોઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ"(બૃ.ઉ.૩.૮.૧૧) ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ

૧.૧૩
દ્વૈતસ્યાગ્રહણં તુલ્યમુભયોઃ પ્રાજ્ઞતુર્યયોઃ ।
બીજનિદ્રાયુતઃ પ્રાજ્ઞઃ સા ચ તુર્યે ન વિદ્યતે

ભાષ્ય ૧.૧૩
નિમિત્તાન્તરપ્રાપ્તાશઙ્કાનિવૃત્યર્થોઽયં શ્લોકઃ ।
કથં દ્વૈતાગ્રહણસ્ય તુલ્યત્વાત્કારણબદ્ધત્વં પ્રાજ્ઞસ્ય એવ ન તુરીયસ્યેતિ પ્રાપ્તાશઙ્કા નિવર્ત્યતે ।
યસ્માદ્બીજનિદ્રાયુતસ્તત્ત્વાપ્રતિબોધો નિદ્રા ।
સ એવ ચ વિશેષપ્રતિબોધપ્રસવસ્ય બીજં સા બીજનિદ્રા તયા યુતઃ પ્રાજ્ઞઃ ।
સદા દૃક્સ્વભાવત્વાત્તત્ત્વાપ્રતિબોધલક્ષણા નિદ્રા તુરીયે ન વિદ્યતેઽતો ન કારણબન્ધસ્તસ્મિન્નિત્યાભિપ્રાયઃ

૧.૧૪
સ્વપ્નનિદ્રાયુતાવાદ્યૌ પ્રાજ્ઞસ્ત્વસ્વપ્નનિદ્રયા ।
ન નિદ્રાં નૈવ ચ સ્વપ્નં તુર્યે પશ્યન્તિ નિશ્ચિતઃ

ભાષ્ય ૧.૧૪
સ્વપ્નોઽન્યથાગ્રહણં સર્પ ઇવ રજ્જ્વામ્ ।
નિદ્રોક્તા તત્ત્વાપ્રતિબોધલક્ષણં તમ ઇતિ ।
તાભ્યાં સ્વપ્નનિદ્રાભ્યાં યુક્તૌ વિશ્વતૈજસૌ ।
અતસ્તૌ કાર્યકારણબદ્ધાવિત્યુક્તૌ ।
પ્રાજ્ઞસ્તુ સ્વપ્નવર્જિતકેવલૈવ નિદ્રયા યુત ઇતિ કારણબદ્ધ ઇત્યુક્તમ્ ।
નોભયં પશ્યન્તિ તુરીયે નિશ્ચિતા બ્રહ્મવિદો વિરુદ્ધત્વાત્સવિતરીવ તમઃ ।
અતો ન કાર્યકારણબદ્ધ ઇત્યુક્તસ્તુરીયઃ

૧.૧૫
કદા તુરીયે નિશ્ચિતો ભવતીત્યુચ્યતે
અન્યથા ગૃહ્ણતઃ સ્વપ્નો નિદ્રા તત્ત્વમજાનતઃ ।
વિપર્યાસે તયોઃ ક્ષીણે તુરીયં પદમશ્નુતે

ભાષ્ય ૧.૧૫
સ્વપ્નજાગરિતયોરન્યથા રજ્વાં સર્પ ઇવ ગૃહ્ણતસ્તત્ત્વં સ્વપ્નો ભવતિ ।
નિદ્રા તત્ત્વમજાનતસ્તિસૃષ્વવસ્થાસુ તુલ્યા ।
સ્વપ્નનિદ્રયોસ્તુલ્યત્વાદ્વિશ્વતૈજસયોરેકરાશિત્વમ્ ।
અન્યથાગ્રહણપ્રાધાન્યાચ્ચ ગુણભૂતા નિદ્રેતિ તસ્મિન્ વિપર્યાસઃ સ્વપ્નઃ ।
તૃતીયે તુ સ્થાનેતત્ત્વાજ્ઞાનલક્ષણા નિદ્રૈવ કેવલા વિપર્યાસઃ ।
અતસ્તયોઃ કાર્યકારણસ્થાનયોરન્યથાગ્રહણાગ્રહણલક્ષણવિપર્યાસે કાર્યકારણબન્ધરૂપે પરમાર્થતત્વપ્રિતબોધતઃ ક્ષીણે તુરીયં પદમશ્નુતે ।
તદોભયલક્ષણં બન્ધરૂપં તત્રાપશ્યંસ્તુરીયે નિશ્ચિતો ભવતીત્યર્થઃ

૧.૧૬
અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતે ।
અજમનિદ્રમસ્વપ્નમદ્વૈતં બુધ્યતે તદા

ભાષ્ય ૧.૧૬
યોઽયં સંસારી જીવઃ સોભયલક્ષણેન તત્ત્વાપ્રતિબોધરૂપેણ બીજાત્મનાન્યથાગ્રહણલક્ષણેન ચાનાદિકાલપ્રવૃત્તેન માયાલક્ષણેન સ્વપ્નેન મમાયં પિતા પુત્રોઽયં નપ્તા ક્ષેત્રં પશવોઽહમેષાં સ્વામી સુખી દુઃખી ક્ષયિતોઽહમનેન વર્ધિતશ્ચાનેન ઇત્યેવંપ્રકારાન્ સ્વપ્નાન્ સ્થાનદ્વયેઽપિ પશ્યન્ સુપ્તઃ ।
યદા વેદાન્તાર્થતત્ત્વાભિજ્ઞેન પરમકારુણિકેન ગુરુણા નાસ્યૈવં ત્વં હેતુફલાત્મકઃ કિં તુ તત્ત્વમસીતિ પ્રતિબોધ્યમાનસ્તદૈવં પ્રતિબુધ્યતે
કથમ્? નાસ્મિન્ બાહ્યમાભ્યન્તરં વા જન્માદિભાવવિકારોઽસ્ત્યતોઽજં સબાહ્યાભ્યન્તરસર્વભાવિકારવર્જિતમિત્યર્થઃ ।
યસ્માજ્જન્માદિકારણભૂતં નાસ્મિન્નવિદ્યાતમોબીજં નિદ્રા વિદ્યત ઇત્યનિદ્રમ્ ।
અનિદ્રં હિ તત્તુરીયમત એવાસ્વપ્નં તન્નિમિત્તત્વાદન્યથાગ્રહણસ્ય ।
યસ્માચ્ચાનિદ્રમસ્વપ્નં તસ્માદજમદ્વૈતં તુરીયમાત્માનં બુધ્યતે તદા

૧.૧૭
પ્રપઞ્ચનિવૃત્યા ચેત્પ્રતિબુધ્યતેઽનિવૃત્તે પ્રપઞ્ચે કથમદ્વૈતમિત્યુચ્યતે
પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત નિવર્તેત ન સંશયઃ ।
માયામાત્રમિદં દ્વૈતમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ

ભાષ્ય ૧.૧૭
સત્યમવં સ્યાત્પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત રજ્જ્વાં સર્પ ઇવ કલ્પિતત્વાન્ન તુ સ વિદ્યતે ।
વિદ્યમાનશ્ચેન્નિવર્તેત ન સંશયઃ ।
ન હિ રજ્જ્વાં ભ્રાન્તિબુદ્ધ્યા કલ્પિતઃ સર્પો વિદ્યમાનઃ સન્વિવેકતો નિવૃત્તઃ ।
નૈવ માયા માયાવિના પ્રયુક્તા તદ્દર્શિનાં ચક્ષુર્બન્ધાપગમે વિદ્યમાના સતી નિવૃત્તા ।
તથેદં પ્રપઞ્ચાખ્યં માયામાત્રં દ્વૈતં રજ્જુવન્માયાવિવચ્ચદ્વૈતં પરમાર્થતસ્તસ્માન્ન કશ્ચિત્પ્રપઞ્ચઃ પ્રવૃત્તો નિવૃત્તો વાસ્તીતીત્યભિપ્રાયઃ

૧.૧૮
નનુ શાસ્તા શાસ્ત્રં શિષ્ય ઇતિ વિકલ્પઃ કથં નિવર્તત ઇત્યુચ્યતે
વિકલ્પો વિનિવર્તેત કલ્પિતો યદિ કેનચિત્ ।
ઉપદેશાદયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે

ભાષ્ય ૧.૧૮
વિકલ્પો વિનિવર્તેત યદિ કેનચિત્કલ્પિતઃ સ્યાત્ ।
યથાયં પ્રપઞ્ચો માયારજ્જુસર્પવત્તથાયં શિષ્યાદિ ભેદવિકલ્પોઽપિ પ્રાક્પ્રતિબોધાદેવોપદેશનિમિત્તોઽતોપદેશાદયં વાદઃ શિષ્યઃ શાસ્તા શાસ્ત્રમિતિ ।
ઉપદેશકાર્યે તુ જ્ઞાને નિર્વૃત્તે જ્ઞાતે પરમાર્થતત્વે દ્વૈતં ન વિદ્યતે

૮
અભિધેયપ્રધાન ઓંકારશ્ચતુષ્પાદાત્મેતિ વ્યાખ્યાતો યઃ
સોઽયમાત્માધ્યક્ષરમોંકારઃ ।
અધિમાત્રં પાદા માત્રા માત્રાશ્ચ પાદા અકાર ઉકારો મકાર ઇતિ

ભાષ્ય ૮
સોઽયમાત્માધ્યક્ષરમક્ષરમધિકૃત્યાભિધાનપ્રાધાન્યેન વર્ણ્યમાનોઽધ્યક્ષરમ્ ।
કિં પુનસ્તદક્ષરમિત્યાહ ઓંકારઃ ।
સોઽયમોંકારઃ પાદશઃ પ્રવિભજ્યમાનોઽધિમાત્રં માત્રામધિકૃત્ય વર્તત ઇત્યધિમાત્રમ્ ।
કથમ્? આત્મનો યે પાદાસ્ત ઓંકારસ્ય માત્રાઃ ।
કાસ્તાઃ? અકારોકારો મકાર ઇતિ

૯
તત્ર વિશેષનિયમઃ ક્રિયતે
જાગરિતસ્થાનો વૈશ્વાનરઃ અકારઃ પ્રથમા માત્રાપ્તેરાદિમત્ત્વાદ્વા ।
આપ્નોતિ હ વૈ સર્વાન્ કામાનાદિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૯
જાગરિતસ્થાનો વૈશ્વાનરો યઃ સ ઓંકારસ્યાકારઃ પ્રથમા માત્રા ।
કેન સામાન્યેનેત્યાહ આપ્તેરાપ્તિર્વ્યાપ્તિકારેણ સર્વા વાગ્વ્યાપ્તા ।
"અકારો વૈ સર્વા વાક્"(ઐ.આ.૨ । ૩ । ૬) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તથા વૈશ્વાનરેણ જગત્"તસ્ય હ વૈતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાઃ"(છા.ઉ.૫ । ૧૮ । ૨) ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ ।
અભિધાનાભિધેયયરેકત્વં ચાવોચામ ।
આદિરસ્ય વિદ્યત ઇત્યાદિ મદ્યથૈવાદિમદકારાખ્યમક્ષરં તથૈવ વૈશ્વાનરસ્તસ્માદ્વા સામાન્યાદકારત્વં વૈશ્વાનરસ્ય ।
તદેકત્વવિદઃ ફલમાહ આપ્નોતિ હ વૈ સર્વાન્ કામાનાદિઃ પ્રથમશ્ચ ભવતિ મહતાં ય એવં વેદ યદોક્તમેકત્વં વેદેત્યર્થઃ

૧૦
સ્વપ્નસ્થાનસ્તૈજસ ઉકારો દ્વિતીયા માત્રોત્કર્ષાદુભયત્વાદ્વા ।
ઉત્કર્ષતિ હ વૈ જ્ઞાનસંતતિમ્ ।
સમાનશ્ચ ભવતિ ।
નાસ્યાબ્રહ્મવિત્કુલે ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૧૦
સ્વપ્નસ્થાનસ્તૈજસો યઃ સ ઓંકારસ્યોકારો દ્વિતીયા માત્રા ।
કેન સામાન્યેત્યાહોત્કર્ષાત્ ।
અકારાદુત્કૃષ્ટ ઇવ હ્યુકારસ્તથા તૈજસો વિશ્વાદુભયત્વાદકારમકારયોર્મધ્યસ્યોકારસ્તથા વિશ્વપ્રાજ્ઞયોર્મધ્યે તૈજસોઽતોભયભાક્ત્વસામાન્યાત્ ।
વિદ્વત્ફલમુચ્યતે ઉત્કર્ષતિ હ વૈ જ્ઞાનસંતતિમ્ ।
વિજ્ઞાનસંતતિં વર્ધયતીત્યર્થઃ ।
સમાનસ્તુલ્યશ્ચ મિત્રપક્ષસ્યૈવ શત્રુપક્ષાણામપ્યપ્રદ્વેષ્યો ભવતિ ।
અબ્રહ્મવિદસ્ય કુલે ન ભવતિ ય એવં વેદ

૧૧
સુષુપ્તસ્થાનઃ પ્રાજ્ઞો મકારઃ તૃતીયા માત્રા મિતેરપીતેર્વા ।
મિનોતિ હ વા ઇદં સર્વમપીતિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૧૧
સુષુપ્તસ્થાનઃ પ્રાજ્ઞો યઃ સ ઓંકારસ્ય મકારસ્તૃતીયા માત્રા ।
કેન સામાન્યેનેત્યાહ સામાન્યમિદમત્ર મિતોઽમિતિર્માનં મીયત ઇવ વિશ્વતૈજસૌ પ્રાજ્ઞેન પ્રલયોત્પત્ત્યોઃ ।
પ્રવેશનિર્ગમાભ્યાં પ્રસ્થેનેત યવાસ્તથૌંકારસમાપ્તૌ પુનઃ પ્રયોગે ચ પ્રવિશ્ય નિર્ગચ્છત ઇવાકારોંકારૌ મકારે ।
અપીતેર્વા ।
અપીત્યપ્યય એકીભાવઃ ।
ઓંકાર ઉચ્ચારણે હ્યન્ત્યાક્ષર એકીભૂતાવિવાકાર ઓંકારૌ ।
તથા વિશ્વતૈજસૌ સુષુપ્તકાલે પ્રાજ્ઞે ।
અતો વા સામાન્યાદેકત્વં પ્રાજ્ઞમકારયોઃ ।
વિદ્વત્ફલમાહ મિનોતિ હ વેદં સર્વં જગદ્યાથાત્મ્યં જાનાતીત્યર્થઃ ।
અપીતિશ્ચ જગત્કારણાત્મા ભવતીત્યર્થઃ ।
અત્રાવત્રાવાન્તરફલવચનં પ્રધાનસાધનસ્તુત્યર્થમ્

૧.૧૯
અત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ
વિશ્વસ્યાત્વવિવક્ષાયામાદિસામાન્યમુત્કૃષ્ટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદાપ્તિસામાન્યમેવ ચ

ભાષ્ય ૧.૧૯
વિશ્વસ્યાત્વમકારમાત્રત્વં યદા વિવક્ષ્યતે તદાદિત્વસામાન્યમુક્તન્યાયેનોત્કટમુદ્ભૃતં દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અત્વવિવક્ષાયામિત્યસ્ય વ્યાખ્યાનં માત્રાસંપ્રતિપત્તાવિતિ ।
વિશ્વસ્યાકારમાત્રત્વં યદા સંપ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
આપ્તિસામાન્યમેવ ચોત્કટમિત્યનુવર્તતે ચ શબ્દાત્

૧.૨૦
તૈજસસ્યોત્વવિજ્ઞાન ઉત્કર્ષો દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદુભયત્વં તથા વિધમ્

ભાષ્ય ૧.૨૦
તૈજસસ્યાત્વવિજ્ઞાનોકારત્વવિવક્ષાયામુત્કર્ષો દૃશ્યતે સ્ફુટં સ્પષ્ટ ઇત્યર્થ ઉભયત્વં ચ સ્ફુટમેવેતિ ।
પૂર્વવત્સર્વમ્

૧.૨૧
મકારભાવે પ્રાજ્ઞસ્ય માનસામન્યમુત્કટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ તુ લયસામાન્યમેવ ચ

ભાષ્ય ૧.૨૧
મકારત્વે પ્રાજ્ઞસ્ય મિતિલયાવુત્કૃષ્ટે સામાન્ય ઇત્યર્થઃ

૧.૨૨
ત્રિષુ ધામસુ યત્તુલ્યં સામાન્યં વેત્તિ નિશ્ચિતઃ ।
સ પૂજ્યઃ સર્વભૂતાનાં વન્દ્યશ્ચૈવ મહામુનિઃ

ભાષ્ય ૧.૨૨
યથોક્તસ્થાનત્રયે યસ્તુલ્યમુક્તં સામાન્યં વેત્યવમેવૈતદિતિ નિશ્ચિતો યઃ સ પૂજ્યો વન્દ્યશ્ચ બ્રહ્મવિલ્લોકે ભવતિ

૧.૨૩
યથોક્તૈઃ સામાન્યૈરાત્મપાદાનાં માત્રાભિઃ સહૈકત્વં કૃત્વા યથોક્તમોંકારં પ્રતિપદ્ય યો ધ્યાયતિ તમ્
અકારો નયતે વિશ્વમુકારશ્ચાપિ તૈજસમ્ ।
મકારશ્ચ પુનઃ પ્રાજ્ઞં નામાત્રે વિદ્યતે ગતિઃ

ભાષ્ય ૧.૨૩
અકારો નયતે વિશ્વં પ્રાપયતિ ।
અકારાલમ્બનમોંકારં વિદ્વાન્ વૈશ્વાનરો ભવતીત્યર્થઃ ।
તથાકારસ્તૈજસમ્ ।
મકારશ્ચાપિ પુનઃ પ્રાજ્ઞમ્ ।
ચ શબ્દાન્નયત ઇત્યનુવર્તતે ।
ક્ષીણે તુ મકારે બીજભાવક્ષયાદમાત્ર ઓંકારે ગતિર્ન વિદ્યતે ક્વચિદિત્યર્થઃ

૧૨
અમાત્રશ્ચતુર્થોઽવ્યવહાર્યઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવોઽદ્વૈતઃ ।
એવમોંકાર આત્મૈવ ।
સંવિશત્યાત્મનાત્માનં ય એવં વેદ

ભાષ્ય ૧૨
અમાત્રો માત્રા યસ્ય નાસ્તિ સ અમાત્ર ઓંકારશ્ચતુર્થસ્તુરીય આત્મૈવ કેવલોઽભિધાનાભિધેયરૂપયોરવાઙ્મનસયોઃ ક્ષીણત્વાદવ્યવહાર્યઃ ।
પ્રપઞ્ચ ઉપશમઃ શિવોઽદ્વૈતઃ સંવૃત્ત એવં યથોક્ત વિજ્ઞાનવતા પ્રયુક્ત ઓંકારસ્ત્રિમાત્રસ્ત્રિપાદ આત્મૈવ ।
સંવિશત્યાત્મના સ્વેનૈવ ।
સ્વં પારમાર્થિકમાત્માનં ય એવં વેદ ।
પરમાર્થદર્શી બ્રહ્મવિત્તૃતીયં બીજભાવં દગ્ધ્વાત્માનં પ્રવિષ્ટ ઇતિ ન પુનો જાયતે તુરીયસ્યાબીજત્વાત્ ।
ન હિ રજ્જુસર્પયોર્વિવેકે રજ્જ્વાં પ્રવિષ્ટઃ સર્પો બુદ્ધિસંસ્કારાત્પુનઃ પૂર્વવત્તદ્વિવેકિનામુત્થાસ્યતિ ।
મન્દમધ્યમધિયાં તુ પ્રતિપન્નસાધકભાવાનાં સન્માર્ગગામિનાં સંન્યાસિનાં માત્રાણાં પાદાનાં ચ કૢપ્તસામાન્યવિદાં યથાવદુપાસ્યમાન ઓંકારો બ્રહ્મપ્રતિપત્તય આલમ્બની ભવતિ તથા ચ વક્ષ્યતિઽઆશ્રમાસ્ત્રિવિધાઃઽ(મા.કા.૩.૧૬) ઇત્યાદિ

(ઇતિ માણ્ડૂક્યમૂલમન્ત્રભાષ્યમ્)
૧.૨૪
પૂર્વવદત્રૈતે શ્લોકા ભવન્તિ
ઓંકારં પાદશો વિદ્યાત્પાદા માત્રા ન સંશયઃ ।
ઓંકારં પાદશો જ્ઞાત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

ભાષ્ય ૧.૨૪
યથોક્તૈઃ સામાન્યૈઃ પાદૈવ માત્રા માત્રાશ્ચ પાદાસ્તસ્માદોંઙ્કારં પાદશો વિદ્યાદિત્યર્થઃ ।
એવમોંકારે જ્ઞાતે દૃષ્ટાર્થમદૃષ્ટાર્થં વા ન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં ચિન્તયેત્કૃતાર્થત્વાદિત્યર્થઃ

૧.૨૫
યુઞ્જીત પ્રણવે ચેતઃ પ્રણવો બ્રહ્મ નિર્ભયમ્ ।
પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્

ભાષ્ય ૧.૨૫
યુઞ્જીત સમાદધ્યાદ્યથાવ્યાખ્યાતે પરમાર્થરૂપે પ્રણવે ચેતો મનઃ ।
યસ્માત્પ્રણવો બ્રહ્મ નિર્ભયમ્ ।
ન હિ તત્ર સદા યુક્તસ્ય ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્ઽવિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચનઽ(તૈ.ઉ.૨.૯) ઇતિ શ્રુતેઃ

૧.૨૬
પ્રણવો હ્યપરં બ્રહ્મ પ્રણવશ્ચ પરઃ સ્મૃતઃ ।
અપૂર્વોઽનન્તરોઽબાહ્યોઽનપરઃ પ્રણવોઽવ્યયઃ

ભાષ્ય ૧.૨૬
પરાપરે બ્રહ્માણિ પ્રણવઃ ।
પરમાર્થતા ક્ષીણેષુ માત્રાપાદેષુ પર એવાત્મા બ્રહ્મેતિ ન પૂર્વં કારણમસ્ય વિદ્યત ઇત્યપૂર્વઃ ।
નાસ્યાન્તરં ભિન્નજાતીયં કિઞ્ચિદ્વિદ્યત ઇત્યનન્તરઃ ।
તથા બાહ્યમન્યન્ન વિદ્યત ઇત્યબાહ્યઃ ।
અપરં કાર્યમસ્ય ન વિદ્યત ઇત્યનપરઃ ।
સબાહ્યાભ્યાન્તરો હ્યજઃ સૈન્ધવઘનવત્પ્રજ્ઞાનઘન ઇત્યર્થઃ

૧.૨૭
સર્વસ્ય પ્રણવો હ્યાદિર્મધ્યમન્તસ્તથૈવ ચ ।
એવં હિ પ્રણવં જ્ઞાત્વા વ્યશ્નુતે તદનન્તરમ્

ભાષ્ય ૧.૨૭
આદિમધ્યાન્તોત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયાઃ સર્વસ્યૈવ ।
માયાહસ્તિરજ્જુસર્પમૃગતૃષ્ણિકાસ્વપ્નાદિવદુત્પદ્યમાનસ્ય વિયદાદિપ્રપઞ્ચસ્ય યથા માયાવ્યાદયઃ ।
એવં હિ પ્રણવમાત્માનં માયાવ્યાદિસ્થાનીયં જ્ઞાત્વા તત્ક્ષણાદેવ તદાત્મભાવં વ્યશ્નુત ઇત્યર્થઃ

૧.૨૮
પ્રણવં હીશ્વરં વિદ્યાત્સર્વસ્ય હૃદિ સંસ્થિતમ્ ।
સર્વવ્યાપિનમોંકારં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

ભાષ્ય ૧.૨૮
સર્વપ્રાણિજાતસ્ય સ્મૃતિપ્રત્યયાસ્પદે હૃદયે સ્થિતમીશ્વરં પ્રણવં વિદ્યાત્સર્વવ્યાપિનં વ્યોમવદોંકારમાત્માનમસંસારિણં ધીરો બુદ્ધિમાન્મત્વા ન શોચતિ ।
શોકનિમિત્તાનનુપપત્તેઃ ।
"તરતિ શોકમાત્મવિત્"(છા.ઉ.૭ । ૧ । ૩) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ

૧.૨૯
અમાત્રોઽનન્તમાત્રશ્ચ દ્વૈતસ્યોપશમઃ શિવઃ ।
ઓંકારો વિદિતો યેન સ મુનિર્નેતારો જનઃ

ભાષ્ય ૧.૨૯
અમાત્રસ્તુરીય ઓંકારઃ ।
મીયતેઽનયેતિ માત્રા પરિચ્છિત્તિઃ સાનન્તા યસ્ય સ અનન્તમાત્રઃ ।
નૈતાવત્વમસ્ય પરિચ્છેત્તું શક્યત ઇત્યર્થઃ ।
સર્વદ્વૈત ઉપશમત્વાદેવ શિવઃ ।
ઓંકરો યથા વ્યાખ્યાતો વિદિતો યેન સ પરમાર્થતત્વસ્ય મનનાન્મુનિઃ ।
નેતરો જનઃ શાસ્ત્રવિદપીત્યર્થઃ

વૈતથ્યપ્રકરણમ્
૨.૧
જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇત્યુક્તમ્,"એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૧) ઇત્યાદિ શ્રુતિભ્યઃ ।
આગમમાત્રં તત્ ।
તત્રોપપત્ત્યાપિ દ્વૈતસ્ય વૈતથ્યં શક્યતેઽવધારયિતુમિતિ દ્વિતીયં પ્રકરણમારભ્યતે
વૈતથ્યં સર્વભાવાનાં સ્વપ્ન આહુર્મનીષિણઃ ।
અન્તઃસ્થાનાત્તુ ભાવાનાં સંવૃતત્વેન હેતુના

ભાષ્ય ૨.૧
વિતથસ્ય ભાવો વૈતથ્યમ્, અસત્યત્વમિત્યર્થઃ ।
કસ્ય? સર્વેષાં બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં પદાર્થાનાં સ્વપ્ન ઉપલભ્યમાનાનામ્, આહુઃ કથયન્તિ, મનીષિણઃ પ્રમાણકુશલાઃ ।
વૈતથ્યે હેતુમાહાન્તઃસ્થાનાત્, અન્તઃ શરીરસ્ય મધ્યે સ્થાનં યેષામ્ ।
તત્ર હિ ભાવોપલભ્યન્તે પર્વતહસ્ત્યાદયો ન બહિઃ શરીરાત્ ।
તસ્માત્તે વિતથા ભવિતુમર્હન્તિ ।
નન્વપવરકાદ્યન્તરુપલભ્યમાનૈર્ઘટાદિભિરનૈકાન્તિકો હેતુરિત્યાશઙ્ક્યાહ સંવૃતત્વેન હેતુન ઇતિ ।
અન્તઃ સંવૃતસ્થાનાદિત્યર્થઃ ।
ન હ્યન્તઃ સંવૃતે દેહેન્તો નાડીષુ પર્વતહસ્ત્યાદીનાં સંભવોઽસ્તિ, ન હિ દેહે પર્વતઃ, અસ્તિ

૨.૨
સ્વપ્નદૃશ્યાનાં ભાવાનામન્તઃ સંવૃતસ્થાનમિત્યેતદસિદ્ધમ્, યસ્માત્પ્રાચ્યેષુ સુપ્ત ઉદક્ષુ સ્વપ્નાન્ પશ્યન્નિવ દૃશ્યત ઇત્યેતદાશઙ્ક્યાહ
અદીર્ઘત્વાચ્ચ કાલસ્ય ગત્વા દેશાન્ન પશ્યતિ ।
પ્રતિબુદ્ધશ્ચ વૈ સર્વસ્તસ્મિન્ દેશે ન વિદ્યતે

ભાષ્ય ૨.૨
ન દેહાદ્બર્હિદેશાન્તરં ગત્વા સ્વપ્નાન્ પશ્યતિ ।
યસ્માત્સુપ્તમાત્ર એવ દેહદેશાદ્યોજનશતાન્તરિતે માસમાત્રપ્રાપ્યે દેશે સ્વપ્નાન્ પશ્યન્નિવ દૃશ્યતે ।
ન ચ તદ્દેશપ્રાપ્તેરાગમનસ્ય દીર્ઘઃ કાલોઽસ્તિ ।
અતો દાર્ઘત્વાચ્ચ કાલસ્ય ન સ્વપ્નદૃગ્દેશાન્તરં ગચ્છતિ ।
કિં ચ પ્રતિબુદ્ધશ્ચ વૈ સર્વઃ સ્વપ્નદૃક્સ્વપ્નદર્શનદેશે ન વિદ્યતે ।
યદિ ચ સ્વપ્ને દેશાન્તરં ગચ્છેદ્યસ્મિન્ દેશે સ્વપ્નાન્ પશ્યેત્તત્રૈવ પ્રતિબુધ્યેત ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
રાત્રૌ સુપ્તોઽહનીવ ભાવાન્ પશ્યતિ, બહુભિઃ સંગતો ભવતિ, યશ્ચ સંગતઃ તૈર્ગૃહ્યેત ।
ન ચ ગૃહ્યતે, ગૃહીતશ્ચેત્વામદ્ય તત્રોપલબ્ધવન્તો વયમિતિ વયમિતિ બ્રૂયુઃ ।
ન ચૈતદસ્તિ તસ્માન્ન દેશાન્તરં ગચ્છતિ સ્વપ્ને

૨.૩
ઇતશ્ચ સ્વપ્નદૃશ્યા ભાવા વિતથા યતઃ
અભાવશ્ચ રથાદીનાં શ્રૂયતે ન્યાયપૂર્વકમ્ ।
વૈતથ્યં તેન વૈ પ્રાપ્તં સ્વપ્ન આહુઃ પ્રકાશિતમ્

ભાષ્ય ૨.૩
અભાવશ્ચૈવ રથાદીનાં સ્વપ્નદૃશ્યાનાં શ્રૂયતે ન્યાયપૂર્વકં યુક્તિતઃ શ્રુતૌ"ન તત્ર રથાઃ"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૧૦) ઇત્યત્ર ।
દેહાન્તઃ સ્થાનસંવૃતત્વાદિહેતુના પ્રાપ્તં વૈકથ્યં તદનુવાદિન્યા શ્રુત્યા સ્વપ્ને સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વપ્રતિપાદનપરયા પ્રકાશિતમાહુર્બ્રહ્મવિદઃ

૨.૪
અન્તસ્થાનાત્તુ ભેદાનાં તસ્માજ્જાગરિતે સ્મૃતમ્ ।
યથા તત્ર તથા સ્વપ્ને સંવૃતત્વેન ભિદ્યતે

ભાષ્ય ૨.૪
જાગ્રદ્દૃશ્યાનાં ભાવાનાં વૈતથ્યમિતિ પ્રતિજ્ઞા ।
દૃશ્યત્વાદિતિ હેતુઃ સ્વપ્નદૃશ્યભાવવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
યથા તત્ર સ્વપ્ને દૃશ્યાનાં ભાવાનાં વૈતથ્યં તથા જાગરિતેઽપિ દૃશ્યત્વમવિશિષ્ટમિતિ હેતૂપનયઃ ।
તસ્માજ્જાગરિતેઽપિ વૈતથ્યં સ્મૃતમિતિ નિગમનમ્ ।
અન્તઃસ્થાનાત્સંવૃતત્વેન ચ સ્વપ્નદૃશ્યાનાં ભાવાનાં જાગ્રદ્દૃશ્યેભ્યઃ ભેદઃ ।
દૃશ્યત્વમસત્યત્વં ચાવિશિષ્ટમુભયત્ર

૨.૫
સ્વપ્નજાગરિતસ્થાને હ્યેકમાહુર્મનીષિણઃ ।
ભેદાનાં હિ સમત્વેન પ્રસિદ્ધેનૈવ હેતુના

ભાષ્ય ૨.૫
પ્રસિદ્ધેનૈવ ભેદાનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન હેતુના સમત્વેન સ્વપ્નજાગરિતસ્થાનયોરેકત્વમાહુર્વિવેકિન ઇતિ પૂર્વપ્રમાણસિદ્ધસ્યૈવ ફલમ્

૨.૬
ઇતશ્ચ વૈતથ્યં જાગ્રદ્દૃશ્યાનાં ભેદાનામાદ્યન્તયોરભાવાત્ ।
આદાવન્તે ચ યન્નાસ્તિ વર્તમાનેઽપિ તત્તથા ।
વિતથૈઃ સદૃશાઃ સન્તોઽવિતથા ઇવ લક્ષિતાઃ

ભાષ્ય ૨.૬
યદાદાવન્તે ચ નાસ્તિ વસ્તુ મૃગતૃષ્ણિકાદિ તન્મધ્યેઽપિ નાસ્ત્યતિ નિશ્ચિતં લોકે તથેમે જાગ્રદ્દૃશ્યા ભેદાઃ ।
આદ્યન્તયોરભાવાદ્વિતથૈરેવ મૃગતૃષ્ણિકાદિભિઃ સદૃશત્વાદ્વિતથા એવ તથાપિ વિતથા ઇવ લક્ષિતા મૂઢૈરનાત્મવિદ્ભિઃ

૨.૭
સ્વપ્નદૃશ્યવજ્જાગરિતદૃશ્યાનામપિ સત્વમિતિ યદુક્તં તદયુક્તમ્ ।
યસ્માજ્જાગ્રદ્દૃશ્યા અન્નપાનવાહનાદયઃ ક્ષુત્પિપાસાદિનિવૃત્તિં કુર્વન્તો ગમનાગમનાદિકાર્યં ચ સપ્રયોજાના દૃષ્ટાઃ ।
ન તુ સ્વપ્નદૃશ્યાનાં તદસ્તિ ।
તસ્માત્સ્વપ્નદૃશ્યવદ્જાગ્રદ્દૃશ્યાનામસત્વં મનોરથમાત્રમિતિ ।
તન્ન ।
કસ્માત્? યસ્માત્
સપ્રયોજનતા તેષાં સ્વપ્ને વિપ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદાદ્યન્તવત્વેન મિથ્યૈવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ

ભાષ્ય ૨.૭
સપ્રયોજનતા દૃષ્ટા યા અન્નપાનાદીનાં સા સ્વપ્ને વિપ્રતિપદ્યતે ।
જાગરિતે હિ ભુક્ત્વા પીત્વા ચ તૃપ્તો વિનિવર્તિતતૃટ્સુપ્તમાત્ર એવ ક્ષુત્પિપાસાદ્યાર્તમહોરાત્રોષિતં ભુક્તવન્તમાત્માનં મન્યતે ।
યથા સ્પપ્ને ભુક્ત્વા પીત્વા ચ તૃપ્ત ઉત્થિતસ્તથા ।
તસ્માદ્જાગ્રદ્દૃશ્યાનાં સ્વપ્ને વિપ્રતિપત્તિર્દૃષ્ટા ।
અતો મન્યામહે તેષામપ્યસત્વં સ્પપ્નદૃશ્યવદનાશઙ્કનીયમિતિ ।
તસ્માદાદ્યન્તવત્વમુભયત્ર સમાનમિતિ મિથ્યા ઇવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ

