મધ્યાન્તવિભાગકારિકાભાષ્ય · ભાગ 115

નમો બુદ્ધાય ।
[અભ્યર્ચન]
શાસ્ત્રસ્યાસ્ય પ્રણેતારમ્ અભ્યર્હ્ય સુગતાત્મજં [।]
વક્તારં ચાસ્મદાદિભ્યો યતિષ્યે ઽર્થવિવેચને ॥
[શાસ્ત્રશરીર]
તત્રાદિતઃ શાસ્ત્રશરીરં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
લક્ષણં હ્ય્ આવૃતિસ્ તત્વં પ્રતિપક્ષસ્ય ભાવના ।
તત્ર ચ સ્થા ફલપ્રાપ્તિર્ યાનાનુત્તર્યમ્ એવ ચ ॥
ઇત્ય્ એતે સપ્તાર્થા હ્ય્ અસ્મિં ચ્છાસ્ત્રે ઉપદિશ્યન્તે । યદ્ ઉત લક્ષણં આવરણં તત્વં પ્રતિપક્ષસ્ય ભાવના । તસ્યામ્ એવ ચ પ્રતિપક્ષભાવનાયામ્ અવસ્થા ફલપ્રાપ્તિશ્ ચ યાનાનુત્તત્યઞ્ ચ સપ્તમો ઽર્થઃ ।
[છપ્તેર્ ઇ. લક્ષણપરિચ્છેદ]
[1. અભૂતપરિકલ્પ; અ. સદસલ્લક્સણ]
તત્ર લક્ષણમ્ આરભ્યાહ ।
અભૂતપરિકલ્પો ઽસ્તિ દ્વયન્ તત્ર ન વિદ્યતે ।
શૂન્યતા વિદ્યતે ત્વ્ અત્ર તસ્યામ્ અપિ સ વિદ્યતે ॥ 1.1
તત્રાભૂતપરિકલ્પો ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પઃ । દ્વયં ગ્રાહ્યં ગ્રાહકઞ્ ચ । શૂન્યતા તસ્યાભૂતપરિકલ્પસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન વિરહિતતા । તસ્યામ્ અપિ સ વિદ્યત ઇત્ય્ અભૂતપરિકલ્પઃ । એવં યદ્ યત્ર નાસ્તિ તત્ તેન શૂન્યમ્ ઇતિ યથાભૂતં સમનુપશ્યતિ યત્ પુનર્ અત્રાવશિષ્ટં ભવતિ તત્ સદ્ ઇહાસ્તીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતીત્ય્ અવિપરીતં શૂન્યતાલક્ષણમ્ ઉદ્ભાવિતં ભવતિ ।
ન શૂન્યં નાપિ ચાશૂન્યં તસ્માત્ સર્વં વિધીયતે ।
સત્વાદ્ અસત્વાત્ સત્વાચ્ ચ મધ્યમા પ્રતિપચ્ ચ સા ॥ ઇ.2
ન શૂન્યં શૂન્યતયા ચાભૂતપરિકલ્પેન ચ । ન ચાશૂન્યં દ્વયેન ગ્રાહ્યેન ગ્રાહકેણ ચ । સર્વં સંસ્કૃતં ચાભૂતપરિકલ્પાખ્યં । અસંસ્કૃતં ચ શૂન્યતાખ્યં । વિધીયતે નિર્દિશ્યતે સત્વાદ્ અભૂતપરિકલ્પસ્ય અસત્વાદ્ દ્વયસ્ય સત્વાચ્ ચ શૂન્યતાયા અભૂતપરિકલ્પે તસ્યાં ચાભૂતપરિકલ્પસ્ય સા ચ મધ્યમા પ્રતિપત્ । યત્ સર્વં । નૈકાન્તેન શૂન્યં નૈકાન્તેનાશૂન્યં । એવમ્ અયં પાઠઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાદિષ્વ્ અનુલોમિતો ભવતિ સર્વમ્ ઇદં ન શૂન્યં નાપિ ચાશૂન્યમ્ ઇતિ ।
[બ્. સ્વલક્ષણ]
એવમ્ અભૂતપરિકલ્પસ્ય સલ્લક્ષણમ્ અસલ્લક્ષણં ચ ખ્યાપયિત્વા । સ્વલક્ષણં ખ્યાપયતિ ।
અર્થસત્વાત્મવિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસં પ્રજાયતે ।
વિજ્ઞાનં નાસ્તિ ચાસ્યાર્થસ્ તદભાવાત્ તદ્ અપ્ય્ અસત્ ॥ ઇ.3
તત્રાર્થપ્રતિભાસં યદ્ રૂપાદિભાવેન પ્રતિભાસતે । સત્વપ્રતિભાસં યત્ પઞ્ચેન્દ્રિયત્વેન સ્વપરસન્તાનયોર્ [।] આત્મપ્રતિભાસં ક્લિષ્ટં મનઃ । આત્મમોહાદિસંપ્રયોગાત્ । વિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસં ષડ્ વિજ્ઞાનાનિ [।] નાસ્તિ ચાસ્યાર્થ ઇતિ । અર્થસત્વપ્રતિભાસસ્યાનાકારત્વાત્ । આત્મવિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસસ્ય ચ વિતથપ્રતિભાસત્વાત્ । ( મ્વ્ભ્ 19 ) તદભાવાત્ તદ્ અપ્ય્ અસદ્ ઇતિ । યત્ તદ્ગ્રાહ્યં રૂપાદિપઞ્ચેન્દ્રિયં મનઃ ષડ્વિજ્ઞાનસંજ્ઞકં ચતુર્વિધં તસ્ય ગ્રાહ્યસ્યાર્થસ્યાભાવાત્ તદ્ અપિ ગ્રાહકં વિજ્ઞાનમ્ અસત્ ।
અભૂતપરિકલ્પત્વં સિદ્ધમ્ અસ્ય ભવત્ય્ અતઃ ।
ન તથા સર્વથાભાવાત્ ।
યસ્માન્ ન તથાસ્ય ભાવો યથા પ્રતિભાસ ઉત્પદ્યતે । ન ચ સર્વથાભાવો ભ્રાન્તિમાત્રસ્યોત્પાદાત્। કિમર્થં પુનસ્ તસ્યાભાવ એવ નેષ્યતે । યસ્માત્ ।
તત્ક્ષયાન્ મુક્તિર્ ઇષ્યતે ॥ ઇ.4
અન્યથા ન બન્ધો ન મોક્ષઃ પ્રસિધ્યેદ્ ઇતિ સંક્લેશવ્યવદાનાપવાદદોષઃ સ્યાત્ ।
[ચ્. સંગ્રહલક્ષણ]
એવમ્ અભૂતપરિકલ્પસ્ય સ્વલક્ષણં ખ્યાપયિત્વા સંગ્રહલક્ષણં ખ્યાપયતિ । અભૂતપરિકલ્પમાત્રે સતિ યથા ત્રયાણાં સ્વભાવાનાં સંગ્રહો ભવતિ ।
કલ્પિતઃ પરતન્ત્રશ્ ચ પરિનિષ્પન્ન એવ ચ ।
અર્થાદ્ અભૂતકલ્પાચ્ ચ દ્વયાભાવાચ્ ચ દેશિતઃ ॥ ઇ.5
અર્થઃ પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવઃ । અભૂતપરિકલ્પઃ પરતન્ત્રઃ સ્વભાવઃ । ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાવઃ પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવઃ ।
[દ્. અસલ્લક્ષણાનુપ્રવેશોપાયલક્ષણ]
ઇદાનીં તસ્મિન્ન્ એવાભૂતપરિકલ્પે ઽસલ્લક્ષણાનુપ્રવેશોપાયલક્ષણં પરિદીપયતિ ।
ઉપલબ્ધિં સમાશ્રિત્ય નોપલબ્ધિઃ પ્રજાયતે ।
નોપલબ્ધિં સમાશ્રિત્ય નોપલબ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥ ઇ.6
વિજ્ઞપ્તિમાત્રોપલબ્ધિં નિશ્રિત્યાર્થાનુપલબ્ધિર્ જાયતે । અર્થાનુપલબ્ધિં નિશ્રિત્ય વિજ્ઞપ્તિમાત્રસ્યાપ્ય્ અનુપલબ્ધિર્ જાયતે । એવમ્ અસલ્લક્ષણં ગ્રાહ્યગ્રાહકયોઃ પ્રવિશતિ ।
ઉપલબ્ધેસ્ તતઃ સિદ્ધા નોપલબ્ધિસ્વભાવતા ।
ઉપલભ્યાર્થાભાવે ઉપલબ્ધ્યયોગાત્ ।

તસ્માચ્ ચ સમતા જ્ઞેયા નોપલમ્ભોપલમ્ભયોઃ ॥ ઇ.7
ઉપલબ્ધેર્ ઉપલબ્ધિત્વેનાસિદ્ધત્વાદ્ અભૂતાર્થપ્રતિભાસતયા તૂપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઽનુપલબ્ધિસ્વભાવાપિ સતી
[એ. પ્રભેદલક્ષણ]
તસ્યૈવેદાનીમ્ અભૂતપરિકલ્પસ્ય પ્રભેદલક્ષણં ખ્યાપયતિ ।
અભૂતપરિકલ્પશ્ ચ ચિત્તચૈત્તાસ્ ત્રિધાતુકાઃ ।
કામરૂપારૂપ્યાવચરભેદેન ।
[f. પર્યાયલક્ષણ]
પર્યાયલક્ષણં ચ ખ્યાપયતિ ।
તત્રાર્થદૃષ્ટિર્ વિજ્ઞાનં તદ્વિશેષે તુ ચૈતસાઃ ॥ ઇ.8
તત્રાર્થમાત્રે દૃષ્ટિર્ વિજ્ઞાનં । અર્થવિશેષે દૃષ્ટિશ્ ચૈતસા વેદનાદયઃ ।
[ગ્. પ્રવૃત્તિલક્ષણ]
પ્રવૃત્તિલક્ષણં ચ ખ્યાપયતિ ।
એકં પ્રત્યયવિજ્ઞાનં દ્વિતીયમ્ ઔપભોગિકં ।
ઉપભોગપરિચ્છેદપ્રેરકાસ્ તત્ર ચૈતસાઃ ॥ ઇ.9
આલયવિજ્ઞાનમ્ અન્યેષાં વિજ્ઞાનાનાં પ્રત્યયત્વાત્ પ્રત્યયવિજ્ઞાનં । તત્પ્રત્યયં પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનમ્ ઔપભોગિકં । ઉપભોગો વેદના । પરિચ્છેદઃ સંજ્ઞા । પ્રેરકાઃ સંસ્કારા વિજ્ઞાનસ્ય ચેતનામનસ્કારાદયઃ ।
[હ્. સંક્લેશલક્સણ]
સંક્લેશલક્ષણં ચ ખ્યાપયતિ।
છાદનાદ્ રોપણાચ્ ચૈવ નયનાત્ સંપરિગ્રહાત્ ।
પૂરણાત્ ત્રિપરિચ્છેદાદ્ ઉપભોગાચ્ ચ કર્ષણાત્ ॥ ઇ.10
નિબન્ધનાદ્ આભિમુખ્યાદ્ દુઃખનાત્ ક્લિશ્યતે જગત્ ।
તત્ર ચ્છાદનાદ્ અવિદ્યયા યથાભૂતદર્શનવિબન્ધનાત્ । રોપણાત્ સંસ્કારૈર્ વિજ્ઞાને કર્મવાસનાયાઃ પ્રતિષ્ઠાપનાત્ । નયનાદ્ વિજ્ઞાનેનોપપત્તિસ્થાનસંપ્રાપણાત્ । સંપરિગ્રહાન્ નામરૂપેણાત્મભાવસ્ય । પૂરણાત્ ષડાયતનેન । ત્રિપરિચ્છેદાત્ સ્પર્શેન । ઉપભોગાદ્ વેદનયા । કર્ષણાત્ તૃષ્ણયા કર્માક્ષિપ્તસ્ય પુનર્ભવસ્ય [।] નિબન્ધનાદ્ ઉપાદાનૈર્ વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્ત્યનુકૂલેષુ કામાદિષુ । આભિમુખ્યાદ્ ભવેન કૃતસ્ય કર્મણઃ પુનર્ભવે વિપાકદાનાયાભિમુખીકરણાત્ । દુઃખનાજ્ જાત્યા જરામરણેન ચ પરિક્લિશ્યતે જગત્ । સો ઽયં ।
ત્રેધા દ્વેધા ચ સંક્લેશઃ સપ્તધાભૂતકલ્પનાત્ ॥ ઇ.11
ત્રેધા સંક્લેશઃ । ક્લેશસંક્લેશઃ કર્મસંક્લેશઃ જન્મસંક્લેશશ્ ચ । તત્ર ક્લેશસંક્લેશો ઽવિદ્યાતૃષ્ણોપાદાનાનિ । કર્મસંક્લેશઃ સંસ્કારા ભવશ્ ચ । જન્મસંક્લેશઃ શેષાણ્ય્ અઙ્ગાનિ । દ્વેધા સંક્લેશઃ । હેતુસંક્લેશઃ ફલસંક્લેશશ્ ચ । ( મ્વ્ભ્ 22 ) તત્ર હેતુસંક્લેશઃ ક્લેશકર્મસ્વભાવૈર્ અઙ્ગૈઃ ફલસંક્લેશશ્ ચ શેષૈઃ । સપ્તધા સંક્લેશઃ સપ્તવિધો હેતુઃ । વિપર્યાસહેતુઃ । આક્ષેપહેતુઃ ઇ ઉપનયહેતુઃ । પરિગ્રહહેતુઃ । ઉપભોગહેતુઃ । આકર્ષણહેતુઃ । ઉદ્વેગહેતુશ્ ચ । તત્ર વિપર્યાસહેતુર્ અવિદ્યા । આક્ષેપહેતુઃ સંસ્કારાઃ । ઉપનયહેતુર્ વિજ્ઞાનં । પરિગ્રહહેતુર્ નામરૂપષડાયતને । ઉપભોગહેતુઃ સ્પર્શવેદને । આકર્ષણહેતુસ્ તૃષ્ણોપાદાનભવાઃ । ઉદ્વેગહેતુર્ જાતિજરામરણે । સર્વશ્ ચૈષ સંક્લેશો ઽભૂતપરિકલ્પાત્ પ્રવર્તત ઇતિ ।
[અભૂતપરિકલ્પપિણ્ડાર્થ]
પિણ્ડાર્થઃ પુનર્ અભૂતપરિકલ્પસ્ય નવવિધં લક્ષણં પરિદીપિતં ભવતિ । સલ્લક્ષણં । અસલ્લક્ષણં સ્વલક્ષણં । સંગ્રહલક્ષણં [।] અસલ્લક્ષણાનુપ્રવેશોપાયલક્ષણં । પ્રભેદલક્ષણં । પર્યાયલક્ષણં । પ્રવૃત્તિલક્ષણં । સંક્લેશલક્ષણઞ્ ચ ।
[2. શૂન્યતા]
એવમ્ અભૂતપરિકલ્પં ખ્યાપયિત્વા યથા શૂન્યતા વિજ્ઞેયા તન્ નિર્દિશતિ ।
લક્ષણં ચાથ પર્યાયસ્ તદર્થો ભેદ એવ ચ ।
સાધનં ચેતિ વિજ્ઞેયં શૂન્યતાયાઃ સમાસતઃ ॥ ઇ.12
[અ. સૂન્યતાલક્ષણ]
કથં લક્ષણં વિજ્ઞેયં ।
દ્વયાભાવો હ્ય્ અભાવસ્ય ભાવઃ શૂન્યસ્ય લક્ષણં ।
દ્વયગ્રાહ્યગ્રાહકસ્યાભાવઃ । તસ્ય ચાભાવસ્ય ભાવઃ શૂન્યતયા ( મ્વ્ભ્ 23 ) લક્ષણમ્ ઇત્ય્ અભાવસ્વભાવલક્ષણત્વં શૂન્યતાયાઃ પરિદીપિતં ભવતિ । યશ્ ચાસૌ તદભાવસ્વભાવઃ સ ।
ન ભાવો નાપિ ચાભાવઃ ।
કથં ન ભાવો યસ્માત્ દ્વયસ્યાભાવઃ । કથં નાભાવો યસ્માત્ દ્વયાભાવસ્ય ભાવઃ । એતચ્ ચ શૂન્યતાયા લક્ષણં । તસ્માદ્ અભૂતપરિકલ્પાન્
ન પૃથક્ત્વૈકલક્ષણં ॥ ઇ.13
પૃથક્ત્વે સતિ ધર્માદ્ અન્યા ધર્મતેતિ ન યુજ્યતે । અનિત્યતાદુઃખતાવત્ । એકત્વે સતિ વિશુદ્ધ્યાલમ્બનં જ્ઞાનં ન સ્યાત્ સામાન્યલક્ષણઞ્ ચ । એતેન તત્ત્વાન્યત્વવિનિર્મુક્તં લક્ષણં પરિદીપિતં ભવતિ ।
[બ્. સૂન્યતાપર્યાય]
કથં પર્યાયો વિજ્ઞેયઃ ।
તથતા ભૂતકોટિશ્ ચાનિમિત્તં પરમાર્થતા ।