૨.૮
સ્વપ્નજાગ્રદ્ભેદયોઃ સમત્વાજ્જાગ્રદ્ભેદાનામસત્વમિતિ યદુક્તં તદસત્ ।
કસ્માત્?
દૃષ્ટાન્તસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ।
કથમ્?
ન હિ જાગ્રદ્દૃષ્ટા એવૈતે ભેદાઃ સ્વપ્ને દૃશ્યન્તે ।
કિં તર્હિ?
અપૂર્વં સ્વપ્ને પશ્યતિ, ચતુર્દન્તગજમારૂઠમષ્ટભુજમાત્માનં મન્યતે ।
અન્યદપ્યેવંપ્રકારમપૂર્વં પશ્યતિ સ્વપ્ને ।
તન્નાન્યેના અસતા સમમિતિ સદેવ ।
અતો દૃષ્ટાન્તોઽસિદ્ધઃ ।
તસ્માત્સ્વપ્નવજ્જાગરિતસ્યાસત્વમિત્યયુક્તમ્ ।
તન્ન, સ્વપ્ને દૃષ્ટમપૂર્વં યન્મન્યસે ન તત્સ્વતઃ સિદ્ધમ્ ।
કિં તર્હિ?
અપૂર્વં સ્થાનિધર્મો હિ યથા સ્વર્ગનિવાસિનામ્ ।
તાનયં પ્રેક્ષતે ગત્વા યથૈવેહ સુશિક્ષિતઃ

ભાષ્ય ૨.૮
અપૂર્વં સ્થાનિધર્મો હિ સ્થાનિનો દ્રષ્ટુરેવ હિ સ્વપ્નસ્થાનવતો ધર્મઃ ।
યથા સ્વર્ગનિવાસિનામિન્દ્રાદીનાં સહસ્રાક્ષત્વાદિ તથા સ્વપ્નદૃશોઽપૂર્વોઽયં ધર્મઃ ।
ન સ્વતઃ સિદ્ધો દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપવત્ ।
તાનેવંપ્રકારાનપૂર્વાન્સ્વચિત્તવિકલ્પાનયં સ્થાની સ્વપ્નદૃક્સ્વપ્નસ્થાને ગત્વા પ્રેક્ષતે ।
યથૈવેહ લોકે સુશિક્ષિતો દેશાન્તરમાર્ગસ્તને માર્ગેણ દેશાન્તરં ગત્વા તાન્પદાર્થાન્પશ્યતિ તદ્વત્ ।
તસ્માદ્યથા સ્થાનિધર્માણાં રજ્જુસર્પમૃગતૃષ્ણિકાદીનામસત્વં તથા સ્વપ્નદૃષ્યાનામપૂર્વાણાં સ્થાનિધર્મત્વમેવેત્યસત્ત્વમતો ન સ્વપ્નદૃષ્ટાન્તસ્યાસિદ્ધત્વમ્

૨.૯
અપૂર્વત્વાશઙ્કા નિરાકૃતા સ્વપ્નદૃષ્ટાન્તસ્ય પુનઃ સ્વપ્નતુલ્યતાં જાગ્રદ્ભેદાનાં પ્રપઞ્ચયન્નાહ
સ્વપ્નવૃત્તાવપિ ત્વન્તશ્ચેતસા કલ્પિતં ત્વસત્ ।
બહિશ્ચેતોગૃહીતં સદ્દૃષ્ટં વૈતથ્યમેતયોઃ

ભાષ્ય ૨.૯
સ્વપ્નવૃત્તાવપિ સ્વપ્નસ્થાનેઽપ્યન્તશ્ચેતસા મનોરથસઙ્કલ્પિતમસત્ ।
સઙ્કલ્પાનન્તરસમકાલમેવાદર્શનાત્તત્રૈવ સ્વપ્ને બહિશ્ચેતસા ગૃહીતં ચક્ષુરાદિદ્વારેણોપલબ્ધં ઘટાદિ સત્ ।
ઇત્યેવ સત્યમિતિ નિશ્ચિતેઽપિ સદસદ્વિભાગો દૃષ્ટઃ ।
ઉભયોરપ્યન્તર્બહિશ્ચેતઃ કલ્પિતયોર્વૈતથ્યમેવ દૃષ્ટમ્

૨.૧૦
જાગ્રદ્વૃત્તાવપિ ત્વન્તશ્ચેતસા કલ્પિતં ત્વસત્ ।
બહિશ્ચેતોગૃહીતં સદ્યુક્તં વૈતથ્યમેતયોઃ

ભાષ્ય ૨.૧૦
સદસતોર્વૈતથ્યં યુક્તમ્, અન્તર્બહિશ્ચેતઃકલ્પિતત્વાવિશેષાદિતિ વ્યાખ્યાતમન્યત્

૨.૧૧
ચોદક આહ
ઉભયોરપિ વૈતથ્યં ભેદાનાં સ્થાનયોર્યદિ ।
ક એતાન્ બુધ્યતે ભેદાન્ કો વૈ તેષાં વિકલ્પકઃ

ભાષ્ય ૨.૧૧
સ્વપ્નજાગ્રત્સ્થાનયોર્ભેદાનાં યદિ વૈતથ્યં ક એતાનર્બહિશ્ચેતઃકલ્પિતાન્બુધ્યતે ।
કો વૈ તેષાં વિકલ્પકઃ ।
સ્મૃતિજ્ઞાનયોઃ ક આલમ્બનમિત્યભિપ્રાયઃ, ન ચેન્નિરાત્મવાદ ઇષ્ટઃ

૨.૧૨
કલ્પયત્યાત્મનાત્માનમાત્મા દેવઃ સ્વમાયયા ।
સ એવ બુધ્યતે ભેદાનિતિ વેદાન્તનિશ્ચયઃ

ભાષ્ય ૨.૧૨
સ્વયં સ્વમાયયા સ્વમાત્માનમાત્સા દેવ આત્મન્યેવ વક્ષ્યમાણં ભેદાકારં કલ્પયતિ રજ્જ્વાદાવિવ સર્પાદીન્ સ્વયમેવ ત તાન્બુધ્યતે ભેદાંસ્તદ્વદેવેત્યેવં વેદાન્તનિશ્ચયઃ ।
નાન્યોઽસ્તિ જ્ઞાનસ્મૃત્યાશ્રયો ન ચ નિરાસ્પદ એવ જ્ઞાનસ્મૃતી વૈનાશિકાનામિવેત્યભિપ્રાયઃ

૨.૧૩
સઙ્કલ્પયન્કેન પ્રકારેણ કલ્પયતીત્યુચ્યતે
વિકરોત્યપરાન્ ભાવાનન્તશ્ચિત્તે વ્યવસ્થિતાન્ ।
નિયતાંશ્ચ બહિશ્ચિત્ત એવં કલ્પયતે પ્રભુઃ

ભાષ્ય ૨.૧૩
વિકરોતિ નાના કરોત્યપરાંલ્લૌકિકાન્ ભાવાન્ પદાર્થાઞ્શબ્દાદીનન્યાંશ્ચાન્તશ્ચિત્તે વાસનારૂપેણ વ્યવસ્થિતાનવ્યાકૃતાન્નિયતાંશ્ચ પૃથ્વ્યાદીનનિયતાંશ્ચ કલ્પનાકાલાન્બહિશ્ચિત્તઃ સંસ્તથાન્તશ્ચિત્તો મનોરથાદિલક્ષણાનિત્યેવં કલ્પયતિ પ્રભુરીશ્વર આત્મેત્યર્થઃ

૨.૧૪
સ્વપ્નવચ્ચિત્તપરિકલ્પિતં સર્વમિત્યેતદાશઙ્ક્યતે ।
યસ્માચ્ચિત્તપરિકલ્પિતૈર્મનોરથાદિલક્ષણૈશ્ચિત્તપરિચ્છેદ્યૈવૈલક્ષણ્યં બાહ્યાનામન્યોન્યપરિચ્છેદ્યત્વમિતિ ॥
સા ન યુક્તાશઙ્કા ।
ચિત્તકાલા હિ યેઽન્તસ્તુ દ્વયકાલાશ્ચ યે બહિઃ ।
કલ્પિતા એવ તે સર્વે વિશેષો નાન્યહેતુકઃ

ભાષ્ય ૨.૧૪
ચિત્તકાલા હિ યેઽન્તસ્તુ ચિત્તપરિચ્છેદ્યાઃ, નાન્યશ્ચિત્તકાલવ્યતિરેકેણ પરિચ્છેદકઃ કાલો યેષાં તે ચિત્તકાલાઃ ।
કલ્પનાકાલ એવોપલભ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
દ્વયકાલાશ્ચ ભેદકાલા અન્યોન્યપરિચ્છેદ્યાઃ ।
યથાગોદોહનમાસ્તે, યાવદાસ્તે તાવદ્ગાં દોગ્ધિ યાવદ્ગાં દોગ્ધિ તાવદાસ્તે ।
તાવાનયમેતાવાન્સ ઇતિ પરસ્પરપરિચ્છેદ્યપરિચ્છેદકત્વં બાહ્યાનાં ભેદાનાં તે દ્વયકલા અન્તશ્ચિત્તકાલા બાહ્યાશ્ચ દ્વયકાલાઃ કલ્પિતા એવ તે સર્વે ।
ન બાહ્યો દ્વયકાલત્વવિશેષઃ કલ્પિતત્વવ્યતિરેકેણાન્યહેતુકઃ ।
અત્રાપિ હિ સ્વપ્નદૃષ્ટાન્તો ભવત્યેવ

૨.૧૫
અવ્યક્તા એવ યેઽન્તસ્તુ સ્ફુટા એવ ચ યે બહિઃ ।
કલ્પિતા એવ તે સર્વે વિશેષસ્ત્વિન્દ્રિયાન્તરે

ભાષ્ય ૨.૧૫
યદપ્યન્તરવ્યક્તત્વં ભાવાનાં મનોવાસનામાત્રાભિવ્યક્તાનાં સ્ફુટત્વં વા બહિશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાન્તરે વિશેષો નાસૌ ભેદાનામસ્તિત્વકૃતઃ સ્વપ્નેઽપિ તથા દર્શનાત્ ।
કિન્તર્હિ? ઇન્દ્રિયાન્તરકૃત એવ ।
અતઃ કલ્પિતા એવ જાગ્તદ્ભાવા અપિ સ્વપ્નભાવવદિતિ સિદ્ધમ્

૨.૧૬
બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનામિતરેતરનિમિત્તનૈમિત્તિકતયા કલ્પનાયાં કિં મૂલમિત્યુચ્યતે
જીવં કલ્પયતે પૂર્વં વચો ભાવાન્ પૃથગ્વિધાન્ ।
બાહ્યાનાધ્યાત્મિકાંશ્ચૈવ યથાવિદ્યસ્તથાસ્મૃતિઃ

ભાષ્ય ૨.૧૬
જીવં હેતુફલાત્મકમ્, અહં કરોમિ મમ સુખદુઃખે ઇત્યેવં લક્ષણમ્, અનેવંલક્ષણ એવ શુદ્ધ આત્મનિ રજ્જાવિવ સર્પં કલ્પયતે પૂર્વમ્ ।
તતસ્તાદર્થ્યેન ક્રિયાકારકફલભેદેન પ્રાણાદીન્નાનાવિધાન્ભાવાન્બાહ્યાનાધ્યાત્મિકાંશ્ચૈવ કલ્પતે ।
તત્ર કલ્પનાયાં કો હેતુરિત્યુચ્યતે ।
યોઽસૌસ્વયઙ્કલ્પિતો જીવઃ સર્વકલ્પનાયામધિકૃતઃ સ યથાવિદ્યઃ, યાદૃશી વિદ્યા વિજ્ઞાનમસ્યેતિ યથાવિદ્યઃ, તથાવિધૈવ સ્મૃતિસ્તસ્યેતિ તથાસ્મૃતિર્ભવતિ સ ઇતિ ।
અતો હેતુકલ્પનાવિજ્ઞાનાત્ફલવિજ્ઞાનં તતો હેતિફલસ્મૃતિસ્તતસ્તદ્વિજ્ઞાનં તદર્થક્રિયાકારકતત્ફલભેદવિજ્ઞાનાનિ તેભ્યસ્તત્સ્મૃતિસ્તત્સ્મૃતેશ્ચ પુનસ્તદ્વિજ્ઞાનાનીત્યેવં બાહ્યાનાધ્યાત્મિકાંશ્ચેતરેતરનિમિત્તનૈમિત્તિકભાવેનાનેકધા કલ્પયતે

૨.૧૭
તત્ર જીવકલ્પના સર્વકલ્પનામૂલમિત્યુક્તં સૈવ જીવકલ્પના કિંનિમિત્તેતિ દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિપાદયતિ
અનિશ્ચિતા યથા રજ્જુરન્ધકારે વિકલ્પિતા ।
સર્પધારાદિભિર્ભાવૈસ્તદ્વદાત્મા વિકલ્પિતઃ

ભાષ્ય ૨.૧૭
યથા લોકે સ્વેન રૂપેણાનિશ્ચિતાનવધારિતૈવમેવેતિ રજ્જુર્મન્દાન્ધકારે કિં સર્પ ઉદકધારા દણ્ડ ઇતિ વાનેકધા વિકલ્પિતા ભવતિ પૂર્વં સ્વરૂપાનિશ્ચયનિમિત્તં યદિ હિ પૂર્વમેવ રજ્જુઃ સ્વરૂપેણ નિશ્ચિતા સ્યાત્, ન સર્પાદિવિકલ્પોઽભવિષ્યદ્યથા સ્વહસ્તાઙ્ગુલ્યાદિષુ, એષ દૃષ્ટાન્તઃ ।
તદ્વદ્ધેતુફલાદિસંસારધર્માનર્થવિલક્ષણતયા સ્વેન વિશુદ્ધવિજ્ઞપ્તિમાત્રસત્તાદ્વયરૂપેણાનિશ્ચિતત્વાજ્જીવપ્રાણાદ્યનન્તભાવભેદૈરાત્મવિકલ્પિત ઇત્યેષ સર્વોપનિષદાં સિદ્ધાન્તઃ

૨.૧૮
નિશ્ચિતાયાં યથા રજ્જ્વાં વિકલ્પો વિનિવર્તતે ।
રજ્જુરેવેતિ ચાદ્વૈતં તદ્વદાત્મવિનિશ્ચયઃ

ભાષ્ય ૨.૧૮
રજ્જુરેવેતિ નિશ્ચયે સર્વવિકલ્પનિવૃત્તૌ રજ્જુરેવેતિ ચાદ્વૈતં યથા તથાઽનેતિ નેતિઽ(બૃ.ઉ.૪.૪.૨૨) ઇતિ સર્વસંસારધર્મશૂન્યપ્રતિપાદકશાસ્ત્રજનિતવિજ્ઞાનસૂર્યાલકકૃતાત્મવિનિશ્ચયઃ ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (છા.ઉ.૭.૨૫.૨)ઽઅપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્ઽ (બૃ.ઉ.૨.૫.૧૯)ઽસબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃઽ(મુ.ઉ.૨.૧.૨)ઽઅજરોઽમરોઽમૃતોઽભયઃઽ(બૃ.ઉ.૪.૪.૨૫)ઽએક એવાદ્વયઃઽ ઇતિ

૨.૧૯
યદ્યાત્મૈક એવેતિ નિશ્ચયઃ કથં પ્રાણાદિભિરનન્તૈર્ભાવૈરેતૈઃ સંસારલક્ષણૈર્વિકલ્પિત ઇત્યુચ્યતે, શૃણુ
પ્રાણાદિભિરનન્તૈશ્ચ ભાવૈરેતૈર્વિકલ્પિતઃ ।
માયૈષા તસ્ય દેવસ્ય યયા સંમોહિતઃ સ્વયમ્

ભાષ્ય ૨.૧૯
માયૈષા તસ્યાત્મનો દેવસ્ય ।
યથા માયાવિના વિહિતા માયા ગગનમતિવિમલં કુસુમિતૈઃ સપલાશૈસ્તરુભિરાકીર્ણમિવ કરોતિ તથેયમપિ દેવસ્ય માયા યયાયં સ્વયમપિ મોહિત ઇવ મોહિતો ભવતિ ।
ઽમમ માયા દુરત્યયાઽ(ગીતા ૭.૧૪) ઇત્યુક્તમ્

૨.૨૦૨૮
પ્રાણ ઇતિ પ્રાણવિદો ભૂતાનીતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ગુણા ઇતિ ગુણવિદસ્તત્ત્વાનીતિ ચ તદ્વિદઃ

પાદા ઇતિ પાદવિદો વિષયા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
લોકા ઇતિ લોકવિદો દેવા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ

વેદા ઇતિ વેદવિદો યજ્ઞા ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ભોક્તેતિ ચ ભોક્તૃવિદો ભોજ્યમિતિ ચ તદ્વિદઃ ॥ ૨. ૨૨ ॥
સૂક્ષ્મ ઇતિ સૂક્ષ્મવિદઃ સ્થૂલ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
મૂર્ત ઇતિ મૂર્તવિદોઽમૂર્ત ઇતિ ચ તદ્વિદઃ

કાલ ઇતિ કાલવિદો દિશ ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
વાદા ઇતિ વાદવિદો ભુવનાનીતિ તદ્વિદઃ

મન ઇતિ મનોવિદો બુદ્ધિરિતિ ચ તદ્વિદઃ ।
ચિત્તમિતિ ચિત્તવિદો ધર્માધર્મૌ ચ તદ્વિદઃ

પઞ્ચવિંશક ઇત્યેકે ષડ્વિશ ઇતિ ચાપરે ।
એકત્રિંશક ઇત્યાહુરનન્ત ઇતિ ચાપરે

લોકાંલ્લોકવિદઃ પ્રાહુરાશ્રમા ઇતિ તદ્વિદઃ ।
સ્ત્રીપુંનપુંસકં લૈઙ્ગાઃ પરાપરમથાપરે

સૃષ્ટિરિતિ સૃષ્ટિવિદો લય ઇતિ ચ તદ્વિદઃ ।
સ્થિતિરિતિ સ્થિતિવિદઃ સર્વે ચેહ તુ સર્વદા

ભાષ્ય ૨.૨૮
પ્રાણઃ પ્રાજ્ઞો બીજાત્મા તત્કાર્યભેદા હીતરે સ્થત્યન્તાઃ ।
અન્યે ચ સર્વે લૌકિકાઃ સર્વપ્રાણિપરિકલ્પિતા ભેદા રજ્જ્વામિવ સર્પાદયસ્તચ્છૂન્ય આત્મન્યાત્મસ્વરૂપાનિશ્ચયહેતોરવિદ્યયા કલ્પિતા ઇતિ પિણ્ડીકૃતોર્ઽથઃ ।
પ્રાણાદિશ્લોકાનાં પ્રત્યેકં પદાર્થવ્યાખ્યાને ફલ્ગુપ્રયોજનત્વાત્સિદ્ધપદાર્થત્વાચ્ચ યત્નો ન કૃતઃ

૨.૨૯
કિં બહુના
યં ભાવં દર્શયેદ્યસ્ય તં ભાવં સ તુ પશ્યતિ ।
તં ચાવતિ સ ભૂત્વાસૌ તદ્ગ્રહઃ સમુપૈતિ તમ્

ભાષ્ય ૨.૨૯
પ્રાણાદીનામન્યતમમુક્તમનુક્તં વાન્યં ભાવં પદાર્થં દર્શયેદ્યસ્યાચાર્યોઽન્યો વાપ્ત ઇદમેવ તત્ત્વમિતિ સ તં ભાવમાત્મભૂતં પશ્યત્યયમહમિતિ વા મમેતિ વા ।
તં ચ દ્રષ્ટારં સ ભાવોઽવતિ યો દર્શિતો ભાવોઽસૌ ભૂત્વા રક્ષતિ ।
સ્વેનાત્મના સર્વતો નિરુણદ્ધિ ।
તસ્મિન્ગ્રહસ્તદ્ગ્રહસ્તદભિનિવેશઃ ।
ઇદમેવ
તત્ત્વમિતિ સ તં ગ્રહીતારમુપૈતિ ।
તસ્યાત્મભાવં નિગચ્છતીત્યર્થઃ

૨.૩૦
એતૈરેષોઽપૃથગ્ભાવૈઃ પૃથગેવેતિ લક્ષિતઃ ।
એવં યો વેદ તત્ત્વેન કલ્પયેત્સોઽવિશઙ્કિતઃ

ભાષ્ય ૨.૩૦
એતૈઃ પ્રાણાદિભિરાત્મનોઽપૃથગ્ભૂતૈરપૃથગ્ભાવૈરેષ આત્મા રજ્જુરિવ સર્પાદિ વિકલપ્નારૂપૈઃ પૃથગેવેતિ લક્ષિતોઽભિલક્ષિતો નિશ્ચિતો મૂઢૈરિત્યર્થઃ ।
વિવેકિનાં તુ રજ્જ્વામિવ કલ્પિતાઃ સર્પાદયો નાત્મવ્યતિરેકેણ પ્રાણાદયઃ સન્તીત્યભિપ્રાય ઇદં સર્વં યદયમાત્મા (બૃ.ઉ.૨.૪.૬, ૪.૫.૭) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એવમાત્મવ્યતિરેકેણાસત્વં રજ્જુસર્પવદાત્મનિ કલ્પિતાનામાત્માનં ચ કેવલં નિર્વિકલ્પં યો વેદ તત્ત્વેન શ્રુતિતો યુક્તિતશ્ચ સ અવિશઙ્કિતો વેદાર્થં વિભાગતઃ કલ્પયેત્કલ્પયતીત્યર્થઃ ઇદમેવંપરં વાક્યમદોઽન્યપરમિતિ ।
ન હ્યનધ્યાત્મવિદ્વેદાઞ્જ્ઞાતું શક્નોતિ તત્ત્વતઃ ।
ઽનહ્યનધ્યાત્મવિત્કશ્ચિત્ક્રિયાફલમુપાશ્નુતેઽ (મનુ.૬ । ૮૨) ઇતિ હિ માનવં વચનમ્

૨.૩૧
યદેત્દ્વૈતસ્યાસત્ત્વમુક્તં યુક્તિતસ્તદેતદ્વેદાન્તપ્રમાણાવગતમિત્યાહ
સ્વપ્નમાયે યથા દૃષ્ટં ગન્ધર્વનગરં યથા ।
તથા વિશ્વમિદં દૃષ્ટં વેદાન્તેષુ વિચક્ષણૈઃ

ભાષ્ય ૨.૩૧
સ્વપ્નશ્ચ માયા ચ સ્વપ્નમાયેઽસદ્વસ્ત્વાત્મિકેઽસત્યૌ સદ્વસ્ત્વાત્મિક ઇવ લક્ષ્યેતેઽવિવેકિભિઃ ।
યથા ચ પ્રસારિતપણ્યા પણગૃહપ્રાસાદસ્ત્રીપુઞ્જનપદવ્યવહારાકીર્ણમિવ ગન્ધર્વનગરં દૃશ્યમાનમેવ સદકસ્માદભાવતાં ગતં દૃષ્ટમ્, યથા ચ સ્વપ્નમાયે દૃષ્ટેઽસદ્રૂપે, તથા વિશ્વમિદં દ્વૈતં સમસ્તમસદ્દૃષ્ટમ્ ।
ક્વેત્યાહ વેદાન્તેષુ ।
"નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન"(ક.ઉ.૨ । ૧ । ૧૧, બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૧૯) "ઇન્દ્રો માયાભિઃ"(બૃ.ઉ.૨ । ૫ । ૧૯) "આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્" (બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૭) "બ્રહ્મ વેદમગ્ર આસીત્"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૦) "દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતિ"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૨) "ન તુ તદ્દ્વિતીયસ્તિ"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૨૩) "યત્ર સ્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્"(બૃ.ઉ.૪ । ૫ । ૧૫) ઇત્યાદિષુ વિચક્ષણૈર્નિપુણતરવસ્તુદર્શિભિ પણ્ડિતૈરિત્યર્થઃ ।
"તમઃશ્વભ્રનિભં દૃષ્ટં વર્ષબુદ્બુદસન્નિભમ્ ।
નાશપ્રાયં સુખાદ્ધીનં નાશોત્તરમભાવગમ્"ઇતિ વ્યાસસ્મૃતેઃ

૨.૩૨
પ્રકરણાર્થોપસંહારાર્થોઽયં શ્લૌકઃ ।
યદા વિતથં દ્વૈતમાત્મૈવૈકઃ પરમાર્થતઃ સંસ્તદેદં નિષ્પન્નં ભવતિ સર્વોઽયં લૌકિકો વૈદિકશ્ચ વ્યવહારોઽવિદ્યાવિષય એવેતિ ।
તદા
ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।
ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્ત ઇત્યેષા પરમાર્થતા

ભાષ્ય ૨.૩૨
ન નિરોધઃ નિરોધનં નિરોધઃ પ્રલયઃ, ઉત્પત્તિર્જનનમ્, બદ્ધઃ સંસારી જીવઃ, સાધકો માધનવાન્મોક્ષસ્ય, મુમુક્ષુર્મોચનાર્થી, મુક્તો વિમુક્તબન્ધઃ ।
ઉત્પત્તિપ્રલયયોરભાવાદ્બદ્ધાદયો ન સન્તીત્યેષા પરમાર્થતા ।
કથમુત્પત્તિપ્રલયોરભાવઃ, ઇત્યુચ્યતે, દ્વૈતસ્યાસત્વાત્ ।
યત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૪) "ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"(ક.ઉ.૨ । ૧ । ૧૦,૧૧) "આત્મૈવેદં સર્વમ્"(છા.ઉ.૭ । ૨૫ । ૨) "બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્"(નૃસિંહોત્તર.૭)"એકમેવાદ્વિતીયં"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૧) "ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૬,૪ । ૫ । ૭) ઇત્યાદિનાનાશ્રુતિભ્યો દ્વૈતસ્યાસત્વં સિદ્ધમ્ ।
સતો હ્યુત્પત્તિઃ પ્રલયો વા સ્યાન્નાસતઃ શશવિષાણાદે ।
નાપ્યદ્વૈતમુત્પદ્યતે લીયતે વા ।
અદ્વયં ચોત્પત્તિપ્રલયવચ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
યસ્તુ પુનર્દ્વૈતસંવ્યવહારઃ સ રજ્જુસર્પવદાત્મનિ પ્રાણાદિલક્ષણઃ કલ્પિત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન હિ મનોવિકલ્પનાયા રજ્જુસર્પાદિલક્ષણાયા રજ્જ્વાં પ્રલય ઉત્પત્તિર્વા ।
ન ચ મનસિ રજ્જુસર્પસ્યોત્પત્તિઃ પ્રલયો વા ન ચોભયતો વા ।
તથા માનસત્વાવિશેષાદ્દ્વૈતસ્ય ।
ન હિ નિયતે મનસિ સુષુપ્તે વા દ્વૈતં ગૃહ્યતે ।
અતો મનોવિકલ્પનામાત્રં દ્વૈતમિતિ સિદ્ધમ્ ।
તસ્માદ્સૂક્તં દ્વૈતસ્યાસત્વાન્નિરોધાદ્યભાવઃ પરમાર્થતેતિ ।
યદ્યેવં દ્વૈતાભાવે શાસ્ત્રવ્યાપારો નાદ્વૈતે વિરોધાત્ ।
તથા ચ સત્યદ્વૈતસ્ય વસ્તુત્વે પ્રમાણાભાવાચ્છૂન્યવાદપ્રસઙ્ગઃ, દ્વૈતસ્ય ચાભાવાત્ ।
ન૑ રજ્જુસર્પાદિવિકલ્પનાયા નિરાસ્પદત્વાનુપપત્તિરિતિ પ્રત્યુક્તમેતત્કથમુજ્જીવયસીત્યાહ રજ્જુરપિ સર્પવિકલ્પસ્યાસ્પદ ભૂતા વિકલ્પિતૈવેતિ દૃષ્ટાન્તાનુપપત્તિઃ ।
ન૑ વિકલ્પનાક્ષયેઽવિકલ્પિતસ્યાવિકલ્પિતત્વાદેવ સત્તોપત્તેઃ ।
રજ્જુસર્પવદસત્ત્વમિતિ ચેત્? ન, એકાન્તેનાવિકલ્પિતત્વાદવિકલ્પિતરજ્જ્વંશવત્પ્રાક્સર્પાભાવવિજ્ઞાનાત્ ।
વિકલ્પયિતુશ્ચ પ્રાગ્વિકલ્પનોત્પત્તેઃ સિદ્ધત્વાભ્યુપગમાદસત્વાનુપપત્તિઃ ।
કથં પુનઃ સ્વરૂપેવ્યાપારાભાવે શાસ્ત્રસ્ય દ્વૈતવિજ્ઞાનનિવર્તકત્વમ્?
નૈષ દોષઃ ।
રજ્જ્વાં સર્પાદિવદાત્મનિ દ્વૈતસ્યાવિદ્યાધ્યસ્તત્વાત્ ।
કથમ્? સુખ્યહં દુઃખી મૂઢો જાતો મૃતો જીર્ણો દેહવાન્ પશ્યામિ વ્યક્તોઽવ્યક્તઃ કર્તા ફલી સંયુક્તો વિયુક્તઃ ક્ષીણો વૃદ્ધોહં મમૈત ઇત્યેવમાદયઃ સર્વ આત્મન્યધ્યારોપ્યન્તે ।
આત્મૈતેષ્વનુગતઃ સર્વત્રાવ્યભિચારાત્ ।
યથા સર્પધારાદિભેદેષુ રજ્જુઃ ।
યદા ચૈવં વિશેષ્યસ્વરૂપપ્રત્યયસ્ય સિદ્ધત્વાન્ન કર્તવ્યત્વં શાસ્ત્રેણ ।
અકૃતકર્તૃ ચ શાસ્ત્રં કૃતાનુકારિત્વેઽપ્રામાણમ્ ।
યતોઽવિદ્યાધ્યારોપિતસુખિત્વાદિવિશેષપ્રતિબન્ધાદેવાત્મનઃ સ્વરૂપેણાનવસ્થાનં સ્વરૂપાવસ્થાનં ચ શ્રેય ઇતિ સુખિત્વાદિનિવર્તકં શાસ્ત્રમાત્મન્યસુખિત્વાદિપ્રત્યયકરણેન નેતિ નેત્યસ્થૂલાદિવાક્યૈઃ ।
આત્મસ્વરૂપવદસુખિત્વાદ્યપિ સુખિત્વાદિભેદેષુ નાનુવૃત્તોઽસ્તિ ધર્મઃ ।
યદ્યનુવૃત્તઃ સ્યાન્નાધ્યારોપિતસુખિત્વાદિલક્ષણો વિશેષઃ ।
યથોષ્ણત્વગુણવિશેષવત્યગ્નૌ શીતતા ।
તસ્માન્નિર્વિશેષ એવાત્મનિ સુખિત્વાદયો વિશેષાઃ કલ્પિતાઃ ।
યત્ત્વસુખિત્વાદિશાસ્ત્રમાત્મનસ્તત્સુખિત્વાદિ વિશેષનિવૃત્યર્થમેવેતિ સિદ્ધમ્ ।
"સિદ્ધં તુ નિવર્તકત્વાત્"ઇત્યાગમવિદાં સૂત્રમ્

૨.૩૩
પૂર્વશ્લોકાર્થસ્ય હેતુમાહ
ભાવૈરસદ્ભિરેવાયમદ્વયેન ચ કલ્પિતઃ ।
ભાવા અપ્યદ્વયેનૈવ તસ્માદદ્વયતા શિવા

ભાષ્ય ૨.૩૩
યથા રજ્જ્વામસદ્ભિઃ સપ્રધારાદિભિરદ્વયેન ચ રજ્જુદ્રવ્યેણ સતાયં સર્પ ઇયં ધારા દણ્ડોઽયમિતિ વા રજ્જુદ્રવ્યમેવ કલ્પ્યત એવં પ્રાણાદિભિરનન્તૈરસદ્ભિરેવાવિદ્યમાનૈઃ, ન પરમાર્થતઃ ન હ્યપ્રચલિતે મનસિ કશ્ચિદ્ભાવ ઉપલક્ષયિતું શક્યતે કેનચિત્૑ ન ચાત્મનઃ પ્રચલનમસ્તિ૑ પ્રચલિતસ્યૈવોપલભ્યમાના ભાવા ન પરમાર્થતઃ સન્તઃ કલ્પયિતું શક્યાઃ અતોઽસદ્ભિરેવ પ્રાણાદભાવૈરદ્વયેન ચ પરમાર્થસતાત્મના રજ્જુવત્તર્વવિકલ્પાસ્પદભૂતેનાયં સ્વયમેવાત્મા કલ્પિતઃ૑ સદૈકસ્વભાવોઽપિ સન્ ।
તે ચ પ્રાણાદિભાવાં અપ્યદ્વયેનૈવ સતાત્મના વિકલ્પિતાઃ ।
ન હિ નિરાસ્પદા કાચિત્કલ્પનોપલભ્યતે૑ અતઃ સર્વકલ્પનાસ્પદત્વાત્સ્વેનાત્નાદ્વયસ્યાવ્યભિચારાત્કલ્પનાવસ્થાયામપ્યદ્વયતા શિવા ।
કલ્પના એવ ત્વંશિવાઃ ।
રજ્જુસર્પાદિવત્ત્રાસાદિકારિણ્યો હિ તાઃ ।
અદ્વયતાભયાતઃ સૈવ શિવા

૨.૩૪
કુતશ્ચાદ્વયતા શિવા? નાનાભૂતમ્ ।
પૃથક્ત્વમન્યસ્યાન્યસ્માદ્યત્ર દૃષ્ટં તત્રાશિવં ભવેત્ ।
નાત્મભાવેન નાનેદં ન સ્વેનાપિ કથઞ્ચન ।
ન પૃથઙ્નાપૃથક્કિઞ્ચિદિતિ તત્ત્વવિદો વિદુઃ

ભાષ્ય ૨.૩૪
ન હ્યત્રાદ્વયે પરમાર્થસત્યાત્મનિ પ્રાણાદિસંસારજાતમિદં જગદાત્મભાવેન પરમાર્થસ્વરૂપેણ નિરીપ્યમાણં નાના વસ્ત્વન્તરભૂતં ભવતિ ।
યથા રજ્જુસ્વરૂપેણ પ્રકાશેન નિરૂપ્યમાણો ન નાનાભૂતઃ કલ્પિતઃ સર્પોઽસ્તિ તદ્વત્ ।
નાપિ સ્વેન પ્રાણાદ્યાત્મનેદં વિદ્યતે ।
કદાચિદપિ રજ્જુસર્પવત્કલ્પિતત્વાદેવ ।
તથાન્યોન્યં ન પૃથક્પ્રાણાદિ વસ્તુ યથાશ્વાન્મહિષઃ પૃથગ્વિદ્યત એવમ્ ।
અતોઽસ્ત્વાન્નાપૃથગ્વિદ્યતેઽન્યોન્યં પરેણ વા કિઞ્ચિદિત્યેવં પરમાર્થતત્ત્વમાતવિદો બ્રાહ્મણા વિદુઃ ।
અતોઽશિવહેતુત્વાભાવાદદ્વયતૈવ શિવેત્યભિપ્રાયઃ

૨.૩૫
તદેતત્સમ્યગ્દર્શનં સ્તૂયતે
વીતરાગભયક્રોધૈર્મુનિભિર્વેદપારગૈઃ ।
નિર્વિકલ્પો હ્યયં દૃષ્ટઃ પ્રપઞ્ચોપશમોઽદ્વયઃ

ભાષ્ય ૨.૩૫
વિગતરાગભયદ્વેષક્રોધાદિસર્વદૈષૈઃ સર્વદા મુનિભિર્મનનશીલૈર્વિવેકિભિર્વેદપારગૈરવગતવેદાર્થતત્ત્વૈર્જ્ઞાનિભિર્નિ ર્વિકલ્પઃ સર્વવિકલ્પઃ શૂન્યોઽમાત્મા દૃષ્ટ ઉપલબ્ધો વેદાન્તાર્થતત્પરૈઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ પ્રપઞ્ચો દ્વૈતભેદવિસ્તારસ્તસ્યોપશમોઽભાવો યસ્મિન્સ આત્મા પ્રપઞ્ચોપશમોઽત એવાદ્વયો વિગતદોષૈરેવ પણ્ડિતૈર્વેદાન્તાર્થતત્પરૈઃ સંન્યસિભિઃ પરમાત્મા દ્રષ્ટું શક્યઃ, નાન્યૈ રાગાદિકલુષિતચેતોભિઃ સ્વપક્ષપાતિદર્શનૈસ્તાર્કિકાદિભિરિત્યાભિપ્રાયઃ

૨.૩૬
યસ્માત્સર્વાનર્થપ્રશમરૂપત્વાદદ્વયં શિવમભયમ્
તસ્માદેવં વિદિત્વૈનમદ્વૈતે યોજયેત્સ્મૃતિમ્ ।
અદ્વૈતં સમનુપ્રાપ્ય જડવલ્લોકમાચરેત્

ભાષ્ય ૨.૩૬
અત એવં વિદિત્વૈનમદ્વૈતે સ્મૃતિં યોજયેત્ ।
અદ્વૈતાવગમાયૈવ સ્મૃતિં કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
તચ્ચાદ્વૈતમવગમ્યાહમસ્મિ પરં બ્રહ્મેતિ વિદિત્વાશનાયાદ્યતીતં સાક્ષાદપરોક્ષાદજમાત્માનં સર્વલોકવ્યવહારાતીતં જડવલ્લોકમાચરેત્ ।
અપ્રખ્યાપયન્નાત્માનમહમેવંવિધ ઇત્યભિપ્રાયઃ

૨.૩૭
કયા ચર્યયા લોકમાચરેદિત્યાહ
નિઃસ્તુતિર્નિર્નમસ્કારો નિઃસ્વધાકાર એવ ચ ।
ચલાચલનિકેતશ્ચ યતિર્યાદૃચ્છિકો ભવેત્

ભાષ્ય ૨.૩૭
સ્તુતિનમસ્કારાદિસર્વકર્મવર્જિતસ્ત્યક્તસર્વબાહ્યૈષણઃ પ્રતિપન્નપરમહંસપારિવ્રાજ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ"એતં વૈ તમાત્માનં વિદિત્વા"(બૃ.ઉ.૩ । ૫ । ૧) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ૑"તદ્બુદ્ધયસ્તદાત્માનસ્તન્નિષ્ઠાસ્તત્પરાયણાઃ"(ગીતા ૫ । ૧૭) ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ ચલં શરીરં પ્રતિક્ષણમન્યથાભાવાત્, અચલમાત્મતત્ત્વમ્, યદાકદાચિદ્ભોજનાદિવ્યવહારનિમિત્તમાકાશવદચલં સ્વરૂપમાત્મતત્ત્વમાત્મનો નિકેતમાશ્રયમાત્મસ્થિતિં વિસ્મૃત્યાહમિતિ મન્યતે યદા તદા ચલો દેહો નિકેતો યસ્ય સ અયમેવં ચલાચલનિકેતો વિદ્વાન્ન પુનર્બાહ્યવિષયાશ્રયઃ૑ સ ચ યાદૃચ્છિકો ભવેદ્યદૃચ્છાપ્રાપ્તકૌપીનચ્છાદનગ્રાસમાત્રદેહસ્થિતિરિત્યર્થઃ

૨.૩૮
તત્ત્વમાધ્યાત્મિકં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તુ બાહ્યતઃ ।
તત્ત્વીભૂતસ્તદારામસ્તત્ત્વાદપ્રચ્યુતો ભવેત્

ભાષ્ય ૨.૩૮
બાહ્યં પૃથિવ્યાદિતત્વં આધ્યાત્મિકં ચ દેહાદિલક્ષણં રજ્જુસર્પાદિવત્સ્વપ્નમાયાદિવચ્ચ અસત્"વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયમ્" (છા.ઉ.૬ । ૧ । ૪) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
આત્મા ચ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજોઽપૂર્વોઽનન્તરોઽબાહ્યઃ કૃત્સ્ન આકાશવત્સર્વગતઃ સૂક્ષ્મોઽચલો નિર્ગુણો નિષ્કલો નિષ્ક્રિયઃ"તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.૬ । ૮ । ૧૬) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઇત્યેવં તત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તત્ત્વીભૂતસ્તદારામો ન બાહ્યરમણો યથાતત્ત્વદર્શી કશ્ચિચ્ચિત્તમાત્મત્વેન પ્રતિપન્નશ્ચિત્તચલનમનુચલિતમાત્માનં મન્યમાનસ્તતત્ત્વાચ્ચલિતં દેહાદિભૂતમાત્માનં કદાચિન્મન્યતે પ્રચ્યુતોઽહમાત્મતત્ત્વાદિદાનીમિતિ૑ સમાહિતે ચુ મનસિ કદાચિત્તત્ત્વભૂતં પ્રસન્નાત્માનં મન્યત ઇદાનીમસ્મિ તત્ત્વીભૂત ઇતિ૑ ન તદાત્મવિદ્ભવેત્ ।
આત્મન એકરૂપત્ત્વાત્સ્વરૂપપ્રચ્યવનાસમ્ભવાચ્ચ ।
સદૈવ બ્રહ્માસ્મીત્યપ્રચ્યુતો ભવેત્તત્ત્વાત્સદાપ્રચ્યુતાત્મતત્ત્વદર્શનો ભવેદિત્યભિપ્રાયઃ"શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમદર્શિનઃ"(ગીતા ૧૨ । ૧૮) "સમં સર્વેષુ ભૂતેષુ"(ગીતા ૧૩ । ૧૭) ઇત્યાદિ સ્મૃતેઃ

અદ્વૈતપ્રકરણમ્
૩.૧
ઓંકારનિર્ણય ઉક્તઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવોદ્વૈત આત્મેતિ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ ।
જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇતિ ચ ।
તત્ર દ્વૈતાભાવસ્તુ વૈતથ્યપ્રકરણેન સ્વપ્નમાયાગન્ધર્વનગરાદિદૃષ્ટાન્તૈર્દૃશ્યત્વાદ્યન્તવત્ત્વાદિહેતુભિસ્તર્કેણ ચ પ્રતિપાદિતા ।
અદ્વૈતં કિમાગમમાત્રેણ પ્રતિપત્તવ્યમાહોસ્વિત્તર્કેણાપીત્યત આહ શક્યતે તર્કેણાપિ જ્ઞાતુમ્૑ તત્કથમિત્યદ્વૈતપ્રકરણમારભ્યત ઉપાસ્યોપાસાનાદિભેદજાતં સર્વં વિતથં કેવલશ્ચાત્માદ્વયઃ પરમાર્થ ઇતિ સ્થિતમતીતે પ્રકરણે૑ યતઃ
ઉપાસનાશ્રિતો ધર્મો જાતે બ્રહ્મણિ વર્તતે ।
પ્રાગુત્પત્તેરજં સર્વં તેનાસૌ કૃપણઃ સ્મૃતઃ

ભાષ્ય ૩.૧
ઉપાસનાશ્રિત ઉપાસનામાત્મનો મોક્ષસાધનત્વેન ગત ઉપાસકોઽહં મમોપાસ્યં બ્રહ્મ ।
તદુપાસનં કૃત્વા જાતે બ્રહ્મણીદાનીં વર્તમાનોઽજં બ્રહ્મ શરીરપાતાદૂર્ધ્વં પ્રતપત્સ્યે પ્રાગુત્પત્તેશ્ચાજમિદં સર્વમહં ચ ।
યદાત્મકોઽહં પ્રાગુત્પત્તેરિદાનીં જાતો જાતે બ્રહ્મણિ ચ વર્તમાન ઉપાસનયા પુનસ્તદેવ પ્રતિપત્સ્ય ઇત્યેવમુપાસનાશ્રિતો ધર્મઃ સાધકો યેનૈવં ક્ષુદ્રબ્રહ્મવિત્તેનાસૌ કારણેન કૃપણો દીનોઽલ્પકઃ સ્મૃતો નિત્યાજબ્રહ્મદર્શિભિરિત્યભિપ્રાયઃ ।
"યદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ।
તદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે"(કે.ઉ.૧ । ૪) ઇત્યાદિશ્રુતેસ્તલવકારણામ્

૩.૨
સબાહ્યાભ્યન્તરમજમાત્માનં પ્રતિપત્તુમશક્નુવન્નવિદ્યયા દીનમાત્માનં મન્યમાનો જાતોઽહં જાતે બ્રહ્મણિ વર્તે તદુપાસનાશ્રિતઃ સન્બ્રહ્મ પ્રતિપત્સ્ય ઇત્યેવં પ્રતિપન્નઃ કૃપણો ભવતિ યસ્માત્
અતો વક્ષ્યામ્યકાર્પણ્યમજાતિ સમતાં ગતમ્ ।
યથા ન જાયતે કિઞ્ચિજ્જાયમાનં સમન્તતઃ

ભાષ્ય ૩.૨
અતો વક્ષ્યામ્યકાર્પણ્યકૃપણભાવમજં બ્રહ્મ ।
તદ્ધિ કાર્પણ્યાસ્પદમ્"યત્રાન્યોઽન્યત્પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પં મર્ત્યમસત્"(છા.ઉ.૭ । ૨૪ । ૧) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તદ્વિપરીતં સબાહ્યાભ્યન્તરમજકાર્પણ્યં ભૂમાખ્યં બ્રહ્મ ।
યત્પ્રાપ્યાવિદ્યાકૃતસર્વકાર્પણ્યનિવૃત્તિસ્તત્કાર્પણ્યં વક્ષ્યામીત્યર્થઃ ।
તદજાતિ, અવિદ્યમાના જાતિરસ્ય સમતાં ગતં સર્વસામ્યં ગતમ્ ।
કસ્માત્? અવયવવૈષમ્યાભાવાત્ ।
યદ્ધિ સાવયવં વસ્તુ તદવયવવૈષમ્યં ગચ્છજ્જાયત ઇત્યુચ્યતે ।
ઇદં તુ નિરવયવત્વાત્સમતાં ગતમિતિ ન કૈશ્ચિદવયવૈઃ સ્ફુટત્યતોજાત્યકાર્પણ્યમ્ ।
સમન્તતઃ સમન્તાદ્યથા ન જાયતે કિઞ્ચિદલ્પમપિ ન સ્ફુટતિ રજ્જુસર્પવદવિદ્યાકૃતદૃષ્ટ્યા જાયમાનં યેન પ્રકારેણ ન જાયતે સર્વતોઽજમેવ બ્રહ્મ ભવતિ તથા તં પ્રકારં શૃણ્વિત્યર્થઃ

૩.૩
અજાતિ બ્રહ્મકાર્પણ્યં વક્ષ્યામીતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
તત્સિદ્ધ્યર્થં હેતું દૃષ્ટાન્તં ચ વક્ષ્યામીત્યાહ
આત્મા હ્યાકાશવજ્જીવૈર્ઘટાકાશૈરિવોદિતઃ ।
ઘટાદિવચ્ચ સંઘાતૈર્જાતાવેતન્નિદર્શનમ્

ભાષ્ય ૩.૩
આત્મા પરો હિ યસ્માદાકાશવત્સૂક્ષ્મો નિરવયવઃ સર્વગત આકાશવદુક્તો જીવૈઃ ક્ષેત્રજ્ઞૈર્ઘટાકાશૈરિવ ઘટાકાશતુલ્ય ઉદિત ઉક્તઃ સ એવાકાશસમઃ પર આત્મા ।
અથ વા ઘટાકાશૈર્યથાકાશ ઉદિત ઉત્પન્નસ્તથા પરો જીવાત્મભિરુત્પન્નઃ ।
જીવાત્મનાં પરસ્માદાત્મન ઉત્પત્તિર્યા શ્રૂયતે વેદાન્તેષુ સા મહાકાશાદ્ઘટાકાશોત્પત્તિસમા ન પરમાર્થ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્માદેવાકાશાદ્ઘટાદયઃ સંઘાતા યથેત્પદ્યન્ત એવમાકાશસ્થાનીયાત્પરમાત્મનઃ પૃથિવ્યાદિભૂતસંઘાતા આધ્યાત્મિકાશ્ચ કાર્યકરણલક્ષણા રજ્જુસર્પવદ્વિકલ્પિતા જાયન્તે ।
અત ઉચ્યતે ઘટાદિવચ્ચ સંઘાતૈરુદિત ઇતિ ।
યદા મન્દબુદ્ધિપ્રતિપાદયિષયા શ્રુત્યાત્મનો જાતિરુચ્યતે જીવાદીનાં તદા જાતાવુપગમ્યમાનાયામેતન્નિદર્શનં દૃષ્ટાન્તો યથોદિતાકાશવદિત્યાદિઃ

૩.૪
ઘટાદિષુ પ્રલીનેષુ ઘટાકાશાદયો યથા ।
આકાશે સંપ્રલીયન્તે તદ્વજ્જીવા ઇહાત્મનિ

ભાષ્ય ૩.૪
યથા ઘટાદ્યુત્પત્ત્યા ઘટાકાશાદ્યુત્પત્તિઃ૑ યથા વા ઘટાદિપ્રલયે ઘટાકાશાદિપ્રલયસ્તદ્વદ્દેહાદિસંઘાતોત્પત્ત્યા જીવોત્પત્તિસ્તત્પ્રલયે ચ જીવાનામિહાત્મનિ પ્રલયો ન સ્વત ઇત્યર્થઃ

૩.૫
સર્વદેહેષ્વાત્મૈકત્વ એકસ્મિઞ્જનનમરણસુખાદિમત્યાત્મનિ સર્વાત્મનાં તત્સમ્બન્ધઃ ક્રિયાફલસાઙ્કર્યં ચ સ્યાદિતિ ય આહુર્દ્વૈતિનસ્તાન્પ્રતીદમુચ્યતે
યથૈકસ્મિન્ ઘાટાકાશે રજોધૂમાદિભિર્યુતે ।
ન સર્વે સંપ્રયુજ્યન્તે તદ્વજ્જીવાઃ સુખાદિભિઃ

ભાષ્ય ૩.૫
યથૈકસ્મિન્ઘટાકાશે રજોધૂમાદિભિર્યુતે સંયુક્તે ન સર્વે ઘટાકાશાદયસ્તદ્રજોધૂમાદિભિઃ સંયુજ્યન્તે તદ્વજ્જીવાઃ સુખાદિભિઃ ।
નન્વેક એવાત્મા?
બાઢમ્૑ નનુ ન શ્રુતં ત્વયાકાશવત્સર્વસંઘાતેષ્વેક એવાત્મેતિ?
યદ્યેક એવાત્મા તર્હિ સર્વત્ર સુખી દુઃખી ચ સ્યાત્?
ન ચેદં સાખ્યચોદ્યં સમ્ભવતિ ।
ન હિ સાંખ્ય આત્મનઃ સુખદુઃખાદિમત્ત્વમિચ્છતિ બુદ્ધિસમવાયાભ્યુપગમાત્સુખદુઃખાદીનામ્ ।
ન ચોપલબ્ધિસ્વરૂપસ્યાત્મનો ભેદકલ્પનાયાં પ્રમાણમસ્તિ ।
ભેદાભાવે પ્રધાનસ્ય પારાર્થ્યાનુપપત્તિરિતિ ચેત્૑ ન પ્રધાનકૃતસ્યાર્થસ્યાત્મન્યસમવાયાત્ ।
યદિ હિ પ્રધાકૃતો બન્ધો મોક્ષો વાર્થઃ પુરુષેષુ ભેદેન સમવૈતિ તતઃ પ્રધાનસ્ય પારાર્થ્યમાત્મૈકત્વે નોપપદ્યત ઇતિ યુક્તા પુરુષભેદકલ્પના ।
ન ચ સાખ્યૈર્બન્ધો મોક્ષો વાર્થઃ પુરુષસમવેતોઽભ્યુપગમ્યતે ।
નિર્વિશેષાશ્ચ ચેતનમાત્રા આત્માનોઽભ્યુપગમ્યન્તે ।
અતઃ પુરુષસત્તામાત્રપ્રયુક્તમેવ પ્રધાનસ્ય પારાર્થ્યં સિદ્ધં ન તુ પુરુષભેદપ્રયુક્તમિતિ ।
અતઃ પુરુષભેદકલ્પનાયાં ન પ્રધાનસ્ય પારાર્થ્યં હેતુઃ ।
ન ચાન્યત્પુરુષભેદકલ્પનાયાં પ્રમાણમસ્તિ સાખ્યાનામ્ ।
પરસત્તામાત્રમેવ ચૈતન્નિમિત્તીકૃત્ય સ્વયં બધ્યતે મુચ્યતે ચ પ્રધાનમ્ ।
પરશ્ચોપલબ્ધિમાત્રસત્તાસ્વરૂપેણ પ્રધાનપ્રવૃત્તૌ હેતુર્નકેનચિદ્વિશેષેણેતિ કેવલમૂઢતયૈવ પુરુષભેદકલ્પના વેદાર્થપરિત્યાગશ્ચ ।
યે ત્વાહુર્વૈશેષિકાદય ઇચ્છાદય આત્મસમવાયિન ઇતિ, તદપ્યસત્ ।
સ્મૃતિહેતૂનાં સંસ્કારાણામપ્રદેશવત્યાત્મન્યસમવાયાત્ ।
આત્મમનઃ સંયોગાચ્ચ સ્મૃત્યુત્પત્તેઃ સ્મૃતિનિયમાનુપપત્તિ ।
યુગપદ્વા સર્વસ્મૃત્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ ભિન્નજાતીયાનાં સ્પર્શાદિહીનાનામાત્મનાં મન આદિભિઃ સંબન્ધો યુક્તઃ ।
ન ચ દ્રવ્યાદ્રૂપાદયો ગુણાઃ કર્મસામાન્યવિશેષસમવાયા વા ભિન્નાઃ સન્તિ પરેષામ્ ।
યદિ હ્યત્યન્તભિન્ના એવ દ્રવ્યાત્સ્યુરિચ્છાદયશ્ચાત્મનસ્તથા ચ સતિ દ્રવ્યેણ તેષાં સમ્બન્દાનુપપત્તિઃ ।
અયુતસિદ્ધાનાં સમવાયલક્ષણઃ સમ્બન્ધો ન વિરુધ્યત ઇતિ ચેત્, ન ।
ઇચ્છાદિભ્યોઽનિત્યેભ્ય આત્મનો નિત્યસ્ય પૂર્વસિદ્ધત્વાન્નાયુતસિદ્ધત્વોપપત્તિઃ ।
આત્મનાયુતસિદ્ધત્વે ચેચ્છાદીનામાત્મગતમહત્વવન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
સ ચાનિષ્ટઃ ।
આત્મનોઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
સમવાયસ્ય ચ દ્રવ્યાદન્યત્વે સતિ દ્રવ્યેણ સમ્બન્ધાન્તરં વાચ્યં યથા દ્રવ્યગુણયોઃ ।
સમવાયો નિત્યસમ્બન્ધ એવેતિ ન વાચ્યમિતિ ચેત્તથા ચ સમવાયસમ્બન્ધવતાં નિત્યસમ્બન્ધપ્રસઙ્ગાત્પૃથક્ત્વાનુપપત્તિ ।
અત્યન્તપૃથક્ત્વે ચ દ્રવ્યાદીનાં સ્પર્શવદસ્પર્શદ્રવ્યયોરિવ ષષ્ટ્યર્થાનુપપત્તિઃ ।
ઇચ્છાદ્યુપજનાપાયવદ્ગુણત્વે ચાત્મનોઽનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
દેહફલાદિવત્સાવયવત્વં વિક્રિયાવત્વં ચ દેહાદિવદેવેતિ દોષાવપરિહાર્યૌ ।
યથા ત્વાકાશસ્યાવિદ્યાધ્યારોપિતરજોધૂમમલવત્વાદિદોષવત્વં તથાત્મનોઽવિદ્યાધ્યારોપિતબુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકૃતસુખદુઃખાદિદોષવત્વે બન્ધમોક્ષાદયો વ્યવહારિકા ન વિરુધ્યન્તે ।
સર્વવાદિભિરવિદ્યાકૃતવ્યવહારાભ્યુપગમાત્પરમાર્થાનભ્યુપગમાચ્ચ ।
તસ્માદાત્મભેદપરિકલ્પના વૃથૈવ તાર્કિકૈઃ ક્રિયત ઇતિ

૩.૬
કથં પુનરાત્મભેદનિમિત્ત ઇવ વ્યવહાર એકસ્મિન્નાત્મન્યવિદ્યાકૃત ઉપપદ્યત ઇતિ, ઉચ્યતે
રૂપકાર્યસમાખ્યાશ્ચ ભિદ્યન્તે તત્ર તત્ર વૈ ।
આકાશસ્ય ન ભેદોઽસ્તિ તદ્વજ્જીવેષુ નિર્ણયઃ

ભાષ્ય ૩.૬
યથેહાકાશ એકસ્મિન્ઘટકરકાપવરકાદ્યાકાશાનામલ્પત્વમહત્વાદિરૂપાણિ ભિદ્યન્તે તથા કાર્યમુદકાહરણધારણશયનાદિસમાખ્યાશ્ચ ઘટાકાશકરકાકાશ ઇત્યાદ્યાસ્તત્કૃતાશ્ચ ભિન્ના દૃશ્યન્તે ।
તત્ર તત્ર વૈ વ્યવહારવિષય ઇત્યર્થઃ ।
સર્વોઽયમાકાશો રૂપાદિભેદકૃતો વ્યવહારો ન પરમાર્થ એવ ।
પરમાર્થતસ્ત્વાકાશસ્ય ન ભેદોસ્તિ ।
ન ચાકાશભેદનિમિત્તો વ્યવહારોઽસ્ત્યન્તરેણ પરોપાધિકૃતં દ્વારમ્ ।
યથૈતત્તદ્વેદ્દહોપાધિભેદકૃતેષુ જીવેષુ ઘટાકાશસ્થાનીયેષ્વાત્મસુ નિરૂપણાત્કૃતો બુદ્ધિમદ્ભિર્નિર્ણયો નિશ્ચય ઇત્યર્થઃ

૩.૭
નનુ તત્ર પરમાર્થકૃત એવ ઘટાકાશાદિષુ રૂપકાર્યાદિભેદવ્યવહાર ઇતિ? નૈતદસ્તિ, યસ્માત્
નાકાશસ્ય ઘટાકાશો વિકારાવયવૌ યથા ।
નૈવાત્મનઃ સદા જીવો વિકારાવયવૌ તથા

ભાષ્ય ૩.૭
પરમાર્થાકાશસ્ય ઘટાકાશો ન વિકારઃ૑ યથા સુવર્ણસ્ય રુચકાદિર્યથા વાપાં ફેનબુદ્બુદહિમાદિઃ૑ નાપ્યવયવો યથા વૃક્ષસ્ય શાખાદિઃ ।
ન તથા૦ આશસ્ય ઘટાકાશો વિકારાવયવૌ યથા તથા નૈવાત્મનઃ પરસ્ય પરમાર્થસતો મહાકાશસ્થાનીયસ્ય ઘટાકાશસ્થાનીયો જીવઃ સદા સર્વદા યથોક્તદૃષ્ટાન્તવન્ન વિકારો નાપ્યવયવઃ ।
અત આત્મભેદકૃતો વ્યવહારો મૃષૈવેત્યર્થઃ

૩.૮
યસ્માદ્યથા ઘટાકાશાદિભેદબુદ્ધિનિબન્ધનો રૂપકાર્યાદિભેદવ્યવહારસ્તથા દેહોબાધિજીવભેદકૃતો જન્મમરણાદિવ્યવહારઃ ।
તસ્માત્તત્કૃતમેવ ક્લેશકર્મફલમલવત્વમાત્મનો ન પરમાર્થત ઇત્યેતમર્થં દૃષ્ટાન્તેન પ્રતિપિપાદયિષન્નાહ
યથા ભવતિ બાલાનાં ગગનં મલિનં મલૈઃ ।
તથા ભવત્યબુદ્ધાનામાત્માપિ મલિનો મલૈઃ

ભાષ્ય ૩.૮
યથા ભવતિ લોકે બાલાનામવિવેકિનાં ગગનમાકાશં ઘનરજોધૂમાદિમલાર્મલિનં મલવન્ન ગગનં મલવદ્યાથાત્મ્યવિવેકિનામ્, તથા ભવત્યાત્મા પરોઽપિ યો વિજ્ઞાતા પ્રત્યક્ક્લેશકર્મફલમલૈર્મલિનોઽબુદ્ધાનાં પ્રત્યગાત્મવિવકેરહિતાનાં નાત્મવિવેકવતામ્ ।
નહ્યૂષરદેશસ્તૃડ્વત્પ્રાણ્યધ્યારોપિતોદકફેનતરઙ્ગાદિમાંસ્તથા નાત્માબુધારોપિતક્લેશાદિમલૈર્મલિનો ભવતીત્યર્થઃ

૩.૯
પુનરપ્યુક્તમેવાર્થં પ્રપઞ્ચયતિ
મરણે સંભવે ચૈવ ગત્યાગમનયોરપિ ।
સ્થિતૌ સર્વશરીરેષુ આકાશેનાવિલક્ષણઃ

ભાષ્ય ૩.૯
ઘટાકાશજન્મનાશગમનાગમનસ્થિતિવત્સર્વશરીરેષ્વાત્મનો જન્મમરણાદિરાકાશેનાવિલક્ષણઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇત્યર્થઃ

૩.૧૦
સંઘાતાઃ સ્વપ્નવત્સર્વે આત્મમાયાવિસર્જિતાઃ ।
આધિક્યે સર્વસામ્યે વા નોપપત્તિર્હિ વિદ્યતે

ભાષ્ય ૩.૧૦
ઘટાદિસ્થાનીયાસ્તુ દેહાદિસંઘાતાઃ સ્વપ્નદૃશ્યદેહાદિવન્માયાવિકૃતદેહાદિવચ્ચાત્મમાયાવિસર્જિતાઃ૑ આત્મનો માયાવિદ્યા તયા પ્રત્યુપસ્થાપિતા ન પરમાર્થતઃ સન્તીત્યર્થઃ ।
યદ્યાધિક્યમધિકભાવસ્તિર્ગ્દેહાદ્યપેક્ષયા દેવાદિકાર્યકરણસંઘાતાનાં યદિ વા સર્વેષાં સમતૈવ નૈષામુપપત્તિઃ સમ્ભવઃ સદ્ભાપ્રતિપાદકો હેતુર્વિદ્યતે નાસ્તિ, હિ યસ્માત્તસ્માદવિદ્યાકૃતા એવ ન પરમાર્થતઃ સન્તીત્યર્થઃ

૩.૧૧
ઉત્પત્ત્યાદિવર્જિતસ્યાદ્વયસ્યાત્મતત્વસ્ય શ્રુતિપ્રમાણકત્વપ્રદર્શનાર્થં વાક્યાન્યુપન્યસ્યન્તે
રસાદયો હિ યે કોશા વ્યાખ્યાતાસ્તૈત્તિરીયકે ।
તેષામાત્મા પરો જીવઃ ખં યથા સંપ્રકાશિતઃ

ભાષ્ય ૩.૧૧
રસાદયોઽન્નરસમયઃ પ્રાણમય ઇત્યેવમાદયઃ કોશા ઇવ કોશા અસ્યાદેરિવોત્તરોત્તરસ્યાપેક્ષયા બહિર્ભાવાત્પૂર્વપૂર્વસ્ય વ્યાખ્યાતા વિસ્પષ્ટમાખ્યાતાસ્તૈત્તિરીયકે તૈત્તિરીયકશાખોપનિષદ્વલ્લ્યાં તેષાં કોશાનામાત્મા યેનાત્મના પઞ્ચાપિ કોશા આત્મવન્તોઽન્તરતમેન, સ હિ સર્વેષાં જીવનનિમિત્તત્વાજ્જીવઃ ।
કોઽસાવિત્યાહપર એવાત્મા યઃ પૂર્વમ્"સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ"(તૈ.ઉ.૨ । ૧) ઇતિ પ્રકૃતઃ ।
યસ્માદાત્મનઃ સ્પપ્નમાયાદિવદાકાશાદિક્રમેણ રસાદયઃ કોશલક્ષણાઃ સંઘાતા આત્મમાયાવિસર્જિતા ઇત્યુક્તમ્ ।
સ આત્માસ્માભિર્યથા ખં તથેતિ સંપ્રકાશિતઃ"આત્મા હ્યાકાશવત્"(અદ્વૈત.૩) ઇત્યાદિશ્લૌકૈઃ ।
ન તાર્કિકપરિકલ્પિતાત્મવત્પુરુષબુદ્ધિપ્રમાણગમ્ય ઇત્યભિપ્રાયઃ

૩.૧૨
દ્વયોર્દ્વયોર્મધુજ્ઞાને પરં બ્રહ્મ પ્રકાશિતમ્ ।
પૃથિવ્યામુદરે ચૈવ યથાકાશઃ પ્રકાશિતઃ

ભાષ્ય ૩.૧૨
કિં ચાધિદૈવમધ્યાત્મં ચ તેજોમયોઽમૃતમયઃ પુરુષઃ પૃથિવ્યાદ્યન્તર્ગતો યો વિજ્ઞાતા પર એવાત્મા બ્રહ્મ સર્વમિતિ દ્વયોર્દ્વયોરાદ્વૈતક્ષયાત્પરં બ્રહ્મ પ્રકાશિતમ્ ।
ક્વેત્યાહ બ્રહ્મવિદ્યાખ્યં મધ્વમૃતમમૃતત્વં મોદનહેતુત્વાદ્વિજ્ઞાયતે યસ્મિન્નિતિ મધુજ્ઞાનં મધુબ્રાહ્મણં તસ્મિન્નિત્યર્થઃ ।
કિમિવેત્યાહપૃથિવ્યામુદરે ચૈવ યથૈક આકાશોઽનુમાનેન પ્રકાશિતો લોકે તદ્વદિત્યર્થઃ

૩.૧૩
જીવાત્મનોરનન્યત્વમભેદેન પ્રશસ્યતે ।
નાનાત્વં નિન્દ્યતે યચ્ચ તદેવં હિ સમઞ્જસમ્

ભાષ્ય ૩.૧૩
યદ્યુક્તિતઃ શ્રુતિતશ્ચ નિર્ધારિતં જીવસ્ય પરસ્ય ચાત્મનો જીવાત્મનોરન્યત્વમભેદેન પ્રશસ્યતે સ્તૂયતેશાસ્ત્રેણ વ્યાસાદિભિશ્ચ ।
યચ્ચ સર્વપ્રાણિસાધારણં સ્વાબાવિકં શાસ્ત્રબહિષ્કૃતૈઃ કુતાર્કિકૈર્વિરચિતં નાનાત્વદર્શનં નિન્દ્યતે"ન તુ તદ્દ્વીતીયમસ્તિ"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૨૩) "દ્વિતીયાદ્વૈ ભયં ભવતિ"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૨) "ઉદરમન્તરં કુરુતે, અત તસ્ય ભયં ભવતિ"(તૈ.ઉ.૨ । ૭ । ૧) "ઇદં સર્વં યદયમાત્મા"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૬, ૪ । ૫ । ૭) "મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ"(ક.ઉ.૨ । ૧ । ૧૦) ઇત્યાદિવાક્યૈશ્ચાન્યૈશ્ચ બ્રહ્મવિદ્ભિઃ ।
યચ્ચૈતત્તદેવં હિ સમઞ્જસમૃજ્વવબોધં ન્યાય્યમિત્યર્થઃ ।
યાસ્તુ તાર્કિકપરિકલ્પિતાઃ કુદૃષ્ટયસ્તા અનૃજ્વ્યો નિરૂપ્યમાણા ન ઘટનાં પ્રાઞ્ચન્તીત્યભિપ્રાયઃ

૩.૧૪
જીવાત્મનોઃ પૃથક્ત્વં યત્પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રકીર્તિતમ્ ।
ભવિષ્યદ્વૃત્યા ગૌણં તન્મુખ્યત્વં હિ ન યુજ્યતે

ભાષ્ય ૩.૧૪
નનુ શ્રુત્યાપિ જીવપરમાત્મનોઃ પૃથક્ત્વં યત્પ્રાગુત્પત્તેરુત્પત્યર્થોપનિષદ્વાક્યેભ્યઃ પૂર્વં પ્રકીર્તિતં કર્મકાણ્ડેઽનેકશઃ કામભેદત ઇદઙ્કામોઽદઃકામ ઇતિ૑ પરશ્ચ"સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્"(ઋ.સં.૧૦ । ૧૨ । ૧) ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણૈઃ૑ તત્ર કથં કર્મજ્ઞાનકાણ્ડવાક્યવિરોધે જ્ઞાનકાણ્ડવાક્યાર્થસ્યૈવૈકત્વસ્ય સામઞ્જસ્યમવધાર્યત ઇતિ?
અત્રોચ્યતે"યતો વે૯ આનિ ભૂતાનિ જાયન્તે"(તૈ.ઉ.૩ । ૧) "યથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ"(બૃ.ઉ.૨ । ૧ । ૧૦) "તસ્માદ્વૈ૯ અસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ"(તૈ.ઉ.૨ । ૧ । ૨) "તદૈક્ષત"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૩) "તત્તેજોસૃજત"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૩) ઇત્યાદ્યુત્પત્ત્યર્થોપનિષદ્વાક્યેભ્યઃ પ્રાક્પૃથક્ત્વં કર્મકાણ્ડે પ્રકીર્તિતિં યત્તન્ન પરમાર્થમ્ ।
કિં તર્હિ? ગૌણં મહાકાશઘટાકાશાદિભેદવત્ ।
યથૌદનં પચતીતિ ભવિષ્યદ્વૃત્ત્યા યદ્વત્ ।
ન હિ ભેદવાક્યાનાં કદાચિદપિ મુખ્યભેદાર્થત્વમુપપદ્યતે ।
સ્વાભાવિકાવિદ્યાવત્પ્રાણિભેદદૃષ્ટ્યનુવાદિત્વાદાત્મભેદવાક્યાનામ્ ।
ઇવ ચોપાનિષત્સૂત્પત્તિપ્રલયાદિવાક્યૈર્જીવપરમાત્મનોરેકત્વમેવ પ્રતિપિપાદયિષિતમ્"તત્ત્વમસિ" (છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૬)"અન્યોઽસાવન્યોઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૦) ઇત્યાદિભિઃ ।
અત ઉપનિષત્સ્વેકત્વં શ્રુત્યા પ્રતિપાદયિષિતં ભવિષ્યતીતિ ભાવિનીમેકવૃત્તિમાશ્રિત્ય લોકે ભેદદૃષ્ટ્યનુવાદો ગૌણ એવેત્યભિપ્રાયઃ ।
અથ વા"તદૈક્ષત" (છા.ઉ.૬ । ૨ । ૩) "તત્તોજોઽસૃજત"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૩) ઇત્યાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાક્"એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૨) ઇત્યેકત્વં પ્રકીર્તિતમ્ ।
તદેવ ચ"તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૬) ઇત્યેકત્વં ભવિષ્યતીતિ તાં ભવિષ્યદ્વૃત્તિપેક્ષ્ય યજ્જીવાત્મનોઃ પૃથક્ત્વં યત્ર ક્વચિદ્વાક્યે ગમ્યમાનં તદ્ગૌણમ્, યથોદનં પચતીતિ તદ્વત્