ધર્મધાતુશ્ ચ પર્યાયાઃ શૂન્યતાયાઃ સમાસતઃ ॥ ઇ.14
[ચ્. શૂન્યતાપર્યાયાર્થ]
કથં પર્યાયાર્થો વિજ્ઞેયઃ ।
અનન્યથાવિપર્યાસતન્નિરોધાર્યગોચરૈઃ ।
હેતુત્વાચ્ ચાર્યધર્માણાં પર્યાયાર્થો યથાક્રમં ॥ ઇ.15
અનન્યથાર્થેન તથાતા નિત્યન્ તથૈવેતિ કૃત્વા [।] અવિપર્યાસાર્થેન ભૂતકોટિઃ વિપર્યાસાવસ્તુત્વાત્ । નિમિત્તનિરોધાર્થેનાનિમિત્તં સર્વનિમિત્તાભાવાત્ । આર્યજ્ઞાનગોચરત્વાત્ પરમાર્થઃ । પરમજ્ઞાનવિષયત્વાદ્ [।] આર્યધર્મહેતુત્વાદ્ ધર્મધાતુઃ । ( મ્વ્ભ્ 24 ) આર્યધર્માણાન્ તદાલમ્બનપ્રભવત્વાત્ । હેત્વર્થો હ્ય્ અત્ર ધાત્વર્થઃ ।
[દ્. શૂન્યતાપ્રભેદ]
કથં શૂન્યતાયાઃ પ્રભેદો જ્ઞેયઃ ।
સંક્લિષ્ટા ચ વિશુદ્ધા ચ ।
ઇત્ય્ અસ્યાઃ પ્રભેદઃ । કસ્યામ્ અવસ્થાયાં સંક્લિષ્ટા કસ્યાં વિશુદ્ધા ।
સમલા નિર્મલા ચ સા ।
યદા સહ મલેન વર્તતે તદા સંક્લિષ્ટા । યદા પ્રહીણમલા તદા વિશુદ્ધા । યદિ સમલા ભૂત્વા નિર્મલા ભવતિ કથં વિકારધર્મિણીત્વાદ્ અનિત્યા ન ભવતિ । યસ્માદ્ અસ્યાઃ
અબ્ધાતુકનકાકાશશુદ્ધિવચ્ છુદ્ધિર્ ઇષ્યતે ॥ ઇ.1
આગન્તુકમલાપગમાન્ ન તુ તસ્યાઃ સ્વભાવાન્યત્વં ભવતિ ।
[ષોડશવિધા શૂન્યતા]
અયમ્ અપરઃ પ્રભેદઃ ષોડશવિધા શૂન્યતા । અધ્યાત્મશૂન્યતા । બહિર્ધાશૂન્યતા । અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા । મહાશૂન્યતા । શૂન્યતાશૂન્યતા । પરમાર્થશૂન્યતા । સંસ્કૃતશૂન્યતા । અસંસ્કૃતશૂન્યતા । અત્યન્તશૂન્યતા । અનવરાગ્રસૂન્યતા । અનવકારશૂન્યતા । પ્રકૃતિશૂન્યતા । લક્ષણશૂન્યતા । સર્વધર્મશૂન્યતા । અભાવશૂન્યતા । અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ચ । સૈષા સમાસતો વેદિતવ્યા ।
ભોક્તૃભોજનતદ્દેહપ્રતિષ્ઠાવસ્તુશૂન્યતા ।
(મ્વ્ભ્ 25)
તચ્ ચ યેન યથા દૃષ્ટં યદર્થંતસ્ય શૂન્યતા ॥ ઇ.171
તત્ર ભોક્તૃશૂન્યતા (।) આધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાન્ય્ આરબ્ધા ભોજનશૂન્યતા બાહ્યાનિ । તદ્દેહસ્ તયોર્ ભોક્તૃભોજનયોર્ યદ્ અધિષ્ઠાનં શરીરં [।] તસ્ય શૂન્યતાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતેત્ય્ ઉચ્યતે । પ્રતિષ્ઠાવસ્તુ ભાજનલોકઃ [।] તસ્ય વિસ્તીર્ણત્વાચ્ છૂન્યતા મહાશૂન્યતેત્ય્ ઉચ્યતે । તચ્ ચાધ્યાત્મિકાયતનાદિ યેન શૂન્યં દૃષ્ટં શૂન્યતાજ્ઞાનેન [।] તસ્ય શૂન્યતા શૂન્યતાશૂન્યતા । યથા ચ દૃષ્ટં પરમાર્થાકારેણ તસ્ય શૂન્યતા પરમાર્થ શૂન્યતા । યદર્થં ચ બોધિસત્વઃ પ્રપદ્યતે તસ્ય ચ શૂન્યતા । કિમર્થઞ્ ચ પ્રપદ્યતે ।
શુભદ્વયસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થં ।
કુશલસ્ય સંસ્કૃતસ્યાસંસ્કૃતસ્ય ચ ।
સદા સત્વહિતાય ચ ।
અત્યન્તસત્વહિતાર્થં ।
સંસારાત્યજનાર્થઞ્ ચ ।
અનવરાગ્રસ્ય હિ સંસારસ્ય શૂન્યતામ્ અપશ્યન્ ખિન્નઃ સંસારં પરિત્યજેત ।
કુશલસ્યાક્ષયાય ચ ॥ ઇ.18
નિરુપધિશેષે નિર્વાણે ઽપિ યન્ નાવકિરતિ નોત્સૃજતિ તસ્ય શૂન્યતા (।) ( મ્વ્ભ્ 26 ) અનવકારશૂન્યતેત્ય્ ઉચ્યતે ।
ગોત્રસ્ય ચ વિશુદ્ધ્યર્થં ।
ગોત્રં હિ પ્રકૃતિઃ સ્વાભાવિકત્વાત્ ।
લક્ષણવ્યઞ્જનાપ્તયે ।
મહાપુરુષલક્ષણાનાં સાનુવ્યઞ્જનાનાં પ્રાપ્તયે ।
શુદ્ધયે બુદ્ધધર્માણાં બોધિસત્વઃ પ્રપદ્યતે ॥ ઇ.19
બલવૈશારદ્યાવેણિકાદીનાં । એવન્ તાવચ્ ચતુર્દશાનાં શૂન્યતાનાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યં । કા પુનર્ અત્ર શૂન્યતા ।
પુદ્ગલસ્યાથ ધર્માણામ્ અભાવઃ શૂન્યતાત્ર હિ ।
તદભાવસ્ય સદ્ભાવસ્ તસ્મિન્ સા શૂન્યતાપરા ॥ ઇ.20
પુદ્ગલધર્માભાવશ્ ચ શૂન્યતા । તદભાવસ્ય ચ સદ્ભાવઃ [।] તસ્મિન્ યથોક્તે ભોક્ત્રાદૌ સાન્યા શૂન્યતેતિ [।] શૂન્યતાલક્ષણખ્યાપનાર્થં દ્વિવિધામ્ અન્તે શૂન્યતાં વ્યવસ્થાપયતિ । અભાવશૂન્યતામ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ચ । પુદ્ગલધર્મસમારોપસ્ય તચ્છૂન્યતાપવાદસ્ય ચ પરિહારાર્થં યથાક્રમં । એવં શૂન્યતાયાઃ પ્રભેદો વિજ્ઞેયઃ ।
[એ. શૂન્યતાસાધન]
કથં સાધનં વિજ્ઞેયં ।
સંક્લિષ્ટા ચેદ્ ભવેન્ નાસૌ મુક્તાઃ સ્યુઃ સર્વદેહિનઃ ।

વિશુદ્ધા ચેદ્ ભવેન્ નાસૌ વ્યાયામો નિષ્ફલો ભવેત્ ॥ ઇ.21
યદિ ધર્માણાં શૂન્યતા આગન્તુકૈર્ ઉપક્લેશૈર્ અનુત્પન્ને ( મ્વ્ભ્ 27 ) ઽપિ પ્રતિપક્ષે ન સંક્લિષ્ટા ભવેત્ સંક્લેશાભાવાદ્ અયત્નત એવ મુક્તાઃ સર્વસત્વા ભવેયુઃ । અથોત્પન્ને ઽપિ પ્રતિપક્ષે ન વિશુદ્ધા ભવેત્ મોક્ષાર્થમ્ આરમ્ભો નિષ્ફલો ભવેત્ । એવં ચ કૃત્વા ।
ન ક્લિષ્ટા નાપિ વાક્લિષ્ટા શુદ્ધાશુદ્ધા ન ચૈવ સા ।
કથં ન ક્લિષ્ટા નાપિ ચાશુદ્ધા । પ્રકૃત્યૈવ ।
પ્રહ્હાસ્વરત્વાચ્ ચિત્તસ્ય ।
કથં નાક્લિષ્ટા ન શુદ્ધા ।
ક્લેશસ્યાગન્તુકત્વતઃ ॥ ઇ.22
એવં શૂન્યતાયા ઉદ્દિષ્ટઃ પ્રભેદઃ સાધિતો ભવતિ ।
[શૂન્યતાપિણ્ડાર્થ]
તત્ર શૂન્યતાયાઃ પિણ્ડાર્થઃ । લક્ષણતો વ્યવસ્થાનતશ્ ચ વેદિતવ્યઃ । તત્ર લક્ષણતો ઽભાવલક્ષણતો ભાવલક્ષણતશ્ ચ । ભાવલક્ષણં પુનર્ ભાવાભાવવિનિર્મુક્તલક્ષણતશ્ ચ । તત્વાન્યત્વવિનિર્મુક્તલક્ષણતશ્ ચ । વ્યવસ્થાનં પુનઃ પર્યાયાદિવ્યવસ્થાનતો વેદિતવ્યં । તત્રૈતયા ચતુઃપ્રકારદેશનયા શૂન્યતાયાઃ સ્વલક્ષણં । કર્મલક્ષણં । સંક્લેશવ્યવદાનલક્ષણં । યુક્તિલક્ષણં ચોદ્ભાવિતં ભવતિ । વિકલ્પત્રાસકૌશીદ્યવિચિકિત્સોપશાન્તયે ।
મધ્યાન્તવિભાગે ।અક્ષણપરિચ્છેદઃ પ્રથમઃ ॥ ॥
[છપ્તેર્ ઇઇ. આવરણપરિચ્છેદ]
[1. વ્યાપ્યાદિપઞ્ચાવરણ]
આવરણમ્ અધિકૃત્યાહ ।
વ્યાપિપ્રાદેશિકોદ્રિક્તસમાદાનવિવર્જનંઇ ।
દ્વયાવરણમ્ આખ્યાતં ।
તત્ર વ્યાપિ ક્લેશજ્ઞેયાવરણં બોધિસત્વગોત્રકાણાં કં સાકલ્યાત્ । પ્રાદેશિકં ક્લેશાવરનં શ્રાવકાદિગોત્રકાણાં । ઉદ્રિક્તં તેષામ્ એવ રાગાદિચરિતાનાં । સમં સમભાગચરિતાનાં । સંસારાદાનત્યાગાવરણં બોધિસત્વગોત્રકાણામ્ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણાવરણાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ યથાયોગમ્ ઉભયેષામ્ આવરણમ્ આખ્યાતં । બોધિસત્વગોત્રકાનાં શ્રાવકાદિગોત્રકાણાં ચ ।
[2. પ્રયોગનવસંયોજનાવરણ]
પુનર્
નવધા ક્લેશલક્ષણં ॥ ઇઇ.1
સંયોજનાન્ય્ આવરણં ।
નવ સંયોજનાનિ (।) ક્લેશાવરણં । કસ્યૈતસ્યાવરણં ।
ઉદ્વેગસમુપેક્ષયોઃ ।
તત્ત્વઽદૃષ્ટેશ્ ચ ।
અનુનયસંયોજનં સંવેગસ્યાવરણં [।] પ્રતિઘસંયોજનમ્ ( મ્વ્ભ્ 29 ) ઉપેક્ષીયાઃ । તેન હિ પ્રતિકૂલમ્ અપિ પ્રતિઘવસ્તુ ઉપેક્ષિતું ન શક્નોતિ । શેષાનિ તત્ત્વદર્શનસ્યાવરણં । કથં કૃત્વા । તાનિ હિ યથાક્રમં ।
સત્કાયદૃષ્ટેસ્ તદ્વસ્તુનો ઽપિ ચ ॥ ઇઇ.2
નિરોધમાર્ગરત્નેષુ લાભસત્કાર એવ ચ ।
સંલેખસ્ય પરિજ્ઞાને ।
સંયોજનાન્ય્ આવરણં ભવંતિ । માનસંયોજનં હિ સત્કાયદૃષ્ટિપરિજ્ઞાને ભવત્ય્ આવરણં । અભિસમયકાલે સાન્તરવ્યન્તરાસ્મિમાનસમુદાચારવશેન તદપ્રહાણાત્ । અવિદ્યાસંયોજનં સત્કાયદૃષ્ટિવસ્તુપરિજ્ઞાને । તેનોપાદાનસ્કન્ધાપરિજ્ઞાનાત્ । દૃષ્ટિસંયોજનં નિરોધસત્યપરિજ્ઞાને । સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટિભ્યાં તદુત્ત્રાસાત્ [।] મિથ્યાદૃષ્ટ્યા ચાપવાદાત્ । પરામર્શસંયોજનં માર્ગસત્યપરિજ્ઞાને । અન્યથાગ્રશુદ્ધિપરામર્ષણાત્ । વિચિકિત્સાસંયોજનં રત્નત્રયપરિજ્ઞાને તદ્ગુણાનભિશ્રદ્ધાનાત્ । ઈર્ષ્યાસંયોજનં લાભસત્કારપરિજ્ઞાને તદ્દોષાદર્શનાત્ । માત્સર્યસંયોજનં સંલેખપરિજ્ઞાને પરિષ્કારાધ્યવસાનાત્ ।
[3. બોધિસત્ત્વાવરણ]
[અ. દશશુભાદિષ્વ્ આવરણમ્]
શુભાદૌ દશધાપરં ॥ ઇઇ.3
અપરં પુનર્ આવરણં । દશવિધે શુભાદૌ વેદિતવ્યં । કિન્ તદ્ આવરણં કે ચ શુભાદયઃ ।
અપ્રયોગો ઽનાયતને ઽયોગવિહિતશ્ ચ યઃ ।
નોત્પત્તિર્ અમનસ્કારઃ સંભારસ્યાપ્રપૂર્ણતા ॥ ઇઇ.4
ગોત્રમિત્રસ્ય વૈધુર્યં ચિત્તસ્ય પરિખેદિતા ।
પ્રતિપત્તેશ્ ચ વૈધુર્યં કુદુષ્ટજનવાસતા ॥ ઇઇ.5
દૌષ્ઠુલ્યમ્ અવશિષ્ટત્વં ત્રયાત્ પ્રજ્ઞાવિપક્વતા ।
પ્રકૃત્યા ચૈવ દૌષ્ઠુલ્યં કૌશીદ્યં ચ પ્રમાદિતા ॥ ઇઇ.6
સક્તિર્ ભવે ચ ભોગે ચ લીનચિત્તત્વમ્ એવ ચ ।