૩.૧૫
નનુ યદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાગજં સર્વમેકમેવાદ્વિતીયં તથાપ્યુત્પત્તેરૂર્ધ્વં જાતમિદં સર્વં જીવાશ્ચ ભિન્ના ઇતિ, મૈવમ્૑ અન્યાર્થત્વાદુત્પત્તિશ્રુતીનામ્ ।
પૂર્વમપિ પરિહૃત્ય એવાયં દોષઃ સ્વપ્નવદાત્મમાયાવિસર્જિતાઃ સંઘાતા ઘટાકાશોત્પત્તિભેદાદિવજ્જીવાનામુત્પત્તિભેદાદિરિતિ ।
ઇત એવોત્પત્તિભેદાદિશ્રુતિભ્ય આકૃષ્યે૭ અ પુનરુત્પત્તિશ્રુતીનામૈદંપર્યપ્રતિપિપાદયિષયોપન્યાસઃ
મૃલ્લોહવિસ્ફુલિઙ્ગાદ્યૈઃ સૃષ્ટિર્યા ચોદિતાન્યથા ।
ઉપાયઃ સોઽવતારાય નાસ્તિ ભેદઃ કથઞ્ચન

ભાષ્ય ૩.૧૫
મૃલ્લોકવિસ્ફુલિઙ્ગાદિદૃષ્ટાન્તોપન્યાસૈઃ સૃષ્ટિર્યા ચોદિતા પ્રકાશિતાન્યથાન્યથા ચ સ સર્વઃ સૃષ્ટિપ્રકારો જીવપરમાત્મૈકત્વબુદ્ધ્યવતારયોપાયોઽસ્માકમ્ ।
યથા પ્રાણસંવાદે વાગાદ્યાસુરપાપ્મવેધાદ્યાખ્યાયિકા કલ્પિતા પ્રાણવૈશિષ્ટ્યબોધાવતારાય ।
તદપ્યસિદ્ધમિતિ ચેત્ ।
ન૑ શાખાભેદેષ્વન્યથાન્યથા ચ પ્રાણાદિસંવાદશ્રવણાત્ ।
યદિ હિ સંવાદઃ પરમાર્થ એવાભૂદેકરૂપ એવ સંવાદઃ સર્વશાખાસ્વશ્રોષ્યત વિરુદ્ધાનેકપ્રકારેણ નાશ્રોષ્યત ।
શ્રૂયતે તુ૑ તસ્માન્ન તાદર્થ્યં સંવાદશ્રુતીનામ્ ।
તથોત્પત્તિવાક્યાનિ પ્રત્યેતવ્યાનિ ।
કલ્પસર્ગભેદાત્સંવાદશ્રુતીનામુત્પત્તિશ્રુતીનાં ચ પ્રતિસર્ગમન્યથાત્વમિતિ ચેત્?
ન૑ નિષ્પ્રયોજનત્વાદ્યથોક્તબુદ્ધ્યવતારપ્રયોજનવ્યતિરેકેણ ।
ન હ્યન્યપ્રયોજનવત્ત્વં સંવાદોત્પત્તિશ્રુતીનાં શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
તથાત્વપ્રતિપત્તયે ધ્યાનાર્થમિતિ ચેન્ન૑ કલહોત્પત્તિપ્રલયાનાં પ્રતિપત્તેરનિષ્ટત્વાત્ ।
તસ્માદુત્પત્ત્યાદિશ્રુતય આત્મૈકત્વબુદ્ધ્યવતારાયૈવ નાન્યાર્થાઃ કલ્પયિતું યુક્તાઃ ।
અતો નાસ્ત્યુત્પત્ત્યાદિકૃતો ભેદઃ કથઞ્ચન

૩.૧૬
યદિ પર એવાત્મા નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવ એકઃ પરમાર્થઃ સન્"એકમેવાદ્વિતીયમ્" (છા.ઉ.૬ । ૨ । ૨) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યોઽસદન્યત્કિમર્થેયમુપાસનોપદિષ્ટા"આત્મા વા૯ એ દ્રષ્ટવ્યઃ"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૫) "ય આત્માપહતપાપ્મા"(છા.ઉ.૮ । ૭ । ૧,૩) "સ ક્રતું કુર્વીત"(છા.ઉ.૩ । ૧૪ । ૧) "આત્મેત્યેવોપાસીત"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૭) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ, કર્માણિ ચાગ્નિહોત્રાદીનિ?
શૃણુ તત્ર કારણમ્
આશ્રમાસ્ત્રિવિધા હીનમધ્યમોત્કૃષ્ટદૃષ્ટયઃ ।
ઉપાસનોપદિષ્ટેયં તદર્થમનુકમ્પયા

ભાષ્ય ૩.૧૬
ઉપાસનોપદિષ્ટેયં તદર્થં મન્દમધ્યમદૃષ્ટ્યાશ્રમાદ્યર્થં કર્માણિ ચ, ન ચાત્મૈક એવાદ્વિતીય ઇતિ નિશ્ચિતોત્તમદૃષ્ટ્યર્થં દયાલુના વેદેનાનુકમ્પયા સન્માર્ગગાઃ સન્તઃ કથમિમામુત્તમામેકત્વદૃષ્ટિં પ્રાપ્નુયુરિતિ ।
"યન્મનસા ન મનુતે યેનાહુર્મનો મતમ્ ।
તદેવ બ્ર્હમ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતે"(કે.ઉ.૧ । ૪) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૬)"આત્મૈવેદં સર્વમ્"(છા.ઉ.૭ । ૨૫ । ૩) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ

૩.૧૭
શાસ્ત્રોપપત્તિભ્યામવધારિતત્વાદદ્વયાત્મદર્શનં સમ્યગ્દર્શનં તદ્બાહ્યત્વાન્મિથ્યાદર્શનમન્યત્ ।
ઇતશ્ચ મિથ્યાદર્થનં દ્વૈતીનાં રાગદ્વેષાદિદોષાસ્પદત્વાત્ ।
કથમ્?
સ્વસિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાસુ દ્વૈતિનો નિશ્ચિતા દૃઢમ્ ।
પરસ્પરં વિરુધ્યન્તે તૈરયં ન વિરુધ્યતે

ભાષ્ય ૩.૧૭
સ્વસિદ્ધાન્તવ્યવસ્થાસુ સ્વસિદ્ધાન્તરચનાનિયમેષુ કપિલકણાદબુદ્ધર્હતાદિદૃષ્ટ્યનુસારિણો દ્વૈતિનો નિશ્ચિતાઃ ।
એવમેવૈષ પરમાર્થો નાન્યથેતિ તત્ર તત્રાનુરક્તાઃ પ્રતિપક્ષં ચાત્મનઃ પશ્યન્તસ્તં દ્વિષન્ત ઇત્યેવં રાગદ્વેષોપેતાઃ સ્વસિદ્ધાન્તદર્શનનિમિત્તમેવ પરસ્પરમન્યોન્યં વિરુધ્યન્તે ।
તૈરન્યોન્યવિરોધિભિરસ્મદીયોઽયં વૈદિકઃ સર્વાનન્યત્વાદાત્મૈકત્વદર્શનપક્ષો ન વિરુધ્યતે યથા સ્વહસ્તપાદાદિભિઃ ।
એવં રાગદ્વેષાદિદોષાનાસ્પદાત્મૈકત્વબુદ્ધિરેવ સમ્યગ્દર્શનમિત્યભિપ્રાયઃ

૩.૧૮
કેન હેતુના તૈર્ન વિરુધ્યત ઇત્યુચ્યતે
અદ્વૈતં પરમાર્થો હિ દ્વૈતં તદ્ભેદ ઉચ્યતે ।
તેષામુભયથા દ્વૈતં તેનાયં ન વિરુદ્ધ્યતે

ભાષ્ય ૩.૧૮
અદ્વૈતં પરમાર્થો હિ યસ્માદદ્વૈતં નાનાત્વં તસ્યાદ્વૈતસ્ય ભેદસ્તદ્ભેદસ્તસ્ય કાર્યમિત્યર્થઃ ।
"એકમેવાદ્વિતીયમ્"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૨) "તત્તેજોઽસૃજત"(છા.ઉ.૬ । ૨ । ૩) ઇતિ શ્રુતેરૂપપત્તેશ્ચ સ્વચિત્તસ્પન્દનાભાવે સમાધૌ મૂર્છાયાં સુષુપ્તૌ ચાભાવાત્ ।
અતસ્તદ્ભેદ ઉચ્યતે દ્વૈતમ્ ।
દ્વૈતિનાં તુ તેષાં પરમાર્થતશ્ચાપરમાર્થતશ્ચોભયથાપિ દ્વૈતમેવ ।
યદિ ચ તેષાં ભ્રાન્તાનાં દ્વૈતદૃષ્ટિરસ્માકમદ્વૈતદૃષ્ટિરભ્રાન્તાનામ્, તેનાયં હેતુનાસ્મત્પક્ષે ન વિરુધ્યતે તૈઃ ।
"ઇન્દ્રો માયાભિઃ ષુરુરૂપ ઈયતે" (બૃ.ઉ.૨ । ૫ । ૧૧) "ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૨૩) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યથા મત્તગજારૂઢ ઉન્મત્તં ભૂમિષ્ઠં પ્રતિ ગજારૂઢોહં ગજં વાહય માં પ્રતીતિ બ્રુવાણમપિ તં પ્રતિ ન વાહયત્યવિરોધબુદ્ધ્યા તદ્વત્ ।
તતઃ પરમાર્થતો બ્રહ્મવિદાત્મૈવ દ્વૈતિનામ્ ।
તેનાયં હેતુનાસ્મત્પક્ષો ન વિરુદ્ધ્યતે તૈઃ

૩.૧૯
દ્વૈતમદ્વૈતભેદ ઇત્યુક્તે દ્વૈતમપ્યદ્વૈતવત્પરમાર્થસદિતિ સ્યાત્કસ્યચિદાશઙ્કેત્યત આહ
માયયા ભિદ્યતે હ્યેતન્નાન્યથાજં કથઞ્ચન ।
તત્ત્વતો ભિદ્યમાને હિ મર્ત્યતામમૃતં વ્રજેત્

ભાષ્ય ૩.૧૯
યત્પરમાર્થસદદ્વૈતં માયયા ભિદ્યતે હ્યેતચૈમિરિકાનેકચન્દ્રવદ્રજ્જુઃ સર્પધારાદિભિર્ભેદૈરિવ ન પરમાર્થતો નિરવયવત્વાદાત્મનઃ ।
સાવયવં હ્યવયવાન્યથાત્વેન ભિદ્યતે ।
યથા મૃદ્ઘટાદિભેદૈઃ ।
તસ્માન્નિરવયવમજં નાન્પથા કથઞ્ચન કેનચિદપિ પ્રકારેણ ન ભિદ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તત્ત્વતો ભિદ્યમાને હ્યમૃતમજમદ્વયં સ્વભાવતઃ સન્મર્ત્યતાં વ્રજેત્૑ યથાગ્નિઃ શીતતામ્ ।
તચ્ચાનિષ્ટં સ્વભાવવૈપરીત્યગમનમ્, સર્વપ્રમાણવિરોધાત્ ।
અજમવ્યયમાત્મતત્ત્વં માયયૈવ ભિદ્યતે ન પરમાર્થતઃ ।
તસ્માન્ન પરમાર્થસદદ્વૈતમ્

૩.૨૦
અજાતસ્યૈવ ભાવસ્ય જાતિમિચ્છન્તિ વાદિનઃ ।
અજાતો હ્યમૃતો ભાવો મર્ત્યતાં કથમેષ્યતિ

ભાષ્ય ૩.૨૦
યે તુ પુનઃ કેચિદુપનિષદ્વ્યાખ્યાતારો બ્રહ્મવાદિનો વાવદૂકા અજાતસ્યૈવાત્મતત્ત્વસ્ય અમૃતસ્ય સ્વભાવતો જાતિમુત્પત્તિમિચ્છન્તિ પરમાર્થત એવ તેષાં જાતં ચેત્તદેવ મર્ત્યતામેષ્યત્યવશ્યમ્ ।
સ ચાજાતો હ્યમૃતો ભાવઃ સ્વભાવતઃ સન્નાત્મા કથં મર્ત્યતામેષ્યતિ? ન કથઞ્ચન મર્ત્યત્વં સ્વભાવવૈપરીત્યમેષ્યતીત્યર્થઃ

૩.૨૧
યસ્માત્
ન ભવત્યમૃતં મર્ત્યં ન મર્ત્યમમૃતં તથા ।
પ્રકૃતેરન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ

ભાષ્ય ૩.૨૧
ન ભવત્યમૃતં લોકેનાપિ મર્ત્યમમૃતં તથા ।
તતઃ પ્રકૃતેઃ સ્વભાવસ્યાન્યથાભાવઃ સ્વતઃ પ્રચ્યુતિર્ન કથઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ, અગ્નેરિવૌષ્ણ્યસ્ય

૩.૨૨
સ્વભાવેનામૃતો યસ્ય ભાવો ગચ્છતિ મર્ત્યતામ્ ।
કૃતકેનામૃતસ્તસ્ય કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલઃ

ભાષ્ય ૩.૨૨
યસ્ય પુનર્વાદિનઃ સ્વભાવેના૭ ઋતો ભાવો મર્ત્યતાં ગચ્છતિ પરમાર્થતો જાયતે તસ્ય પ્રાગુત્પત્તેઃ સ ભાવઃ સ્વભાવતોઽમૃત ઇતિ પ્રતિજ્ઞા મૃષૈવ ।
કથં તર્હિ કૃતકેનામૃતસ્તસ્ય ભાવઃ? કૃતકેનામૃતઃ સ કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલોઽમૃતસ્વભાવસ્તથા ન કથઞ્ચિત્સ્થાસ્યત્યાત્મજાતિવાદિનઃ સર્વદાજં નામ નાસ્ત્યેવ૑ સર્વમેતન્મર્ત્યમ્ ।
અતોઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગ ઇત્યભિપ્રાયઃ

૩.૨૩
નન્વજાતિવાદિનઃ સૃષ્ટિપ્રતિપાદિકા શ્રુતિર્ન સંગચ્છતે પ્રામાણ્યમ્?
બાઢં વિદ્યતે સૃષ્ટિપ્રતિપાદિકા શ્રુતિઃ૑ સા ત્વન્યપરા ।
ઉપાયઃ સ અવતારાયેત્યવોચામ ।
ઇદાનીમુક્તેઽપિ પરિહારે પુનશ્ચોદ્યપરિહારૌ વિવક્ષિતાર્થં પ્રતિ સૃષ્ટિશ્રુત્યક્ષરાણામાનુલોમ્યવિરોધાશઙ્કામાત્રપરિહારાર્થૌ
ભૂતતોઽભૂતતો વાપિ સૃજ્યમાને સમા શ્રુતિઃ ।
નિશ્ચિતં યુક્તિયુક્તં ચ યત્તદ્ભવતિ નેતરત્

ભાષ્ય ૩.૨૩
ભૂતતઃ પરમાર્થતઃ સૃજ્યમાને વસ્તુન્યભૂતતો માયયા વા માયાવિનેવ સૃજ્યમાને વસ્તુનિ સમા તુલ્યા સૃષ્ટિશ્રુતિઃ ।
નનુ ગૌણમુખ્યયોર્મુખ્યે શબ્દાર્થપ્રતપત્તિર્યુક્તા ।
ન, અન્યથા સૃષ્ટેરપ્રસિદ્ધત્વાન્નિષ્પ્રયોજનત્વાચ્ચેત્યવોચામ ।
અવિદ્યાસૃષ્ટવિષયૈવ સર્વા ગૌણી મુખ્યા ચ સૃષ્ટિર્ન પરમાર્થતઃ"સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ"(મુ.ઉ.૨ । ૧ । ૨) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્માચ્છ્રુત્યા નિશ્ચિતં યદેકમેવાદ્વિતીયમજમમૃતમિતિ યુક્તિયુક્તં ચ યુક્ત્યા ચ સમ્પન્નં તદેવેત્યવોચામ પૂર્વૈર્ગ્રન્થૈઃ ।
તદેવ શ્રુત્યર્થો ભવતિ નેતરત્કદાચિદપિ

૩.૨૪
કથં શ્રુતુનિશ્ચયઃ? ઇત્યાહ
નેહ નાનેતિ ચામ્નાયાદિન્દ્રો માયાભિરિત્યપિ ।
અજાયમાનો બહુધા માયયા જાયતે તુ સઃ

ભાષ્ય ૩.૨૪
યદિ હિ ભૂતત એવ સૃષ્ટિઃ સ્યાત્તતઃ સત્યમેવ નાના વસ્ત્વિતિ તદભાવપ્રદર્શનાર્થમામ્નાયો ન સ્યાત્ ।
અસ્તિ ચ"નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન"(ક.ઉ.૨ । ૧ । ૧૧) ઇત્યાદિરામ્નાયો દ્વૈતભાવપ્રતિષેધાર્થઃ ।
તસ્માદાત્મૈકત્વપ્રતિપત્યર્થા કલ્પિતા સૃષ્ટિરભૂતૈવ પ્રાણસંવાદવત્ ।
"ઇન્દ્રો માયાભિઃ" (બૃ.ઉ.૩ । ૫ । ૧૯) ઇત્યભૂતાર્થપ્રતિપાદકેન માયાશબ્દેન વ્યપદેશાત્ ।
નનુ પ્રજ્ઞાવચનો માયાશબ્દઃ ।
સત્યમ્૑ ઇન્દ્રિયપ્રજ્ઞાયા અવદ્યામયત્વેન માયાત્વભ્યુપગમાદદોષઃ ।
માયાભિરિન્દ્રિયપ્રજ્ઞાભિરવિદ્યારૂપાભિરિત્યર્થઃ"અજાયમાનો બહુધા વિજાયતે"ઇતિ શ્રુતેઃ, તસ્માન્માયયૈવ જાયતે તુ સ ।
તુ શબ્દોઽવધારણાર્થઃ માયયૈવેતિ ।
ન હ્યજાયમાનત્વં બહુધા જન્મચૈકત્ર સમ્ભવતિ, અગ્નાવિવ શૈત્યમોષ્ણ્યં ચ ।
ફલવત્વાચ્ચાત્મૈકત્વદર્શનમેવ શ્રુતિનિશ્ચિતોર્ઽથઃ"તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ"(ઈ.ઉ.૭) ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્૑"મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ"(ક.ઉ.૨ । ૧ । ૧૦) ઇતિ નિન્દિતત્વાચ્ચ સૃષ્ટ્યાદિભેદદૃષ્ટેઃ

૩.૨૫
સંભૂતેરપવાદાચ્ચ સંભવઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
કો ન્વેનં જનયેદિતિ કારણં પ્રતિષિધ્યતે

ભાષ્ય ૩.૨૫
"અન્ધં તમઃ પ્રવિશતિ યે સમ્ભૂતિમુપાસતે"(ઈ.ઉ.૧૨) ઇતિ સંભૂતેરુપાસ્યત્વાપવાદાત્સંભવઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
ન હિ પરમાર્થતઃ સંભૂતાયાં સંભૂતૌ તદપવાદ ઉપપદ્યતે ।
નનુ વિનાશેન સંભૂતેઃ સમુચ્ચયવિધ્યર્થઃ સંભૂત્યપવાદઃ ।
યથા"અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યેઽવિદ્યામુપાસતે"(ઈ.ઉ.૯) ઇતિ ।
સત્યમેવ દેવતાદર્શનસ્ય સંભૂતિવિષયસ્ય વિનાશશબ્દવાચ્યસ્ય કર્મણઃ સમુચ્ચયવિધાનાર્થઃ સંભૂત્યપવાદઃ ।
તથાપિ વિનાશાખ્યસ્ય કર્મણઃ સ્વાભાવિકાજ્ઞાનપ્રવૃત્તિરૂપસ્ય મૃત્યોરતિતરણાર્થત્વમ્ ।
એવં હ્યેષણાદ્વયરૂપાન્મૃત્યોરશુદ્ધેર્વિયુક્તઃ પુરુષઃ સંસ્કૃતઃ સ્યાદતો મૃત્યોરતિતરણાર્થાદેવતાદર્શનકર્મસમુચ્ચયલક્ષણા હ્યવિદ્યા ।
એવમેવ એષણાલક્ષણાવિદ્યાયા મૃત્યોરતિતીર્ણસ્ય વિરક્તસ્યોપનિષચ્છાસ્ત્રાર્થાલોચનપરસ્ય નાન્તરીયકી પરમાત્મૈકત્વવિદ્યોત્પત્તિરિતિ પૂર્વભાવિનીમવિદ્યામપેક્ષ્ય પશ્ચાદ્ભાવિની બ્રહ્મવિદ્યામૃતત્વસાધનૈકેન પુરુષેણ સમ્બધ્યમાનાવિદ્યયા સમુચ્ચીયત ઇત્યુચ્યતે ।
અતોઽન્યાર્થત્વાદમૃતત્વસાધનં બ્રહ્મવિદ્યામપોક્ષ્ય નિન્દાર્થં એવ ભવતિ સંભૂત્યપવાદઃ ।
યદ્યપ્યશુદ્ધિવિયોગહેતુરતન્નિષ્ઠત્વાત્ ।
અત એવ સંભૂતેરપવાદાત્સંભૂતેરાપેક્ષિકમેવ સત્ત્વમિતિ પરમાર્થસદાત્મૈકત્વમપેક્ષ્ય અમૃતાખ્યઃ સંભવઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
એવં માયાનિર્મિતસ્યૈવ જીવસ્યાવિદ્યયા પ્રત્યુપસ્થાપિતસ્યાવિદ્યાનાશે સ્વભાવરૂપત્વાત્પરમાર્થતઃ કો ન્વેનં જનયેત્ ।
ન હિ રજ્જ્વામવિદ્યારોપિતં સર્પં પુનર્વિવેકતો નષ્ટં જનયેત્કશ્ચિત્ ।
તથા ન કશ્ચિદેનં જનયેદિતિ કો ન્વિત્યાક્ષેપાર્થત્વાત્કારણં પ્રિતષિધ્યતે ।
અવિદ્યોદ્ભૂતસ્ય નષ્ટસ્ય જનયિતૃકારણં ન કિઞ્ચિદસ્તીત્યભિપ્રાયઃ"નાયં કુતશ્ચિન્ન બભૂવ કશ્ચિત્"(ક.ઉ.૧ । ૨ । ૧૮) ઇતિ શ્રુતેઃ

૩.૨૬
સ એષ નેતિ નેતીતિ વ્યાખ્યાતં નિહ્નુતે યતઃ ।
સર્વમગ્રાહ્યભાવેન હેતુનાજં પ્રકાશતે

ભાષ્ય ૩.૨૬
સર્વવિશેષપ્રતિષેધેન"અથાત આદેશો નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.૨ । ૩ । ૬) ઇતિ પ્રતિપાદિતસ્યાત્મનો દુર્બોધ્યત્વં મન્યમાના શ્રુતિઃ પુનઃ પુનરુપાયાન્તરત્વેન તસ્યૈવ પ્રતિપિપાદયિષયા યદ્વ્યાખ્યાતં તત્સર્વં નિહ્નતે, ગ્રાહ્યં જનિમદ્બુદ્ધિવિષયમપલપતિ ।
અર્થાત્"સ એષ નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.૩ । ૧ । ૨૬) ઇત્યાત્મનોઽદૃશ્યતાં દર્શયન્તી શ્રુતિઃ
ઉપાયસ્યોપેયનિષ્ઠતામજાનત ઉપાયત્વેન વ્યાખ્યાતસ્યોપેયવદ્ગ્રાહ્યતા મા ભૂદિત્યગ્રાહ્યભાવેન હેતુના કારણેન નિહ્નુત ઇત્યર્થઃ ।
તતશ્ચૈવમુપાયસ્યોપેયનિષ્ઠતામેવ જાનત ઉપેયસ્ય ચ નિત્યૈકરૂપત્વમિતિ તસ્યસબાહ્યાભ્યન્તરમજમાત્મતત્ત્વં પ્રકાશતે સ્વયમેવ

૩.૨૭
એવં હિ શ્રુતિવાક્યશતૈઃ સબાહ્યાભ્યન્તરમજમાત્મતત્ત્વમદ્વયં ન તતોઽન્યદસ્તીતિ નિશ્ચિતમેતત્ ।
યુક્ત્યા ચા૭ હુનૈતદેવ પુનર્નિર્ધાર્યત ઇત્યાહ
સતો હિ માયયા જન્મ યુજ્યતે ન તુ તત્ત્વતઃ ।
તત્ત્વતો જાયતે યસ્ય જાતં તસ્ય હિ જાયતે

ભાષ્ય ૩.૨૭
તત્રૈતત્સ્યાત્સદાગ્રાહ્યમેવ ચેદસદેવાત્મતત્ત્વમિતિ ।
તન્ન, કાર્યગ્રહણાત્ ।
યથા સતો માયાવિનો માયયા જન્મ કાર્યમ્ ।
એવં જગતો જન્મ કાર્યં ગૃહ્યમાણં માયાવિનમિવ પરમાર્થસન્તમાત્માનં જગજ્જન્મમાયાસ્પદમવગમયતિ ।
યસ્માત્સતો હિ વિદ્યમાનાત્કારણાન્માયાનિર્મિતસ્ય હસ્ત્યાદિકાર્યસ્યેવ જગજ્જન્મ યુજ્યતે નાસતઃ કારણાત્ ।
ન તુ તત્ત્વત એવાત્મનો જન્મ યુજ્યતે ।
અથ વા સતો વિદ્યમાનસ્ય વસ્તુનો રજ્જ્વાદેઃ સર્પાદિવન્માયયા જન્મ યુજ્યતે ન તુ તત્ત્વતો યથા તથાગ્રાહ્યસ્યાપિ સત એવાત્મનો રજ્જુસર્પવજ્જગદ્રૂપેણ માયયા જન્મ યુજ્યતે ।
ન તુ તત્ત્વત એવાજસ્યાત્મનો જન્મ ।
યસ્ય પુનઃ પરમાર્થસદજમાત્મતત્ત્વં જગદ્રૂપેણ જાયતે વાદિનો નહિ તસ્યાજં જાયત ઇતિ શક્યં વક્તું વિરોધાત્ ।
તતસ્તસ્યાર્થાજ્જાતં જાયત ઇત્યાપન્નં તતશ્ચાનવસ્થા જાતાજ્જાયમાનત્વેન ।
તસ્માદજમેકમેવાત્મતત્ત્વમિતિ સિદ્ધમ્

૩.૨૮
અસતો માયયા જન્મ તત્ત્વતો નૈવ યુજ્યતે ।
વન્ધ્યાપુત્રો ન તત્ત્વેન માયયા વાપિ જાયતે

ભાષ્ય ૩.૨૮
અસદ્વાદિનામસતો ભાવસ્ય માયયા તત્ત્વતો વા ન કથઞ્ચન જન્મ યુજ્યતે, અદૃષ્ટત્વાત્ ।
ન હિ વન્ધ્યાપુત્રો માયયા તત્ત્વતો વા જાયતે તસ્માદત્રાસદ્વાદો દૂરત એવાનુપપન્ને૭ યર્થઃ

૩.૨૯
કથં પુનઃ સતો માયયૈવ જન્મેત્યુચ્યતે
યથા સ્વપ્ને દ્વયાભાસં સ્પન્દતે માયયા મનઃ ।
તથા જાગ્રદ્દ્વયાભાસં સ્પન્દતે માયયા મનઃ

ભાષ્ય ૩.૨૯
યથા રજ્જ્વાં વિકલ્પિતઃ સર્પો રજ્જુરૂપેણાવેક્ષ્યમાણઃ સન્નેવં મનઃ પરમાર્થવિજ્ઞપ્ત્યાત્મરૂપેણાવેક્ષ્યમાણં સદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપેણ દ્વયાભાસં સ્પન્દતે સ્વપ્ને માયયા, રજ્જ્વામિવ સર્પઃ ।
તથા તદ્વદેવ જાગ્રજ્જાગરિતે સ્પન્દતે માયયા મનઃ સ્પન્દત ઇવેત્યર્થઃ

૩.૩૦
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં મનઃ સ્વપ્ને ન સંશયઃ ।
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં તથા જાગ્રન્ન સંશયઃ

ભાષ્ય ૩.૩૦
રજ્જુરૂપેણ સર્પ ઇવ પરમાર્થત આત્મરૂપેણાદ્વયં સદ્દ્વયાભાસં મનઃ સ્વપ્ને ન સંશયઃ ।
ન હિ સ્વપ્ને હસ્ત્યાદિ ગ્રાહ્યં તદ્ગ્રાહકં વા ચક્ષુરાદિદ્વયં વિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાસ્તિ ।
જાગ્રદપિ તથૈવેત્યર્થઃ ।
પરમાર્થસદ્વિજ્ઞાનમાત્રાવિશેષાત્

૩.૩૧
રજ્જુસર્પવદ્વિકલ્પનારૂપં દ્વૈતરૂપેણ મન એવેત્યુક્તમ્ ।
તત્ર કિં પ્રમાણમિત્યન્વયવ્યતિરેકલક્ષણમનુમાનમાહ ।
કથમ્
મનોદૃશ્યમિદં દ્વૈતં યત્કિઞ્ચિત્સચરાચરમ્ ।
મનસો હ્યમનીભાવે દ્વૈતં નૈવોપલભ્યતે

ભાષ્ય ૩.૩૧
તેન હિ મનસા વિકલ્પ્યમાનેન દૃશ્યં મનોદૃશ્યમિદં દ્વૈતં સર્વં મન ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
તદ્ભાવે ભાવાત્તદભાવેઽભાવાત્ ।
મનસો હ્યમનીભાવે નિરોધે વિવેકદર્શનાભ્યાસવૈરાગ્યાભ્યાં રજ્જ્વામિવ સર્પે લયં ગતે વા સુષુપ્તે દ્વૈતં નૈવોપલભ્યત ઇત્યભાવાત્સિદ્ધં દ્વૈતસ્યાસત્વમિત્યર્થઃ

૩.૩૨
કથં પુનરમનીભાવઃ? ઇત્યુચ્યતે
આત્મસત્યાનુબોધેન ન સંકલ્પયતે યદા ।
અમનસ્તાં તદા યાતિ ગ્રાહ્યાભાવે તદગ્રહમ્

ભાષ્ય ૩.૩૨
આત્મૈવ સત્યમાત્મસત્યં મૃત્તિકાવત્"વાચારંભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્"(છા.ઉ.૬ । ૧ । ૪) ઇતિ શ્રુતેસ્તસ્ય શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશમન્વવબોધ આત્મસત્યાનુબોધઃ ।
તેન સંકલ્પ્યાભાવતયા ન સંકલ્પ્યતે, દાહ્યાભાવે જ્વલનમિવાગ્નેઃ, યદા યસ્મિન્કાલે તદા તસ્મિન્કાલેઽમનસ્તામમનોભાવં યાતિ૑ ગ્રાહ્યાભાવે તન્મનોઽગ્રહં ગ્રહણવિકલ્પનાવર્જિતમિત્યર્થઃ

૩.૩૩
યદ્યસદિદં દ્વૈતં કેન સ્વમજમાત્મતત્ત્વં વિબુધ્યતે? ઇત્યુચ્યતે
અકલ્પમજં જ્ઞાનં જ્ઞેયાભિન્નં પ્રચક્ષતે ।
બ્રહ્મ જ્ઞેયમજં નિત્યમજેનાજં વિબુધ્યતે

ભાષ્ય ૩.૩૩
અકલ્પકં સર્વકલ્પનાવર્જિતમત એવાજં જ્ઞાનં જ્ઞપ્તિમાત્રં જ્ઞેયેન પરમાર્થસતા બ્રહ્મણાભિન્નં પ્રચક્ષતે કથયન્તિ બ્રહ્મવિદઃ ।
ન હિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતેઽગ્ન્યુષ્ણવત્"વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ"(બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૮) "સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ"(તૈ.ઉ.૨ । ૧) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તસ્યૈવ વિશેષણં બ્રહ્મ જ્ઞેયં યસ્ય સ્વસ્ય તદિદં બ્રહ્મજ્ઞેયમૌષ્ણ્યસ્યેવાગ્નિવદભિન્નમ્ ।
તેનાત્મસ્વરૂપેણાજેન જ્ઞાનેનાજં જ્ઞેયમાત્મતત્ત્વં સ્વયમેવ વિબુધ્યતેઽવગચ્છતિ ।
નિત્યપ્રકાશસ્વરૂપ ઇવ સવિતા નિત્યવિજ્ઞાનૈકરસઘનત્વાન્ન જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષત ઇત્યર્થઃ

૩.૩૪
આત્મસત્યાનુબોધેન સઙ્કલ્પમકુર્વદ્બાહ્યવિષયાભાવે નિરિન્ધનાગ્નિવત્પ્રશાન્તં નિગૃહીતં નિરુદ્ધં મનો ભવતીત્યુક્તમ્ ।
એવં ચ મનસો હ્યમનીભાવે દ્વૈતાભાવશ્ચોક્તઃ ।
તસ્યૈવમ્
નિગૃહીતસ્ય મનસો નિર્વિકલ્પસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રચારઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ સુષુપ્તેઽન્યો ન તત્સમઃ

ભાષ્ય ૩.૩૪
નિગૃહીતસ્ય નિરુદ્ધસ્ય મનસો નિર્વિકલ્પસ્ય સર્વકલ્પનાવર્જિતસ્ય ધીમતો વિવેકવતઃ પ્રચારો યઃ સ તુ પ્રચારો વિશેષેણ જ્ઞેયો યોગિભિઃ ।
નનુ સર્વપ્રત્યયાભાવે યાદૃશઃ સુષુપ્તસ્થસ્ય મનસઃ પ્રચારસ્તાદૃશ એવ નિરુદ્ધસ્યાપિ પ્રત્યયાભાવાવિશેષાત્કિં તત્ર વિજ્ઞેયમિતિ ।
અત્રોચ્યતે નૈવમ્૑ યસ્માત્સુષુપ્તેઽન્યઃ પ્રચારોઽવિદ્યામોહતમોગ્રસ્તસ્યાન્તર્લીનાનેકાનર્થપ્રવૃત્તિબીજવાસનાવતો મનસ આત્મસત્યાનુબોધહુતાશવિપ્લુષ્ટાવિદ્યાનર્થપ્રવૃત્તિબીજસ્ય નિરુદ્ધસ્યાન્ય એવ પ્રશાન્તસર્વક્લેશરજસઃ સ્વતન્ત્રઃ પ્રચારઃ ।
અતો ન તત્સમઃ ।
તસ્માદ્યુક્તઃ સ વિજ્ઞાતુમિત્યભિપ્રાયઃ

૩.૩૫
પ્રચારભેદે હેતુમાહ
લીયતે હિ સુષુપ્તે તન્નિગૃહીતં ન લીયતે ।
તદેવ નિર્ભયં બ્રહ્મ જ્ઞાનલોકં સમન્તતઃ

ભાષ્ય ૩.૩૫
લીયતે સુષુપ્તો હિ યસ્માત્સર્વાભિરવિદ્યાદિપ્રત્યયબીજવાસનાભિઃ સહ તમોરૂપમવિશેષરૂપં બીજભાવમાપદ્યતે તદ્વિવેકવિજ્ઞાનપૂર્વકં નિરુદ્ધં નિગૃહીતં સન્ન લીયતે તમોબીજભાવં નાપદ્યતે ।
તસ્માદ્યુક્તઃ પ્રચારભેદઃ સુષુપ્તસ્ય સમાહિતસ્ય મનસઃ ।
યથા ગ્રાહ્યગ્રાહકાવિદ્યાકૃતમલદ્વયવર્જિતં તદા પરમદ્વયં બ્રહ્મૈવ તત્સંવૃત્તમિત્યતસ્તદેવ નિર્ભયં દ્વૈતગ્રહણસ્ય ભયનિમિત્તસ્યાભાવત્ ।
શાન્તમભયં બ્રહ્મ, યદ્વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન ।
તદેવ વિશેષ્યતે જ્ઞાપ્તિર્જ્ઞાનમાત્મસ્વભાવચૈતન્યં તદેવ જ્ઞાનમાલોકઃ પ્રાકાશો યસ્ય તદ્બ્રહ્મ જ્ઞાનાલોકં વિજ્ઞાનૈકરસઘનમિત્યર્થઃ ।
સમન્તતઃ સમન્તાસર્વતો વ્યોમવન્નૈરન્તર્યેણ વ્યાપકમિત્યર્થઃ

૩.૩૬
અજમનિન્દ્રમસ્વપ્નમનામકમરૂપકમ્ ।
સકૃદ્વિભાતં સર્વજ્ઞં નોપચારઃ કથઞ્ચન

ભાષ્ય ૩.૩૬
જન્મનિમિત્તાભાવાત્સબાહ્યાભ્યન્તરમજમ્ ।
અવિદ્યાનિમિત્તં હિ જન્મ રજ્જુસર્પવદિત્યવોચામ ।
સા ચાવિદ્યાત્મસત્યાનુબોધેન નિરુદ્ધા યતોઽજમત એવાનિદ્રમ્ ।
અવિદ્યાલક્ષણાનાદિર્માયા નિદ્રા ।
સ્વાપાત્પ્રબુદ્ધૌઽદ્વૈયસ્વરૂપેણાત્મનાતોઽસ્વપ્નમ્ ।
અપ્રબોધકૃતે હ્યસ્યનામરૂપે ।
પ્રબોધાચ્ચ તે રજ્જુસર્પવદ્વિનષ્ઠ ઇતિ ન નામ્નાભિધીયતે બ્રહ્મ રૂપ્યતે વા ન કેનચિત્પ્રકારેણેત્યનામકરૂપકં ચ તત્ ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.૨ । ૪ । ૧) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
કિં ચ સકૃદ્વિભાતં સદૈવ વિભાતં સદા ભારૂપમગ્રહણાન્યથાગ્રહણાવિર્ભાવતિરોભાવવર્જિતત્વાત્ ।
ગ્રહણાગ્રહણે હિ રાત્ર્યહની તમશ્ચાવિદ્યાલક્ષણં સદાપ્રભાતત્વે કારણમ્ ।
તદભાવાન્નિત્યચૈતન્યભારૂપત્વાચ્ચ યુક્તં સકૃદ્વિભાતમિતિ ।
અત એવ સર્વં ચ તજ્જ્ઞસ્વરૂપં ચેતિ સર્વજ્ઞમ્ ।
નેહ બ્રહ્મણ્યેવંવિધ ઉપચરણમુપચારઃ કર્તવ્યઃ ।
યથાન્યેષામાત્મસ્વરૂપવ્યતિરેકેણ સમાધાનાદ્યુપચારઃ ।
નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવત્વાદ્બ્રહ્મણઃ કથઞ્ચન ન કથઞ્ચિદપિ કર્તવ્યસંભવોઽવિદ્યાનાશ ઇત્યર્થઃ

૩.૩૭
અનામકત્વાદ્યુક્તાર્થસિદ્ધયે હેતુમાહ
સર્વાભિલાપવિગતઃ સર્વચિન્તાસમુત્થિતઃ ।
સુપ્રશાન્તઃ સકૃજ્જ્યોતિઃ સમાધિરચલોઽભયઃ

ભાષ્ય ૩.૩૭
અભિલપ્યતેઽનેનેત્યભિલાપો વાક્કરણં સર્વપ્રકારસ્યાભિધાનસ્ય, તસ્માદ્વિગતઃ ।
વાગત્રોપલક્ષણાર્થા સર્વબ્રહ્મકરણવર્જિત ઇત્યેતત્ ।
તથા સર્વચિન્તાસમુત્થિતઃ ।
ચિન્ત્યતેઽનયેતિ ચિન્તા બુદ્ધિસ્તસ્યાઃ સમુત્થિતોઽન્તઃ કરણવર્જિત ઇત્યર્થઃ"અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો હ્યક્ષરાત્પરતઃ પરઃ" (મુ.ઉ.૨ । ૧ । ૨) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
યસ્માત્સર્વવિષયવર્જિતોઽતઃ સુપ્રશાન્તઃ, સકૃજ્જ્યોતિઃ સદૈવ જ્યોતિરાત્મચૈન્યસ્વરૂપેણ, સમાધિઃ સમાધિનિમિત્તપ્રજ્ઞાવગમ્યત્વાત્, સમાધીયતેઽસ્મિન્નિતિ વા સમાધિઃ, અચલોઽવિક્રિયઃ, અત એવાભયો વિક્રિયાભાવાત્

૩.૩૮
યસ્માદ્બ્રહ્મૈવ સમાધિરચલોઽભય ઇત્યુક્તઃ
ગ્રહો ન તત્ર નોત્સર્ગશ્ચિન્તા યત્ર ન વિદ્યતે ।
આત્મસંસ્થં તદા જ્ઞાનમજાતિ સમતાં ગતમ્

ભાષ્ય ૩.૩૮
ન તત્ર તસ્મિન્બ્રહ્મણિ ગ્રહો ગ્રહણમુપાદાનમ્, નોત્સર્ગ ઉત્સર્જનં હાનં વા વિદ્યતે ।
યત્ર હિ વિક્રિયા તદ્વિષયત્વં વા તત્ર હાનોપાદાને સ્યાતાં ન તદ્દ્વયમિહ બ્રહ્મણિ સંભવતિ ।
વિકારહેતોરન્યસ્યાભાવાન્નિરવયવત્વાચ્ચ ।
અતો ન તત્ર હાનોપાદાન ઇત્યર્થઃ ।
ચિન્તા યત્ર ન વિદ્યતે ।
સર્વપ્રકારૈવ ચિન્તા ન સંભવતિ યત્રામનસ્ત્વાત્કુતસ્તત્ર હાનોપાદાન ઇત્યર્થઃ ।
યદૈવાત્મસત્યાનુબોધો જાતસ્તદૈવાત્મસંસ્થં વિષયાભાવાદગ્ન્યુષ્ણવદાત્મન્યેવ સ્થિતં જ્ઞાનમ્, અજાતિ જાતિવર્જિતમ્, સમતાં ગતં પરં સામ્યમાપન્નં ભવતિ ।
યદાદૌ પ્રતિજ્ઞાતમતો વક્ષ્યામ્યકાર્પણ્યમજાતિ સમતાં ગતમિતીદં તદુપપત્તિતઃ શાસ્ત્રતશ્ચોક્તમુપસંહ્રિયતે, અજાતિ સમતાં ગતમિતિ ।
એતસ્માદાત્મસત્યાનુબોધાત્કાર્પણ્યવિષયમન્યત્"યો વૈ૯ અદક્ષરં ગાર્ગ્યવિદિત્વાસ્માલ્લૌકાત્પ્રૈતિ સ કૃપણઃ"(બૃ.ઉ.૩ । ૮ । ૧૦) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
પ્રાપ્યૈતત્સર્વઃ કૃતકૃત્યો બ્રાહ્મણો ભવતીત્યભિપ્રાયઃ

૩.૩૯
યદ્યપીદમિત્થં પરમાર્થતત્ત્વમ્
અસ્પર્શયોગો વૈ નામ દુર્દર્શઃ સર્વયોગિભિઃ ।
યોગિનો બિભ્યતિ હ્યસ્માદભયે ભયદર્શિનઃ

ભાષ્ય ૩.૩૯
અસ્પર્શયોગો નામાયં સર્વસંબન્ધાખ્યસ્પર્શવર્જિતત્વાદસ્પર્શયોગો નામ વૈ સ્મર્યતે પ્રસિદ્ધમુપનિષત્સુ ।
દુઃખેન દૃશ્યત ઇતિ દુર્દર્શઃ સર્વૈર્યોગિભિર્વેદાન્તવિહિતવિજ્ઞાનરહિતૈઃ સર્વયોગિભિઃ ।
આત્મસત્યાનુબોધાયાસલભ્ય એવેત્યર્થઃ ।
યોગિનો બિભ્યતિ હ્યસ્માત્સર્વભયવર્જિતાદપ્યાત્મનાશરૂપમિમં યોગં મન્યમાના ભયં કુર્વન્ત્યભયેઽસ્મિન્ભયદર્શિનો ભયનિમિત્તાત્મનાશદર્શનશીલા અવિવેકિન ઇત્યર્થઃ

૩.૪૦
યેષાં પુનર્બ્રહ્મસ્વરૂપવ્યતિરેકેણ રજ્જુસર્પવત્કલ્પિતમેવ મન ઇન્દ્રિયાદિ ચ ન પરમાર્થતો વિદ્યતે તેષાં બ્રહ્મસ્વરૂપાણામભયં મોક્ષાખ્યા ચાક્ષયા શાન્તિઃ સ્વભાવત એવ સિદ્ધા નાન્યાયત્તા નોપચારઃ કથઞ્ચનેત્યવોચામ ।
યે ત્વતોઽન્યે યોગિનો માર્ગગા હીનમધ્યમદૃષ્ટયો મનોઽન્યદાત્મવ્યતિરિક્તમાત્સંબન્ધિ પશ્યન્તિ તેષામાત્મસત્યાનુબોધરહિતાનામ્
મનસો નિગ્રહાયત્તમભયં સર્વયોગિનામ્ ।
દુઃખક્ષયઃ પ્રબોધશ્ચાપ્યક્ષયા શાન્તિરેવ ચ

ભાષ્ય ૩.૪૦
મનસો નિગ્રહાયત્તમભયં સર્વેષાં યોગિનામ્ ।
કિં ચ દુઃખક્ષયોઽપિ, ન હ્યાત્મસંબન્ધિનિ મનસિ પ્રચલિતે દુઃખક્ષયોઽસ્ત્યવિવેકિનામ્ ।
કિં ચાત્મપ્રબોધોઽપિ મનોનિગ્રહાયત્ત એવ ।
તથાક્ષયાપિ મોક્ષાખ્યા શાન્તિસ્તેષાં મનોનિગ્રહાયત્તૈવ

૩.૪૧
ઉત્સેક ઉદધેર્યદ્વત્કુશાગ્રેણૈકબિન્દુના ।
મનસો નિગ્રહસ્તદ્વદ્ભવેદપરિખેદતઃ

ભાષ્ય ૩.૪૧
મનોનિગ્રહોઽપિ તેષામુદધેઃ કુશાગ્રેણૈકબિન્દુનો૯ સેચનેન શોષણવ્યવસાયવદ્વ્યવસાયવતામનવસન્નાન્તઃ કરણાનામનિર્વેદાદપરિખેદતો ભવતીત્યર્થઃ

૩.૪૨
કિમપરિખિન્નવ્યવસાયમાત્રમેવ મનોનિગ્રહ ઉપાયઃ? ન, ઇત્યુચ્યતે ।
ઉપાયેન નિગૃહ્ણીયાદ્વિક્ષિપ્તં કામભોગયોઃ ।
સુપ્રસન્નં લયે ચૈવ યથા કામો લયસ્તથા

ભાષ્ય ૩.૪૨
અપરિખિન્નવ્યવસાયવાન્સન્ વક્ષ્યમાણેનોપાયેન કામભોગવિષયેષુ વિક્ષિપ્તં મનો નિગૃહ્ણીયાન્નિરુન્ધ્યાદાત્મન્યેવેત્યર્થઃ ।
કિં ચ લીયતેઽસ્મિન્નિતિ સુષુપ્તો લયસ્તસ્મિંલ્લયે ચ સુપ્રસન્નમાયાસવર્જિતં અપી૭ યેતત્, નિગૃહ્ણીયાદિત્યનુવર્તતે ।
સુપ્રસન્નં ચેત્કસ્માન્નિગૃહ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
યસ્માદ્યથા કામોઽનર્થહેતુસ્તથા લયોઽપિ ।
અતઃ કામવિષયસ્ય મનસો નિગ્રહવલ્લયાદપિ નિરોદ્ધવ્યમિત્યર્થઃ

૩.૪૩
કઃ સ ઉપાયઃ? ઇત્યુચ્યતે
દુઃખં સર્વમનુસ્મૃત્ય કામભોગાન્નિવર્તયેત્ ।
અજં સર્વમનુસ્મૃત્ય જાતં નૈવ તુ પશ્યતિ

ભાષ્ય ૩.૪૩
સર્વં દ્વૈતમવિદ્યાવિજૃમ્ભિતં દુઃખમેવેત્યનુસ્મૃત્ય કામભોગાત્કામનિમિત્તો ભોગ ઇચ્છાવિષયસ્તસ્માદ્વિપ્રસૃતં મનો નિવર્તયેદ્વૈરાગ્યભાવનયેત્યર્થઃ ।
અજં બ્રહ્મસર્વમિત્યેતચ્છાસ્ત્રાચાર્યોપદેશતોઽનુસ્મૃત્ય તદ્વિપરીતં દ્વૈતજાતં નૈવ તુ પશ્યતિ, અભાવાત્

૩.૪૪
લયે સંબોધયેચ્ચિત્તં વિક્ષિપ્તં શમયેત્પુનઃ ।
સકષાયં વિજાનીયાત્સમપ્રાપ્તં ન ચાલયેત્

ભાષ્ય ૩.૪૪
એવમનેન જ્ઞાનાભ્યાસવૈરાગ્યદ્વયોપાયેન લયે સુષુપ્તે લીનં સંબોધયેન્મન આત્મવિવેકદર્શનેન યોજયેત્ ।
ચિત્તં મન ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
વિક્ષિપ્તં ચ કામભોગેષુ શમયેત્પુનઃ ।
એવ પુનઃ પુનરભ્યસ્યતો લયાત્સંબોધિતં વિષયેભ્યશ્ચ વ્યાવર્તિતં નાપિ સામ્યાપન્નમન્તરાલાવસ્થં સકષાયં સરાગં બીજસંયુક્તં મન ઇતિ વિજાનીયાત્ ।
તતોઽપિ યત્નતઃ સામ્યમાપાદયેત્ ।
યદા તુ સમપ્રાપ્તં ભવતિ સમપ્રાપ્ત્યભિમુખીભવતીત્યર્થઃ, તતસ્તન્ન વિચાલયેદ્વિષયાભિમુખં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ

૩.૪૫
નાસ્વાદયેત્સુખં તત્ર નિઃસઙ્ગઃ પ્રજ્ઞયા ભવેત્ ।
નિશ્ચલં નિશ્ચરચ્ચિત્તમેકીકુર્યાત્પ્રયત્નતઃ

ભાષ્ય ૩.૪૫
સમાધિત્સતો યોગિનો યત્સુખં જાયતે તન્નાખાદયેત્, તત્ર ન રજ્યેતેત્યર્થઃ ।
કથં તર્હિ? નિઃસઙ્ગો નિઃસ્પૃહઃ પ્રજ્ઞયા વિવેકબુદ્ધ્યા યદુપલભ્યતે સુખં તદવિદ્યાપરિકલ્પિતં મૃષૈવેતિ વિભાવયેત્ ।
તતોઽપિ સુખરાગાન્નિગૃહ્ણીયાદિત્યર્થઃ ।
યથા પુનઃ સુખરાગાન્નિવૃત્તં નિશ્ચલસ્વભાવં સન્નિશ્ચરદ્બહિર્નિર્ગચ્છદ્ભવતિ ચિત્તં તતસ્તતો નિયમ્યોક્તોપાયેનાત્મન્યેવૈકીકુર્યાત્પ્રયત્નતઃ ।
ચિત્તસ્વરૂપસત્તામાત્રમેવાપાદયેદિત્યર્થઃ

૩.૪૬
યદા ન લીયતે ચિત્તં ન ચ વિક્ષિપ્યતે પુનઃ ।
અનિઙ્ગનમનાભાસં નિષ્પન્નં બ્રહ્મ તત્તદા

ભાષ્ય ૩.૪૬
યથોક્તોપાયેન નિગૃહીતં ચિત્તં યદા સુષુ”એ ન ™ઈયતેન ચ પુનર્વિષયેષુવિક્ષિપ્યતે, અનિઙ્ગનમચલં નિવાતપ્રદીપકલ્પમ્, અનાભાસં ન કેનચિત્કલ્પિતેન વિષયભાવેનાવભાસત ઇતિ, યદૈવંલક્ષણં ચિત્તં તદા નિષ્પન્નં બ્રહ્મ બહ્મસ્વરૂપેણ નિષ્પન્નં ચિત્તં ભવતીત્યર્થઃ

૩.૪૭
સ્વસ્થં શાન્તં સનિર્વાણમકથ્યં સુખમુત્તમમ્ ।
અજમજેન જ્ઞેયેન સર્વજ્ઞં પરિચક્ષતે

ભાષ્ય ૩.૪૭
યથોક્તં પરમાર્થસુખમાત્મસત્યાનુબોધલક્ષણં સ્વસ્થં સ્વાત્મનિ સ્થિતમ્, શાન્તં સર્વાનર્થોપશમરૂપમ્, સનિર્વાણં નિર્વૃતિનિર્માણં કૈવલ્યં સહ નિર્વાણેન વર્તતે, તચ્ચાકથ્યં ન શક્યતે કથયિતુમ્, અત્યન્તાસાધારણવિષયત્વાત્, સુખમુત્તમં નિરતિશયં હિ તદ્યોગિપ્રત્યક્ષમેવ ।
ન જાતમિત્યજં યથા વિષયવિષયમ્ ।
અજેનાનુત્પન્નેન જ્ઞેયેનાવ્યતિરિક્તં સત્સ્વેન સર્વજ્ઞરૂપેણ સર્વજ્ઞં બ્રહ્મૈવ સુખં પરિચક્ષતે કથયન્તિ બ્રહ્મવિદઃ

૩.૪૮
સર્વોઽપ્યયં મનોનિગ્રહાદિર્મૃલ્લોહાદિવત્સૃષ્ટિરુપાસના ચોક્તા પરમાર્થસ્વરૂપપ્રતિપત્યુપાયત્વેન ન પરમાર્થસત્યેતિ ।
પરમાર્થસત્યં તુ
ન કશ્ચિજ્જાયતે જીવઃ સંભવોઽસ્ય ન વિદ્યતે ।
એતત્તદુત્તમં સત્યં યત્ર કિઞ્ચિન્ન જાયતે

ભાષ્ય ૩.૪૮
ન કશ્ચિજ્જાયતે જીવઃ કર્તા ભોક્તા ચ નોત્પદ્યતે કેનચિદપિ પ્રકારેણ ।
અતઃ સ્વભાવતોઽજસ્યાસ્યૈકસ્યાત્મનઃ સંભવઃ કારણં ન વિદ્યતે નાસ્તિ ।
યસ્માન્ન વિદ્યતેઽસ્ય કારણં તસ્માન્ન કશ્ચિજ્જાયતે જીવ ઇત્યેતત્ ।
પૂર્વેષૂપાયત્વેનોક્તાનાં સત્યાનામેતત્તદુત્તમં સત્યં યસ્મિન્સત્યસ્વરૂપે બ્રહ્મણ્યણુમાત્રમપિ કિઞ્ચિન્ન જાયત ઇતિ

અલાતશાન્તિપ્રકરણમ્
ઓંકારનિર્ણયદ્વારેણાગમતઃ પ્રતિજ્ઞાતસ્યાદ્વૈતસ્ય બાહ્યવિષયભેદવૈતથ્યાચ્ચ સિદ્ધસ્ય પુનરદ્વૈતે શાસ્ત્રયુક્તિભ્યાં સાક્ષાન્નિર્ધારિતસ્યૈતદુત્તમં સત્યમિત્યુપસંહારઃ કૃતોઽન્તે ।
તસ્યૈતત્યાગમાર્થસ્યાદ્વૈતદર્શનસ્ય પ્રતિપક્ષભૂતા દ્વૈતિનો વૈનાશિકાશ્ચ તેષાં ચાન્યોન્યવિરોદાદ્રાગદ્વેષાદિક્લેશાસ્પદં દર્શનમિતિ મિથ્યાદર્શનત્વં સૂચિતમ્ ।
ક્લેશાનાસ્પદત્વાત્સમ્યગ્દર્શનમિત્યદ્વૈતદર્શનં સ્તૂયતે ।
તદિહ વિસ્તરેણાન્યોન્યવિરુદ્ધતયાસમ્યગ્દર્શનત્વં પ્રદર્શ્ય તત્પ્રતિષેધેનાદ્વૈતદર્શનસિદ્ધિરુપસંહર્તવ્યાવીતન્યાયેનેત્યલાતશાન્દિરારભ્યતે ।
૪.૧
તત્રાદ્વૈતદર્શનસમ્પ્રદાયકર્તુરદ્વૈતસ્વરૂપેણૈવ નમસ્કારાર્થોઽયમાદ્યશ્લોકઃ ।
આચાર્યપૂજા હ્યભિપ્રેતાર્થસિદ્ધ્યર્થેષ્યતે શાસ્ત્રારમ્ભે ।
જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેન ધર્માન્યો ગગનોપમાન્ ।
જ્ઞેયાભિન્નેન સંબુદ્ધસ્તં વન્દે દ્વિપદાં વરમ્

ભાષ્ય ૪.૧
આકાશેનેષદસમાપ્તમાકાશકલ્પમાકાશતુલ્યમેતત્ ।
તેનાકાશકલ્પેન જ્ઞાનેન, કિમ્? ધર્માનાત્મનઃ, કિંવિશિષ્ટાન્ગગનોપમાન્ગગનમુપમા યેષાં તે ગગનોપમાસ્તાનાત્મનો ધર્માન્ ।
જ્ઞાનસ્યૈવ પુનર્વિશેષણં જ્ઞેયૈર્ધર્મૈરાત્મભિરભિન્નમગ્ન્યુષ્ણવત્સવિતૃપ્રકાશવચ્ચ જ્ઞાનં તેન જ્ઞેયાભિન્નેન જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેન જ્ઞેયાત્મસ્વરૂપાવ્યતિરિક્તેન ગગનોપમાન્ધર્માન્યઃ સંબુદ્ધઃ સંબુદ્ધવાનિતિ, અયમેવેશ્વરો યો નારાયણાખ્યસ્તં વન્દેઽભિવાદયે દ્વિપદાં વરં દ્વિપદોપલક્ષિતાનાં પુરુષાણાં વરં પ્રધાનં પુરુષોત્તમમિત્યભિપ્રાયઃ ।
ઉપદેષ્ટૃનમસ્કારમુખેન જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃભેદરહિતં પરમાર્થદર્શનમિહ પ્રકરણે પ્રતિપિપાદયિષિતં પ્રતિપક્ષપ્રતિષેધદ્વારેણ પ્રતિજ્ઞાતં ભવતિ

૪.૨
અધુના૯ વૈતદર્શનયોગસ્ય નમસ્કારસ્તત્સ્તુતયે
અસ્પર્શયોગો વૈ નામ સર્વસત્ત્વસુખો હિતઃ ।
અવિવાદોઽવિરુદ્ધશ્ચ દેશિતસ્તં નમામ્યહમ્

ભાષ્ય ૪.૨
સ્પર્શનં સ્પર્શઃ સમ્બન્ધો ન વિદ્યતે યસ્ય યોગસ્ય કેનચિત્કદાચિદપિ સ અસ્પર્શયોગો બ્રહ્મસ્વભાવ એવ, વૈ નામેતિ બ્રહ્મવિદામસ્પર્શયોગ ઇત્યેવંપ્રસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
સ ચ સર્વસત્ત્વસુખઃ ।
ભવતિ કશ્ચિદત્યન્તસુખસાધનવિશિષ્ટોઽપિ દુઃખરૂપઃ, યથા તપઃ ।
અયં તુ ન તથા ।
કિં તર્હિ સર્વસત્ત્વાનાં સુખઃ ।
તથેહ ભવતિ કશ્ચિદ્વિષયોપભોગઃ સુખો ન હિતોઽયં તુ સુખો હિતશ્ચ નિત્યમપ્રચલિતસ્વભાવત્વાત્કિં ચાવિવાદો વિરુદ્ધ વદનં વિવાદઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહેણ યસ્મિન્ન વિદ્યતે સ અવિવાદઃ ।
કસ્માત્? યતોઽવિરુદ્ધશ્ચ ।
ય ઈદૃશો યોગો દેશિત ઉપદિષ્ટઃ શાસ્ત્રેણ તં નમામ્યહં પ્રણમામીત્યર્થઃ

૪.૩
કથં દ્વૈતિનઃ પરસ્પરં વિરુધ્યન્તે? ઇત્યુચ્યતે ।
ભૂતસ્ય જાતિમિચ્છન્તિ વાદિનઃ કેચિદેવ હિ ।
અભૂતસ્યાપરે ધીરા વિવદન્તઃ પરસ્પરમ્

ભાષ્ય ૪.૩
ભૂતસ્ય વિદ્યમાનસ્ય વસ્તુનો જાતિમુત્પત્તિમિચ્છન્તિ વાદિનઃ કેચિદેવ હિ સાંખ્યા ન સર્વં એવ દ્વૈતિનઃ ।
યસ્માદભૂતસ્યાવિદ્યમાનસ્યાપરે વૈશેષિકા નૈયાયિકાશ્ચ ધીરા ધીમન્તઃ પ્રજ્ઞાભિમાનિન ઇત્યર્થો વિવદન્તો વિરુદ્ધં વદન્તો હ્યન્યેન્યમિચ્છન્તિ જેતુમિત્યભિપ્રાયઃ

૪.૪
તૈરેવં વિરુદ્ધવદનેનાન્યોન્યપક્ષપ્રતિષેધં કુર્વદ્ભિઃ કિં ખ્યાપિતં ભવત્યુચ્યતે
ભૂતં ન જાયતે કિઞ્ચિદભૂતં નૈવ જાયતે ।
વિવદન્તોઽદ્વયા હ્યેવમજાતિં ખ્યાપયન્તિ તે

ભાષ્ય ૪.૪
ભૂતં વિદ્યમાનં વસ્તુ ન જાયતે કિઞ્ચિદ્વિદ્યમાનત્વાદેવાત્મવદિત્યેવં વદન્નસદ્વાદી સાંખ્યપક્ષં પ્રતિષેધતિ સજ્જન્મ ।
તથાભૂતમવિદ્યમાનમવિદ્યમાનત્વાન્નૈવ જાયતે શશવિષાણવદિત્યેવં વદન્સાંખ્યોઽપ્યસદ્ધાદિપક્ષમસજ્જન્મ પ્રતિષેધતિ ।
વિવદન્તો વિરુદ્ધં વદન્તોઽદ્વયા અદ્વૈતિનો હ્યેતેઽન્યોન્યસ્ય પક્ષૌ સદસતોર્જન્મની પ્રતિષેધન્તોઽજાતિમનુત્પત્તિમર્થાત્ખ્યાપયન્તિ પ્રકાશયન્તિ તે

૪.૫
ખ્યાપ્યમાનામજાતિં તૈરનુમોદામહે વયમ્ ।
વિવદામો ન તૈઃ સાર્ધમવિવાદં નિબોધત

ભાષ્ય ૪.૫
તૈરેવં ખ્યાપ્યમાન
આમજાતિમેવમસ્ત્વિત્યનુમોદામહે કેવલં ન તૈઃ સાર્ધં વિવદામઃ પક્ષપ્રતિપક્ષગ્રહણેન૑ યથા તેઽન્યોન્યમિત્યભિપ્રાયઃ ।
અતસ્તમવિવાદં વિવાદરહિતં પરમાર્થદર્શનમનુજ્ઞાતમસ્માભિર્નિબોધત હે શિષ્યાઃ

૪.૬
અજાતસ્યૈવ ધર્મસ્ય જાતિમિચ્છન્તિ વાદિનઃ ।
અજાતો હ્યમૃતો ધર્મો મર્ત્યતાં કથમેષ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૬
સદસદ્વાદિનઃ સર્વેઽપીતિ પુરસ્તાત્કૃતભાષ્યશ્લોકઃ

૪.૭૮
ન ભવત્યમૃતં મર્ત્યં ન મર્ત્યમમૃતં તથા ।
પ્રકૃતેરન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ

સ્વભાવેનામૃતો યસ્ય ધર્મો ગચ્છતિ મર્ત્યતામ્ ।
કૃતકેનામૃતસ્તસ્ય કથં સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલઃ

ભાષ્ય ૪.૭૮
ઉક્તાર્થાનાં શ્લોકાનામિહોપન્યાસઃ પરવાદિપક્ષાણામન્યોન્યવિરોધખ્યાપિતાનુત્પત્યનુમોદનપ્રદર્શનાર્થઃ

૪.૯
યસ્માલ્લૌકિક્યપિ પ્રકૃતિર્ન વિપર્યેતિ, કાસાવિત્યાહ
સાંસિદ્ધિકી સ્વાભાવિકી સહજા અકૃતા ચ યા ।
પ્રકૃતિઃ સેતિ વિજ્ઞેયા સ્વભાવં ન જહાતિ યા

ભાષ્ય ૪.૯
સમ્યક્સિદ્ધિઃ સંસિદ્ધિસ્તત્ર ભવા સાંસિદ્ધિકી યથા યોગિનાં સિદ્ધાનામણિમાદ્યૈશ્વર્યપ્રાપ્તિઃ પ્રકૃતિઃ ।
સા ભૂતભવિષ્યત્કાલયોરપિ યોગિનાં ન વિપર્યેતિ તથૈવ સા ।
તથા સ્વાભાવિકી દ્રવ્યસ્વભાવત એવ યથાગ્ન્યાદીનામુષ્ણપ્રકાશાદિલક્ષણા, સાપિ ન કાલાન્તરે વ્યભિચરતિ દેશાન્તરે ચ ।
તથા સહજા આત્મના સહૈવ જાતા યથા પક્ષ્યાદીનામાકાશગમનાદિલક્ષણા ।
અન્યાપિ યા કાચિદકૃતા કેનચિન્ન કૃતા યતાપાં નિમ્નદેશગમનાદિલક્ષણા ।
અન્યાપિ યા કાજિત્સ્વભાવં ન જહાતિ સા સર્વા પ્રકૃતિરિતિ વિજ્ઞેયા લોકે ।
મિથ્યાકલ્પિતેષુ લૌકિકેષ્વપિ વસ્તુષુ પ્રકૃતિર્નાન્યથા ભવતિ કિમુતાજસ્વભાવેષુ પરમાર્થવસ્તુષ્વમૃતત્વલક્ષણા પ્રકૃતિર્નાન્યથા ભવતીત્યભિપ્રાયઃ

૪.૧૦
કિંવિષયા પુનઃ સા પ્રકૃતિર્યસ્યા અન્યથાભાવો વાદિભિઃ કલ્પ્યતે કલ્પનાયાં વા કો દોષ ઇત્યાહ
જરામરણનિર્મુક્તાઃ સર્વે ધર્માઃ સ્વભાવતઃ ।
જરામરણમિચ્છન્તશ્ચ્યવન્તે તન્મનીષયા

ભાષ્ય ૪.૧૦
જરામરણનિર્મુક્તાઃ જરામરણાદિસર્વવિક્રિયાવર્જિતા ઇત્યર્થઃ ।
કે ? સર્વે ધર્માઃ સર્વ આત્માન ઇત્યેતત્સ્વભાવતઃ પ્રકૃતિતઃ ।
એવંસ્વભાવાઃ સન્તો ધર્માજરામરણમિચ્છન્ત ઇચ્છન્ત ઇવેચ્છન્તોરજ્જ્વામિવ સર્પમાત્મનિ કલ્પયન્તશ્ચ્યવન્તે સ્વભાવતશ્ચલન્તીત્યર્થઃ, તન્મનીષયા જન્મમરણચિન્તયા તદ્ભાવભાવિતત્વાદોષેણેત્યર્થઃ

૪.૧૧
કથં સજ્જાતિવાદિભિઃ સાંખ્યૈરનુપપન્નમુચ્યત ઇત્યાહ વૈશેષિકઃ
કારણં યસ્ય વૈ કાર્યં કારણં તસ્ય જાયતે ।
જાયમાનં કથમજં ભિન્નં નિત્યં કથં ચ તત્