અશ્રદ્ધાનધિમુક્તિશ્ ચ યથારુતવિચારણા ॥ ઇઇ.7
સદ્ધર્મે ઽગૌરવં લાભે ગુરુતા કૃપતા તથા ।
શ્રુતવ્યસનમ્ અલ્પત્વં સમાધ્યપરિકર્મિતા ॥ ઇઇ.8
એતદ્ આવરણં । કે શુભાદયઃ ।
શુભં બોધિઃ સમાદાનન્ ધીમત્ત્વાભ્રાન્ત્યનાવૃતી ।
નત્યત્રાસો ઽમત્સરિત્વં વશિત્વં ચ શુભાદયઃ ॥ ઇઇ.9
એષાં શુભાદીનાં કસ્ય કત્ય્ આવરણાનિ જ્ઞેયાનીત્ય્ આહ ।
ત્રીણિ ત્રીણિ ચ એતેષાં જ્ઞેયાન્ય્ આવરણાનિ હિ ।
કુશલસ્ય ત્રીણ્ય્ આવરણાનિ । અપ્રયોગો ઽનાયતનપ્રયોગો ઽયોનિશઃપ્રયોગશ્ ચ । બોધેસ્ ત્રીણિ કુશલસ્યાનુત્પત્તિર્ અમનસિકરણં । અપરિપૂર્ણસંભારતા ચ । સમાદાનં બોધિચિત્તોત્પાદઃ । તસ્ય ત્રીણિ ગોત્રવૈધુર્યં કલ્યાણમિત્રવૈધુર્યં । પરિખેદચિત્તતા ચ । ધીમત્વં બોધિસત્વતા । તસ્યાઃ પ્રજ્ઞાને ત્રીણ્ય્ આવરણાનિ પ્રતિપત્તિવૈધુર્યં કુજનવાસઃ । દુષ્ટજનવાસશ્ ચ । તત્ર કુજનો મૂર્ખજનઃ [।] દુષ્ટજનઃ પ્રતિહતઃ । અભ્રાન્તેસ્ ત્રીણિ વિપર્યાસદૌષ્ઠુલ્યં । ક્લેશાદ્યાવરણત્રયાદ્ અન્યતમાવશિષ્ટતા । વિમુક્તિપરિપાચિન્યાઃ (।) પ્રજ્ઞાયા અપરિપક્વતા ચ । આવરણપ્રહાણમ્ અનાવરણં । તસ્ય ત્રીણિ સહજં દૌષ્ઠુલ્યં । કૌશીદ્યં પ્રમાદશ્ ચ । પરિણતેસ્ ત્રીણિ યૈર્ અન્યત્ર ચિત્તં પરિણામયતિ । નાનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ [।]
ભવસક્તિર્ ભોગસક્તિર્ લીનચિત્તતા ચ । અત્રાસસ્ય ત્રીણિ [।] અસંભાવના પુદ્ગલે । અનધિમુક્તિર્ ધર્મે । યથારુતવિચારણાર્થે । અમાત્સર્યસ્ય ત્રીણિ સદ્ધર્મે ઽગૌરવં । લાભસત્કારપૂજાયાં ગૌરવં સત્વેષ્વ્ અકારુણ્યં ચ । વશિત્વસ્ય ત્રીણિ યૈર્ વિભુત્વં ન લભતે [।] શ્રુતવ્યસનં ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયકર્મપ્રભવનાત્ । અલ્પશ્રુતત્વં । સમાધેર્ અપરિકર્મિતત્વં ચ ।
[બ્. દશ કારણાનિ]
તત્ પુનર્ એતદ્ આવરણં શુભાદૌ યત્રાર્થે દશ કારણાનિ તદર્થાધિકારેણ વેદિતવ્યં । દશકારણાનિ [।] ઉત્પત્તિકારણં તદ્યથા ચક્ષુરાદયશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય । સ્થિતિકારણં તદ્ યથા ચત્વાર આહારાઃ સત્વાનાં । ધૃતિકારણં યદ્ યસ્યાધારભૂતં । તદ્ યથા ભાજનલોકઃ સત્વલોકસ્ય । અભિવ્યક્તિકારણં । તદ્ યથા [।] આલોકો રૂપસ્ય । વિકારકારણં । તદ્ યથાગ્ન્યાદયઃ પાક્યાદીનાં । વિશ્લેષકારણં તદ્ યથા દાત્રાદયઃ ચ્છેદ્યાદીનાં । પરિણતિકારણં । તદ્ યથા સુવર્ણકારાદયઃ સુવર્ણાદીનાં કટકાદિભાવેન પરિણતૌ । સંપ્રત્યયકારણં । તદ્ યથા ધૂમાદયો ઽગ્ન્યાદીનાં । સંપ્રત્યાયનન્કારણં । તદ્ યથા હેતુઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ [।] પ્રાપ્તિકારણં । તદ્ યથા માર્ગાદયો નિર્વાણાદીનાં ।
એવમ્ ઉત્પત્ત્યાવરણં શુભે દ્રષ્ટવ્યં તસ્યોત્પાદનીયત્વાત્ । સ્થિત્યાવરણં બોધૌ તસ્યા અકોપ્યત્વાદ્ [।] ધૃત્યાવરણં સમાદાને બોધિચિત્તસ્યાધારભૂતત્વાદ્ [।] અભિવ્યક્ત્યાવરણં ધીમત્વે તસ્ય પ્રકાશનીયત્વાત્ । વિકારાવરણમ્ અભ્રાન્તૌ તસ્યા ( મ્વ્ભ્ 32 ) ભ્રાન્તિપરિવૃત્તિત્વેન વિકારત્વાત્ । વિશ્લેષાવરણમ્ અનાવરણે તસ્યાવરણવિસંયોગત્વાત્ [।] પરિણત્યાવરણં નતૌ બોધૌ ચિત્તપરિણતિલક્ષણત્વાત્ । સંપ્રત્યયાવરણમ્ અત્રાસે । અસંપ્રત્યયેન ત્રસનાત્ । સંપ્રત્યાયનાવરણમ્ અમત્સરિત્વે ધર્મામત્સરિત્વેન પરસંપ્રત્યાયનાત્ । પ્રાપ્ત્યાવરણં વશિત્વે તસ્ય વિભુત્વપ્રાપ્તિલક્ષણત્વાત્ ।
કારણં દશધોત્પત્તૌ સ્થિતૌ ધૃત્યાં પ્રકાશને ।
વિકારવિશ્લેષનતિપ્રત્યયપ્રાયણાપ્તિષુ ॥
ચક્ષુરાહારભૂદીપવહ્ન્યાદિસ્ તદુદાહૃતિઃ ।
દાત્રશિલ્પજ્ઞતાધૂમહેતુમાર્ગાદયો ઽપરે ॥
બોધિપ્રાપ્તુકામેનાદિત એવ તાવત્ કુશલમૂલમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । તતઃ કુશલમૂલબલાધાનેન બોધિઃ પ્રાપ્તવ્યા । તસ્યાઃ પુનઃ કુશલમૂલોત્પત્તેર્ બોધિચિત્તં પ્રતિષ્ઠા [।] તસ્ય બોધિચિત્તસ્ય બોધિસત્વ આશ્રયઃ [।] તેન પુનર્ ઉત્પાદિતબોધિચિત્તેન કુશલમૂલબલાધાનપ્રાપ્તેન બોધિસત્વેન વિપર્યાસં પ્રહાય અવિપર્યાસ ઉત્પાદિતવ્યઃ । તતો દર્શનમાર્ગે ઽવિપર્યસ્તે ભાવનામાર્ગે સર્વાવરણાનિ પ્રહાતવ્યાનિ । પ્રહીણાવરણેન સર્વાણિ કુશલમૂલાનિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યાનિ । તતઃ પરિણામનાબલાધાનેન ગમ્ભીરોદારધર્મદેશનાસુ નોત્ત્રસિતવ્યં । તથાનુત્ત્રસ્તમાનસેન ધર્મેષુ ગુણદર્શિના પરેષાં તે ધર્મા વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતવ્યાસ્ [।] તતઃ સ બોધિસત્વ એવં વિચિત્રગુણબલાધાનપ્રાપ્તઃ ક્ષિપ્રમ્ ( મ્વ્ભ્ 33 ) અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અનુપ્રાપ્તવાન્ સર્વધર્મવશિતામ્ અનુપ્રાપ્નોતીત્ય્ એષો ઽનુક્રમઃ (।) શુભાદીનાં [।]
[4. બોધિપક્ષ્યપારમિતાભૂમિષ્વ્ આવરણમ્]
પક્ષ્યપારમિતાભૂમિષ્વ્ અન્યદ્ આવરણં પુનઃ ॥ ઇઇ.10
[અ. બોધિપક્ષ્યેષ્વ્ આવરણમ્]
બોધિપક્ષ્યેષુ તાવત્ ।
વસ્ત્વકૌશલકૌસીદ્યં સમાધેર્ દ્વયહિનતા ।
અરોપણાથ દૌર્બલ્યં દૃષ્ટિદૌષ્ઠુલ્યદુષ્ટતા ॥ ઇઇ.11
સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ વસ્ત્વકૌશલમ્ આવરણં । સમ્યક્પ્રહાણેષુ કૌસીદ્યં [।] ઋદ્ધિપાદેષુ સમાધેર્ દ્વયહીનતા [।] પરિપૂર્યા ચ ચ્છન્દવીર્યચિત્તમીમાન્સાનામ્ અન્યતમવૈકલ્યાત્ । ભાવનયા ચ પ્રહાણસંસ્કારવૈકલ્યાત્ । ઇન્દ્રિયેષુ મોક્ષભાગીયાનામ્ અરોપણં । બલેષુ તેષામ્ એવેન્દ્રિયાણાં દૌર્બલ્યં વિપક્ષવ્યવકિરણાત્ । બોધ્યઙ્ગેષુ દૃષ્ટિદોષઃ તેષાં દર્શનમાર્ગપ્રભાવિતત્વાત્ । માર્ગાઙ્ગેષુ દૌષ્ઠુલ્યદોષઃ । તેષાં ભાવનામાર્ગપ્રભાવિતત્વાત્ ।
[બ્. પારમિતાસ્વ્ આવરણમ્]
પારમિતાસ્વ્ આવરણં ।
ઐશ્વર્યસ્યાથ સુગતેઃ સત્વાત્યાગસ્ય ચાવૃતિઃ ।
હાનિવૃદ્ધ્યોશ્ ચ દોષાણાં ગુણાનામ્ અવતારણે ॥ ઇઇ.12
વિમોચને ઽક્ષયત્વે ચ નૈરન્તર્યે શુભસ્ય ચ ।
નિયતીકરણે ધર્મસંભોગપરિપાચને ॥ ઇઇ.13
અત્ર દશાનાં પારમિતાનાં યસ્યાઃ પારમિતાયાઃ યત્ ફલં તદાવરણેન તસ્યા આવરણમ્ ઉદ્ભાવિતં ભવતિ । તત્ર દાનપારમિતાયાઃ ઐશ્વર્યાધિપત્યાવરણમ્ આવરણં । શીલપારમિતાયાઃ સુગત્યાવરણં ક્ષાન્તિપારમિતાયાઃ સત્વાપરિત્યાગાવરણં । વીર્યપારમિતાયા દોષગુણહાનિવૃદ્ધ્યાવરણં । ધ્યાનપારમિતાયા વિનેયાવતારણાવરણં । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ વિમોચનાવરણં । ઉપાયકૌશલ્યપારમિતાયા દાનાદ્યક્ષયત્વાવરણં । બોધિપરિણામનયા તદક્ષયત્વાત્ । પ્રણિધાનન્પારમિતાયાઃ સર્વજન્મસુ કુશલનૈરન્તર્યપ્રવૃત્ત્યાવરણં [।] પ્રણિધાનવશેન તદનુકૂલોપપત્તિપરિગ્રહાદ્ [[] બલપારમિતાયાસ્ તસ્યૈવ કુશલસ્ય નિયતીકરણાવરણં । પ્રતિસંખ્યાનભાવનાબલાભ્યાં વિપક્ષાનભિભવાત્ । જ્ઞાનપારમિતાયાઃ આત્મપરયોર્ ધર્મસંભોગપરિપાચનાવરણમ્ આવરણં । અયથારુતશ્રુતાર્થાવબોધાત્ ।
[ચ્. ભૂમિષ્વ્ આવરણમ્]
ભૂમિષુ પુનર્ યથાક્રમં ।
સર્વત્રગાર્થે અગ્રાર્થે નિષ્યન્દાગ્રાર્થ એવ ચ ।
નિષ્પરિગ્રહતાર્થે ચ સન્તાનાભેદ એવ ચ ॥ ઇઇ.14
નિઃસંક્લેશવિશુદ્ધ્યર્થે ઽનાનાત્વાર્થ એવ ચ ।
અહીનાનધિકાર્થે ચ ચતુર્ધાવશિતાશ્રયે ॥ ઇઇ.15
ધર્મધાતાવ્ અવિદ્યેયં અક્લિષ્ટા દશધાવૃતિઃ ।
દશભૂમિવિપક્ષેણ પ્રતિપક્ષાસ્ તુ ભૂમયઃ ॥ ઇઇ.16

ધર્મધાતૌ દશવિધે સર્વત્રગાદ્યર્થે યદ્ અક્લિષ્ટમ્ અજ્ઞાનં તદ્ દશસુ બોધિસત્વભૂમિષ્વ્ આવરણં યથાક્રમં તદ્વિપક્ષત્વાત્ । યદ્ ઉત
સર્વત્રગાર્થે
પ્રથમયા હિ ભૂમ્યા ધર્મધાતોઃ સર્વત્રગાર્થં પ્રતિવિધ્યતિ [।] યેનાત્મપરસમતાં પ્રતિલભતે । દ્વિતીયયાગ્રાર્થં [।] યેનાસ્યૈવં ભવતિ તસ્માત્ તર્હ્ય્ અસ્માભિઃ સમાને ઽભિનિર્હારે સર્વાકારપરિશોધનાભિનિર્હાર એવ યોગઃ કરણીય ઇતિ । તૃતીયયા તન્નિષ્યન્દાગ્રાર્થં । યેન ધર્મધાતુનિષ્યન્દસ્ય શ્રુતસ્યાગ્રતાં વિદિત્વા તદર્થં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રપ્રમાણાયામ્ અપ્ય્ અગ્નિખદાયામ્ આત્માનં પ્રક્ષિપેત્ । ચતુર્થ્યા નિષ્પરિગ્રહતાર્થન્ તથા હિ ધર્મતૃષ્ણાપિ વ્યાવર્તતે । પઞ્ચમ્યા સન્તાનાભેદાર્થં દશભિશ્ ચિત્તાશયવિશુદ્ધિસમતાભિઃ । ષષ્ઠ્યા નિઃસંક્લેષવિશુદ્ધ્યર્થં પ્રતીત્યસમુત્પાદે (।) નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો યઃ સંક્લિશ્યતે વા વિશુધ્યતે વેતિ પ્રતિવેધાત્ । સપ્તમ્યાનાનાત્વાર્થં નિર્નિમિત્તતયા સૂત્રાદિધર્મનિમિત્તનાનાત્વાસમુદાચારાદ્ [।] અષ્ટમ્યાહીનાનધિકાર્થમ્ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભાત્ સંક્લેશે વ્યવદાને વા ( મ્વ્ભ્ 36 ) કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય હાનિવૃદ્ધ્યદર્શનાચ્ [।] ચતુર્ધા વશિતા નિર્વિકલ્પવશિતા ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિવશિતા જ્ઞાનવશિતા કર્મવશિતા ચ [।] તત્ર પ્રથમદ્વિતીયવશિતાશ્રયત્વં ધર્મધાતાવ્ અષ્ટમ્યૈવ ભૂમ્યા પ્રતિવિદ્ધતિ । જ્ઞાનવશિતાશ્રયત્વં નવમ્યાં પ્રતિસંવિલ્લાભાત્ । કર્મવશિતાશ્રયત્વં દશમ્યાં યથેચ્છં નિર્માણૈઃ સત્વાર્થકરણાત્ ।
[5. અવરણસમાસ]
સમાસેન પુનઃ ।
ક્લેશાવરણમ્ આખ્યાતં જ્ઞેયાવરણમ્ એવ ચ ।
સર્વાણ્ય્ આવરણાનીહ યત્ક્ષયાન્ મુક્તિર્ ઇષ્યતે ॥ ઇઇ.17
અસ્ય હિ દ્વિવિધસ્યાવરણસ્ય (।) ક્ષયાત્ સર્વાવરણેભ્યો મુક્તિર્ ઇષ્યતે ।
[આવરણપિણ્ડાર્થ]
આવરણાનાં પિણ્ડાર્થઃ । મહદ્ આવરણં યદ્ વ્યાપિ । પ્રતન્વ્ આવરણં યત્ પ્રાદેશિકં । પ્રયોગાવરણં યદ્ ઉદ્રિક્તં । પ્રાપ્ત્યાવરણં યત્ સમં । પ્રાપ્તિવિશેષાવરણં યદ્ આદાનવિવર્જને । સમ્યક્પ્રયોગાવરણં યન્ નવધાક્લેશાવરણં । હેત્વાવરણં યચ્ છુભાદૌ દશવિધહેત્વર્થાધિકારાત્ ઇ તત્વપ્રવેશાવરણં યદ્ બોધિપક્ષ્યેષુ । શુભાનુત્તર્યાવરણં યત્ પારમિતાસુ । તદ્વિશેષગત્યાવરણં યદ્ ભૂમિષુ । સંગ્રહાવરણં યત્ સમાસતો દ્વિવિધં ॥
મધ્યાન્તવિભાગે આવરણપરિચ્છેદો દ્વિતીયઃ ॥ ઃ ॥
[છપ્તેર્ ઇઇઇ. તત્ત્વપરિચ્છેદ]
તત્વમ્ અધિકૃત્યાહ ।
મૂલલક્ષણતત્વં અવિપર્યાસલક્ષણં ।
ફલહેતુમયન્ તત્વં સૂક્ષ્મૌદારિકમ્ એવ ચ ॥ ઇઇઇ. 1
પ્રસિદ્ધં શુદ્ધિવિષયં સંગ્રાહ્યં ભેદલક્ષણં ।
કૌશલ્યતત્વં દશધા આત્મદૃષ્ટિવિપક્ષતઃ ॥ ઇઇઇ.2
ઇત્ય્ એતદ્ દશવિધં તત્વં યદ્ ઉત મૂલતત્વં લક્ષણતત્વં । અવિપર્યાસતત્વં । ફલહેતુતત્વં । ઔદારિકસૂક્ષ્મતત્વં । પ્રસિદ્ધતત્વં । વિશુદ્ધિગોચરતત્વં । સંગ્રહતત્વં] પ્રભેદતત્વં । કૌશલ્યતત્વઞ્ ચ । તત્ પુનર્ દશવિધં દશવિધાત્મગ્રાહપ્રતિપક્ષેણ વેદિતવ્યં । તદ્ યથા સ્કન્ધકૌશલ્યં । ધાતુકૌશલ્યમ્ આયતનકૌશલ્યં । પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યં । સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યમ્ ઇન્દ્રિયકૌશલ્યં અધ્વકૌશલ્યં સત્યકૌશલ્યં યાનકૌશલ્યં । સંસ્કૃતાસંસ્કૃતકૌશલ્યં ચ ।
[1. મૂલતત્ત્વ]
તત્ર મૂલતત્વં ।
સ્વભાવસ્ ત્રિવિધઃ
પરિકલ્પિતઃ પરતન્ત્રઃ પરિનિષ્પન્નશ્ ચ । તત્રાન્યતત્વવ્યવસ્થાપનાત્ । કિમ્ અત્ર સ્વભાવત્રયે તત્વમ્ ઇષ્યતે ।
અસચ્ ચ નિત્યં સચ્ ચાપ્ય્ અતત્વતઃ
સદસત્તત્વતશ્ ચેતિ સ્વભાવત્રય ઇષ્યતે ॥ ઇઇઇ.3
પરિકલ્પિતલક્ષણં નિત્યમ્ અસદ્ ઇત્ય્ એતત્ પરિકલ્પિતસ્વભાવે તત્વમ્ અવિપરીતત્વાત્ [।] પરતન્ત્રલક્ષણં સચ્ ચ ન ચ તત્વતો ભ્રાન્તત્વાદ્ ઇત્ય્ એતત્ પરતન્ત્રસ્વભાવે તત્વં । પરિનિષ્પન્નલક્ષણં સદસત્તત્વતશ્ ચેત્ય્ એતત્ (।) પરિનિષ્પન્નસ્વભાવે તત્વં ।
[2. લક્સણતત્ત્વ]
લક્ષણતત્વં કતમત્ ।
સમારોપાપવાદસ્ય ધર્મપુદ્ગલયોર્ ઇહ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકયોશ્ ચાપિ ભાવાભાવે ચ દર્શનં ॥ ઇઇઇ.4
યજ્જ્ઞાનાન્ ન પ્રવર્તેત તદ્ ધિ તત્વસ્ય લક્ષણં ।
પુદ્ગલધર્મયોઃ સમારોપાપવાદદર્શનં યસ્ય જ્ઞાનાન્ ન પ્રવર્તતે । તત્ પરિકલ્પિતસ્વભાવે તત્વલક્ષણં । ગ્રાહ્યગ્રાહકયોઃ સમારોપાપવાદદર્શનં યસ્ય જ્ઞાનાન્ ન પ્રવર્તતે । તત્ પરતન્ત્રસ્વભાવે તત્વલક્ષણં । ભાવાભાવસમારોપાપવાદદર્શનં યસ્ય જ્ઞાનાન્ ન પ્રવર્તતે । તત્ પરિનિષ્પન્નસ્વભાવે તત્વલક્ષણં । એતન્ મૂલતત્વે લક્ષણમ્ અવિપરીતં લક્ષણતત્વમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
[3. અવિપર્યાસતત્ત્વ]
અવિપર્યાસતત્વં નિત્યાદિવિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણાનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મતા મૂલતત્વે યથાક્રમં [।] કથં ચ તત્રાનિત્યતાદિતા વેદિતવ્યા ।
અસદર્થો હ્ય્ અનિત્યાર્થ ઉત્પાદવ્યયલક્ષણઃ ॥ ઇઇઇ.5
સમલામલભાવેન મૂલતત્વે યથાક્રમં ।
ત્રયો હિ સ્વભાવા મૂલતત્વં [।] તેષુ યથાક્રમમ્
અસદર્થો હ્ય્ અનિત્યાર્થ
ઉત્પાદવ્યયાર્થઃ સમલામલતાર્થશ્ ચ ।
દુઃખમ્ આદાનલક્ષ્માખ્યં સંબન્ધેનાપરં મતં ॥ ઇઇઇ.6
મૂલતત્વે યથાક્રમં દુઃખમ્ ઉપાદાનતઃ પુદ્ગલધર્માભિનિવેશોપાદાનાત્ । લક્ષણતસ્ ત્રિદુઃખતાલક્ષણત્વાત્ । સંબન્ધતશ્ ચ દુઃખસંબન્ધાત્ [।] તત્રૈવ મૂલતત્વે યથાક્રમં વેદિતવ્યમ્ ।

અભાવશ્ ચાપ્ય્ અતદ્ભાવઃ પ્રકૃતિઃ શૂન્યતા મતા ।
પરિકલ્પિતલક્ષણં ન કેનચિત્ પ્રકારેણાસ્તીત્ય્ અભાવ એવાસ્ય શૂન્યતા પરતન્ત્રલક્ષણં તથા નાસ્તિ યથા પરિકલ્પ્યતે ન તુ સર્વથા નાસ્તીતિ તસ્યાતદ્ભાવઃ (।) શૂન્યતા [।] પરિનિષ્પન્નલક્ષણં શૂન્યતાસ્વભાવમ્ એવેતિ પ્રકૃતિર્ એવાસ્ય શૂન્યતા ।
અલક્ષણં ચ નૈરાત્મ્યં તદ્વિલક્ષણમ્ એવ ચ ॥ ઇઇઇ.7
સ્વલક્ષણઞ્ ચ નિર્દિષ્ટં ।
પરિકલ્પિતસ્ય સ્વભાવસ્ય લક્ષણમ્ એવ નાસ્તીત્ય્ અલક્ષણમ્ એવાસ્ય નૈરાત્મ્યં [।] પરતન્ત્રસ્યાસ્તિ લક્ષણં ન તુ યથા પરિકલ્પ્યત ઇતિ તદ્વિલક્ષણમ્ અસ્ય લક્ષણન્ નૈરાત્મ્યં । પરિનિષ્પન્નસ્ તુ સ્વભાવો નૈરાત્મ્યમ્ એવેતિ પ્રકૃતિર્ એવાસ્ય નૈરાત્મ્યમ્ ઇતિ ત્રિવિધે મૂલતત્વે ત્રિવિધાનિત્યતા પરિદીપિતા અસદર્થાનિત્યતા ઉત્પાદભઙ્ગાનિત્યતા સમલનિર્મલાનિત્યતા ચ । ત્રિવિધા દુઃખતા ઉપાદાનદુઃખતા લક્ષણદુઃખતા સંબન્ધદુઃખતા ( મ્વ્ભ્ 40 ) ચ । ત્રિવિધા શૂન્યતા અભાવશૂન્યતા અતદ્ભાવશૂન્યતા સ્વભાવશૂન્યતા ચ ત્રિવિધં નૈરાત્મ્યં અલક્ષણનૈરાત્મ્યં । વિલક્ષણનૈરાત્મ્યં સ્વલક્ષણનૈરાત્મ્યં ચ ।
[4. ફલહેતુતત્ત્વ]
ફલહેતુમયન્ તત્વં તત્રૈવ મૂલતત્વે દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગસત્યત્વં [।] કથં ત્રિવિધં મૂલતત્વં દુઃખાદિસત્યત્વં [।] યતસ્ તદ્ અનિત્યાદિલક્ષણં ।
દુઃખસત્યમ્ અતો મતં
ત્રિવિધેન સમુદયાર્થેન સમુદયસત્યં [।] ત્રિવિધઃ સમુદયાર્થઃ ।
વાસનાથ સમુત્થાનમ્ અવિસંયોગ એવ ચ ॥ ઇઇઇ.8
વાસનાસમુદયઃ પરિકલ્પિતસ્વભાવાભિનિવેશવાસના સમુત્થાનસમુદયઃ કર્મક્લેશાઃ । અવિસંયોગસમુદયઃ । તથતાયા આવરણાવિસંયોગઃ । ત્રિવિધેન નિરોધેન નિરોધસત્યં [।] ત્રિવિધો નિરોધઃ ।
સ્વભાવદ્વયનોત્પત્તિર્ મલશાન્તિદ્વયં મતં ।
સ્વભાવાનુત્પત્તિર્ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોર્ અનુત્પત્તિર્ મલશાન્તિદ્વયં ચ પ્રતિસંખ્યાનિરોધતથતાખ્યમ્ ઇત્ય્ એષ ત્રિવિધો નિરોધો યદ્ ઉત સ્વભાવનિરોધો દ્વયનિરોધઃ । પ્રકૃતિનિરોધશ્ ચ । માર્ગસત્યં ત્રિવિધે મૂલતત્વે કથં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
પરિજ્ઞાયાં પ્રહાણે ચ પ્રાપ્તિસાક્ષાત્કૃતાવ્ અયં [॥] ઇઇઇ.9
માર્ગસત્યં સમાખ્યાતં ।
પરિકલ્પિતસ્ય પરિજ્ઞાને પરતન્ત્રસ્ય પરિજ્ઞાને પ્રહાણે ચ । પરિનિષ્પન્નસ્ય પરિજ્ઞાને પ્રાપ્તિસાક્ષાત્કરણે ચ એવમ્ અત્ર પરિજ્ઞાપ્રહાણસાક્ષાત્ક્રિયાયાં માર્ગસત્યવ્યવસ્થાનમ્ ઇતિ વેદિતવ્યં [।]
[5. ઔદારિકસૂક્ષ્મતત્ત્વ]
ઔદારિકસૂક્ષ્મતત્વં પુનઃ સંવૃતિપરમાર્થસત્યં તન્ મૂલતત્વે કથં વેદિતવ્યં ।
પ્રજ્ઞપ્તિપ્રતિપત્તિતસ્
તથોદ્ભાવનયોદારં ।
ત્રિવિધા હિ સંવૃતિઃ પ્રજ્ઞપ્તિસંવૃતિઃ । પ્રતિપત્તિસંવૃતિઃ । ઉદ્ભાવનાસંવૃતિશ્ ચ । તયા સંવૃતિસત્યત્વં મૂલતત્વે યથાક્રમં વેદિતવ્યં ।
પરમાર્થન્ તુ એકતઃ ॥ ઇઇઇ.10
પરમાર્થસત્યં । એકસ્માત્ પરિનિષ્પન્નાદ્ એવ સ્વભાવાદ્ વેદિતવ્યં । સ પુનઃ કથં પરમાર્થઃ ।
અર્થપ્રાપ્તિપ્રપત્ત્યા હિ પરમાર્થસ્ ત્રિધા મતઃ ।
અર્થપરમાર્થસ્ તથતા પરમસ્ય જ્ઞાનસ્યાર્થ ઇતિ કૃત્વા । પ્રાપ્તિપરમાર્થો નિર્વાણં પરમો ઽર્થ ઇતિ કૃત્વા પ્રતિપત્તિપરમાર્થો માર્ગઃ પરમો ઽસ્યાર્થ ઇતિ કૃત્વા [।] કથમ્ અસંસ્કૃતં ચ (।) સંસ્કૃતં ચ (।) પરિનિષ્પન્નઃ (।) સ્વભાવ ઉચ્યતે ।
નિર્વિકરાવિપર્યાસપરિનિષ્પત્તિતો દ્વયં ॥ ઇઇઇ.11
અસંસ્કૃતમ્ અવિકારપરિનિષ્પત્ત્યા પરિનિષ્પન્નં । સંસ્કૃતં માર્ગસત્યસંગૃહીતમ્ અવિપર્યાસપરિનિષ્પત્ત્યા પુનર્ જ્ઞેયવસ્તુન્ય્ ( મ્વ્ભ્ 42 ) અવિપર્યાસાત્ ।
[6. પ્રસિદ્ધતત્ત્વ]
પ્રસિદ્ધતત્વં મૂલતત્વે કથં વ્યવસ્થાપ્યતે । દ્વિવિધં હિ પ્રસિદ્ધતત્વં । લોકપ્રસિદ્ધં યુક્તિપ્રસિદ્ધં ચ । તત્ર ।
લોકપ્રસિદ્ધમ્ એકસ્માત્
પરિકલ્પિતસ્વભાવાત્ । યસ્મિન્ વસ્તુનિ સંકેતસંસ્તવાનુપ્રવિષ્ટયા બુદ્ધ્યા સર્વેષાં લૌકિકાનાં દર્શનતુલ્યતા ભવતિ । પૃથિવ્ય્ એવેયં નાગ્ની રૂપમ્ એવેદં ન શબ્દ ઇત્ય્ એવમાદિ ।
ત્રયાદ્ યુક્તિપ્રસિદ્ધકં ।
યત્ સતાં યુક્તાર્થપણ્ડિતાનાં તાર્કિકાણાં પ્રમાણત્રયં નિશ્રિત્યોપપત્તિસાધનયુક્ત્યા પ્રસિદ્ધં વસ્તુ ।
[7. વિશુદ્ધિગોચરતત્ત્વ]
વિશુદ્ધિગોચરતત્વં દ્વિવિધં ક્લેશાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનગોચરં । જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધિજ્ઞાનગોચરં ચ । તદ્ એતત્ ।
વિશુદ્ધિગોચરં દ્વેધા એકસ્માદ્ એવ કીર્તિતં ॥ ઇઇઇ.12
પરિનિષ્પન્નાદ્ એવ સ્વભાવાન્ ન હ્ય્ અન્યસ્વભાવો વિશુદ્ધિજ્ઞાનદ્વયગોચરો ભવતિ ।
[8. સંગ્રહતત્ત્વ]
કથં ત્રિવિધે મૂલતત્વે સંગ્રહતત્વં વેદિતવ્યં ।
નિમિત્તસ્ય વિકલ્પસ્ય નામ્નશ્ ચ દ્વયસંગ્રહઃ ।