ભાષ્ય ૪.૧૧
કારણં મૃદ્વદુપાદાનલક્ષણં યસ્ય વાદિનો વૈ કાર્યં કારણમેવ કાર્યાકારેણ પરિણમતે યસ્ય વાદિન ઇત્યર્થઃ, તસ્યાજમેવ સત્પ્રાધાનાદિ કારણં મહદાદિકાર્યરૂપેણ જાયત ઇત્યર્થઃ ।
મહદાદ્યાકારેણ ચેજ્જાયમાનં પ્રધાનં કથમજમુચ્યતે તૈર્વિપ્રતિષિદ્ધં ચેદં જાયતેઽજં ચેતિ ।
નિત્યં ચ તૈરુચ્યતે પ્રધાનં ભિન્નં વિદીર્ણં સ્ફુટિતમેકદેશેન સત્કથં નિત્યં ભવેદિત્યર્થઃ ।
ન હિ સાવયવં ઘટાદ્યેકદેશસ્ફુટનધર્મિ નિત્યં દૃષ્ટં લોક ઇત્યર્થઃ ।
વિદીર્ણં ચ સ્યાદેકદેશેનાજં નિત્યં ચેત્યેતદ્વિપ્રતિષિદ્ધં તૈરભિધીયત ઇત્યભિપ્રાયઃ

૪.૧૨
ઉક્તસ્યૈવાર્થસ્ય સ્પષ્ટીકરણાર્થમાહ
કારણાદ્યદ્યનન્યત્વમતઃ કાર્યમજં યદિ ।
જાયમાનાદ્ધિ વૈ કાર્યાત્કારણં તે કથં ધ્રુવમ્

ભાષ્ય ૪.૧૨
કારણાદજાત્કાર્યસ્ય યદ્યનન્યત્વમિષ્ટં ત્વયા તતઃ કાર્યમજમિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
ઇદં ચાન્યદ્વિપ્રતિષિદ્ધં કાર્યમજં ચેતિ તવ ।
કિં ચાન્યત્કાર્યકારણયોનન્યત્વે જાયમાનાદ્ધિ વૈ કાર્યકારણમનન્યન્નિત્યં ધ્રુવં ચ તે કથં ભવેત્ ।
ન હિ કુક્કુટ્યા એકદેશઃ પચ્યત એકદેશઃ પ્રસવાય કલ્પ્યતે

૪.૧૩
કિં ચાન્યમ્
અજાદ્વૈ જાયતે યસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્તસ્ય નાસ્તિ વૈ ।
જાતાચ્ચ જાયામાનસ્ય ન વ્યવસ્થા પ્રસજ્યતે

ભાષ્ય ૪.૧૩
અજાદનુત્પન્નાદ્વસ્તુનો જાયતે યસ્ય વાદિનઃ કાર્યં દૃષ્ટાન્ત્તસ્તસ્ય નાસ્તિ વૈ, દૃષ્ટાન્તાભાવેર્ઽથાદજાન્ન કિઞ્ચિજ્જાયત ઇતિ સિદ્ધં ભવતીત્યર્થઃ ।
યદા પુનર્જાતાજ્જાયમાનસ્ય વસ્તુનોઽભ્યુપગમસ્તદપ્યન્યસ્માજ્જાતાત્તદપ્યન્યસ્માદિતિ ન વ્યાવસ્થા પ્રસજ્યતે ।
અનવસ્થાનં સ્યાદિત્યર્થઃ

૪.૧૪
"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૮) ઇતિ પરમાર્થતો દ્વૈતાભાવઃ શ્રુત્યોક્તસ્તમાશ્રિત્યાહ
હેતોરાદિઃ ફલં યેષામાદિર્હેતુઃ ફલસ્ય ચ ।
હેતોઃ ફલસ્ય ચાનાદિઃ કથં તૈરુપવર્ણ્યતે

ભાષ્ય ૪.૧૪
હેતોર્ધર્માદેરાદિઃ કારણં દેહાદિસંઘાતઃ ફલં યેષાં વાદિનામ્ ।
તથાદિઃ કારણં હેતુર્ધર્માધર્માદિઃ ફલસ્ય ચ દેહાદિસંઘાતસ્ય ।
એવં હેતુફલયોરિતરેતરકાર્યકારણત્વેનાદિમત્ત્વં બ્રુવદ્ભિરેવં હેતોઃ ફલસ્ય ચાનાદિત્વં કથં તૈરુપવર્ણ્યતે? વિપ્રતિષિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
ન હિ નિત્યસ્ય કૂટસ્થસ્યાત્મનો હેતુફલાત્મતા સમ્ભવતિ

૪.૧૫
કથં તૈર્વિરુદ્ધમભ્યુપગમ્યત ઇત્યુચ્યતે
હેતોરાદિઃ ફલં યેષામાદિર્હેતુઃ કલસ્ય ચ ।
તથા જન્મ ભવેત્તેષાં પુત્રાજ્જન્મ પિતુર્યથા

ભાષ્ય ૪.૧૫
હેતુજન્યાદેવ ફલાદ્ધેતોર્જન્માભ્યુપગચ્છતાં તેષામીદૃશો વિરોધ ઉક્તો ભવતિ યથા પુત્રાજ્જન્મ પિતુઃ

૪.૧૬
યથોક્તો વિરોધો ન યુક્તોઽભ્યુપગન્તુમિતિ ચેન્મન્યસે
સંભવે હેતુફલયોરેષિતવ્યઃ ક્રમસ્ત્વયા ।
યુગપત્સંભવે યસ્માદસંબન્ધો વિષાણવત્

ભાષ્ય ૪.૧૬
સંભવે હેતુફલયોરુત્પત્તૌ ક્રમ એષિતવ્યસ્ત્વયાન્યેષ્ટવ્યો હેતુ ૑ પૂર્વં પશ્ચાત્ફલં ચેતિ ।
ઇતશ્ચ યુગપત્સંભવે યસ્માદ્ધેતુફલયોઃ કાર્યકારણત્વેનાસંબન્ધઃ, યથા યુગપત્સંભવતોઃ સવ્યેતરગોવિષાણયોઃ

૪.૧૭
કથમસંબન્ધઃ? ઇત્યાહ
ફલાદુત્પદ્યમાનઃ સન્ન તે હેતુઃ પ્રસિધ્યતિ ।
અપ્રસિદ્ધઃ કથં હેતુઃ ફલમુત્પાદયિષ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૧૭
જન્યાત્સ્વતોઽલબ્ધાત્મકાત્ફલાદુત્પદ્યમાનઃ સઞ્શશવિષાણાદેરિવાસતો ન હેતુઃ પ્રસિધ્યતિ જન્મ ન લભતે ।
અલબ્ધાત્મકોઽપ્રસિદ્ધઃ સઞ્શશવિષાણાદિકલ્પસ્તવ કથં ફલમુત્પાદયિષ્યતિ? ન હીતરેતરાપેક્ષસિદ્ધ્યોઃ શશવિષાણકલ્પયોઃ કાર્યકારણભાવેન સંબન્ધઃ ક્વચિદ્દૃષ્ટઃ, અન્યથા વેત્યભિપ્રાયઃ

૪.૧૮
યદિ હેતોઃ ફલાત્સિદ્ધિઃ ફલસિદ્ધિશ્ચ હેતુતઃ ।
કતરત્પૂર્વનિષ્પન્નં યસ્ય સિદ્ધિરપેક્ષયા

ભાષ્ય ૪.૧૮
અસંબન્ધતાદોષેણાપોદિતેઽપિ હેતુફલયોઃ કાર્યકારણભાવે યદિ હેતુફલયોરન્યોન્યસિદ્ધિરભ્યુપગમ્યત એવ ત્વયા કતરત્પૂર્વનિષ્પન્નં હેતુફલયોર્યસ્ય પશ્ચાદ્ભાવિનઃ સિદ્ધિઃ સ્યાત્પૂર્વસિદ્ધ્યપેક્ષયા તદ્બ્રૂહીત્યર્થઃ

૪.૧૯
અથૈતન્ન શક્યતે વક્તુમિતિ મન્યસે
અશક્તિરપરિજ્ઞાનં ક્રમકોપોઽથ વા પુનઃ ।
એવં હિ સર્વથા બુદ્ધૈરજાતિઃ પરિદીપિતા

ભાષ્ય ૪.૧૯
સેયમશક્તિરપરિજ્ઞાનં તત્ત્વાવિવેકો મૂઢતેત્યર્થઃ ।
અથ વા યોઽયં ત્વયોક્તઃ ક્રમો હેતોઃ ફલસ્ય સિદ્ધિઃ ફલાચ્ચ હેતોઃ સિદ્ધિરિતીતરેતરાનન્તર્યલક્ષણસ્તસ્ય કોપો વિપર્યાસોઽન્યથાભાવઃ સ્યાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
એવં હેતુફલયોઃ કાર્યકારણભાવાનુપપત્તેરજાતિઃ સર્વસ્યાનુત્પત્તિઃ પરિદીપિતા પ્રકાશિતાન્યોન્યપક્ષદોષં બ્રુવદ્ભિર્વાદિભિર્બુદ્ધૈઃ પણ્ડિતૈરિત્યર્થઃ

૪.૨૦
નનુ હેતુલયોઃ કાર્યકારણભાવ ઇત્યસ્માભિરુક્તં શબ્દમાત્રમાશ્રિત્ય ચ્છલમિદં ત્વયોક્તં પુત્રાજ્જન્મ પિતુર્યથા, વિષાણવચ્ચાસંબન્ધ ઇત્યાદિ ।
ન હ્યસ્માભિરસિદ્ધાદ્ધેતોઃ ફલસિદ્ધિરસિદ્ધાદ્વા ફલાદ્ધેતુસિદ્ધરભ્યુપગતા ।
કિં તર્હિ? બીજાઙ્કુરવત્કાર્યકારણભાવોઽભ્યુપગમ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે
બીજાઙ્કુરાખ્યો દૃષ્ટાન્તઃ સદા સાધ્યસમો હિ સ ।
ન હિ સાધ્યસમો હેતુઃ સિદ્ધૌ સાધ્યસ્ય યુજ્યતે

ભાષ્ય ૪.૨૦
બીજાઙ્કુરાખ્યા દૃષ્ટાન્તો યઃ સ સાધ્યેન તુલ્યો મમેત્યભિપ્રાયઃ ।
નનુ પ્રત્યક્ષઃ કાર્યકારણભાવો બીજાઙ્કુરયોરનાદિઃ? ન, પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યાપરવદાદિમત્ત્વાભ્યુપગમાત્ ।
યથેદાનીમુત્પન્નોઽપરોઽઙ્કુરો બીજાદાદિમાન્બીજં ચાપરમન્યસ્માદઙ્કુરાદિતિ ક્રમેણોત્યન્નત્વાદાદિમત્ ।
એવં પૂર્વઃ પૂર્વોઽઙ્કુરો બીજં ચ પૂર્વં પૂર્વમાદિમદેવિતિ પ્રત્યેકં સર્વસ્ય બીજાઙ્કુરજાતસ્યાદિમત્ત્વાત્કસ્યચિદપ્યનાદિત્વાનુપપત્તિ ।
એવં હેતુફલાનામ્ ।
અથ બીજાઙ્કુરસન્તતેરનાદિમત્ત્વમિતિ ચેત્? ન, એકત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ બીજાઙ્કુરવ્યતિરેકેણ બીજાઙ્કુરસન્તતિર્નામૈકાભ્યુપગમ્યતે હેતુફલસન્તતિર્વા તદનાદિત્વવાદિભિસ્તસ્માત્સૂક્તં હેતોઃ ફલસ્ય ચાનાદિઃ કથં તૈરુપવર્ણ્યત ઇતિ ।
તથા ચાન્યદપ્યનુપપત્તેર્નચ્છલમિત્યભિપ્રાયઃ ।
ન ચ લોકે સાધ્યસમો હેતુઃ સાધ્યસિદ્ધૌ સિદ્ધિનિમિત્તં પ્રયુજ્યતે પ્રમાણકુશલૈરિત્યર્થઃ ।
હેતુરિતિ દૃષ્ટાન્તોઽત્રાભિપ્રેતઃ, ગમકત્વાત્ ।
પ્રકૃતો હિ દૃષ્ટાન્તો ન હેતુરિતિ

૪.૨૧
કથં બુદ્ધૈરજાતિઃ પરિદીપિતેત્યાહ
પૂર્વાપરાપરિજ્ઞાનમજાતેઃ પરિદીપકમ્ ।
જાયમાનાદ્ધિ વૈ ધર્માત્કથં પૂર્વં ન ગૃહ્યતે

ભાષ્ય ૪.૨૧
યદેતદ્ધેતુફલયોઃ પૂર્વાપરાપરિજ્ઞાનં તચ્ચૈતદજાતેઃ પરિદીપકમવબોધકમિત્યર્થઃ ।
જાયમાનો હિ ચેદ્ધર્મો ગૃહ્યતે, કથં તસ્માત્પૂર્વં કારણં ન ગૃહ્યતે ।
અવશ્યં જાયમાનસ્ય ગ્રહીત્રા તજ્જનકં ગ્રહીતવ્યમ્ ।
જન્યજનકયોઃ સંબન્ધસ્યાનપેતત્વાત્ ।
તસ્માદજાતિપરિદીપકં તદિત્યર્થઃ

૪.૨૨
ઇતશ્ચ ન જાયતે કિઞ્ચિત્, યજ્જાયમાનં વસ્તુ
સ્વતો વા પરતો વાપિ ન કિઞ્ચિદ્વસ્તુ જાયતે ।
સદસત્સદસદ્વાપિ ન કિઞ્ચિદ્વસ્તુ જાયતે

ભાષ્ય ૪.૨૨
સ્વતઃ પરત ઉભયતો વા સદસત્સદસદ્વા ન જાયતે ન તસ્ય કેનચિદપિ પ્રકારેણ જન્મ સંભવતિ ।
ન તાવત્સ્વયમેવાપરિનિષ્પન્નાત્સ્વતઃ સ્વરૂપાત્સ્વયમેવ જાયતે યથા ઘટસ્તસ્માદેવ ઘટાત્ ।
નાપિ પરતોઽન્યસ્માદન્યો યથા ઘટાત્પટઃ પટાત્પટાન્તરમ્ ।
તથા નોભયતઃ, વિરોધાત્૑ યથા ઘટપટાભ્યાં ઘટઃ પટો વા ન જાયતે ।
નનુ મૃદો ઘટો જાયતે પિતુશ્ચ પુત્રઃ ।
સત્યમ્, અસ્તિ જાયત ઇતિ પ્રત્યયઃ શબ્દશ્ચ મૂઢાનામ્ ।
તાવેવ શબ્દપ્રત્યયૌ વિવેકિભિઃ પરીક્ષ્યેતે કિં સત્યમેવ તાવુત મૃષેતિ ।
યાવતા પરીક્ષ્યમાણે શબ્દપ્રત્યવિષયં વસ્તુ ઘટપુત્રાદિલક્ષણં શબ્દમાત્રમેવ તત્ ।
"વાચારમ્ભણમ્"(છા.ઉ.૬ । ૧ । ૪) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સચ્ચેન્ન જાયતે સત્ત્વાન્મૃત્પિત્રાદિવદ્ ।
યદ્યસત્તથાપિ ન જાયતેઽસત્ત્વાદેવ શશવિષાણાદિવત્ ।
અથ સદસત્તથાપિ ન જાયતે વિરુદ્ધસ્યૈકસ્યાસંભવાત્ ।
અતો ન કિઞ્ચદ્વસ્તુ જાયત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
યેષાં પુનર્જનિરેવ જાયત ઇતિ ક્રિયાકારકફલૈકત્વમભ્યુપગમ્યતે ક્ષણિકત્વં ચ વસ્તુનઃ, તે દૂરત એવ ન્યાયાપેતાઃ ।
ઇદમિત્થમિત્યવધારણક્ષણાન્તરાનવસ્થાનાદનનુભૂતસ્ય સ્મૃત્યનુપપત્તેશ્ચ

૪.૨૩
કિં ચ હેતુફલયોરનાદિત્વમભ્યુપગચ્છતા ત્વયા બલાદ્ધેતુફલયોરજન્મૈવાભ્યુપગતં સ્યાત્ ।
તત્કથમ્?
હેતુર્ન જાયતેઽનાદેઃ ફલં ચાપિ સ્વભાવતઃ ।
આદિર્ન વિદ્યતે યસ્ય તસ્ય હ્યાદિર્ન વિદ્યતે

ભાષ્ય ૪.૨૩
અનાદેરાદિરહિતાત્ફલાદ્ધેતુર્ન જાયતે ।
ન હ્યનુત્પન્નાદનાદેઃ ફલાદ્ધેતોર્જન્મેષ્યતે ત્વયા ।
ફલં ચાદિરહિતાદનાદેર્હેતોરજાત્સ્વભાવત એવ નિર્નિમિત્તં જાયત ઇતિ નાભ્યુપગમ્યતે ।
તસ્માદનાદિત્વમભ્યુપગચ્છતા ત્વયા હેતુફલયોરજન્માવાભ્યુપગમ્યતે ।
યસ્માદાદિઃ કારણં ન વિદ્યતે યસ્ય લોકે તસ્ય હ્યાદિઃ પૂર્વોક્તા જાતિર્ન વિદ્યતે ।
કારણવત એવ હ્યાદિરભ્યુપગમ્યતે નાકારણવતઃ

૪.૨૪
ઉક્તસ્યૈવાર્થસ્ય દૃઢીકરણચિકીર્ષયા પુનરાક્ષિપતિ
પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમન્યથા દ્વયનાશતઃ ।
સંક્લેશસ્યોપલબ્ધેશ્ચ પરતન્ત્રાસ્તિતા મતા

ભાષ્ય ૪.૨૪
પ્રજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તિઃ શબ્દાદિપ્રતીતિસ્તસ્યાઃ સનિમિત્તત્વમ્૑ નિમિત્તં કારણં વિષય ઇત્યેતત્સન્નિમિત્તત્વં સવિષત્વં સ્વાત્મવ્યતિરિક્તવિષયતેત્યેતત્પ્રતિજાનીમહે ।
ન હિ નિર્વિષયા પ્રજ્ઞપ્તિઃ શબ્દાદિપ્રતીતિઃ સ્યાત્, તસ્યાઃ સનિમિત્તત્વાત્ ।
અન્યથા નિર્વિષયત્વે શબ્દસ્પર્શનીલપીતલોહિતાદિપ્રત્યયવૈચિત્ર્યસ્ય દ્વયસ્ય નાશતો નાશોઽભાવઃ પ્રસજ્યેતેત્યર્થઃ ।
ન ચ પ્રત્યયવૈચિત્ર્યસ્ય દ્વયસ્યાભાવોઽસ્તિ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
અતઃ પ્રત્યવૈચિત્ર્યસ્ય દ્વયસ્ય દર્શાનાત્, પરેષાં તન્ત્રં પરતન્ત્રમિત્યન્યશાસ્ત્રમ્, તસ્ય પરતન્ત્રસ્ય પરતન્ત્રાશ્રયસ્ય બાહ્યાર્થસ્ય જ્ઞાનવ્યતિરિક્તસ્યાસ્થિતા મતાભિપ્રેતા ।
ન હિ પ્રજ્ઞપ્તેઃ પ્રકાશમાત્રસ્વરૂપાયા નીલપીતાદિબાહ્યાલમ્બનવૈચિત્ર્યમન્તરેણ સ્વભાવભેદેનૈવ વૈચિત્ર્યં સંભવતિ ।
સ્ફટિકસ્યેવ નીલાદ્યુપાધ્યાશ્રયૈર્વિના વૈચિત્ર્યં ન ઘટત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇતશ્ચ પરતન્ત્રાશ્રયસ્ય બાહ્યાર્થસ્ય જ્ઞાનવ્યતિરિક્તસ્યાસ્તિતા ।
સંક્લેશનં સંક્લેશો દુઃખમિત્યર્થઃ ।
ઉપલભ્યતે હ્યગ્નિદાહાદિનિમિત્તં દુઃખમ્ ।
યદ્યગ્ન્યાદિબાહ્યં દાહાદિનિમિત્તં વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તં ન સ્યાત્તતો દાહાદિદુઃખં નોપલભ્યતે ।
ઉપલભ્યતે તુ ।
અતસ્તેન મન્યમહેઽસ્તિ બાહ્યોર્ઽથ ઇતિ ।
ન હિ વિજ્ઞાનમાત્રે સંક્લોશો યુક્તઃ, અન્યત્રાદર્શનાદિત્યભિપ્રાયઃ

૪.૨૫
અત્રોચ્યતે
પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમિષ્યતે યુક્તિદર્શનાત્ ।
નિમિત્તસ્યાનિમિત્તત્વમિષ્યતે ભૂતદર્શનાત્

ભાષ્ય ૪.૨૫
બાઢમેવં પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વં દ્વયસંક્લેશોપલબ્ધિયુક્તિદર્શનાદિષ્યતે ત્વયા ।
સ્થિરીભવ તાવત્ત્વં યુક્તિદર્શનં વસ્તુનસ્તથાત્વાભ્યુપગમે કારણમિત્યત્ર ।
બ્રૂહિ કિં તત ઇતિ ।
ઉચ્યતે ।
નિમિત્તસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત્યાલમ્બનાભિમતસ્ય ઘટાદેરનિમિત્તત્વમનાલમ્બનત્વં વૈચિત્ર્યાહેતુત્વમિષ્યતેઽસ્માભિઃ ।
કથમ્? ભૂતદર્શનાત્પરમાર્થદર્શનાદિત્યેતત્ ।
ન હિ ઘટો યથાભૂતમૃદ્રૂપદર્શને સતિ તદ્વ્યતિરેકેણાસ્તિ, યથાશ્વાન્મહિષઃ પટો વા તન્તુવ્યતિરેકેણ, તન્તવશ્ચાંશુવ્યતિરેકેણેત્યેવમુત્તરોત્તર ભૂતદર્શન આશબ્દપ્રત્યયનિરોધાન્નૈવ નિમિત્તમુપલભામહ ઇત્યર્થઃ ।
અથવા ભૂતદર્શનાદ્બાહ્યાર્થસ્યાનિમિત્તત્વમિષ્યતે, રજ્જ્વાદાવિવ સર્પાદેરિત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્તિદર્શનવિષયત્વાચ્ચ નિમિત્તસ્યાનિમિત્તત્વં ભવેત્ ।
તદભાવેઽભાવાન્ન હિ સુષુપ્તસમાહિતમુક્તાનાં ભ્રાન્તિદર્શનાભાવ આત્મવ્યતિરિક્તો બાહ્યોર્ઽથ ઉપલભ્યતે ।
ન હ્યુન્મત્તાવગતં વસ્ત્વનુન્મત્તૈરપિ તથાભૂતં ગમ્યતે ।
એતેન દ્વયદર્શનં સંક્લેશોપલબ્ધિશ્ચ પ્રત્યુક્તા

૪.૨૬
યસ્માન્નાસ્તિ બાહ્યં નિમિત્તમતઃ
ચિત્તં ન સંસ્પૃશત્યર્થં નાર્થાભાસં તથૈવ ચ ।
અભૂતો હિ યતશ્ચાર્થો નાર્થાભાસસ્તતઃ પૃથક્

ભાષ્ય ૪.૨૬
ચિત્તં ન સ્પૃશત્યર્થં બાહ્યાલમ્બનવિષયમ્, નાપ્યર્થાભાસં ચિત્તત્વાત્સ્વપ્નચિત્તવત્ ।
અભૂતો હિ જાગરિતેઽપિ સ્વપ્નાર્થવદેવ બાહ્યઃ શબ્દાદ્યર્થો યત ઉક્તહેતુત્વાચ્ચ ।
નાપ્યર્થાભાસશ્ચિત્તાત્પૃથક્ચિત્તમેવ હિ ઘટાદ્યર્થવદવભાસતે યથા સ્વપ્ને

૪.૨૭
નનુ વિપર્યાસસ્તર્હ્યસતિ ઘટાદૌ ઘટાદ્યાભાસતા ચિત્તસ્ય ।
તથા ચ સત્યવિપર્યાસઃ ક્વચિદ્વક્તવ્ય ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે
નિમિત્તં ન સદા ચિત્તં સંસ્પૃશત્યધ્વસુ ત્રિષુ ।
અનિમિત્તો વિપર્યાસઃ કથં તસ્ય ભવિષ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૨૭
નિમિત્તં વિષયમતીતાનાગતવર્તમાનાધ્વસુ ત્રિષ્વપિ સદા ચિત્તં ન સ્પૃશેદેવ હિ ।
યદિ હિ ક્વચિત્સંસ્પૃશેત્સ અવિપર્યાસઃ પરમાર્થ ઇતિ ।
અતસ્તદપેક્ષયાસતિ ઘટે ઘટાદ્યાભાસતા વિપર્યાસઃ સ્યાન્ન તુ તદસ્તિ કદાચિદપિ ચિત્તસ્યાર્થસંસ્પર્શનમ્ ।
તસ્માદનિમિત્તો વિપર્યાસઃ કથં તસ્ય ચિત્તસ્ય ભવિષ્યતિ૑ ન કથઞ્ચિદ્વિપર્યાસોઽસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
અયમેવ હિ સ્વભાવશ્ચિત્તસ્ય યદુતાસતિ નિમિત્તે ઘટાદૌ તદ્વદવભાસનમ્

૪.૨૮
પ્રજ્ઞપ્તેઃ સનિમિત્તત્વમિત્યાદ્યેતદન્તં વિજ્ઞાનવાદિનો બૌદ્ધસ્થ વચનં બાહ્યાર્થવાદિપક્ષપ્રતિષેધપરમાચાર્યેણાનુમોદિતમ્ ।
તદેવ હેતું કૃત્વા તત્પક્ષપ્રતિષેધાય તદિદમુચ્યતે
તસ્માન્ન જાયતે ચિત્તં ચિત્તદૃશ્યં ન જાયતે ।
તસ્ય પશ્યન્તિ યે જાતિં ખે વૈ પશ્યન્તિ તે પદમ્

ભાષ્ય ૪.૨૮
યસ્માદસત્યેવ ઘટાદૌ ઘટાદ્યાભાસતા ચિત્તસ્ય વિજ્ઞાનવાદિનાભ્યુપગતા તદનુમોદિતમસ્માભિરપિ ભૂતદર્શનાત્, તસ્માત્તસ્યાપિ ચિત્તસ્ય જાયમાનાવભાસતાસત્યેવ જન્મનિ યુક્તા ભવિતુમિત્યતો ન જાયતે ચિત્તમ્, યથા ચિત્તદૃશ્યં ન જાયતે ।
અતસ્તસ્ય ચિત્તસ્ય યે જાતિં પશ્યન્તિ વિજ્ઞાનવાદિનઃ ક્ષણિકત્વદુઃખિત્વશૂન્યત્વાનાત્મત્વાદિ ચ, તેનૈવ ચિત્તેન ચિત્તસ્વરૂપં દ્રષ્ટુમશક્યં પશ્યન્તઃ ખે વૈ પશ્યન્તિ તે પદં પક્ષ્યાદીનામ્ ।
અત ઇતરેભ્યોઽપિ દ્વૈતિભ્યોઽત્યન્તસાહસિકા ઇત્યર્થો યેઽપિ શૂન્યવાદિનઃ પશ્યન્ત એવ સર્વશૂન્યતાં સ્વદર્શનસ્યાપિ શૂન્યતાં સ્વદર્શનસ્યાપિ શૂન્યતાં પ્રતિજાનતે તે તતોઽપિ સાહસિકતરાઃ ખં મુષ્ટિનાપિ જિઘૃક્ષન્તિ

૪.૨૯
ઉક્તૈર્હેતુભિરજમેકં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધં યત્પુનરાદૌ પ્રતિજ્ઞાતં તત્ફલોપસંહારાર્થોયં શ્લોકઃ
અજાતં જાયતે યસ્માદજાતિઃ પ્રકૃતિસ્તતઃ ।
પ્રકૃતેરન્યથાભાવો ન કથઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૨૯
અજાતં યચ્ચિત્તં બ્રહ્મૈવ જાયત ઇતિ વાદિભિઃ પરિકલ્પ્યતે તદજાતં જાયતે યસ્માદજાતિઃ પ્રકૃતિસ્તસ્ય ।
તતસ્તસ્માદજાતરૂપાયાઃ પ્રકૃતેરન્યથાભાવો જન્મ ન કથઞ્ચિદ્ભવિષ્યતિ

૪.૩૦
અયં ચાપર આત્મનઃ સંસારમોક્ષયોઃ પરમાર્થસદ્ભાવવાદિનાં દોષ ઉચ્યતે
અનાદેરન્તવત્ત્વં ચ સંસારસ્ય ન સેત્સ્યતિ ।
અનન્તતા ચાદિમતો મોક્ષસ્ય ન ભવિષ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૩૦
અનાદેરતીતકોટિરહિતસ્ય સંસારસ્યાન્તવત્ત્વં સમાપ્તિર્ન સેત્સ્યતિ યુક્તિતઃ સિદ્ધિં નોપયાસ્યતિ ।
ન હ્યનાદિઃ સન્નન્તવાન્કશ્ચિત્પદાર્થો દૃષ્ટો લોકે ।
બીજાઙ્કુરસંબન્ધનૈરન્તર્યવિચ્છેદો ઇષ્ટ ઇતિ ચેત્, નૈ૭ અવસ્ત્વભાવેનાપોદિત્વાત્ ।
તથાનન્તતાપિ વિજ્ઞાનપ્રાપ્તિકાલપ્રભવસ્ય મોક્ષસ્યાદિમતો ન ભવિષ્યતિ, ઘટાદિષ્વદર્શનાત્ ।
ઘચાદિવિનાશવદવસ્તુત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્, તથા ચ મોક્ષસ્ય પરમાર્થસદ્ભાવપ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ।
અસત્ત્વાદેવ શશવિષાણસ્યેવાદિમત્ત્વાભાવશ્ચ

૪.૩૧૩૨
આદાવન્તે ચ યન્નાસ્તિ વર્તમાનેઽપિ તત્તથા ।
વિતથૈઃ સદૃશાઃ સન્તોઽવિતથા ઇવ લક્ષિતાઃ

સપ્રયોજનતા તેષાં સ્વપ્ને વિપ્રતિપદ્યતે ।
તસ્માદાદ્યન્તવત્ત્વેન મિથ્યૈવ ખલુ તે સ્મૃતાઃ

ભાષ્ય ૪.૩૧૩૨
વૈતથ્યે કૃતવ્યાખ્યાનૌ શ્લોકાવિહ સંસારમોક્ષાભાવપ્રસઙ્ગેન પઠિતૌ

૪.૩૩
સર્વે ધર્મા મૃષા સ્વપ્ને કાયસ્યાન્તનિદર્શનાત્ ।
સંવૃત્તેઽસ્મિન્ પ્રદેશે વૈ ભૂતાનાં દર્શનં કુતઃ

ભાષ્ય ૪.૩૩
નિમિત્તસ્યાનિમિત્તત્વમિષ્યતે ભૂતદર્શનાદિત્યયમર્થઃ પ્રપઞ્ચ્યત એતૈઃ શ્લોકૈઃ

૪.૩૪
ન યુક્તં દર્શનં ગત્વા કાલસ્યાનિયમાદ્ગતૌ ।
પ્રતિબુદ્ધશ્ચ વૈ સર્વસ્તસ્મિન્ દેશે ન વિદ્યતે

ભાષ્ય ૪.૩૪
જાગરિતે ગત્યાગમનકાલો નિયતો દેશઃ પ્રમાણતો યસ્તસ્યા નિયમાન્નિયમસ્યાભાવાત્સ્વપ્ને ન દેશાન્તરાગમનમિત્યર્થઃ

૪.૩૫
મિત્રાદ્યૈઃ સહ સંમન્ત્ર્ય સંબુદ્ધૌ ન પ્રપદ્યતે ।
ગૃહીતં ચાપિ યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિબુદ્ધો ન પશ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૩૫
મિત્રાદ્યૈઃ સહ સંમન્ત્ર્ય તદેવ મન્ત્રણં પ્રતિબુદ્ધૌ ન પ્રપદ્યતે ।
ગૃહીતં ચ યત્કિઞ્ચિદ્ધિરણ્યાદિ ન પ્રાપ્નોતિ ।
અતશ્ચ ન દેશાન્તરં ગચ્છન્તિ સ્વપ્ને

૪.૩૬
સ્વપ્ને ચાવસ્તુકઃ કાયઃ પૃથગન્યસ્ય દર્શનાત્ ।
યથા કાયસ્તથા સર્વં ચિત્તદૃશ્યમવસ્તુકમ્

ભાષ્ય ૪.૩૬
સ્વપ્ને ચાટન્દૃશ્યતે યઃ કાયઃ સ અવસ્તુકસ્તતોઽન્યસ્ય સ્વાપદેશસ્તસ્ય પૃથક્કાયાન્તરસ્ય દર્શનાત્ ।
યથા સ્વપ્નદૃશ્યઃ કાયોઽસંસ્તથા સર્વં ચિત્તદૃશ્યમવસ્તુકં જાગરિતેઽપિ ચિત્તદૃશ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
સ્વપ્નસમત્વાદસજ્જાગરિતમપીતિ પ્રકરણાર્થઃ

૪.૩૭
ઇતશ્ચાસત્વં જાગ્રદ્વસ્તુનઃ
ગ્રહણાજ્જાગરિતવત્તદ્ધેતુઃ સ્વપ્ન ઇષ્યતે ।
તદ્ધેતુત્વાત્તુ તસ્યૈવ સજ્જાગરિતમિષ્યતે

ભાષ્ય ૪.૩૭
જાગરિતવજ્જાગરિતસ્યે૭ અ ગ્રહણાદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપેણાસ્વપ્નસ્ય તજ્જાગરિતં હેતુરસ્ય સ્વપ્નસ્ય સ સ્વપ્નસ્તદ્ધેતુજાગરિતકાર્યમિષ્યતે ।
તદ્ધેતુત્વાજ્જાગરિતકાર્યત્વાત્તસ્યૈવ સ્વપ્નદૃશ્ય એવ સજ્જાગરિતં ન ત્વન્યેષામ્ ।
યથા સ્વપ્ન ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
યથા સ્વપ્નઃ સ્વપ્નદૃશ્ય એવ સન્સાધારણવિદ્યમાનવસ્તુવદવભાસતે તથા તત્કારણત્વાત્સાધારણવિદ્યમાનવસ્તુવદવભાસમાનં ન તુ સાધારણં વિદ્યમાનવસ્તુ સ્વપ્નવદેવેત્યભિપ્રાયઃ

૪.૩૮
નનુ સ્વપ્નકારણત્વેઽપિ જાગરિતવસ્તુનો ન સ્વપ્નવદવસ્તુત્વમ્ ।
અત્યન્તચલો હિ સ્વપ્નો જાગરિતં તુ સ્થિરં લક્ષ્યતે ।
સત્યમેવમવિવેકિનાં સ્યાત્ ।
વિવેકિનાં તુ ન કસ્યચિદ્વસ્તુન ઉત્પાદઃ પ્રસિદ્ધેઽતઃ
ઉત્પાદસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદજં સર્વમુદાહૃતમ્ ।
ન ચ ભૂતાદભૂતસ્ય સંભવોઽસ્તિ કથઞ્ચન