યથાયોગં પઞ્ચ વસ્તૂન્ય્ આરભ્ય નિમિત્તવિકલ્પયોઃ પરતન્ત્રેણ ( મ્વ્ભ્ 43 ) સંગ્રહઃ નામ્નઃ પરિકલ્પિતેન ।
સમ્યગ્જ્ઞાનસતત્વસ્ય એકેનૈવ ચ સંગ્રહઃ ॥ ઇઇઇ.13
તથતાસમ્યગ્જ્ઞાનયોઃ પરિનિષ્પન્નેન સ્વભાવેન સંગ્રહઃ ।
[9. પ્રભેદતત્ત્વ]
પ્રભેદતત્વં મૂલતત્વે કથં વેદિતવ્યં । સપ્તવિધં પ્રભેદતત્વં પ્રવૃત્તિતત્વં । લક્ષણતત્વં । વિજ્ઞપ્તિતત્વં સન્નિવેશતત્વં । મિથ્યાપ્રતિપત્તિતત્વં । વિશુદ્ધિતત્વં સમ્યક્પ્રતિપત્તિતત્વઞ્ ચ । (તત્ર પ્રવૃત્તિતત્વાદિત્રિવિધં । અનવરાગ્રેષ્વ્ એતિ સંસારઃ તથતાચિત્તસંક્લેશાત્ સત્વાઃ સંક્લિશ્યન્ત ઇતિ સર્વં દુઃખાદિસત્યં ચ યથાસંખ્યં) યૈવ ચ સન્ધિનિર્મોચનસૂત્રે સપ્તવિધા તથતા નિર્દિષ્ટા । તત્ર ।
પ્રવૃત્તિતત્વં દ્વિવિધં ।
મૂલતત્વં વેદિતવ્યં । પરિકલ્પિતપરતન્ત્રલક્ષણં । યથા પ્રવૃત્તિતત્વં તથા ।
સન્નિવેશકુપન્નતા ।
સન્નિવેશમિથ્યાપ્રતિપત્તિતત્વે અપિ તથૈવ દ્વિવિધં મૂલતત્વં ।
એકં લક્ષણવિજ્ઞપ્તિશુદ્ધિસમ્યક્પ્રપન્નતા ॥ ઇઇઇ.14
લક્ષણતત્વાદીનિ ચત્વાર્ય્ એકં મૂલતત્વં પરિનિષ્પન્નલક્ષણં ।
[10. કૌશલ્યતત્ત્વ]
કૌશલ્યતત્વં દર્શનપ્રતિપક્ષેણેત્ય્ ઉક્તં । કથમ્ એષુ સ્કન્ધાદિષુ દશવિધમ્ આત્મદર્શનમ્ ।
એકહેતુત્વભોક્તૃત્વકર્તૃત્વવશવર્તને ।
આધિપત્યાર્થનિત્યત્વે ક્લેશશુદ્ધ્યાશ્રયે ઽપિ ચ ॥ ઇઇઇ.15
યોગિત્વામુક્તમુક્તત્વે આત્મદર્શનમ્ એષુ હિ ।
એષ દશવિધ આત્માસદ્ગ્રાહઃ સ્કન્ધાદિષુ પ્રવર્તતે । યસ્ય પ્રતિપક્ષેણ દશવિધં કૌશલ્યં યદ્ ઉતૈકત્વગ્રાહો હેતુત્વગ્રાહો ભોક્તૃત્વગ્રાહઃ । કર્તૃત્વગ્રાહઃ । સ્વતન્ત્રગ્રાહઃ ઇ અધિપતિત્વગ્રાહો નિત્યત્વગ્રાહઃ । સંક્લિષ્ટવ્યવદાનત્વગ્રાહો યોગિત્વગ્રાહઃ । અમુક્તમુક્તત્વગ્રાહશ્ ચ ।
કથમ્ ઇદં દશવિધં કૌશલ્યતત્વં મૂલતત્વે ઽન્તર્ભવતિ । યતસ્ ત્રિષુ સ્વભાવેષુ તે સ્કન્ધાદયો ઽન્તર્ભૂતાઃ । કથમ્ અન્તર્ભૂતાઃ ।
પરિકલ્પવિકલ્પાર્થધર્મતાર્થેન તેષુ તે ॥ ઇઇઇ.16
ત્રિવિધં રૂપં પરિકલ્પિતં રૂપં યો રૂપસ્ય પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવઃ । વિકલ્પિતં રૂપં યો રૂપસ્ય પરતન્ત્રઃ (।) સ્વભાવસ્ તત્ર હિ રૂપવિકલ્પઃ ક્રિયતે । ધર્મતારૂપં યો રૂપસ્ય પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવઃ । યથા રૂપમ્ એવં વેદનાદયઃ સ્કન્ધાઃ ધાત્વાયતનાદયશ્ ચ યોજ્યાઃ । એવન્ ત્રિષુ સ્વભાવેષુ સ્કન્ધાદીનામ્ અન્તર્ભાવાદ્ દશવિધં કૌશલ્યતત્વં મૂલતત્વ એવ દ્રષ્ટવ્યં । ઉક્તમ્ ઇદં યથા દશવિધાત્મદર્શનપ્રતિપક્ષેણ સ્કન્ધાદિકૌશલ્યં [।] સ્કન્ધાદ્યર્થસ્ તુ નોક્તઃ । સ ઇદાનીમ્ ઉચ્યતે।
[અ. સ્કન્ધાર્થ]
અનેકત્વાભિસંક્ષેપપરિચ્છેદાર્થ આદિતઃ ।
આદિતસ્ તાવત્ સ્કન્ધાસ્ તે ત્રિવિધેનાર્થેન વેદિતવ્યાઃ । અનેકત્વાર્થેન યત્ કિઞ્ચિદ્ રૂપમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ । અભિસંક્ષેપાર્થેન તત્ સર્વમ્ ઐકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્યેતિ । પરિચ્છેદાર્થેન ચ રૂપાદિલક્ષણસ્ય પૃથક્ત્વવ્યવસ્થાનાત્ । રાશ્યર્થો હિ સ્કન્ધાર્થ એવં ચ લોકે રાશ્યર્થો દૃષ્ટ ઇતિ ।
[બ્. ધાત્વર્થ]
ગ્રાહકગ્રાહ્યતદ્ગ્રાહબીજાર્થશ્ ચાપરો મતઃ ॥ ઇઇઇ. 17
કતમો ઽપરો ધાતુસ્ તત્ર ગ્રાહકબીજાર્થઃ ચક્ષુર્ધાત્વાદયઃ [।] ગ્રાહ્યબીજાર્થો રૂપધાત્વાદયસ્ [।] તદ્ગ્રાહબીજાર્થશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાત્વાદયઃ ।
[ચ્. આયતનાર્થ]
વેદિતાર્થપરિચ્છેદભોગાયદ્વારતો ઽપરં ।
કિમ્ અપરં આયતનં । તત્ર વેદિતોપભોગાયદ્વારાર્થેન ષડ્ આધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાનિ । અર્થપરિચ્છેદોપભોગાયદ્વારાર્થેન ષડ્ બાહ્યાનિ ।
[દ્. પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થ]
પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થઃ ।
પુનર્ હેતુફલાયાસાનારોપાનપવાદતઃઇઇ ઇઇઇ.18
હેતુફલક્રિયાણામ્ અસમારોપાનપવાદાર્થઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થઃ । તત્ર હેતુ સ નારોપઃ સંસ્કારાદીનાં વિષમહેતુકલ્પનાત્ । ( મ્વ્ભ્ 46 ) હેત્વપવાદો નિર્હેતુકત્વકલ્પનાત્ ફલસમારોપઃ સાત્મકાનાં સંસ્કારાદીનામ્ અવિદ્યાદિપ્રત્યયપ્રવૃત્તિકલ્પનાત્ । ફલાપવાદો ન સન્ત્ય્ અવિદ્યાદિપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાદય ઇતિ કલ્પનાત્ । ક્રિયાસમારોપો ઽવિદ્યાદીનાં સંસ્કારાદ્યુત્પત્તૌ વ્યાપારકલ્પનાત્ ક્રિયાપવાદો નિઃસામર્થ્યકલ્પનાત્ તદભાવાદ્ અસમારોપાનપવાદો વેદિતવ્યઃ ।
[એ. સ્થાનાસ્થાનાર્થ]
અનિષ્ટેષ્ટવિશુદ્ધીનાં સમોત્પત્ત્યાધિપત્યયોઃ ।
સંપ્રાપ્તિસમુદાચારપારતન્ત્ર્યાર્થતો ઽપરં ॥ ઇઇઇ. 19
સ્થાનાસ્થાનં સપ્તવિધપારતન્ત્ર્યાર્થેન વેદિતવ્યં । તત્રાનિષ્ટે પારતન્ત્ર્યં દુશ્ચરિતેનાનિચ્છતો ઽપિ દુર્ગતિગમનાદ્ ઇષ્ટે પારતન્ત્ર્યં સુચરિતેન સુગતિગમનાત્ । વિશુદ્ધૌ પારતન્ત્ર્યં પઞ્ચ નિવરણાન્ય્ અપ્રહાય યાવત્ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ અભાવયિત્વા દુઃખસ્યાન્તાકરણાત્ સમોત્પત્તૌ પારતન્ત્ર્યં દ્વયોર્ અપૂર્વાચરમયોસ્ તથાગતયોશ્ ચક્રવર્તિનોશ્ ચૈકસ્મિન્ લોકધાતાવ્ અનુત્પાદાદ્ આધિપત્યે પારતન્ત્ર્યં સ્ત્રિયાશ્ ચક્રવર્તિત્વાદ્યકરણાત્ સંપ્રાપ્તૌ પારતન્ત્ર્યં સ્ત્રિયાઃ પ્રત્યેકાનુત્તરબોધ્યનભિસંબોધાત્ સમુદાચારે પારતન્ત્ર્યં દૃષ્ટિસંપન્નસ્ય વધાદ્યુપક્રમાસમુદાચારાત્ પૃથગ્જનસ્ય ચ સમુદાચારાદ્ વિસ્તરેણ બહુધાતુકસૂત્રાનુસારાદ્ અનુગન્તવ્યં ।
[f. ઇન્દ્રિયાર્થ]
ઇન્દ્રિયં પુનર્ દ્વાવિંશતિવિધં ।
ગ્રહણસ્થાનસંધાનભોગશુદ્ધિદ્વયાર્થતઃ ।

ગ્રહણાર્થેન યાવદ્ વિશુદ્ધિદ્વયાર્થેન તેષુ તદાધિપત્યાદ્ રૂપાદિવિષયગ્રહણે હિ ચક્ષુરાદીનાં ષણ્ણામ્ આધિપત્યં સ્થાને જીવિતેન્દ્રિયસ્ય તદાધિપત્યેનામરણાત્ । કુલસન્ધાને સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયયોર્ અપત્યપ્રસવાધિપત્યાદ્ ઉપભોગે વેદનેન્દ્રિયાણાં કુશલાકુશલકર્મફલોપભોગાત્ । લૌકિકવિશુદ્ધૌ શ્રદ્ધાદીનાં । લોકોત્તરવિશુદ્ધૌ અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનાં ।
[ગ્. અધ્વાર્થ]
ફલહેતૂપયોગાર્થનોપયોગાત્ તથાપરં ॥ ઇઇઇ.20
કિમ્ અપરમ્ અધ્વત્રયં યથાયોગં ફલહેતૂપયોગાર્થેનાતીતો ઽધ્વા ફલહેત્વનુપયોગાર્થેનાનાગતો ઽધ્વા હેતૂપયોગફલાનુપયોગાર્થેન પ્રત્યુત્પન્નો ઽધ્વા વેદિતવ્યઃ ।
[હ્. ચતુઃસત્યાર્થ]
વેદનાસનિમિત્તાર્થતન્નિમિત્તપ્રપત્તિતઃ ।
તચ્છમપ્રતિપક્ષાર્થયોગાદ્ અપરમ્ ઇષ્યતે ॥ ઇઇઇ.21
કિમ્ અપરં સત્યચતુષ્ટયં । તત્ર દુઃખસત્યં વેદનાસનિમિત્તાર્થેન યત્ કિઞ્ચિદ્ વેદિતમ્ ઇદમ્ અત્ર દુઃખસ્યેતિ કૃત્વા વેદનાનિમિત્તં પુનર્ વેદનાસ્થાનીયા ધર્મા વેદિતવ્યાઃ । તન્નિમિત્તપ્રતિપત્તિતઃ સમુદયસત્યં દુઃખસત્યનિમિત્તં યા પ્રતિપત્તિઃ । તયોઃ શમાર્થેન નિરોધસત્યં । પ્રતિપક્ષાર્થેન માર્ગસત્યં ।
[ઇ. યાનત્રયાર્થ]
ગુણદોષાવિકલ્પેન જ્ઞાનેન પરતઃ સ્વયં [।]
નિર્યાણાદ્ અપરં જ્ઞેયં ।
યાનત્રયં યથાયોગં । તત્ર નિર્વાણસંસારયોર્ ગુણદોષજ્ઞાનેન પરતઃ (।) શ્રુત્વા નિર્યાણાર્થેન શ્રાવકયાનં । તેનૈવ સ્વયમ્ અશ્રુત્વા પરતો નિર્યાણાર્થેન પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં । અવિકલ્પેન જ્ઞાનેન સ્વયં નિર્યાણાર્થેન મહાયાનં વેદિતવ્યં ॥
[જ્. સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાર્થ]
સપ્રજ્ઞપ્તિસહેતુકાત્ ।
નિમિત્તાત્ પ્રશમાત્ સાર્થાત્ પશ્ચિમં સમુદાહૃતં ॥ ઇઇઇ.22
સંસ્કૃતાસંસ્કૃતં તત્ર સપ્રજ્ઞપ્તિર્ નામકાયાદયઃ હેતુર્ બીજસંગૃહીતમ્ આલયવિજ્ઞાનં । નિમિત્તં પ્રતિષ્ઠાદેહભોગસંગૃહીતં । પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનસંગૃહીતાશ્ ચ મનૌદ્ગ્રહવિકલ્પઃ । એતત્ સપ્રજ્ઞપ્તિસહેતુકં નિમિત્તં સસંપ્રયોગં સંસ્કૃતં વેદિતવ્યં । તત્ર મનો યન્ નિત્યં મન્યનાકારં । ઉદ્ગ્રહઃ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાઃ વિકલ્પો મનોવિજ્ઞાનં (।) તસ્ય વિકલ્પકત્વાદ્ અસંસ્કૃતં પુનઃ પ્રશમશ્ ચ નિરોધઃ । પ્રશમાર્થશ્ ચ તથતા તત્ર પ્રશમો નિરોધો માર્ગશ્ ચ યશ્ ચ પ્રશમો યેન ચેતિ કૃત્વા પ્રશમાર્થઃ તથતા પ્રશમસ્યાર્થ ઇતિ કૃત્વા તથતાયા માર્ગાલમ્બનત્વાત્ । માર્ગસ્ય પ્રશમત્વન્ તેન પ્રશમનાત્ ।
ઇત્ય્ એતેનાર્થેન સ્કન્ધાદિષુ જ્ઞાનં સ્કન્ધાદિકૌશલ્યં વેદિતવ્યં ।
[તત્ત્વપિણ્ડાર્થ]
તત્વસ્ય પિણ્ડાર્થઃ । સમાસતો દ્વિવિધં તત્વં । આદર્શતત્વં । દૃશ્યતત્વં ચ તત્રાદર્શતત્વં મૂલતત્વં તત્ર શેષાણાં દર્શનાત્ । ( મ્વ્ભ્ 49 ) દૃશ્યતત્વં નવવિધં નિરભિમાનદૃશ્યતત્વં । અવિપર્યાસદૃશ્યતત્વં । શ્રાવકયાનનિર્યાણદૃશ્યતત્વં । મહાયાનનિર્યાણદૃશ્યતત્વં । ઔદારિકેણ પરિપાચનાત્ । સૂક્ષ્મેણ ચ વિમોચનાત્ પરવાદિનિગ્રહદૃશ્યતત્વં । દૃષ્ટાન્તસન્નિશ્રયેણ યુક્ત્યા નિગ્રહાત્ । મહાયાનાભિદ્યોતનદૃશ્યતત્વં । સર્વાકારજ્ઞેયપ્રવેશદૃશ્યતત્વં । અવિતથતથતાભિદ્યોતનદૃશ્યતત્વં । આત્મગ્રાહવસ્તુસર્વાભિસન્ધિપ્રવેશદૃશ્યતત્વં ચ ॥ ઃ ॥
મધ્યાન્તવિભાગશાસ્ત્રે તત્વપરિચ્છેદસ્ તૃતીયઃ ॥ ઃ ॥
[છપ્તેર્ ઇવ્. પ્રતિપક્ષભાવનાવસ્થાફલપરિચ્છેદ]
[1.પ્રતિપક્સભાવના]
પ્રતિપક્ષભાવના બોધિપક્ષ્યભાવના સેદાનીં વક્તવ્યા ।
[અ. ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ]
તત્ર તાવદ્ આદૌ ।
દૌષ્ઠુલ્યાત્ તર્ષહેતુત્વાદ્ વસ્તુત્વાદ્ અવિમોહતઃ ।
ચતુઃસત્યાવતારાય સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના ॥ ઇવ્.1
કાયેન હિ દૌષ્ઠુલ્યં પ્રભાવ્યતે । તત્પરીક્ષયા દુઃખસત્યમ્ અવતરતિ । તસ્ય સદૌષ્ઠુલ્યસંસ્કારલક્ષણત્વાત્ । દૌષ્ઠુલ્યં હિ સંસ્કારદુઃખતા । તયા સર્વં સાસ્રવં વસ્ત્વ્ આર્યા દુઃખતઃ પશ્યન્તીતિ । તૃષ્ણાહેતુર્ વેદના તત્પરીક્ષયા સમુદયસત્યમ્ અવતરતિ । આત્માભિનિવેશવસ્તુ ચિત્તં તત્પરીક્ષયા નિરોધસત્યમ્ અવતરત્ય્ આત્મોચ્છેદભયાપગમાત્ । ધર્મપરીક્ષયા સાંક્લેશિકવૈયવદાનિકધર્માસંમોહાત્ । માર્ગસત્યમ્ અવતરત્ય્ અતઃ (।) આદૌ ચતુઃસત્યાવતારાય સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના વ્યવસ્થાપ્યતે ।
[બ્. ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ]
તતઃ સમ્યક્પ્રહાણભાવના યસ્માત્ ।
પરિજ્ઞાતે વિપક્ષે ચ પ્રતિપક્ષે ચ સર્વથા ।
તદપાયાયવીર્યં હિ ચતુર્ધા સંપ્રવર્તતે ॥ ઇવ્.2
સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનયા વિપક્ષે પ્રતિપક્ષે ચ સર્વપ્રકારં પરિજ્ઞાતે વિપક્ષાપગમાય પ્રતિપક્ષોપગમાય ચ વીર્યઞ્ ચતુર્ધા સંપ્રવર્તતે । ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાયેતિ વિસ્તરઃ ।
[ચ્. ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ]
કર્મણ્યતા સ્થિતેસ્ તત્ર સર્વાર્થાનાં સમૃદ્ધયે ।
પઞ્ચદોષપ્રહાણાષ્ટસંસ્કારાસેવનાન્વયા ॥ ઇવ્.3
તસ્યાં તદપાયાયવીર્યભાવનાયાં ચિત્તસ્થિતેઃ (।) કર્મણ્યતા ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ સર્વાર્થસમૃદ્ધિહેતુત્વાત્ સ્થિતિર્ અત્ર ચિત્તસ્થિતિઃ સમાધિર્ વેદિતવ્યઃ । અતઃ સમ્યક્પ્રહાણાનન્તરમ્ ઋદ્ધિપાદાઃ । સા પુનઃ કર્મણ્યતા પઞ્ચદોષપ્રહાણાયાષ્ટપ્રહાણસંસ્કારભાવનાન્વયા વેદિતવ્યા ।
[પંચ દોસાઃ]
કતમે પઞ્ચ દોષા ઇત્ય્ આહ ।
કૌસીદ્યમ્ અવવાદસ્ય સંમોષો લય ઉદ્ધતઃ ।

અસંસ્કારો ઽથ સંસ્કારઃ પઞ્ચ દોષા ઇમે મતાઃ ॥ ઇવ્.4
તત્ર લયૌદ્ધત્યમ્ એકો દોષઃ ક્રિયતે । અનભિસંસ્કારો લયૌદ્ધત્યપ્રશમનકાલે દોષઃ । અભિસંસ્કારઃ પ્રશાન્તૌ [।]
[અષ્ટ પ્રહાણસંસ્કારાઃ]
એષાં પ્રહાણાય કથમ્ અષ્ટૌ પ્રહાણસંસ્કારા વ્યવસ્થાપ્યન્તે । ચત્વારઃ કૌસીદ્યપ્રહાણાય ચ્છન્દવ્યાયામશ્રદ્ધાપ્રસ્રબ્ધયસ્ તે પુનર્ યથાક્રમં વેદિતવ્યાઃ ।
આશ્રયો ઽથાશ્રિતસ્ તસ્ય નિમિત્તં ફલમ્ એવ ચ ।
આશ્રયશ્ છન્દો વ્યાયામસ્ય । આશ્રિતો વ્યાયામસ્ તસ્યાશ્રયસ્ય ચ્છન્દસ્ય નિમિત્તં શ્રદ્ધા સંપ્રત્યયે (।) સત્ય્ અભિલાષાત્ તસ્યાશ્રિતસ્ય વ્યાયામસ્ય ફલં પ્રસ્રબ્ધિર્ આરબ્ધવીર્યસ્ય સમાધિવિશેષાધિગમાચ્ ( મ્વ્ભ્ 52 ) છેષાશ્ ચત્વારઃ પ્રહાણસંસ્કારાઃ સ્મૃતિસંપ્રજન્યચેતનોપેક્ષાશ્ ચતુર્ણાં દોષાણાં યથાસંખ્યં પ્રતિપક્ષાસ્ તે પુનઃ સ્મૃત્યાદયો વેદિતવ્યા યથાક્રમં ।
આલમ્બને ઽસંમોષો લયૌદ્ધત્યાનુબુદ્ધ્યના ।
તદપાયાભિસંસ્કારઃ શાન્તૌ પ્રશઠવાહિતા ॥ ઇવ્.5
સ્મૃતિર્ આલમ્બને ઽસંપ્રમોષઃ સંપ્રજન્યં સ્મૃત્યસંપ્રમોષે સતિ લયૌદ્ધત્યાનુબોધઃ । અનુબુધ્ય તદપગમાયાભિસંસ્કારશ્ ચેતના । તસ્ય લયૌદ્ધત્યસ્યોપશાન્તૌ સત્યાં પ્રશઠવાહિતા ચિત્તસ્યોપેક્ષા [।]
[દ્. પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ]
ઋદ્ધિપાદાનામ્ અનન્તરં પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ શ્રદ્ધાદીનિ તેષાં કથં વ્યવસ્થાનં ।
રોપિતે મોક્ષભાગીયે ચ્છન્દયોગાધિપત્યતઃ ।
આલમ્બને ઽસંમોષાવિસારવિચયસ્ય ચ ॥ ઇવ્.6
આધિપત્યત ઇતિ વર્તતે । ઋદ્ધિપાદૈઃ કર્મણ્યચિત્તસ્યારોપિતે મોક્ષભાગીયે કુશલમૂલે ચ્છન્દાધિપત્યતઃ પ્રયોગાધિપત્યતઃ । આલમ્બનાસંપ્રમોષાધિપત્યતઃ । અવિસારાધિપત્યતઃ । પ્રવિચયાધિપત્યતશ્ ચ । યથાક્રમં પઞ્ચ શ્રદ્ધાદીનીન્દ્રિયાણિ વેદિતવ્યાનિ ।
[એ. પઞ્ચ બલાનિ]
તાન્ય્ એવ શ્રદ્ધાદીનિ બલવન્તિ બલાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે । તેષાં પુનર્ બલવત્વં
વિપક્ષસ્ય હિ સંલેખદ્ ।
યદા તાન્ય્ અશ્રદ્ધાદિભિર્ વિપક્ષૈર્ ન વ્યવકીર્યન્તે । કસ્માચ્ છ્રદ્ધાદીનાં પૂર્વોત્તરનિર્દેશઃ । યસ્માત્
પૂર્વસ્ય ફલમ્ ઉત્તરં ।
શ્રદ્દધાનો હિ હેતુફલં વીર્યમ્ આરભતે । આરબ્ધવીર્યસ્ય સ્મૃતિર્ ઉપતિષ્ઠતે । ઉપસ્થિતસ્મૃતેશ્ ચિત્તં સમાધીયતે । સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અવરોપિતમોક્ષભાગીયસ્યેન્દ્રિયાણ્ય્ ઉક્તાન્ય્ અથ નિર્વેધભાગીયાનિ કિમ્ ઇન્દ્રિયાવસ્થાયાં વેદિતવ્યાન્ય્ આહોસ્વિદ્ બલાવસ્થાયાં ।
દ્વૌ દ્વૌ નિર્વેધભાગીયાવ્ ઇન્દ્રિયાણિ બલાનિ ચ ॥ ઇવ્.7
ઉષ્મગતં મૂર્ધાનશ્ ચેન્દ્રિયાણિ । ક્ષાન્તયો લૌકિકાશ્ ચાગ્રધર્મા બલાનિ ।
[f. સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ]
બલાનન્તરં બોધ્યઙ્ગાનિ તેષાં કથં વ્યવસ્થાનં ।
આશ્રયાઙ્ગં સ્વભાવાઙ્ગં નિર્યાણાઙ્ગં તૃતીયકં ।
ચતુર્થમ્ અનુશંસાઙ્ગન્ નિઃક્લેશાઙ્ગં ત્રિધા મતં ॥ ઇવ્.8
દર્શનમાર્ગે બોધાવ્ અઙ્ગાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ । તત્ર બોધેર્ આશ્રયાઙ્ગં સ્મૃતિઃ । સ્વભાવાઙ્ગં ધર્મવિચયઃ । નિર્યાણાઙ્ગં વીર્યં । અનુશન્સાઙ્ગં પ્રીતિઃ । અસંક્લેશાઙ્ગં ત્રિધા પ્રસ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષાઃ । કિમર્થં પુનર્ અસંક્લેશાઙ્ગં ત્રિધા દેશિતં
નિદાનેનાશ્રયેણેહ સ્વભાવેન ચ દેશિતં ।
અસંક્લેશસ્ય નિદાનં પ્રસ્રબ્ધિર્ દૌષ્ઠુલ્યહેતુત્વાત્ સંક્લેશસ્ય । તસ્યાશ્ ચ તત્પ્રતિપક્ષત્વાદ્ આશ્રયઃ સમાધિઃ । સ્વભાવૌપેક્ષા [।]
[ગ્. અષ્ટ માર્ગાઙ્ગાનિ]
બોધ્યઙ્ગાનન્તરં માર્ગાઙ્ગાનિ તેષાં કથં વ્યવસ્થાનં ।
પરિચ્છેદો ઽથ સંપ્રાપ્તિઃ પરસંભાવના ત્રિધા [॥] ઇવ્.9
વિપક્ષપ્રતિપક્ષશ્ ચ માર્ગસ્યાઙ્ગં તદ્ અષ્ટધા ।
ભાવનામાર્ગે ઽસ્ય પરિચ્છેદાઙ્ગં સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ લૌકિકી લોકોત્તરપૃષ્ઠલબ્ધા યયા સ્વાધિગમં પરિચ્છિનત્તિ । પરસંપ્રાપણાઙ્ગં સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વાક્ ચ । સસમુત્થાનયા વાચા તત્પ્રાપણાત્ । પરસંભાવનાઙ્ગં ત્રિધા સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાસ્ તૈર્ હિ યથાક્રમં ।
દૃષ્ટૌ શીલે ઽથ સંલેખે પરવિજ્ઞપ્તિર્ ઇષ્યતે ॥ ઇવ્.10
તસ્ય સમ્યગ્વાચા કથાસાંકથ્યવિનિશ્ચયેન પ્રજ્ઞાયાં સંભાવના ભવતિ । સમ્યક્કર્માન્તેન શીલે ઽકૃત્યાકરણાત્ સમ્યગાજીવેન સંલેખે ધર્મેણ માત્રયા ચ ચીવરાદ્યન્વેષણાત્ । વિપક્ષપ્રતિપક્ષાઙ્ગં ત્રિધૈવ સમ્યગ્વ્યાયમસ્મૃતિસમાધયઃ । એષાં હિ યથાક્રમં ।
ક્લેશોપક્લેશવૈભુત્વવિપક્ષપ્રતિપક્ષતા ।
ત્રિવિધો હિ વિપક્ષઃ ક્લેશો ભાવનાહેયઃ । ઉપક્લેશો લયૌદ્ધત્યં ( મ્વ્ભ્ 55 ) વિભુત્વવિપક્ષશ્ ચ વૈશેષિકગુણાભિનિર્હારવિબન્ધઃ તત્ર પ્રથમસ્ય સમ્યગ્વ્યાયામઃ પ્રતિપક્ષસ્ તેન માર્ગભાવનાત્ । દ્વિતીયસ્ય સમ્યક્સ્મૃતિઃ શમથાદિનિમિત્તેષુ સૂપસ્થિતસ્મૃતેઃ લયૌદ્ધત્યાભાવાત્ । તૃતીયસ્ય સમ્યક્સમાધિઃ ધ્યાનસન્નિશ્રયેણાભિજ્ઞાદિગુણાભિનિર્હારાત્ ।
[હ્. પ્રતિપક્ષભાવનાપ્રભેદ]
સૈષા પ્રતિપક્ષભાવના સમાસેન ત્રિવિધા વેદિતવ્યા ।

અનુકૂલા વિપર્યસ્તા સાનુબન્ધા વિપર્યયા ॥ ઇવ્.11
અવિપર્યસ્તવિપર્યાસાનાનુબન્ધા ચ ભાવના ।
વિપર્યસ્તાપિ અવિપર્યાસાનુકૂલાવિપર્યસ્તા વિપર્યાસાનુબન્ધા અવિપર્યસ્તા વિપર્યાસનિરનુબન્ધા ચ યથાક્રમં પૃથગ્જનશૈક્ષાશૈક્ષાવસ્થાસુ । બોધિસત્વાનાન્ ત્વ્
આલમ્બનમનસ્કારપ્રાપ્તિતસ્ તદ્વિશિષ્ટતા ॥ ઇવ્.12
શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં હિ સ્વાસન્તાનિકાઃ કાયાદયઃ આલમ્બનમ્ । બોધિસત્વાનાં સ્વપરસાન્તાનિકાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા અનિત્યાદિભિર્ આકારૈઃ કાયાદીન્ મનસિકુર્વન્તિ । બોધિસત્વાસ્ ત્વ્ અનુપલમ્ભયોગેન । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદીનિ ભાવયન્તિ યાવદ્ એવ કાયાદીનાં વિસંયોગાય । બોધિસત્વા ન વિસંયોગાય । નાવિસંયોગાય । યાવદ્ એવાપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણાય । ઉક્તા પ્રતિપક્ષભાવના ।
[2. તત્રાવસ્થા]
તત્રાવસ્થા કતમા ।
હેત્વવસ્થાવતારાખ્યા પ્રયોગફલસંજ્ઞિતા ।
કાર્યાકાર્યવિશિષ્ટા ચ । ઉત્તરાનુત્તરા ચ સા ॥ ઇવ્.13
અધિમુક્તૌ પ્રવેશે ચ નિર્યાણે વ્યાકૃતાવ્ અપિ ।
કથિકત્વે ઽભિષેકે ચ સંપ્રાપ્તાવ્ અનુશન્સને ॥ ઇવ્.1
કૃત્યાનુષ્ઠા ઉદ્દિષ્ટા ।
તત્ર હેત્વવસ્થા યા ગોત્રસ્થસ્ય પુદ્ગલસ્યાવતારાવસ્થા ઉત્પાદિતબોધિચિત્તસ્ય પ્રયોગાવસ્થા ચિત્તોત્પાદાદ્ ઊર્ધમ્ અપ્રાપ્તે ફલે । ફલાવસ્થા પ્રાપ્તે । સકરણીયાવસ્થા શૈક્ષસ્ય । અકરણીયાવસ્થા અશૈક્ષસ્ય । વિશેષાવસ્થાભિજ્ઞાદિગુણવિશેષસમન્વાગતસ્ય । ઉત્તરાવસ્થા શ્રાવકાદિભ્યો ભૂમિપ્રવિષ્ટસ્ય બોધિસત્વસ્ય । અનુત્તરાવસ્થા બુદ્ધસ્ય તત ઊર્ધમ્ અવસ્થાભાવાદ્ અધિમુક્ત્યવસ્થા બોધિસત્વાનાં સર્વસ્યામ્ અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । પ્રવેશાવસ્થા પ્રથમાયાં ભૂમૌ નિર્યાણાવસ્થા તદુત્તરાસુ ષટ્સુ ભૂમિષુ । વ્યાકરણાવસ્થા અષ્ટમ્યાં ભૂમૌ કથિકત્વાવસ્થા નવમ્યામ્ અભિષેકાવસ્થા દશમ્યાં । પ્રાપ્ત્યવસ્થા બુદ્ધાનાન્ ધર્મકાયઃ । અનુશન્સાવસ્થા સાંભોગિકઃ કાયઃ । કૃત્યાનુષ્ઠાનાવસ્થા નિર્માણકાયઃ । સર્વાપ્ય્ એષા બહુવિધાવસ્થાભિસમસ્ય વેદિતવ્યા ।
ધર્મધાતૌ ત્રિધા પુઉઅઃ ।
અશુદ્ધાશુદ્ધશુદ્ધા ચ વિશુદ્ધા ચ યથાર્હતઃ ॥ ઇવ્.15
તત્રાશુદ્ધાવસ્થા હેત્વવસ્થામ્ ઉપાદાય યાવત્ પ્રયોગાદ્ અશુદ્ધશુદ્ધાવસ્થા ( મ્વ્ભ્ 57 ) શૈક્ષાણાં । વિશુદ્ધાવસ્થા અશૈક્ષાણાં ।
પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનં યથાયોગમ્ અતો મતમ્ ।
અતો ઽવસ્થાપ્રભેદાદ્ યથાયોગં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનં (।) વેદિતવ્યમ્ અયં ગોત્રસ્થો ઽયમ્ અવતીર્ણ ઇત્ય્ એવમાદિ । ઉક્તાવસ્થા [।]
[3. ફલપ્રાપ્તિ]
ફલપ્રાપ્તિઃ કતમા ।
ભાજનત્વં વિપાકાખ્યં બલન્ તસ્યાધિપત્યતઃ ॥ ઇવ્.16
રુચિર્ વૃદ્ધિર્ વિશુદ્ધિશ્ ચ ફલમ્ એતદ્ યથાક્રમં ।
ભાજનત્વં યઃ કુશલાનુકૂલો વિપાકઃ । બલં યા ભાજનત્વાધિપત્યાત્ કુશલસ્યાધિમાત્રતા । રુચિર્ યા પૂર્વાભ્યાસાત્ કુશલરુચિઃ । વૃદ્ધિર્ યા પ્રત્યુત્પન્ને કુશલધર્માભ્યાસાત્ કુશલમૂલપરિપુષ્ટિઃ । વિશુદ્ધિર્ યદ્ આવરણપ્રહાણં । એતદ્ યથાક્રમં ફલં પઞ્ચવિધં વેદિતવ્યમ્ । વિપાકફલમ્ અધિપતિફલન્ નિષ્યન્દફલં પુરુષકારફલં વિસંયોગફલઞ્ ચ ।
ઉત્તરોત્તરમ્ આદ્યઞ્ ચ તદભ્યાસાત્ સમાપ્તિતઃ ॥ ઇવ્.17
આનુકૂલ્યાદ્ વિપક્ષાચ્ ચ વિસંયોગાદ્ વિશેષતઃ ।
ઉત્તરાનુત્તરત્વાચ્ ચ ફલમ્ અન્યત્ સમાસતઃ ॥ ઇવ્.18
ઉત્તરોત્તરફલં ગોત્રાચ્ ચિત્તોત્પાદ ઇત્ય્ એવમાદિ પરંપરયા વેદિતવ્યં । આદિફલં પ્રથમતો લોકોત્તરધર્મપ્રતિલમ્ભઃ । અભ્યાસફલં તસ્માત્ પરેણ શૈક્ષાવસ્થાયાં । સમાપ્તિફલમ્ અશૈક્ષાધર્માઃ । આનુકૂલ્યફલમ્ ઉપનિષદ્ભાવેનોત્તરોત્તરફલમ્ એવ વેદિતવ્યં । વિપક્ષફલં પ્રહાણમાર્ગો યદ્ એવાદિફલં । પ્રતિપક્ષો ઽભિપ્રેતઃ । વિસંયોગફલં નિરોધસાક્ષાત્ક્રિયા અભ્યાસફલં સમાપ્તિફલં ચ ક્લેશવિસંયોગઃ ( મ્વ્ભ્ 58 ) શૈક્ષાશૈક્ષાણાં યથાક્રમં । વિશેષફલમ્ અભિજ્ઞાદિકો ગુણવિશેષઃ । ઉત્તરફલં બોધિસત્વભૂમયસ્ તદન્યયાનોત્તરત્વાદ્ અનુત્તરફલં બુદ્ધભૂમિઃ । એતાનિ ચત્વારિ અભ્યાસસમાપ્તિફલપ્રભેદ એવ એતદ્ અન્યત્ ફલં સમાસનિર્દેશતો વ્યાસતસ્ ત્વ્ અપરિમાણં ।
[પ્રતિપક્ષભાવનાપિણ્ડાર્થ]
તત્ર પ્રતિપક્ષભાવનાયાઃ પિણ્ડાર્થઃ । વ્યુત્પત્તિભાવના નિર્લેખભાવના પરિકર્મભાવના । ઉત્તરસમારમ્ભભાવના । શ્લિષ્ટભાવના દર્શનમાર્ગશ્લેષાત્ । પ્રવિષ્ટભાવના ઉત્કૃષ્ટભાવના આદિભાવના મધ્યભાવના પર્યવસાનભાવના । સોત્તરા ભાવના નિરુત્તરા ચ ભાવના યાલમ્બનમનસ્કારપ્રાપ્તિવિશિષ્ટા ॥ અવસ્થાનાં પિણ્ડાર્થઃ । ભવ્યતાવસ્થા ગોત્રસ્થસ્ય । આરમ્ભાવસ્થા યાવત્ પ્રયોગાત્ । અસુદ્ધાવસ્થા અશુદ્ધશુદ્ધાવસ્થા વિશુદ્ધાવસ્થા । સાલંકારાવસ્થા । વ્યાપ્ત્યવસ્થા દશભૂમિવ્યાપનાત્ । અનુત્તરાવસ્થા ચ ॥ ફલાનાં પિણ્ડાર્થઃ સંગ્રહતઃ તદ્વિશેષતઃ પૂર્વાભ્યાસતઃન્ ઉત્તરોત્તરનિર્હારતઃ । ઉદ્દેશતો નિર્દેશતશ્ ચ । તત્ર સંગ્રહતઃ । પઞ્ચ ફલાનિ । તદ્વિશેષતઃ શેષાણિ । પૂર્વાભ્યાસતઃ વિપાકફલં । ઉત્તરોત્તરનિર્હારતસ્ તદન્યાનિ ચત્વારિ । ઉદ્દેશતઃ ઉત્તરોત્તરફલાદીનિ ચત્વારિ નિર્દેશતઃ આનુકૂલ્યફલાદિનિ ષટ્ । તેષામ્ એવ ( મ્વ્ભ્ 59 ) ચતુર્ણાં નિર્દેશાત્ ॥
મધ્યાન્તવિભાગે પ્રતિપક્ષભાવનાવસ્થાફલપરિચ્છેદશ્ ચતુર્થઃ ॥ ઃ
[છપ્તેર્ વ્. યાનાનુત્તર્યપરિચ્છેદ]
[1. ત્રિવિધાનુત્તર્ય]
યાનાનુત્તર્યમ્ ઇદાનીં વક્તવ્યં । તદ્ ઉચ્યતે ।
આનુત્તર્યં પ્રપત્તૌ હિ પુનર્ આલમ્બને મતં ।
સમુદાગમ ઉદ્દિષ્ટં ।
ત્રિવિધમ્ આનુત્તર્યં મહાયાને યેનૈતદ્ અનુત્તરં યાનં પ્રતિપત્ત્યાનુત્તર્યં । આલમ્બનાનુત્તર્યં । સમુદાગમાનુત્તર્યઞ્ ચ ।
[2. પ્રતિપત્ત્યાનુત્તર્ય]
તત્ર પ્રતિપત્ત્યાનુત્તર્યં દશપારમિતાપ્રતિપત્તિતો વેદિતવ્યં ।
પ્રતિપત્તિસ્ તુ ષડ્વિધા ॥ વ્.1
તાસુ પારમિતાસુ ।