ભાષ્ય ૪.૩૮
અપ્રસિદ્ધત્વાદુત્પાદસ્યાત્મૈવ સર્વમિત્યજં સર્વમુદાહૃતં વેદાન્તેષુ"સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃ"(મુ.ઉ.૨ । ૧ । ૨) ઇતિ ।
યદ્યપિ મન્યસે જાગરિતાસ્તતોઽસત્સ્વપ્નો જાયત ઇતિ તદસત્ ।
ન ભૂતાદ્વિદ્યમાનાદ ભૂતસ્યાસતઃ સમ્ભવોઽસ્તિ લોકે ।
ન હ્યસતઃ શશવિષાણાદેઃ સમ્ભવો દૃષ્ટઃ કથઞ્ચિદપિ

૪.૩૯
નનૂક્તં ત્વયૈવ સ્વપ્નો જાગરિતકાર્યમિતિ તત્કથમુત્પાદોઽપ્રસિદ્ધ ઇત્યુચ્યતે?
શૃણુ તત્ર યથા કાર્યકારણભાવોઽસ્માભિરભિપ્રેત ઇતિ
અસજ્જાગરિતે દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને પશ્યતિ તન્મયઃ ।
અસત્સ્વપ્નેઽપિ દૃષ્ટ્વા ચ પ્રતિબુદ્ધૌ ન પશ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૩૯
અસદવિદ્યમાનં રજ્જુસર્પદ્વિકલ્પિતં વસ્તુ જાગરિતે દૃષ્ટ્વા તદ્ભાવભાવિતસ્તન્મયઃ સ્વપ્નેઽપિ જાગરિતવદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપેણ વિકલ્પયન્પશ્યતિ ।
તથાસત્સ્વપ્નેઽપિ દૃષ્ટ્વા ચ પ્રતિબુદ્ધૌ ન પશ્યત્યવિકલ્પયન્ ।
ચ શબ્દાત્તથા જાગરિતેઽપિ દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને ન પશ્યતિ કદાચિદિત્યર્થઃ ।
તસ્માજ્જાગરિતં સ્વપ્નહેતુરુચ્યતે ન તુ પરમાર્થસદિતિ કૃત્વા

૪.૪૦
પરમાર્થતસ્તુ ન કસ્યચિત્કેનચિદપિ પ્રકારેણ કાર્યકારણભાવ ઉપપદ્યતે કથમ્?
નાસ્ત્યસદ્ધેતુકમસત્સદસદ્ધેતુકં તથા ।
સચ્ચ સદ્ધેતુકં નાસ્તિ સદ્ધેતુકમસત્કુતઃ

ભાષ્ય ૪.૪૦
નાસ્ત્યસદ્ધેતુકમસચ્છશવિષાણાદિ હેતુઃ કારણં યસ્યાસત એવ સ્વકુસુમાદેસ્તદસદ્ધતુકમસન્ન વિદ્યતે ।
તથા સદપિ ઘટાદિવસ્ત્વસદ્ધેતુકં શશવિષાણાદિકાર્યં નાસ્તિ ।
તથા સચ્ચ વિદ્યમાનં ઘટાદિ વિદ્યમાનઘટાદિવસ્ત્વન્તરકાર્યં નાસ્તિ ।
સત્કાર્યમસત્કુત એવ સમ્ભવતિ? ન ચાન્યઃ કાર્યકારણભાવઃ સમ્ભવતિ શક્યો વા કલ્પયિતુમ્? અતો વિવેકિનામસિદ્ધ એવ કાર્યકારણભાવઃ કસ્ય ચિદિત્યભિપ્રાયઃ

૪.૪૧
પુનરપિ જાગ્રત્સ્વપ્નયોરસતોરપિ કાર્યકારણભાવાશઙ્કામપનયન્નાહ
વિપર્યાસાદ્યથા જાગ્રદચિન્ત્યાન્ ભૂતવત્સ્પૃશેત્ ।
તથા સ્વપ્ને વિપર્યાસાદ્ધર્માંસ્તત્રૈવ પશ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૪૧
વિપર્યાસાદવિવેકતો યથા જાગ્રજ્જાગરિતેઽચિન્ત્યાન્ભાવાનશક્યચિન્તનીયાન્ રજ્જુસર્પાદીન્ ભૂતવત્પરમાર્થવત્સ્પૃશન્નિવ વિકલ્પયેદિત્યર્થઃ કશ્ચિદ્યથા, તથા સ્વપ્ને વિપર્યાસાદ્ધસ્ત્યાદીન્ધર્માન્ પશ્યન્નિવ વિકલ્પયતિ૑ તત્રૈવ પશ્યતિ ન તુ જાગરિતાદુત્પદ્યમાનાનિત્યર્થઃ

૪.૪૨
ઉપલમ્ભાત્સમાચારાદસ્તિ વસ્તુત્વવાદિનામ્ ।
જાતિસ્તુ દેશિતા બુદ્ધૈરજાતેસ્ત્રસતાં સદા

ભાષ્ય ૪.૪૨
યાપિ બુદ્ધૈરદ્વૈતવાદિભિર્જાતિર્દેશિતોપદિષ્ટા, ઉપલમ્ભનમુપલમ્ભસ્તસ્માદુપલબ્ધેરિત્યર્થઃ, સમાચારાદ્વર્ણાશ્રમાદિધર્મસમાચરણાત્, તાભ્યાં હેતુભ્યામસ્તિવસ્તુત્વવાદિનામસ્તિ વસ્તુભૂવ ઇત્યેવં વદનશીલાનાં દૃઢાગ્રહવતાં શ્રદ્દધાનાનાં મન્દવિવેકિનામનર્થેપાયત્વેન સા દેશિતા જાતિઃ ।
તાં ગૃહ્ણન્તુ તાવત્ ।
વેદાન્તાભ્યાસિનાં તુ સ્વયમેવાજાદ્વયાત્મવિષયો વિવેકો ભવિષ્યતીતિ ન તુ પરમાર્થબુદ્ધ્યા ।
તે હિ શ્રોત્રિયાઃ સ્થૂલબુદ્ધિત્વાદજાતેરજાતિવસ્તુનઃ સદા ત્રસ્યન્ત્યાત્મનાશં મન્યમાના અવિવેકિન ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાયઃ સ અવતારાયેત્યુક્તમ્

૪.૪૩
અજાતેસ્ત્રસતાં તેષામુપલમ્ભાદ્વિયન્તિ યે ।
જાતિદોષા ન સેત્સ્યન્તિ દોષોઽપ્યલ્પો ભવિષ્યતિ

ભાષ્ય ૪.૪૩
યે ચૈવમુપલમ્ભાત્સમાચરાચ્ચાજાતેરજાતિવસ્તુનસ્ત્રસન્તોઽસ્તિવસ્ત્વિત્યદ્વયાદાત્મનો વિયન્તિ વિરુદ્ધં યન્તિ દ્વૈતં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તેષામજાતેસ્ત્રસતાં શ્રદ્ધધાનાનાં સન્માર્ગાવલમ્બિનાં જાતિદોષા જાત્યુપલમ્ભકૃતા દોષા ન સેત્સ્યન્તિ સિદ્ધિં નોપયાસ્યન્તિ, વિવેકમાર્ગપ્રવૃત્તત્વાત્ ।
યદ્યપિ કશ્ચિદ્દોષઃ સ્યાત્સોઽપ્યલ્પ એવ ભવિષ્યતિ ।
સમ્યગ્દર્શનાપ્રતિપત્તિહેતુક ઇત્યર્થઃ

૪.૪૪
નનૂપલમ્ભસમાચારયોઃ પ્રમાણત્વાદસ્ત્યેવ દ્વૈતં વસ્ત્વિતિ, ન૑ ઉપલમ્ભસમાચારયોર્વ્યભિચારાત્ ।
કથં વ્યભિચાર ઇત્યુચ્યતે
ઉપલમ્ભાત્સમાચારાન્માયાહસ્તી યથોચ્યતે ।
ઉપલમ્ભાત્સમાચારાદસ્તિ વસ્તુ તથોચ્યતે

ભાષ્ય ૪.૪૪
ઉપલભ્યતે હિ માયાહસ્તી હસ્તીવ હસ્તિનમિવાત્ર સમાચરન્તિ, બન્ધનારોહણાદિહાસ્તિસમ્બન્ધિભિર્ધર્મૈર્હસ્તીતિ ચોચ્યતેઽસન્નપિ યથા તથૈવોપલમ્ભાત્સમાચારાદ્દ્વૈતં ભેદરૂપમસ્તિ વસ્ત્વિત્યુચ્યતે ।
તસ્માન્નોપલમ્ભસમાચારૌ દ્વૈતવસ્તુસદ્ભાવે હેતુ ભવત ઇત્યભિપ્રાયઃ

૪.૪૫
કિં પુનઃ પરમાર્થસદ્વસ્તુ યદાસ્પદા જાત્યાહ્યસદ્બુદ્ધય ઇત્યાહ
જાત્યાભાસં ચલાભાસં વસ્ત્વાભાસં તથૈવ ચ ।
અજાચલમવસ્તુત્વં વિજ્ઞાનં શાન્તમદ્વયમ્

ભાષ્ય ૪.૪૫
અજાતિ સજ્જાતિવદવભાસત ઇતિ જાત્યાભાસમ્ ।
તદ્યથા દેવદત્તો જાયત ઇતિ ।
ચલાભાસં ચલમિવાભાસત ઇતિ ।
યથા સ એવ દેવદત્તો ગચ્છતીતિ ।
વસ્ત્વાભાસં વસ્તુ દ્રવ્યં ધર્મિ તદ્વદવભાસત ઇતિ વસ્ત્વાભાસમ્ ।
યથા સ એવ દેવદત્તો ગૌરો દીર્ઘ ઇતિ જાયતે દેવદત્તઃ સ્પન્દતે દીર્ઘો ગૌર ઇત્યેવમવભાસતે ।
પરમાર્થતસ્ત્વજમચલમવસ્તુત્વમદ્રવ્યં ચ કિં તદેવંપ્રકારમ્? વિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્તિઃ ।
જાત્યાદિરહિતત્વાચ્છાન્તમ્ ।
અત એવાદ્વયં ચ તદિત્તર્થઃ

૪.૪૬
એવં ન જાયતે ચિત્તમેવં ધર્મા અજાઃ સ્મૃતાઃ ।
એવમેવ વિજાનન્તો ન પતન્તિ વિપર્યયે

ભાષ્ય ૪.૪૬
એવં યથોક્તેભ્યો હેતુભ્યો ન જાયતે ચિત્તમેવં ધર્મા આત્મનોઽજાઃ સ્મૃતા બ્રહ્મવિદ્ભિઃ ।
ધર્મા ઇતિ બહુવચનં દેહભેદાનુવિધાયિત્વાદદ્વયસ્યૈવોપચારતઃ ।
એવમેવ યથોક્તં વિજ્ઞાનં જાત્યાદિરહિતમદ્વયમાત્મતત્ત્વં વિજાનન્તસ્ત્યક્તબાહ્યૈષણાઃ પુનર્નપતન્ત્યવિદ્યાધ્વાન્તસાગરે વિપર્યયે ।
"તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃ" (ઈ.ઉ.૭) ઇત્યાદિ મન્ત્રવર્ણાત્

૪.૪૭
યથોક્તં પરમાર્થદર્શનં પ્રપઞ્ચયિષ્યન્નાહ
ઋજુવક્રાદિકાભાસમલાતસ્પન્દિતં યથા ।
ગ્રહણગ્રાહકાભાસં વિજ્ઞાનસ્પન્દિતં તથા

ભાષ્ય ૪.૪૭
યથા હિ લોક ઋજુવક્રાદિપ્રકારાભાસમલાતસ્પન્દિતમુલ્કાચલનં તથા ગ્રહણગ્રાહકાભાસં વિષયિવિષયાભાસમિત્યર્થઃ ।
કિં તદ્વિજ્ઞાનસ્પન્દિતમ્ ।
સ્પન્દિતમિવ સ્પન્દિતમવિદ્યયા ।
ન હ્યચસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય સ્પન્દનમસ્તિ ।
અજાચલમિતિ હ્યુક્તમ્

૪.૪૮
અસ્પન્દમાનમલાતમનાભાસમજં યથા ।
અસ્પન્દમાનં વિજ્ઞાનમનાભાસમજં તથા

ભાષ્ય ૪.૪૮
અસ્પન્દમાનં સ્પન્દનવર્જિતં તદેવાલાતમૃજ્વાદ્યાકારેણાજાયમાનમનાભાસમજં યથા૑ તથાવિદ્યયા સ્પન્દમાનમવિદ્યોપરમેઽસ્પન્દમાનં જાત્યાદ્યાકારેણાનાભાસમજમચલં ભવિષ્યિતીત્યર્થઃ

૪.૪૯
કિં ચ
અલાતે સ્પન્દમાને વૈ નાભાસા અન્યતો ભુવઃ ।
ન તતોઽન્યત્ર નિસ્પન્દાન્નાલાતં પ્રવિશન્તિ તે

ભાષ્ય ૪.૪૯
તસ્મિન્નેવાલાતે સ્પન્દમાન ઋજુવક્રાદ્યાભાસા અલાતાદન્યતઃ કુતશ્ચિદાગત્યાલાતે નૈવ ભવન્તી૭ ઇ નાન્યતોભુવઃ ।
ન ચ તસ્માન્નિસ્પન્દાદલાતાદન્યત્ર નિર્ગતાઃ ।
ન ચ નિસ્પન્દમલાતમેવ પ્રવિશન્તિ તે

૪.૫૦
કિં ચ
ન નિર્ગતા અલાતાત્તે દ્રવ્યત્વાભાવયોગતઃ ।
વિજ્ઞાનેઽપિ તથૈવ સ્યુરાભાસસ્યાવિશેષતઃ

ભાષ્ય ૪.૫૦
ન નિર્ગતા અલાતાત્ત આભાસા ગૃહાદિવદ્દ્રવ્યત્વાભાવયોગતો દ્રવ્યસ્યભાવો દ્રવ્યત્વમ્, તદભાવો દ્રવ્યત્વાભાવઃ, દ્રવ્યત્વાભાવયોગતો દ્રવ્યત્વાભાવયુક્તૈર્વસ્તુત્વાભાવાદિત્યર્થઃ, વસ્તુનો હિ પ્રવેશાદિ સમ્ભવતિ નાવસ્તુનઃ ।
વિજ્ઞાનોઽપિ જાત્યાદ્યાભાસાસ્તથૈવ સ્યુરાભાસસ્યાવિશેષતસ્તુલ્યત્વાત્

૪.૫૧૫૨
કથં તુલ્યત્વમિત્યાહ
વિજ્ઞાને સ્પન્દમાને વૈ નાભાસા અન્યતોભુવઃ ।
ન તતોઽન્યત્ર નિસ્પન્દાન્ન વિજ્ઞાનં વિશન્તિ તે

ન નિર્ગતાસ્તે વિજ્ઞાનાદ્દ્રવ્યત્વાભાવયોગતઃ ।
કાર્યકારણતાભાવાદ્યતોઽચિન્ત્યાઃ સદૈવ તે

ભાષ્ય ૪.૫૧૫૨
અલાતેન સમાનં સર્વં વિજ્ઞાનસ્ય ।
સદાચલત્વં તુ વિજ્ઞાનસ્ય વિશેષઃ ।
જાત્યાદ્યાભાસ વિજ્ઞાનેઽચલે કિઙ્કૃતા ઇત્યાહ ।
કાર્યકારણતાભાવાજ્જન્યજનકત્વાનુપપત્તેરભાવરૂપત્વાદચિન્ત્યાસ્તે યતઃ સદૈવ ।
યથાસત્સ્વૃજ્વાદ્યાભાસેષ્વૃજ્વાદિબુદ્ધિર્દૃષ્ટાલાતમાત્રે તથાસ્ત્વેવ જાત્યાદિષુ વિજ્ઞાનમાત્રે જાત્યાદિબુદ્ધિર્મૃષૈવેતિ સમુદાયાર્થઃ

૪.૫૩
અજમેકમાત્મતત્ત્વમિતિ સ્થિતં તત્ર યૈરપિ કાર્યકારણભાવઃ કલ્પ્યતે તેષામ્ ।
દ્રવ્યં દ્રવ્યસ્ય હેતુઃ સ્યાદન્યદન્યસ્ય ચૈવ હિ ।
દ્રવ્યત્વમન્યભાવો વા ધર્માણાં નોપપદ્યતે

ભાષ્ય ૪.૫૩
દ્રવ્યં દ્રવ્યસ્યાન્યસ્યાન્યદ્ધેતુઃ કારણં સ્યાન્ન તુ તસ્યૈવ તત્ ।
નાપ્યદ્રવ્યં કસ્યચિત્કારણં સ્વતન્ત્રં દૃષ્ટં લોકે ।
ન ચ દ્રવ્યત્વં ધર્માણામાત્માનામુપપદ્યતેઽન્યત્વં વા કુતશ્ચિદ્યેનાન્યસ્ય કારણત્વં કાર્યત્વં વા પ્રતિપદ્યતે ।
અતોઽદ્રવ્યત્વાદનન્યત્વાચ્ચ ન કસ્યચિત્કાર્યં કારણં વાત્મેત્યર્થઃ

૪.૫૪
એવં ન ચિત્તજા ધર્માશ્ચિત્તં વાપિ ન ધર્મજમ્ ।
એવં હેતુફલાજાતિં પ્રવિશન્તિ મનીષિણઃ

ભાષ્ય ૪.૫૪
એવં યથોક્તેભ્યો હેતુભ્ય આત્મવિજ્ઞાનસ્વરૂપમેવ ચિત્તમિતિ ન ચિત્તજા બાહ્યધર્મા નાપિ બાહ્યધર્મજં ચિત્તમ્ ।
વિજ્ઞાનસ્વરૂપાભાસમાત્રત્વાત્સર્વધર્માણામ્ ।
એવં ન હેતોઃ ફલં જાયતે નાપિ ફલાદ્ધેતુરિતિ હેતુફલયોરજાતિં હેતુફલાજાતિં પ્રવિશન્ત્યધ્યવસ્યન્ત્યાત્મનિ હેતુફલયોરભાવમેવ પ્રતિપદ્યન્તે બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ

૪.૫૫
યે પુનર્હેતુફલયોરભિનિવિષ્ટાસ્તેષાં કિં સ્યાદિત્યુચ્યતે ધર્માધર્માખ્યસ્ય હેતોરહં કર્તા મમ ધર્માધર્મૌ તત્ફલં કાલાન્તરે ક્વચિત્પ્રાણિનિકાયે જાતો ભોક્ષ્ય ઇતિ
યાવદ્ધેતુફલાવેશસ્તાવદ્ધેતુફલોદ્ભવઃ ।
ક્ષીણે હેતુફલાવેશે નાસ્તિ હેતુફલોદ્ભવઃ

ભાષ્ય ૪.૫૫
યાવદ્ધેતુફલયોરાવેશો હેતુફલાગ્રહ આત્ન્યધ્યારોપણં તચ્ચિત્તતેત્યર્થઃ,તાવદ્ધેતુફલયોરુદ્ભવો ધર્માધર્મયોસત્ત્ફલસ્ય ચાનુચ્છેદેન પ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
યદા પુનર્મન્ત્રૌષધિવીર્યેણેવ ગ્રહાવેશો યથોક્તાદ્વૈતદશનેનાવિદ્યોદ્ભૂતહેતુફલાવેશોઽપનીતો ભવતિ તદા તસ્મિન્ક્ષીણે નાસ્તિ હેતુફલોદ્ભવઃ

૪.૫૬
યદિ હેતુફલોદ્ભવસ્તદા કો દોષ ઇત્યુચ્યતે
યાવદ્ધેતુફલાવેશઃ સંસારસ્તાવદાયતઃ ।
ક્ષીણે હેતુફલાવેશે સંસારં ન પ્રપદ્યતે

ભાષ્ય ૪.૫૬
યાવત્સમ્યગ્દર્શનેન હેતુફલાવેશો ન નિવર્તતેઽક્ષીણઃ સંસારસ્તાવદાયતો દીર્ઘો ભવતીત્યર્થઃ ।
ક્ષીણે પુનર્હેતિફલાવેશે સંસારં ન પ્રપદ્યતે કારણાભાવાત્

૪.૫૭
નન્વજાદાત્મનોઽન્યન્નાસ્ત્યેવ તત્કથં હેતુફલયોઃ સંસારસ્ય ચોત્પત્તિવિનાશાવુચ્યેતે ત્વયા?
શૃણુ
સંવૃત્યા જાયતે સર્વં શાશ્વતં નાસ્તિ તેન વૈ ।
સદ્ભાવેન હ્યજં સર્વમુચ્છેદસ્તેન નાસ્તિ વૈ

ભાષ્ય ૪.૫૭
સંવૃત્યા સંવરણં સંવૃતિરવિદ્યાવિષયો લૌકિકો વ્યવહારસ્તા સંવૃત્યા જાયતે સર્વમ્ ।
તેનાવિદ્યાવિષયે શાશ્વતં નિત્યં નાસ્તિ વૈ ।
અત ઉત્પત્તિવિનાશલક્ષણઃ સંસાર આયત ઇત્યુચ્યતે ।
પરમાર્થસદ્ભાવેન ત્વજં સર્વમાત્મૈવ યસ્માત્ ।
અતો જાત્યભાવાદુચ્છેદસ્તેન નાસ્તિ વૈ કસ્યચિદ્ધેતુફલાદેરિત્યર્થઃ

૪.૫૮
ધર્મા ય ઇતિ જાયન્તે જાયન્તે તે ન તત્ત્વતઃ ।
જન્મ માયોપમં તેષાં સા ચ માયા ન વિદ્યતે

ભાષ્ય ૪.૫૮
યેઽપ્યાત્માનોઽન્યે ચ ધર્મા જાયન્ત ઇતિ કલ્પ્યન્તે ત ઇત્યેવં પ્રકારા યથોક્તા સંવૃતિનિર્દિશ્યત ઇતિ સંવૃત્યૈવ ધર્મા જાયન્તે૑ ન તે તત્ત્વતઃ પરમાર્થતોય જાયન્તે ।
યત્પુનસ્તત્સંવૃત્યા જન્મ તેષાં ધર્માણાં યથોક્તાનાં યથા માયયા જન્મ તથા તન્માયોપમં પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
માયા નામ વસ્તુ તર્હિ? નૈવમ્૑ સા ચ માયા ન વિદ્યતે, માયેત્યવિદ્યમાનસ્યાખ્યેત્યભિપ્રાયઃ

૪.૫૯
કથં માયોપમં તેષાં ધર્માણાં જન્મેત્યાહ
યથા માયામયાદ્બીજાજ્જાયતે તન્મયોઙ્કુરઃ ।
નાસૌ નિત્યો ન ચોચ્છેદી તદ્વદ્ધર્મેષુ યોજના

ભાષ્ય ૪.૫૯
યથા માયામયાદ્બીજાજ્જાયતે તન્મયો માયામયોઽઙ્કુરો નાસાઙ્કુરો નિત્યો ન ચોચ્છેદી વિનાશી વાભૂતત્વાત્તદ્વદેવ ધર્મેષુ જન્મનાશાદિયોજના યુક્તિર્ન તુ પરમાર્થતો ધર્માણાં જન્મ નાશો વા યુજ્યત ઇત્યર્થઃ

૪.૬૦
નાજેષુ સર્વધર્મેષુ શાશ્વતાશાશ્વતાભિધા ।
યત્ર વર્ણા ન વર્તન્તે વિવેકસ્તત્ર નોચ્યતે

ભાષ્ય ૪.૬૦
પરમાર્થતસ્ત્વાત્મસ્વજેષુ નિત્યૈકરસવિજ્ઞપ્તિમાત્રસત્તાકેષુ શાશ્વતોઽશાશ્વત ઇત વા નાભિધા નાભિધાનં પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
યત્ર યેષુ વર્ણ્યન્તે યૈરર્થાસ્તે વર્ણાં શબ્દા ન પ્રવર્તન્તેઽભિધાતું પ્રકાશયિતું ન પ્રવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઇદમેવમિતિ વિવેકો વિવિક્તતા તત્ર નિત્યોઽનિત્ય ઇતિ નોચ્યતે ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.૨ । ૪ । ૧) ઇતિ શ્રુતેઃ

૪.૬૧૬૨
યથા સ્વપ્ને દ્વયાભાસં ચિત્તં ચલતિ માયયા ।
તથા જાગ્રદ્દ્વયાભાસં ચિત્તં ચલતિ માયયા

અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં ચિત્તં સ્વપ્ને ન સંશયઃ ।
અદ્વયં ચ દ્વયાભાસં તથા જાગ્રન્ન સંશયઃ

ભાષ્ય ૪.૬૧૬૨
યત્પુનર્વાગ્ગોચરત્વં પરમાર્થતોઽદ્વયસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રસ્ય તન્મનસઃ સ્પન્દનમાત્રં ન પરમાર્થત ઇતિ ।
ઉક્તાર્થૌ શ્લોકૌ

૪.૬૩
ઇતશ્ચ વાગ્ગોચરસ્યાભાવો દ્વૈતસ્ય
સ્વપ્નદૃક્પ્રચરન્ સ્વપ્ને દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્ ।
અણ્ડજાન્ સ્વેદજાન્ વાપિ જીવાન્ પશ્યતિ યાન્ સદા

ભાષ્ય ૪.૬૩
સ્વપ્નાન્પશ્યતીતિ સ્વપ્નદૃક્પ્રચરન્પર્યટન્સ્વપ્ને સ્વપ્નસ્થાને દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્વર્તમાનાઞ્જીવાન્પ્રાણિનોઽણ્ડજાન્સ્વેદજાન્વા યાન્સદા પશ્યતિ

૪.૬૪
યદ્યેવં તતઃ કિમ્? ઉચ્યતે
સ્વપ્નદૃક્ચિત્તદૃશ્યાસ્તે ન વિદ્યન્તે તતઃ પૃથક્ ।
તથા તદ્દૃશ્યમેવેદં સ્વપ્નદૃક્ચિત્તમિષ્યતે

ભાષ્ય ૪.૬૪
સ્વપ્નદૃશશ્ચિત્તં સ્વપ્નદૃક્ચિત્તં તેન દૃશ્યાસ્તે જીવાસ્તતસ્તસ્માત્સ્વપ્નદૃક્ચિત્તાત્પૃથઙ્ન વિદ્યન્તે ન સન્તીત્યર્થઃ ।
ચિત્તમેવ હ્યનેકજીવાદિભેદાકારેણ વિકલ્પ્યતે ।
તથા તદપિ સ્વપ્નદૃક્ચિત્તમિદં તદ્દૃશ્યમેવ, તેન સ્વપ્નદૃશા દૃશ્યં તદ્દૃશ્યમ્ ।
અતઃ સ્વપ્નદૃગ્વ્યતિરેકેણ ચિત્તં નામ નાસ્તીત્યર્થઃ

૪.૬૫૬૬
ચરઞ્જાગરિતે જાગ્રદ્દિક્ષુ વૈ દશસુ સ્થિતાન્ ।
અણ્ડજાન્ સ્વેદજાન્ વાપિ જીવાન્ પશ્યતિ યાન્ સદા

જાગ્રચ્ચિત્તેક્ષણીયાસ્તે ન વિદ્યન્તે તતઃ પૃથક્ ।
તથા તદ્દૃશ્યમેવેદં જાગ્રતશ્ચિત્તમિષ્યતે

ભાષ્ય ૪.૬૫૬૬
જાગ્રતો દૃશ્યા જીવાસ્તચ્ચિત્તાવ્યતિરિક્તાશ્ચિત્તેક્ષણીયત્વાત્સ્વપ્નદૃક્ચિત્તેક્ષણીયજીવવત્ ।
તચ્ચ જીવેક્ષણાત્મકં ચિત્તં દ્રષ્ટુરવ્યતિરિક્તં દ્રષ્ટુદૃશ્યત્વાત્સ્વપ્નચિત્તવત્ ।
ઉક્તાર્થમન્યત્

૪.૬૭
ઉભે હ્યન્યોન્યદૃશ્યે તે કિં તદસ્તીતિ ચોચ્યતે ।
લક્ષણાશૂન્યમુભયં તન્મતે નૈવ ગૃહ્યતે

ભાષ્ય ૪.૬૭
જીવચિત્ત ઉભે ચિત્તચૈત્યે તેઽન્યોન્યદૃશ્ય ઇતરેતરગમ્યે ।
જીવાદિવિષયાપેક્ષં હિ ચિત્તં નામ ભવતિ ।
ચિત્તાપેક્ષં હિ જીવાદિ દૃશ્યમ્ ।
અતસ્તેઽન્યેન્યદૃશ્યે ।
તસ્માન્ન કિઞ્ચિદસ્તીતિ ચોચ્યતે ચિત્તં વા ચિત્તેક્ષણીયં વા કિં તદસ્તીતિ વિવેકિનોચ્યતે ।
ન હિ સ્વપ્ને હસ્તી હસ્તિચિત્તં વા વિદ્યતે તથેહાપિ વિવેકિનામિત્યભિપ્રાયઃ ।
કથમ્? લક્ષણાશૂન્યં લક્ષ્યતેઽનયેતિ લક્ષણા પ્રમાણં પ્રમાણશૂન્યમુભયં ચિત્તં ચૈત્યં દ્વયં યતસ્તન્મતેનૈવ તચ્ચિત્તતયૈવ તદ્ગૃહ્યતે ।
ન હિ ઘટમતિં પ્રત્યાખ્યાય ઘટો ગૃહ્યતે નાપિ ઘટં પ્રત્યાખ્યાય ઘટમતિઃ ।
ન હિ તત્ર પ્રમાણપ્રમેયભેદઃ શક્યતે કલ્પયિતુમિત્યભિપ્રાયઃ

૪.૬૮૭૦
યથા સ્વપ્નમયો જીવો જાયતે મ્રિયતેઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

યથા માયામયો જીવો જાયતે મ્રિયતેઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

યથા નિર્મિતકો જીવો જાયતે મ્રિયતેઽપિ ચ ।
તથા જીવા અમી સર્વે ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

ભાષ્ય ૪.૬૮૭૦
માયામયો માયાવિના યઃ કૃતો નિર્મિતકો મન્ત્રૌષધ્યાદિભિર્નિષ્પાદિતઃ ।
સ્વપ્નમાયાનિર્મિતકા અણ્ડજાતયો જીવા યતા જાયન્તે મ્રિયન્તે ચ તછા મનુષ્યાદિલક્ષણા અવિદ્યમાના એવ ચિત્ત વિકલ્પનામાત્રા ઇત્યર્તઃ

૪.૭૧
ન કશ્ચિજ્જાયતે જીવઃ સંભવોઽસ્ય ન વિદ્યતે ।
એતત્તદુત્તમં સત્યં યત્ર કિઞ્ચિન્ન જાયતે

ભાષ્ય ૪.૭૧
વ્યવહારસત્યવિષયે જીવાનાં જન્મમરણાદીઃ સ્વપ્નાદિ જીવવદિત્યુક્તમ્ ।
ઉત્તમં તુ પરમાર્થસત્યં ન કશ્ચિજ્જાયતે જીવ ઇતિ ।
ઉક્તાર્થમન્યત્

૪.૭૨
ચિત્તસ્પન્દિકમેવેદં ગ્રાહ્યગ્રાહકવદ્દ્વયમ્ ।
ચિત્તં નિર્વિષયં નિત્યમસઙ્ગં તેન કીર્તિતમ્

ભાષ્ય ૪.૭૨
સર્વં ગ્રાહ્યગ્રાહકવચ્ચિત્તસ્પન્દિતમેવ દ્વયં ચિત્તં પરમાર્થત આત્મૈવેતિ નિર્વિષયં તેન નિર્વિષયત્વેન નિત્યમસઙ્ગં કીર્તિતમ્ ।
"અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃ"(બૃ.ઉ. ૪ । ૩ । ૧૫,૧૬) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સવિષયસ્ય હિ વિષયે સઙ્ગઃ ।
નિર્વિષયત્વાચ્ચિત્તમસઙ્ગમિત્યર્થઃ

૪.૭૩
નનુ નિર્વિષયત્વેન ચેદસઙ્ગત્વં ચિત્તસ્ય ન નિઃસઙ્ગતા ભવતિ યસ્માચ્છાસ્તા શાસ્ત્રં શિષ્યશ્ચેત્યેવમાદેર્વિષયસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
નૈષ દોષઃ ૑ કસ્માત્
યોઽસ્તિ કલ્પિતસંવૃત્યા પરમાર્થેન નાસ્ત્યસૌ ।
પરતન્ત્રાભિસંવૃત્યા સ્યાન્નાસ્તિ પરમાર્થતઃ

ભાષ્ય ૪.૭૩
યઃ પદાર્થઃ શાસ્ત્રાદિર્વિદ્યતે સ કલ્પિતસંવૃત્યા૑ કલ્પિતા ચ સા પરમાર્થપ્રતિપત્યુપાયત્વેન સંવૃતિશ્ચ સા, તયા યોઽસ્તિ પરમાર્થેન નાસ્ત્યસૌ ન વિદ્યતે ।
જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
યશ્ચ પરતન્ત્રાભિસંવૃત્યા પરશાસ્ત્રવ્યવહારેણ સ્યાત્પદાર્થઃ સ પરમાર્થતો નિરૂપ્યમાણો નાસ્ત્યેવ ।
તેન યુક્તમુક્તમસઙ્ગં તેન કીર્તિમિતિ

૪.૭૪
નનુ શાસ્ત્રાદીનાં સંવૃતિત્વેઽજ ઇતીયમપિ કલ્પનાં સંવૃતિઃ સ્યાત્?
સત્યમેવમ્
અજઃ કલ્પિતસંવૃત્યા પરમાર્થેન નાપ્યજઃ ।
પરતન્ત્રાદિનિષ્પત્ત્યા સંવૃત્યા જાયતે તુ સઃ

ભાષ્ય ૪.૭૪
શાસ્ત્રાદિકલ્પિતસંવૃત્યૈવાજ ઇત્યુચ્યતે ।
પરમાર્થેન નાપ્યજો યસ્માત્પરતન્ત્રાભિનિષ્પત્ત્યા પરશાસ્ત્રસિદ્ધિમપેક્ષ્ય યોઽજ ઇત્યુક્તઃ સ સંવૃત્યા જાયતે ।
અતોઽજ ઇતીયમપિ કલ્પના પરમાર્થવિષયે નૈવ ક્રમત ઇત્યર્થઃ

૪.૭૫
યસ્માદસદ્વિષયસ્તસ્માત્
અભૂતાભિનિવેશોઽસ્તિ દ્વયં તત્ર ન વિદ્યતે ।
દ્વયાભાવં સ બુદ્ધ્વૈવ નિર્નિમિત્તો ન જાયતે

ભાષ્ય ૪.૭૫
અસત્યભૂતે દ્વૈતેઽભિનિવેશોઽસ્તિ કેવલમ્ ।
અભિનિવેશ આગ્રહમાત્રમ્ ।
દ્વયં તત્ર ન વિદ્યતે ।
મિથ્યાભિનિવેશમાત્રં ચ જન્મનઃ કારણં યસ્માત્તસ્માદ્દ્વયાભાવં બુદ્ધ્વા નિર્નિમિત્તો નિવૃત્તમિથ્યાદ્વયાભિનિવેશો યઃ સ ન જાયતે

૪.૭૬
યદા ન લભતે હેતૂનુત્તમાધમમધ્યમાન્ ।
તદા ન જાયતે ચિત્તં હેત્વભાવે ફલં કુતઃ

ભાષ્ય ૪.૭૬
જાત્યાશ્રમવિહિતા અશીર્વર્જિતૈરનુષ્ઠીયમાના ધર્મા દેવત્વાદિપ્રાપ્તિહેતવ ઉત્તમાઃ કેવલાશ્ચ ધર્માઃ ।
અધર્મવ્યામિશ્રા મનુષ્યત્વાદિપ્રાપ્ત્યર્થા મધ્યમાઃ ।
તિર્યગાદિપ્રાપ્તિનિમિત્તા અધર્મલક્ષણાઃ પ્રવૃત્તિવિશેષાશ્ચાધમાઃ ।
તાનુત્તમમધ્યમાધમાનવિદ્યાપરિકલ્પિતાન્યદૈકમેવાદ્વિતીયમાત્મતત્ત્વં સર્વકલ્પનાવર્જિતં જાનન્ન લભતે ન પશ્યતિ યથા બાલૈર્દૃશ્યમાનં ગગને મલં વિવેકી ન પશ્યતિ તદ્વત્તદા ન જાયતે નોત્પદ્યતે ચિત્તં દેવાદ્યાકારૈરુત્તમાધમમધ્યમફલરૂપેણ ન હ્યસતિ હેતૌ ફલમુત્પદ્યતે બીજાદ્યભાવ ઇવ સસ્યાદિ

૪.૭૭
હેત્વભાવે ચિત્તં નોત્પદ્યત ઇતિ હ્યુક્તમ્ ।
સ પુનરનુત્પત્તિશ્ચિત્તસ્ય કીદૃશીત્યુચ્યતે
અનિમિત્તસ્ય ચિત્તસ્ય યાનુત્પત્તિઃ સમાદ્વયા ।
અજાતસ્યૈવ સર્વસ્ય ચિત્તદૃશ્યં હિ તદ્યતઃ

ભાષ્ય ૪.૭૭
પરમાર્થદર્શનેન નિરસ્તધર્માધર્માખ્યોત્પત્તિનિમિત્તસ્યાનિમિત્તસ્ય ચિત્તસ્યેતિ યા મોક્ષાખ્યાનુત્પત્તિઃ સા સર્વદા સર્વાવસ્થાસુ સમા નિર્વિશેષાદ્વયા ચ ।
પૂર્વમપ્યજાતસ્યૈવાનુત્પન્નસ્ય ચિત્તસ્ય સર્વસ્યાદ્વયસ્યેત્યર્થઃ ।
યસ્માત્પ્રાગપુ વિજ્ઞાનાચ્ચિત્તદૃશ્યં તદદ્વયં જન્મ ચ તસ્માદજાતસ્ય સર્વસ્ય સર્વદા ચિત્તસ્ય સમાદ્વયૈવાનુત્પત્તિર્ન પુનઃ કદાચિદ્ભવતિ કદાચિદ્વા ન ભવતિ ।
સર્વદૈકરૂપૈવેત્યર્થઃ

૪.૭૮
યથોક્તેન ન્યાયેન જન્મનિમિત્તસ્ય દ્વયસ્યાભાવાત્
બુદ્ધ્વા નિમિત્તતાં સત્યાં હેતું પૃથગનાપ્નુવન્ ।
વીતશોકં તથાકામમભયં પદમશ્નુતે

ભાષ્ય ૪.૭૮
અનિમિત્તતાં ચ સત્યાં પરમાર્થરૂપાં બુદ્ધ્વા હેતું ધર્માદિકારણં દેવાદિયોનિપ્રાપ્તયે પૃથગનાપ્નુવન્નનુપાદદાનસ્ત્યક્તબાહ્યૈષણઃ સન્કામશોકાદિવર્જિતમવિદ્યાદિરહિતમભયં પદમશ્નુતે પુનર્ન જાયત ઇત્યર્થઃ

૪.૭૯
અભૂતાભિનિવેશાદ્ધિ સદૃશે તત્પ્રવર્તતે ।
વસ્ત્વભાવં સ બુધ્વૈવ નિઃસઙ્ગં વિનિવર્તતે

ભાષ્ય ૪.૭૯
યસ્માદ્ભૂતાભિનિવેશાદસતિ દ્વયે દ્વયાસ્તિત્વનિશ્ચયોઽભૂતાભિનિવેશસ્તસ્માદવિદ્યાવ્યામોહરૂપાદ્ધિ સદૃશે તદનુરૂપે તચ્ચિત્તં પ્રવર્તતે ।
તસ્ય દ્વયસ્ય વસ્તુનોઽભાવં યદા બુદ્ધવાંસ્તદા તસ્માન્નિઃસઙ્ગો નિરપેક્ષં સદ્વિનિવર્તતેઽભૂતાભિનિવેશવિષયાત્

૪.૮૦
નિવૃત્તસ્યાપ્રવૃત્તસ્ય નિશ્ચલા હિ તથા સ્થિતિઃ ।
વિષયઃ સ હિ બુદ્ધાનાં તત્સામ્યમજમદ્વયમ્

ભાષ્ય ૪.૮૦
નિવૃતસ્ય દ્વૈતવિષયાદ્વિષયાન્તરે ચાપ્રવૃત્તસ્યાભાવદર્શનેન ચિત્તસ્ય નિશ્ચલા ચલનવર્જિતા બ્રહ્મસ્વરૂપૈવ તદા સ્થિતિઃ ।
યૈષા બ્રહ્મસ્વરૂપા સ્થિતિશ્ચિત્તસ્યાદ્વયવિજ્ઞાનૈકરસઘનલક્ષણા, સ હિ યસ્માદ્વિષયો ગોચરઃ પરમાર્થદર્શિનાં બુદ્ધાનાં તસ્માત્તત્સામ્યં પરં નિર્વિશેષમજમદ્વયં ચ

૪.૮૧
પુનરપિ કીદૃશશ્ચાસૌ બુદ્ધાનાં વિષય ઇત્યાહ
અજમનિદ્રમસ્વપ્નં પ્રભાતં ભવતિ સ્વયમ્ ।
સકૃદ્વિભાતો હ્યેવૈષ ધર્મ ધાતુસ્વભાવતઃ

ભાષ્ય ૪.૮૧
સ્વયમેવ તત્પ્રભાતં ભવતિ, નાદિત્યપાદ્યપેક્ષમ્૑ સ્યયઞ્જ્યોતિઃ સ્વભાવમિત્યર્થઃ ।
સકૃદ્વિભાતઃ સદૈવ વિભાત ઇત્યેતદેષ એવંલક્ષણ આત્માખ્યો ધર્મો ધાતુસ્વભાવતો વસ્તુસ્વભાવત ઇત્યર્થઃ

૪.૮૨
એવમુચ્યમાનમપિ પરમાર્થતત્ત્વં કસ્માલ્લૌકિકૈર્ન ગૃહ્યત ઇત્યુચ્યતે
સુખમાવ્રિયતે નિત્યં દુઃખં વિવ્રિયતે સદા ।
યસ્ય કસ્ય ચ ધર્મસ્ય ગ્રહેણ ભગવાનસૌ

ભાષ્ય ૪.૮૨
યસ્માદ્યસ્ય કસ્યચિદ્દ્વયવસ્તુનો ધર્મસ્ય ગ્રહેણ ગ્રહણાવેશેન મિથ્યાભિનિવિષ્ટતયા સુખમાવ્રિયતેઽનાયાસેનાચ્છાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
દ્વયોપલબ્ધિનિમિત્તં હિ તત્રાવરણં ન યત્નાન્તરમપેક્ષ્યતે ।
દુઃખં ચ વિવ્રિયતે પ્રકટીક્રિયતે, પરમાર્થજ્ઞાનસ્ય દુર્લભત્વાત્ ।
ભગવાનસાવાત્મદ્વયો દેવ ઇત્યર્થઃ, અતો વેદાન્તૈરાચાર્યૈશ્ચ બહુશ ઉચ્યમાનોઽપિ નૈવ જ્ઞાતું શક્ય ઇત્યર્થઃ ।
"આશ્ચર્યો વક્તા કુશલોઽસ્ય લબ્ધા"(ક.ઉ.૧ । ૨ । ૭) ઇતિ શ્રુતેઃ

૪.૮૩
અસ્તિ નાસ્તીત્યાદિસૂક્ષ્મવિષયા અપિ પણ્ડિતાનાં ગ્રહા ભગવતઃ પરમાત્મન આવરણ એવ કિમુત મૂઢજનાનાં બુદ્ધિલક્ષણા ઇત્યેવમર્થં પ્રદર્શયન્નાહ
અસ્તિ નાસ્ત્યસ્તિ નાસ્તીતિ નાસ્તિ નાસ્તીતિ વા પુનઃ ।
ચલસ્થિરોભયાભાવૈરાવૃણોત્યે વ બાલિશઃ

ભાષ્ય ૪.૮૩
અસ્ત્યાત્મેતિ વાદી કશ્ચિત્પ્રતિપદ્યતે ।
નાસ્તીત્યપરો વૈનાશિકોઽસ્તિ નાસ્તીત્યપરોર્ઽધવૈનાશિકઃ સદસદ્વાદી દિગ્વાસાઃ ।
નાસ્તિ નાસ્તીત્યત્યન્તશૂન્યવાદી ।
તત્રાસ્તિભાવશ્ચલઃ, ઘટાદ્યનિત્યવિલક્ષણત્વાત્ ।
નાસ્તિભાવઃ સ્થિરઃ સદાવિશેષત્વાત્ ।
ઉભયં ચલસ્થિરવિષયત્વાત્સદસદ્ભાવોઽભાવોઽત્યન્તાભાવઃ ।
પ્રકારચતુષ્ટયસ્યાપિ તૈરતૈશ્ચલિસ્થિરોભયાભાવૈઃ સદસદાદિવાદી સર્વોઽપિ ભગવન્તમાવૃણોત્યેવ બાલિશોઽવિવેકી ।
યદ્યપિ પણ્ડિતો બાલિશ એવ પરમાર્થતત્ત્વાનવબોધાચ્કિમુ સ્વભાવમૂઢો જન ઇત્યભિપ્રાયઃ

૪.૮૪
કીદૃક્પુનઃ પરમાર્થતત્ત્વં યદવબોધાદબાલિશઃ પણ્ડિતો ભવતીત્યાહ
કોઠ્યશ્ચતસ્ર એતાસ્તુ ગ્રહૈર્યાસાં સદા વૃતઃ ।
ભગવાનાભિરસ્પૃષ્ટો યેન દૃષ્ટઃ સ સર્વદૃક્

ભાષ્ય ૪.૮૪
કોઠ્યઃ પ્રાવાદુકશાસ્ત્રનિર્ણયાન્તા એતા ઉક્તા અસ્તિ નાસ્તીત્યાદ્યાશ્ચતસ્રો યાસાં કોટીનાં ગ્રહૈર્ગ્રહણૈરૂપલબ્ધિનિશ્ચયૈઃ સદા સર્વદાવૃત આચ્છાદિતસ્તેષામેવ પ્રાવાદુકાનાં યઃ સ ભગવાનાભિરસ્તિનાસ્તીત્યાદિકોટિભિશ્ચતસૃભિરપ્યસ્પૃષ્ટોઽસ્ત્યાદિવિકલ્પનાવર્જિત ઇત્યેતદ્યેન મુનિના દૃષ્ટો જ્ઞાતો વેદાન્તેષ્વૌપનિષદઃ પુરુષઃ સ સર્વદૃક્સર્વજ્ઞઃ પરમાર્થપણ્ડિત ઇત્યર્થઃ

૪.૮૫
પ્રાપ્ય સર્વજ્ઞતાં કૃત્સ્નાં બ્રાહ્મણ્યં પદમદ્વયમ્ ।
અનાપન્નાદિમધ્યાન્તં કિમતઃ પરમીહતે

ભાષ્ય ૪.૮૫
પ્રાપ્યૈતાં યથોક્તાં કૃત્સ્નાં સમસ્તાં સર્વજ્ઞતાં બ્રાહ્મણ્યં પદં"સ બ્રાહ્મણઃ"(બૃ.ઉ.૩ । ૮ । ૧૦) "એષ નિત્યો મહિમા બ્રાહ્મણસ્ય" (બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૩) ઇતિ શ્રુતેઃ ૑ આદિમધ્યાન્તા ઉત્પત્તિસ્થિતિલયા અનાપન્ના અપ્રાપ્તા યસ્યાદ્વયસ્ય પદસ્ય ન વિદ્યન્તે તદનાપન્નાદિમધ્યાન્તં બ્રાહ્મણ્યં પદમ્, તદેવ પ્રાપ્ય લબ્ધ્વા કિમતઃ પરમસ્માદાત્મલાભાદૂર્ધ્વમીહતે ચેષ્ટતે નિષ્પ્રયોજનમિત્યર્થઃ ।
"નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થઃ"(ગીતા ૩ । ૧૮) ઇત્યાદિસ્મૃતેઃ

૪.૮૬
વિપ્રાણાં વિનયો હ્યેષ શમઃ પ્રાકૃત ઉચ્યતે ।
દમઃ પ્રકૃતિદાન્તત્વાદેવં વિદ્વાઞ્શમં વ્રજેત્

ભાષ્ય ૪.૮૬
વિપ્રાણાં બ્રાહ્મણાનાં વિનયો વિનીતત્વં સ્વાભાવિકં યદેતાત્મસ્વરૂપેણાવસ્થાનમ્ ।
એષ વિનયઃ શમોઽપ્યેષ એવ પ્રાકૃતઃ સ્વાભાવિકોઽકૃતક ઉચ્યતે ।
દમોઽપ્યેષ એવ પ્રકૃતિદાન્તત્વાત્સ્વભાવત એવ ચોપશાન્તરૂપત્વાદ્બ્રહ્મણઃ ।
એવં યથોક્તં સ્વભાવોપશાન્તં બ્રહ્મ વિદ્વાઞ્શમમુપશાન્તિં સ્વાભાવિકીં બ્રહ્મસ્વરૂપાં વ્રજેદ્બ્રહ્મસ્વરૂપેણાવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ

૪.૮૭
એવમન્યોન્યવિરુદ્ધત્વાત્સંસારકારણાનિ રાગદ્વેષદોષાસ્પદાનિ પ્રાવાદુકાનાં દર્શનાનિ ।
અતો મિથ્યાદર્શનાનિ તાનીતિ તદ્યુક્તિભિરેવ દર્શયિત્વા ચતુષ્કોટિવર્જિતત્વાદ્રાહાદિદોષાનાસ્પદં સ્વભાવશાન્તમદ્વૈતદર્શનમેવ સમ્યગ્દર્શમિત્યુપસંહૃતમ્ ।
અથેદાનીં સ્વપ્રક્રિયાપ્રદર્શનાર્થ આરમ્ભઃ
સવસ્તુ સોપલમ્ભં ચ દ્વયં લૌકિકમિષ્યતે ।
અવસ્તુ સોપલમ્ભં ચ શુદ્ધં લૌકિકમિષ્યતે

ભાષ્ય ૪.૮૭
સવસ્તુ સંવૃતિસતા વસ્તુના સહ વર્તત ઇતિ સવસ્તુ, તથા ચોપલબ્ધિરુપલમ્ભસ્તેન સહ વર્તત ઇતિ સોપલ્ભં ચ શાસ્ત્રાદિસર્વવ્યવહારાસ્પદં ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણં દ્વયં લૌકિકં લોકાદનપેતં લોકિકં જાગરિતમિત્યેતત્ ।
એવં લક્ષણં જાગરિતમિષ્યતે વેદાન્તેષુ ।
અવસ્તુ સંવૃતેરપ્યભાવાત્ ।
સોપલમ્ભં વસ્તુવદુપલમ્ભનમુપલમ્ભોઽસત્યપિ વસ્તુનિ તેન સહ વર્તત ઇતિ સોપલમ્ભં ચ ।
શુદ્ધં કેવલં પ્રવિભક્તં જાગરિતાત્સ્થૂલાલ્લૌકિકં સર્વપ્રાણિસાધારણત્વાદિષ્યતે સ્વપ્ન ઇત્યર્થઃ

૪.૮૮
અવસ્ત્વનુપલમ્ભં ચ લોકોત્તરમિતિ સ્મૃતમ્ ।
જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ વિજ્ઞેયં સદા બુદ્ધૈઃ પ્રકીર્તિતમ્

ભાષ્ય ૪.૮૮
અવસ્ત્વનુપલમ્ભં ચ ગ્રાહ્યગ્રહણવર્જિતમિત્યેતત્, લોકોત્તરમત એવ લોકાતીતમ્ ।
ગ્રાહ્યગ્રહણવિષયો હિ લોકસ્તદભાવાત્સર્વપ્રવૃત્તિબીજં સુષુપ્તમિત્યેતદેવં સ્મૃતમ્ ।
સોપાયં પરમાર્થતત્ત્વં લૌકિકં શુદ્ધલૌકિકં લોકોત્તરં ચ ક્રમેણ યેન જ્ઞાનેન જ્ઞાયતે તજ્જ્ઞાનમ્ ।
જ્ઞેયમેતાન્યેવ ત્રીણિ ।
એતદ્વ્યતિરેકેણ જ્ઞેયાનુપપત્તેઃ સર્વપ્રાવાદુકકલ્પિતવસ્તુનોઽત્રૈવાન્તર્ભાવાત્ ।
વિજ્ઞેયં પરમાર્થસત્યં તુર્યાખ્યમદ્વયમજમાત્મતત્ત્વમિત્યર્થઃ ।
સદા સર્વદૈ૯ અલ્લૌકિકાદિવિજ્ઞેયાન્તં બુદ્ધૈઃ પરમાર્થદર્શિભિર્બ્રહ્મવિદ્ભિઃ પ્રકીર્તિતમ્

૪.૮૯
જ્ઞાને ચ ત્રિવિધે જ્ઞેયે ક્રમેણ વિદિતે સ્વયમ્ ।
સર્વજ્ઞતા હિ સર્વત્ર ભવતીહ મહાધિયઃ

ભાષ્ય ૪.૮૯
જ્ઞાને ચ લૌકિકાદિવિષયે, જ્ઞેયે ચ લૌકિકાદૌ ત્રિવિધે પૂર્વં લૌકિકં સ્થૂલમ્, તદભાવેન પશ્ચાચ્છુદ્ધં લૌકિકમ્, તથાભાવેન લોકોત્તરમિત્યેવં ક્રમેણ સ્થાનત્રયાભાવેન પરમાર્થસત્યે તુર્યેઽદ્વયેઽજેઽભયે વિદિતે સ્વયમેવાત્મસ્વરૂપમેવ સર્વજ્ઞતા સર્વશ્ચાસૌ જ્ઞશ્ચ સર્વજ્ઞસ્તદ્ભાવઃ સર્વજ્ઞતા, ઇહાસ્મિંલ્લોકે ભવતિ મહાધિયો મહાબુદ્ધેઃ ।
સર્વલોકાતિશયવસ્તુવિષયબુદ્ધિત્વાદેવંવિદઃ સર્વત્ર સર્વદા ભવતિ ।
સકૃદ્વિદિતે સ્વરૂપે વ્યભિચારાભાવાદિત્યર્થઃ ।
ન હિ પરમાર્થવિદો જ્ઞાનોદ્ભવાભિભવૌ સ્તો યથાન્યેષાં પ્રાવાદુકાનામ્

૪.૯૦
લૌકિકાદીનાં ક્રમેણ જ્ઞેયત્વેન નિર્દેશાદસ્તિત્વાશઙ્કા પરમાર્થતો મા ભૂદિત્યાહ
હેયજ્ઞેયાપ્યપાક્યાનિ વિજ્ઞેયાન્યગ્રયાણતઃ ।
તેષામન્યત્ર વિજ્ઞેયાદુપલમ્ભસ્ત્રિષુ સ્મૃતઃ

ભાષ્ય ૪.૯૦
હેયાનિ ચ લૌકિકાદીનિ ત્રીણિ જાગરિતસ્વપ્નસુષુપ્તાન્યાત્મન્યસત્ત્વેન રજ્જ્વાં સર્પવદ્ધાતવ્યાનીત્યર્થઃ ।
જ્ઞેયમિહ ચતુષ્કોટિવર્જિતં પરમાર્થતત્ત્વમ્ ।
આપ્યાન્યાપ્તવ્યાનિ ત્યક્તબાહ્યૈષણાત્રયેણ ભિક્ષુણા પાણ્ડિત્યબાલ્યમૌનાખ્યાનિ સાધનાનિ ।
પાક્યાનિ રાગદ્વેષમોહાદયો દોષાઃ કષાયાખ્યાનિ પક્તવ્યાનિ ।
સર્વાણ્યેતાનિ હેયજ્ઞેયાપ્યપાક્યાનિ વિજ્ઞેયાનિ ભિક્ષુણોપાયત્વેનેત્યર્થઃ, અગ્રયાણાતઃ પ્રથમતઃ ।
તેષાં હેયાદીનામન્યત્ર વિજ્ઞેયાત્પરમાર્થસત્યં વિજ્ઞેયં બ્રહ્મૈકં વર્જયિત્વા, ઉપલ્ભનમુપલમ્ભોઽવિદ્યાકલ્પનામાત્રમ્ ।
હેયાપ્યાપક્યેષુ ત્રિષ્વપિ સ્મૃતો બ્રહ્મવિદ્ભિર્ન પરમાર્થસત્યતા ત્રયાણામિત્યર્થઃ

૪.૯૧
પરમાર્થતસ્તુ
પ્રકૃત્યાકાશવજ્જ્ઞેયાઃ સર્વે ધર્મા અનાદયઃ ।
વિદ્યતે ન હિ નાનાત્વં તેષાં ક્વચન કિઞ્ચનઃ

ભાષ્ય ૪.૯૧
પ્રકૃત્યા સ્વભાવત આકાશવદાકાશતુલ્યાઃ સૂક્ષ્મનિરઞ્જનસર્વગતત્વૈઃ સર્વે ધર્મા આત્માનો જ્ઞેયાં મુમુક્ષુભિરનાદયો નિત્યાઃ ।
બહુવચનકૃતભેદાશઙ્કાં નિરાકુર્વન્નાહ ક્વચન કિઞ્ચન કિન્દિદણુમાત્રમપિ તેષાં ન વિદ્યતે નાનાત્વમિતિ

૪.૯૨
જ્ઞેયતાપિ ધર્માણાં સંવૃત્યૈવ ન પરમાર્થત ઇત્યાહ
આદિબુદ્ધાઃ પ્રકૃત્યૈવ સર્વે ધર્માઃ સુનિશ્ચિતાઃ ।
યસ્યૈવં ભવતિ ક્ષાન્તિઃ સોઽમૃતત્વાય કલ્પતે

ભાષ્ય ૪.૯૨
યસ્માદાદૌ બુદ્ધા આદિબુદ્ધાઃ પ્રકૃત્યૈવ સ્વભાવત એવ યથા નિત્યપ્રકાશસ્વરૂપઃ સવિતૈવં નિત્યબોધસ્વરૂપા ઇત્યર્થઃ સર્વે ધર્માઃ સર્વ આત્માનઃ ।
ન ચ તેષાં નિશ્ચયઃ કર્તવ્યો નિત્યનિશ્ચિતસ્વરૂપા ઇત્યર્થઃ ।
ન સંદિહ્યમાનસ્વરૂપા એવં નૈવં ચેતિ ।
યસ્ય મુમુક્ષોરેવં યથોક્તપ્રકારેણ સર્વદા બોધનિશ્ચયનિરપેક્ષતાત્માર્થં પરાર્થં વા યથા સવિતા નિત્યં પ્રકાશાન્તરનિરપેક્ષઃ સ્વાર્થં પરમાર્થં ચેત્યેવં ભવતિ ક્ષાન્તિર્બોધકર્તવ્યતાનિરપેક્ષતા સર્વદા સ્વાત્મનિ સ અમૃતત્વાયામૃતભાવાય કલ્પતે મોક્ષાય સમર્થો ભવતીત્યર્થઃ

૪.૯૩
તથા નાપિ શાન્તિકર્તવ્યતાત્મનીત્યાહ
આદિશાન્તા હ્યનુત્પન્નાઃ પ્રકૃત્યૈવ સુનિર્વૃતાઃ ।
સર્વે ધર્માઃ સમાભિન્ના અજં સામ્યં વિશારદમ્

ભાષ્ય ૪.૯૩
યસ્માદાદિશાન્તા નિત્યમેવ શાન્તા અનુત્પન્ના અજાશ્ચ પ્રકૃત્યૈવ સુનિર્વૃતાઃ સુષ્ઠૂપરતસ્વભાવા ઇત્યર્થઃ, સર્વે ધર્માઃ સમાશ્ચાભિન્નાશ્ચ સમાભિન્નાઃ, અજં સામ્યં વિશારદં વિશુદ્ધમાત્મતત્વં યસ્માત્તસ્માચ્છાન્તિર્મોક્ષો વા નાસ્તિ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ, ન હિ નિત્યૈકસ્વભાવસ્ય કૃતં કિઞ્ચિદર્થવત્સ્યાત્

૪.૯૪
યે યથોક્તં પરમાર્થતત્ત્વં પ્રતિપન્નાસ્ત એવાકૃપણા લોકે કૃપણા એવાન્ય ઇત્યાહ
વૈશારદ્યં તુ વૈ નાસ્તિ ભેદે વિચરતાં સદા ।
ભેદનિમ્નાઃ પૃથગ્વાદાસ્તસ્માત્તે કૃપણાઃ સ્મૃતાઃ

ભાષ્ય ૪.૯૪
યસ્માદ્ભેદનિમ્ના ભેદાનુયાયિનઃ સંસારાનુગા ઇત્યર્થઃ ૑ કે? પૃદગ્વાદાઃ પૃથઙ્નાના વસ્ત્વિત્યેવં વદનં યેષાં તે પૃથગ્વાદા દ્વૈતિન ઇત્યર્થઃ, તસ્માત્તે કૃપણાઃ ક્ષુદ્રાઃ સ્મૃતાઃ૑ યસ્માદ્વૈશારદ્યં વિશુદ્ધિર્નાસ્તિ તેષાં ભેદે વિચરતાં દ્વૈતમાર્ગેઽવિદ્યાકલ્પિતે સર્વદા વર્તમાનાનામિત્યર્થઃ ।
અતો યુક્તમેવ તેષાં કાર્પણ્યમિત્યભિપ્રાયઃ

૪.૯૫
યદિદં પરમાર્થતત્ત્વમમહાત્મભિરપણ્ડિતૈર્વેદાન્તબહિઃષ્ઠૈઃ ક્ષુદ્રૈરલ્પપ્રજ્ઞૈરનવગાહ્યમિત્યાહ
અજે સામ્યે તુ યે કેચિદ્ભવિષ્યન્તિ સુનિશ્ચિતાઃ ।
તે હિ લોકે મહાજ્ઞાનાસ્તચ્ચ લોકો ન ગાહતે

ભાષ્ય ૪.૯૫
અજે સામ્યે પરમાર્થતત્ત્વ એવમેવેતિ યે કેચિત્સ્ત્રાયદયોઽપિ સુનિશ્ચિતા ભવિષ્યન્તિ ચેત્ત એવ હિ લોકે મહાજ્ઞાના નિરતિશય તત્ત્વવિષયજ્ઞાના ઇત્યર્થઃ ।
તચ્ચ તેષાં વર્ત્મ તેષાં વિદિતં પરમાર્થતત્ત્વં સામાન્યબુદ્ધિરન્યો લોકો ન ગાહતે નાવતરિતિ ન વિષયીકરોતીત્યર્થઃ ।
સર્વાભૂતાત્મભૂતસ્ય સર્વભૂતહિતસ્ય ચ ।
દેવા અપિ માર્ગે મુહ્યન્ત્યપદસ્ય પદૈષિણઃ ।
"શકુનીનામિવાકાશે ગતિર્નૈવોપલભ્યતે"(મહા.શા.૨૩૯ । ૨૩,૨૪) ઇત્યાદિસ્મરણાત્

૪.૯૬
કથં મહાજ્ઞાનત્વમિત્યાહ
અજેષ્વજમસંક્રાન્તં ધર્મેષુ જ્ઞાનમિષ્યતે ।
યતો ન ક્રમતે જ્ઞાનમસઙ્ગં તેન કીર્તિતમ્

ભાષ્ય ૪.૯૬
અજેષ્વનુત્પન્નેષ્વચલેષુ ધર્મેષ્વાત્મસ્વજમચલં ચ જ્ઞાનમિષ્યતે સવિતરીવૌષ્ણ્યં પ્રકાશશ્ચ યતસ્તસ્માદસંક્રાન્તમર્થાન્તરે જ્ઞાનમજમિષ્યતે ।
યસ્માન્ન ક્રમતેર્ઽથાન્તરે જ્ઞાનં તેન કારણેનાસઙ્ગં તત્કીર્તિતમાકાશકલ્પમિત્યુક્તમ્

૪.૯૭
અણુમાત્રેઽપિ વૈધર્મ્યે જાયમાનેઽવિપશ્ચિતઃ ।
અસઙ્ગતા સદા નાસ્તિ કિમુતાવરણચ્યુતિઃ

ભાષ્ય ૪.૯૭
ઇતોઽન્યેષાં વાદિનામણુમાત્રેઽપિ વૈધર્મ્યે વસ્તુનિ બહિરન્તર્વા જાયમાન ઉત્પાદ્યમાનેઽવિપશ્ચિતોઽવિવેકિનોઽસઙ્ગતા અસઙ્ગત્વં સદા નાસ્તિ કિમુત વક્તયવ્યમાવરણચ્યુતિર્બન્ધનાશો નાસ્તીતિ

૪.૯૮
તેષામાવરણચ્યુતિર્નાસ્તીતિ બ્રુવતાં સ્વસિદ્ધાન્તેઽભ્યુપગતં તર્હિ ધર્માણામાવરણમ્ ।
નેત્યુચ્યતે ।
અલબ્ધાવરણાઃ સર્વે ધર્માઃ પ્રકૃતિનિર્મલાઃ ।
આદૌ બુદ્ધાસ્તથા મુક્તા બુધ્યન્ત ઇતિ નાયકાઃ

ભાષ્ય ૪.૯૮
અલબ્ધાવરણાઃ અલબ્ધમપ્રાપ્તમાવરણમવિદ્યાદિબન્ધનં યેષાં તે ધર્મા અલબ્ધાવરણા બન્ધનરહિતા ઇત્યર્થઃ, પ્રકૃતિનિર્મલાઃ સ્વભાવશુદ્ધા આદૌ બુદ્ધાસ્તથા મુક્તા યસ્માન્નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવાઃ ।
યદ્યેવં કથં તર્હિ બુધ્યન્ત ઇત્યુચ્યતે?
નાયકાઃ સ્વામિનઃ સમર્થા બોદ્ધું બોધશક્તિમત્સ્વભાવા ઇત્યર્થઃ, યથા નિત્યપ્રકાશસ્વરૂપોઽપિ સવિતા પ્રકાશત ઇત્યુચ્યતે યથા વા નિત્યનિવૃત્તગતયોઽપિ નિત્યમેવ શૈલાસ્તિષ્ઠન્તીત્યુચ્યતે તદ્વત્

૪.૯૯
ક્રમતે ન હિ બુદ્ધસ્ય જ્ઞાનં ધર્મેષુ તાયિનઃ ।
સર્વે ધર્માસ્તથા જ્ઞાનં નૈતદ્બુદ્ધેન ભાષિતમ્

ભાષ્ય ૪.૯૯
યસ્માન્ન હિ ક્રમતે બુદ્ધસ્ય પરમાર્થદર્શિનો જ્ઞાનં વિષયાન્તરેષુ ધર્મેષુ ધર્મસંસ્થં સવિતરીવ પ્રભા, તાયિનસ્તાયોઽસ્યાસ્તીતિ તાયી, સંતાનવતો નિરન્તરસ્યાકાશકલ્પસ્યેત્યર્થઃ, પૂજાવતો વા પ્રજ્ઞાવતો વા, સર્વે ધર્મા આત્માનોઽપિ તથા જ્ઞાનવદેવાકાશકલ્પત્વાન્ન ક્રમન્તે ક્વચિદપ્યર્થાન્તર ઇત્યર્થઃ ।
યદાદાવુપન્યસ્તં જ્ઞાનેનાકાશકલ્પેનેત્યાદિ તદિદમાકાશકલ્પસ્ય તાયિનો બુદ્ધસ્ય તદનન્યત્વાદાકાશકલ્પં જ્ઞાનં ન ક્રમયે ક્વચિદપ્યર્થાન્તરે ।
તથા ધર્મા ઇતિ ।
આકાશમિવાચલમવિક્રિયં નિરવયવં નિત્યમદ્વિતીયમસઙ્ગમદૃશ્યમગ્રાહ્યમશનાયાદ્યતીતં બ્રહ્માત્મતત્ત્વમ્ ।
"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૨૩) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞાતૃભેદરહિતં પરમાર્થતત્ત્વમદ્વયમેતન્ન બુદ્ધેન ભાષિતમ્ ।
યદ્યપિ બાહ્યાર્થનિરાકરણં જ્ઞાનમાત્રકલ્પના ચાદ્વયવસ્તુસામીપ્યમુક્તમ્ ।
ઇદં તુ પરમાર્થતત્ત્વમદ્વૈતં વેદાન્તેષ્વેવ વિજ્ઞેયમિત્યર્થઃ

૪.૧૦૦
શાસ્ત્રસમાપ્તૌ પરમાર્થતત્ત્વસ્તુત્યર્થં નમસ્કાર ઉચ્યતે
દુર્દર્શમતિગમ્ભીરમજં સામ્યં વિશારદમ્ ।
બુદ્ધ્વા પદમનાનાત્વં નમસ્કુર્મો યથાબલમ્

ભાષ્ય ૪.૧૦૦
દુર્દર્શં દુઃખેન દર્શનમસ્યેતિ દુર્દર્શમ્, અસ્તિ નાસ્તીતિ ચતુષ્કોટિવર્જિતતત્વાદ્દુર્વિજ્ઞેયમિત્યર્થઃ ।
અત એવાતિગમ્ભીરં દુષ્પર્વેશં મહાસમુદ્રવદકૃતપ્રજ્ઞૈઃ, અજં સામ્યં વિશારદમીદૃક્પદમનાનાત્વં નાનાત્વવર્જિતં બુદ્ધ્વાવગમ્ય તદ્ભૂતાઃ સન્તો નમસ્કુર્મસ્તસ્મૈ પદાય, અવ્યવહાર્યમપિ વ્યવહારગોચરમાપાદ્ય યથાબલં યથાશક્તીત્યર્થઃ

ઇતિ શઙ્કરભગવતઃ કૃતૌ ગૌડપાદીયાગમશાસ્ત્રવિવરણેઽલાતશાન્ત્યાખ્યં ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ॥
ઓં શન્તિઃ! શાન્તિઃ!! શાન્તિઃ!!!