પરમાથ મનસ્કારે અનુધર્મે ઽન્તવર્જને ।
વિશિષ્ટા ચાવિશિષ્ટા ચ ।
ઇત્ય્ એષા ષડ્વિધા પ્રતિપત્તિર્ યદ્ ઉત પરમા પ્રતિપત્તિઃ । મનસ્કારપ્રતિપત્તિર્ અનુધર્મપ્રતિપત્તિઃ । અન્તદ્વયવર્જિતા પ્રતિપત્તિઃ વિશિસ્તા પ્રતિપત્તિઃ । અવિશિષ્ટા ચ પ્રતિપત્તિઃ ।
[અ. પરમા પ્રતિપત્તિઃ]
તત્ર ।
પરમા દ્વાદશાત્મિકા ॥ વ્.2
ઔદાર્યમ્ આયતત્વં ચ અધિકારો ઽક્ષયાત્મતા ।
નૈરન્તર્યમ્ અકૃચ્છ્રત્વં વિત્તત્વં ચ પરિગ્રહઃ ॥ વ્.3
આરમ્ભપ્રાપ્તિનિષ્યન્દનિષ્પત્તિઃ પરમા મતા ।
ઇત્ય્ એષા દ્વાદશવિધા પરમા મતા । યદ્ ઉતૌદાર્યપરમતા આયતત્વપરમતા અધિકારપરમતા અક્ષયત્વપરમતા નૈરન્તર્યપરમતા અકૃચ્છ્રત્વપરમતા । વિત્તત્વપરમતા પરિગ્રહપરમતા । આરમ્ભપરમતા પ્રતિલમ્ભપરમતા નિષ્યન્દપરમતા નિષ્પત્તિપરમતા ચ । તત્રૌદાર્યપરમતા સર્વલૌકિકસંપત્ત્યનર્થિત્વેનોત્કૃષ્ટતયા ચ વેદિતવ્યા । આયતત્વપરમતા ત્રિકલ્પાસંખ્યેયપરિભાવનાત્ । અધિકારપરમતા સર્વસત્વાર્થક્રિયાધિકારાત્ । અક્ષયત્વપરમતા મહાબોધિપરિણામનયાત્યન્તમ્ અપર્યાદાનાન્ નૈરન્તર્યપરમતાત્મપરસમતાધિમોક્ષાત્ સર્વસત્વદાનાદિભિઃ પારમિતાપરિપૂરણાદ્ અકૃચ્છ્રત્વપરમતાનુમોદનામાત્રેણ પરદાનાદીનાંપરમિતાપરિપૂરણાત્ । વિત્તત્વપરમતા । ગગનગઞ્જસમાધ્યાદિભિર્ દાનાદિપરિપૂરણાત્ પરિગ્રહપરમતા નિર્વિકલ્પજ્ઞાનપરિગૃહીતત્વાત્ । આરમ્ભપરમતાધિમુક્તિચર્યાભૂમાવ્ અધિમાત્રાયાં ક્ષાન્તૌ પ્રતિલમ્ભપરમતા પ્રથમાયાં ભૂમૌ । નિષ્યન્દપરમતા । તદન્યાસ્વ્ અષ્ટાસુ ભૂમિષુ । નિષ્પત્તિપરમતા દશમ્યાં ભૂમૌ તથાગત્યાં ચ । બોધિસત્વનિષ્પત્ત્યા બુદ્ધનિષ્પત્ત્યા ચ ।
તતશ્ ચ પરમાર્થેન દશ પારમિતા મતાઃ ॥ વ્.4
યત એષા દ્વાદશવિધા પરમતા એતાસુ સંવિદ્યતે । તતઃ પરમા ( મ્વ્ભ્ 62 ) ઇત્ય્ અનેનાર્થેન દશ પારમિતાઃ । કતમા દશેત્ય્ એકેષાં તન્નામવ્યુત્પાદનાર્થમ્ ઉચ્યતે ।
દાનં શીલં ક્ષમા વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ઉપાયતા ।
પ્રણિધાનં બલં જ્ઞાનમ્ એતાઃ પારમિતા દશેતિ ॥ વ્.5
કિમ્ આસાં પ્રત્યેકં કર્મ ।
અનુગ્રહો ઽવિઘાતશ્ ચ કર્મ તસ્ય ચ મર્ષણં ।
ગુણવૃદ્ધિશ્ ચ સામર્થ્યમ્ અવતારવિમોચને ।
અક્ષયત્વં સદા વૃત્તિર્ નિયતં ભોગપાચને ॥ વ્.6
ઇત્ય્ એતદ્ આસાં કર્મ યથાક્રમં । દાનેન હિ બોધિસત્વઃ સત્વાન્ અનુગૃહ્ણાતિ । શીલેનોપઘાતં પરેષાં ન કરોતિ । ક્ષાન્ત્યા પરૈઃ કૃતમ્ ઉપઘાતં મર્ષયતિ । વીર્યેણ ગુણાન્ વર્ધયતિ । ધ્યાનેન ર્દ્ધ્યાદિભિર્ આવર્જ્યાવતારયતિ । પ્રજ્ઞયા સમ્યગવવાદદાનાદ્ વિમોચયતિ । ઉપાયકૌશલ્યપારમિતયા મહાબોધિપરિણામનાદ્ દાનાદીન્ અક્ષયાન્ કરોતિ । પ્રણિધાનપારમિતયાનુકૂલોપપત્તિપરિગ્રહાત્ । સર્વજન્મસુ બુદ્ધોત્પાદારાગણતો દાનાદિષુ સદા પ્રવર્તતે બલપારમિતયા પ્રતિસંખ્યાનભાવનાબલાભ્યાં નિયતં દાનાદિષુ પ્રવર્તતે । વિપક્ષાનભિભવાત્ । જ્ઞાનપારમિતયા યથારુતધર્મસંમોહાપગમાદ્ દાનાદ્યાધિપતેયધર્મસંભોગઞ્ ચ પ્રત્યનુભવતિ । સત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ । ઉક્તા પરમા પ્રતિપત્તિઃ ।
[બ્. મનસિકારપ્રતિપત્તિ]
મનસિકારપ્રતિપત્તિઃ કતમા ।
યથાપ્રજ્ઞપ્તિતો ધર્મમહાયાનમનસ્ક્રિયા ।
બોધિસત્વસ્ય સતતં પ્રજ્ઞયા ત્રિપ્રકારયા ॥ વ્.7
દાનાદીન્ય્ અધિકૃત્ય યથાપ્રજ્ઞપ્તાનાં સૂત્રાદિધર્માણાં મહાયાને મનસિકરણમ્ અભીક્ષ્ણં શ્રુતચિન્તાભાવનામય્યા પ્રજ્ઞયા મનસિકારપ્રતિપત્તિઃ । સા ત્રિપ્રકારયા પ્રજ્ઞયા મનસિક્રિયા કં ગુણંકરોતિ ।
ધાતુપુષ્ટ્યૈ પ્રવેશાય ચાર્થસિદ્ધ્યૈ ભવત્ય્ અસૌ ।
શ્રુતમય્યા પ્રજ્ઞયા મનસિકુર્વતો ધાતુપુષ્ટિર્ ભવતિ । ચિન્તામય્યા તસ્ય શ્રુતસ્યાર્થં ભાવેન પ્રવિશતિ । ભાવનામય્યાર્થસિદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ ભૂમિપ્રવેશપરિશોધનાત્ ।
સંયુક્તા ધર્મચરિતૈઃ સા જ્ઞેયા દશભિઃ પુનઃ ॥ વ્.8
સા પુનર્ મનસિકારપ્રતિપત્તિઃ । દશભિર્ ધર્મચરિતૈઃ પરિગૃહીતા વેદિતવ્યા કતમદ્ દશધા ધર્મચરિતં ।
લેખના પૂજના દાનં શ્રવણં વાચનોદ્ગ્રહઃ ।
પ્રકાશનાથ સ્વાધ્યાયશ્ ચિન્તના ભાવના ચ તત્ ॥ વ્.9
મહાયાનસ્ય લેખનં પૂજનં પરેભ્યો દાનં પરેણ વાચ્યમાનસ્ય શ્રવણં । સ્વયં ચ વાચનં । ઉદ્ગ્રહણં । પરેભ્યો દેશનં ગ્રન્થસ્યાર્થસ્ય વા સ્વાધ્યાયનં । ચિન્તનં ભાવનઞ્ ચ ।
અમેયપુણ્યસ્કન્ધં હિ ચરિતન્ તદ્ દશાત્મકં ।
કસ્માન્ મહાયાન એવ ધર્મચરિતમ્ અત્યર્થં મહાફલન્ દેશ્યતે સૂત્રેષુ ન પુનઃ શ્રાવકયાને । દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ।
વિશેષાદ્ અક્ષયત્વાચ્ ચ ।
કથં વિશેષાત્ । કથમ્ અક્ષયત્વાત્ ।
પરાનુગ્રહતો ઽશમાત્ ॥ વ્.10
પરાનુગ્રહવૃત્તિત્વાદ્ વિશિષ્ટત્વં । પરિનિર્વાણે ઽપ્ય્ અશમાત્ । અનુપરમાદ્ અક્ષયત્વં વેદિતવ્યં । ઉક્તા મનસિકારપ્રતિપત્તિઃ ।
[ચ્. અનુધર્મપ્રતિપત્તિ]
અનુધર્મપ્રતિપત્તિઃ કતમા ।
અવિક્ષિપ્તાવિપર્યાસપ્રણતા ચાનુધાર્મિકી ।

ઇત્ય્ એષા દ્વિવિધાનુધર્મપ્રતિપત્તિઃ । યદ્ ઉતાવિક્ષિપ્તા ચાવિપર્યાસપરિણતા ચ ।
[અવિક્ષેપપરિણતા]
તત્ર ષડ્વિધવિક્ષેપાભાવાદ્ અવિક્ષિપ્તા । તત્ર ષડ્વિધો વિક્ષેપઃ । પ્રકૃતિવિક્ષેપઃ । બહિર્ધાવિક્ષેપઃ । અધ્યાત્મવિક્ષેપઃ નિમિત્તવિક્ષેપઃ દૌષ્ઠુલ્યવિક્ષેપઃ મનસિકારવિક્ષેપશ્ ચ । સ એષ કિંલક્ષણો વેદિતવ્ય ઇત્ય્ અત આહ ।
વ્યુત્થાનં વિષયે સારસ્ તથાસ્વાદલયોદ્ધતઃ । વ્.11
સંભાવનાભિસન્ધિશ્ ચ મનસ્કારે ઽપ્ય્ અહંકૃતિઃ ।
હીનચિત્તંચ વિક્ષેપઃ પરિજ્ઞેયો હિ ધીમતા ॥ વ્.12
ઇત્ય્ એવંલક્ષણઃ ષડ્વિધો વિક્ષેપો યો બોધિસત્વેન પરિજ્ઞેયઃ । તત્ર વ્યુત્થાનં સમાધિતઃ પઞ્ચભિર્ વિજ્ઞાનકાયૈઃ પ્રકૃતિવિક્ષેપઃ વિષયે વિસારો બહિર્ધાવિક્ષેપઃ । સમાધેર્ આસ્વાદના લયૌદ્ધત્યં ચાધ્યાત્મવિક્ષેપઃ । સંભાવનાભિસન્ધિઃ નિમિત્તવિક્ષેપઃ । તન્ નિમિત્તં કૃત્વા પ્રયોગાત્ । સાહંકારમનસ્કારતા દૌષ્ઠુલ્યવિક્ષેપઃ । દૌષ્ઠુલ્યવશેનાસ્મિમાનસમુદાચારાત્ । હીનચિત્તત્વં । મનસિકારવિક્ષેપઃ હીનયાનમનસિકારસમુદાચારાત્ ।
[અવિપર્યાસપરિણતા]
તત્રાવિપર્યાસો દશવિધે વસ્તુનિ વેદિતવ્યઃ । યદ્ ઉત ।
વ્યઞ્જનાર્થમનસ્કારે ઽવિસારે લક્ષણદ્વયે ।
અશુદ્ધશુદ્ધાવ્ આગન્તુકત્વે ઽત્રાસિતાનુન્નતૌ ॥ વ્.13
તત્ર ।
સંયોગાત્ સંસ્તવાચ્ ચૈવ વિયોગાદ્ અપ્ય્ અસંસ્તવાત્ ।
અર્થસત્વમ્ અસત્વઞ્ ચ વ્યઞ્જને સો ઽવિપર્યયઃ ।] વ્.14
સંયોગે સતિ વ્યઞ્જનાનામ્ અવિચ્છિન્નોચ્ચારણતયા અસ્ય ચેદં નામેતિ સંસ્તવાત્ સાર્થકત્વં વિપર્યયાન્ નિરર્થકત્વમ્ ઇતિ । યદ્ એવન્દર્શનં સો ઽવિપર્યાસો વ્યઞ્જને વેદિતવ્યઃ । કથમ્ અર્થે ઽવિપર્યાસઃ ।
દ્વયેન પ્રતિભાસત્વં તથા ચાવિદ્યમાનતા જ્
અર્થે સ ચાવિપર્યાસઃ સદસત્વેન વર્જિતઃ ॥ વ્.15
દ્વયેન ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન પ્રતિભાસતે તદાકરોત્પત્તિતઃ । તથા ( મ્વ્ભ્ 66 ) ચ ન વિદ્યતે । યથા પ્રતિભાસત ઇતિ । અર્થે યદ્ દર્શનં સ તત્રાવિપર્યાસઃ અર્થસ્ય સત્વેન વર્જિતો ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાવાદ્ અસત્વેન વર્જિતઃ । તત્પ્રતિભાસભ્રાન્તિસદ્ભાવાત્ ।
તજ્જલ્પભાવિતો જલ્પમનસ્કારસ્ તદાશ્રયઃ
મનસ્કારે ઽવિપર્યાસો દ્વયપ્રખ્યાનકારણે ॥ વ્.16
ગ્રાહ્યગ્રાહકજલ્પપરિભાવિતો જલ્પમનસ્કારસ્ તસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પસ્યાશ્રયો ભવતીત્ય્ અયં મનસ્કારે ઽવિપર્યાસઃ । કતમસ્મિન્ મનસ્કારે ગ્રાહ્યગ્રાહકસંપ્રખ્યાનકારણે સ હ્ય્ અસૌ જલ્પમનસ્કારો ઽભિલાપસંજ્ઞાપરિભાવિતત્વાત્ ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પાશ્રયો વેદિતવ્યઃ ।
માયાદિવદ્ અસત્વઞ્ ચ સત્વં ચાર્થસ્ય તન્ મતં [।]
સો ઽવિસારે ઽવિપર્યાસો ભાવાભાવાવિસારતઃ ॥ વ્.17
યત્ તદ્ અર્થસ્યાસત્વં સત્વં ચાનન્તરમ્ ઉક્તં । તન્ માયાદિવન્ મતં યથા માયા ન હસ્ત્યાદિભાવેનાસ્તિ ન ચ નૈવાસ્તિ । તદ્ભ્રાન્તિમાત્રાસ્તિત્વાત્ । એવમ્ અર્થો ઽપિ ન ચાસ્તિ યથા સંપ્રખ્યાતિ ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વેન ન ચ નૈવાસ્તિ તદ્ભ્રાન્તિમાત્રાસ્તિત્વાત્ । આદિશબ્દેન મરીચિસ્વપ્નોદકચન્દ્રાદયો દૃષ્ટાન્તા યથાયોગં વેદિતવ્યા ઇતિ યન્ માયાદ્યુપમાર્થે દર્શનાદ્ અવિસારં ચેતસઃ પશ્યતિ સો ઽવિસારે ઽવિપર્યાસસ્ તેન ભાવાભાવયોશ્ ચિત્તસ્યાવિસરણાત્ ।
સર્વસ્ય નામમાત્રત્વં સર્વકલ્પાપ્રવૃત્તયે ।
સ્વલક્ષણે ઽવિપર્યાસઃ ।
સર્વમ્ ઇદં નામમાત્રં । યદ્ ઇદં ચક્ષૂરૂપં યાવન્ મનોધર્મા ઇતિ યજ્ જ્ઞાનં સર્વવિકલ્પાનાં પ્રતિપક્ષેણ અયં સ્વલક્ષણે ઽવિપર્યાસઃ । કતમસ્મિન્ સ્વલક્ષણે ।
પરમાર્થે સ્વલક્ષણે ॥ વ્.18
સંવૃત્યા તુ નેદં નામમાત્રમ્ ઇતિ ગૃહ્યતે ।
ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો યસ્માદ્ ધર્મો ન વિદ્યતે ।
સામાન્યલક્ષણં તસ્માત્ સ ચ તત્રાવિપર્યયઃ ॥ વ્.19
ન હિ ધર્મનૈરાત્મ્યેન વિના કશ્ચિદ્ ધર્મો વિદ્યતે । તસ્માદ્ ધર્મધાતુઃ સર્વધર્માણાં સામાન્યં લક્ષણમ્ ઇતિ । યદ્ એવંજ્ઞાનમ્ અયં સામાન્યલક્ષણે ઽવિપર્યાસઃ ।
વિપર્યસ્તમનસ્કારાવિહાનિપરિહાણિતઃ ।
તદશુદ્ધિર્ વિશુદ્ધિશ્ ચ સ ચ તત્રાવિપર્યયઃ ॥ વ્.20
વિપર્યસ્તસ્મનસ્કારાપ્રહાણન્ તસ્ય ધર્મધાતોર્ અવિશુદ્ધિસ્ તત્પ્રહાણં વિશુદ્ધિર્ ઇતિ યદ્ એવંજ્ઞાનમ્ અયમ્ અવિશુદ્ધૌ વિશુદ્ધૌ ચાવિપર્યાસો યથાક્રમં ।
ધર્મધાતોર્ વિશુદ્ધત્વાત્ પ્રકૃત્યા વ્યોમવત્ પુનઃ ।
દ્વયસ્યાગન્તુકત્વં હિ સ ચ તત્રાવિપર્યયઃ ॥ વ્.21
ધર્મધાતોઃ પુનર્ આકાશવત્ । પ્રકૃતિવિશુદ્ધત્વાત્ । દ્વયમ્ અપ્ય્ એતદ્ આગન્તુકમ્ અવિશુદ્ધિરુ વિશુદ્ધિશ્ ચ પશ્ચાદ્ ઇતિ । યદ્ એવંજ્ઞાનમ્ અયમ્ આગન્તુકત્વે ઽવિપર્યાસઃ ।
સંક્લેશશ્ ચ વિશુદ્ધિશ્ ચ ધર્મપુદ્ગલયોર્ ન હિ ।
અસત્વાત્ ત્રાસતામાનૌ નાતઃ સો ઽત્રાવિપર્યયઃ ॥ વ્.22

ન હિ પુદ્ગલસ્ય સંક્લેશો ન વિશુદ્ધિર્ નાપિ ધર્મસ્ય । યસ્માન્ ન પુદ્ગલો ઽસ્તિ ન ધર્મો યતશ્ ચ ન કસ્યચિત્ સંક્લેશો ન વ્યવદાનં અતો ન સંક્લેશપક્ષે કસ્યચિદ્ ધાનિઃ ન વ્યવદાનપક્સે કસ્યચિદ્ વિશેષઃ । યતસ્ ત્રાસો વા સ્યાદ્ ઉન્નતિર્ વેત્ય્ અયમ્ અત્રાસે ઽનુન્નતૌ ચાવિપર્યાસઃ ।
[દશ વજ્રપદાનિ]
એતે ચ દશાવિપર્યાસા દશસુ વજ્રપદેષુ યથાક્રમં યોજયિતવ્યાઃ । દશ વજ્રપદાનિ । સદસત્તા અવિપર્યસઃ । આશ્રયો માયોપમતા અવિકલ્પનતા પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતા સંક્લેશો વ્યવદાનં । આકાશોપમતા અહીનતા અવિશિષ્ટતા ચ । વજ્રપદાનાં શરીરવ્યવસ્થાનં । સ્વભાવતઃ । આલમ્બનતઃ । અવિકલ્પનતઃ । ચોદ્યપરિહારતશ્ ચ । તત્ર સ્વભાવતઃ ત્રયઃ સ્વભાવાઃ । પરિનિષ્પન્નપરિકલ્પિતપરતન્ત્રાખ્યા આદ્યૈસ્ ત્રિભિઃ પદૈર્ યથાક્રમં । આલમ્બનતઃ । ત એવ અવિકલ્પનતો યેન ચ ન વિકલ્પયતિ નિર્વિકલ્પેન જ્ઞાનેન યચ્ ચ ન વિકલ્પયતિ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતાં । તદ્ અનેન જ્ઞેયજ્ઞાનવ્યવસ્થાનં યથાક્રમં વેદિતવ્યં । યદ્ ઉત ત્રિભિઃ સ્વભાવૈર્ અવિકલ્પનતયા ચ । ચોદ્યપરિહારતઃ । શિષ્ટાનિ પદાનિ તત્રેદં ચોદ્યં । યદ્ય્ એતે પરિકલ્પિતપરતન્ત્રલક્ષણા ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે । કથમ્ ઉપલભ્યન્તે । અથ સંવિદ્યન્તે ધર્માણાં પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતા ન ( મ્વ્ભ્ 69 ) યુજ્યતે । તન્ માયોપમતયા પરિહરતિ । યથા માયાકૃતં ન વિદ્યત ઉપલભ્યતે ચ યદિ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતા ધર્માણાં તત્ કથં પૂર્વં સંક્લેશઃ પશ્ચાદ્ વ્યવદાનં । અસ્ય પરિહારઃ । સંક્લેશવ્યવદાનમ્ આકાશોપમતયા વેદિતવ્યં । યથાકાશં પ્રકૃતિપરિશુદ્ધં સંક્લિશ્યતે । વ્યવદાયતે ચેતિ । યદ્ય્ અપ્રમેયબુદ્ધોત્પાદે સત્ય્ અપ્રમેયાણાં સત્વાનાં ક્લેશાપશમઃ । તત્ કથં ન સંસારસમુચ્છેદો ન નિર્વાણવૃદ્ધિર્ ભવતિ । તસ્યાહીનાવિશિષ્ટતયા પરિહારઃ । અપ્રમેયત્વાત્ સત્વધાતોર્ વ્યવદાનપક્ષસ્ય ચ ।
દ્વિતીયં શરીરવ્યવસ્થાનમ્ ।
યત્ર યા ચ યતો ભ્રાન્તિર્ અભ્રાન્તિર્ યા ચ યત્ર ચ ।
ભ્રાન્ત્યભ્રાન્તિફલે ચૈવ પર્યન્તશ્ ચ તયોર્ ઇતિ ॥
સદસત્તાવિપર્યાસઃ આશ્રયો માયયોપમા ।
અકલ્પના પ્રકૃત્યા ચ ભાસ્વરત્વં સદૈવ હિ ॥
સંક્લેશો વ્યવદાનં ચાકાશોપમતા તથા ।
અહીનાનધિકત્વઞ્ ચ દશ વજ્રપદાનિ હિ ॥
ઉક્તાનુધર્મપ્રતિપત્તિઃ ।
[દ્. અન્તદ્વયવર્જને પ્રતિપત્તિઃ]
અન્તદ્વયવર્જને પ્રતિપત્તિઃ કતમા યા રત્નકૂટે મધ્યમા પ્રતિપત્તિર્ ઉપદિષ્ટા । કસ્યાન્તસ્ય વર્જનાદ્ અસૌ વેદિતવ્યા ।
પૃથક્ત્વૈકત્વમ્ અન્તશ્ ચ તિર્થ્યશ્રાવકયોર્ અપિ ।
સમારોપાપવાદાન્તો દ્વિધા પુદ્ગલધર્મયોઃ ॥ વ્.23
વિપક્ષપ્રતિપક્ષાન્તઃ શાશ્વતોચ્છેદસંજ્ઞિતઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંક્લેશવ્યવદાને દ્વિધા ત્રિધા ॥ વ્.24
વિકલ્પદ્વયતાન્તશ્ ચ સ ચ સપ્તવિધો મતઃ ।
ભાવાભાવે પ્રશામ્યે ઽથ શમને ત્રાસ્યન્તદ્ભયે ॥ વ્.25
ગ્રાહ્યગ્રાહે ઽથ સમ્યક્ત્વમિથ્યાત્વે વ્યાપૃતૌ ન ચ ।
અજન્મસમકાલત્વે સ વિકલ્પદ્વયાન્તતા ॥ વ્.26
તત્ર રૂપાદિભ્યઃ । પૃથક્ત્વમ્ આત્મન ઇત્ય્ અન્તઃ । એકત્વમ્ ઇત્ય્ અન્તઃ તત્પરિવર્જનાર્થં મધ્યમા પ્રતિપત્ । યા નાત્મપ્રત્યવેક્ષા । યાવન્ ન માનવપ્રત્યવેક્ષા આત્મદર્શને હિ જીવસ્ તચ્ છરીરં । અન્યો જીવો ઽન્યચ્ છરીરમ્ ઇતિ ભવતિ દર્શનં । નિત્યં રૂપમ્ ઇતિ તીર્થિકાન્તઃ । અનિત્યમ્ ઇતિ શ્રાવકાન્તઃ । તત્પરિવર્જનાર્થં મધ્યમા પ્રતિપદ્ યા રૂપાદીનાં ન નિત્યપ્રત્યવેક્ષા નાનિત્યપ્રત્યવેક્ષા । આત્મેતિ પુદ્ગલસમારોપાન્તઃ નૈરાત્મ્યમ્ ઇત્ય્ અપવાદાન્તઃ પ્રજ્ઞપ્તિસતો ઽપ્ય્ અપવાદાત્ । તત્પરિવર્જનાર્થં મધ્યમા પ્રતિપદ્ યદ્ આત્મનૈરાત્મ્યયોર્ મધ્યં નિર્વિકલ્પં જ્ઞાનં । ભૂતં ચિત્તમ્ ઇતિ ધર્મસમારોપાન્તઃ અભૂતમ્ ઇત્ય્ અપવાદાન્તઃ । તત્પરિવર્જનાર્થં મધ્યમા પ્રતિપદ્ યત્ર ન ચિત્તં ન ચેતના ન મનો ન વિજ્ઞાનં । અકુશલાદયો ધર્માઃ સંક્લેશ ઇતિ વિપક્ષાન્તઃ । કુશલાદયો વ્યવદાનમ્ ઇતિ પ્રતિપક્ષાન્તસ્ તત્પરિવર્જનાર્થં મધ્યમા પ્રતિપદ્ યો ઽસ્યાન્તદ્વયસ્યાનુપગમો ઽનુદાહારો ઽપ્રવ્યાહારઃ । અસ્તીતિ શાશ્વતાન્તસ્ તયોર્ એવ પુદ્ગલધર્મયોર્ નાસ્તીત્ય્ ઉચ્છેદાન્તસ્ તત્પરિવર્જનાર્થં મધ્યમા પ્રતિપદ્ યદ્ અનયોર્ દ્વયોર્ અન્તયોર્ મધ્યં । અવિદ્યા ગ્રાહ્યા ગ્રાહકા ચેત્ય્ અન્તઃ । એવં વિદ્યા સંસ્કારા અસંસ્કૃતં ચ તત્પ્રતિપક્ષઃ । યાવજ્ જરામરણં ગ્રાહ્યં ગ્રાહકં ચેત્ય્ અન્તસ્ તન્નિરોધો ગ્રાહ્યો ગ્રાહકો વેત્ય્ અન્તો યેન માર્ગેણ તન્ નિરુધ્યતે । એવં ગ્રાહ્યગ્રાહકાન્તો ( મ્વ્ભ્ 71 ) દ્વિધા કૃષ્ણશુક્લપક્ષભેદેન તત્પરિવર્જનાર્થં મધ્યમા પ્રતિપદ્ વિદ્યા ચાવિદ્યા ચાદ્વયમ્ એતદ્ ઇતિ વિસ્તરેણ વિદ્યાવિદ્યાદીનાં ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વાભાવાત્ ।
ત્રિવિધઃ સંક્લેશઃ । ક્લેશસંક્લેશઃ । કર્મસંક્લેશઃ । જન્મસંક્લેશશ્ ચ । તત્ર ક્લેશસંક્લેશસ્ ત્રિવિધઃ । દૃષ્ટિઃ રાગદ્વેષમોહનિમિત્તં પુનર્ભવપ્રણિધાનં ચ । યસ્ય પ્રતિપક્ષો જ્ઞાનશૂન્યતા જ્ઞાનાનિમિત્તં જ્ઞાનાપ્રણિહિતં ચ । કર્મસંક્લેશઃ । શુભાશુભકર્માભિસંસ્કારઃ યસ્ય પ્રતિપક્ષો જ્ઞાનાનભિસંસ્કારઃ । જન્મસંક્લેશઃ । પુનર્ભવજાતિઃ જાતસ્ય ચિત્તચૈત્તાનાં પ્રતિક્ષણોત્પાદઃ । પુનર્ભવપ્રબન્ધશ્ ચ યસ્ય પ્રતિપક્ષો જ્ઞાનાજાતિઃ જ્ઞાનાનુત્પાદો જ્ઞાનાસ્વભાવતા ચ । એતસ્ય ત્રિવિધસ્ય સંક્લેશસ્યાપગમો વ્યવદાનં । તત્ર જ્ઞાનશૂન્યતાદિભિઃ । જ્ઞેયશૂન્યતાદયો ધર્મા એતેન ત્રિવિધેન સંક્લેશેન યથાયોગં યાવન્ ન શૂન્યતાદયઃ ક્રિયન્તે । પ્રકૃત્યૈવ શૂન્યતાદયો ધર્મધાતોઃ પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટત્વાત્ તેન યદિ ધર્મધાતુઃ સંક્લિશ્યતે વા વિશુધ્યતે વેતિ કલ્પયત્ય્ અયમ્ અન્તઃ । પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટસ્ય સંક્લેશવિશુદ્ધ્યભાવાદ્ એતસ્યાન્તસ્ય પરિવર્જનાર્થં । મધ્યમા પ્રતિપત્ । યન્ ન શૂન્યતયા ધર્માઞ્ છૂન્યાં કરોતિ । અપિ તુ ધર્મા એવ શૂન્યા ઇત્ય્ એવમાદિ ।
અપરઃ સપ્તવિધો વિકલ્પદ્વયાન્તસ્ તદ્ યથા ભાવે ઽપિ વિકલ્પો ઽન્તઃ। અભાવે ઽપિ પુદ્ગલો ઽસ્તિ યસ્ય વિનાશાય શૂન્યતા ( મ્વ્ભ્ 72 ) નૈરાત્મ્યમ્ અપિ વા નાસ્તીતિ કલ્પનાત્ । તદ્ એતસ્ય વિકલ્પદ્વયાન્તસ્ય પરિવર્જનાર્થમ્ ઇયં મધ્યમા પ્રતિપત્ । ન ખલુ પુદ્ગલવિનાશાય શૂન્યતા અપિ તુ શૂન્યતૈવ શૂન્યા પૂર્વાન્તશૂન્યતા । અપરાન્તશૂન્યતા ઇત્ય્ એવમાદિવિસ્તરઃ ।
શામ્યે ઽપિ વિકલ્પો ઽન્તઃ । શમને ઽપિ વિકલ્પો ઽનતઃ પ્રહેયપ્રહાણકલ્પનયા શૂન્યતાયાસ્ ત્રસનાદ્ એતસ્ય વિકલ્પદ્વયાન્તસ્ય પરિવર્જનાર્થમ્ આકાશદૃષ્ટાન્તઃ ।
ત્રાસ્યે ઽપિ વિકલ્પો ઽન્તસ્ તતશ્ ચ ત્રાસ્યાદ્ ભયે ઽપિ પરિકલ્પિતરૂપાદિત્રસનાત્ (।) દુઃખભીરુતયા એતસ્ય વિકલ્પદ્વયાન્તસ્ય પરિવર્જનાર્થં ચિત્રકરદૃષ્ટાન્તઃ । પૂર્વકો દૃષ્ટાન્તઃ શ્રાવકાન્ આરભ્યાયં તુ બોધિસત્વાન્ ।
ગ્રાહ્યે ઽપિ વિકલ્પો ઽન્તઃ ગ્રાહકે ઽપિ એતસ્ય વિકલ્પદ્વયાન્તસ્ય પરિવર્જનાર્થં માયાકારદૃષ્ટાન્તઃ । વિજ્ઞપ્તિમાત્રજ્ઞાનકૃતં હ્ય્ અર્થાભાવજ્ઞાનં । તચ્ ચાર્થાભાવજ્ઞાનં । તદ્ એવ વિજ્ઞપ્તિમાત્રજ્ઞાનં નિવર્તયતિ । અર્થાભાવે વિજ્ઞપ્ત્યસંભવાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અત્ર સાધર્મ્યં ।

સમ્યક્ત્વે ઽપિ વિકલ્પો ઽન્તઃ મિથ્યાત્વે ઽપિ ભૂતપ્રત્યવેક્ષાં સમ્યક્ત્વેન કલ્પયતો મિથ્યાત્વેન વા એતસ્યાન્તદ્વયસ્ય પરિવર્જનાર્થં । કાષ્ઠદ્વયાગ્નિદૃષ્ટાન્તઃ । યથાકાષ્ઠદ્વયાદ્ ( મ્વ્ભ્ 73 ) અનગ્નિલક્ષણાદ્ અગ્નિર્ જાયતે । જાતશ્ ચ તદ્ એવ કાષ્ઠદ્વયં દહત્ય્ એવમ્ અસમ્યક્ત્વલક્ષણાયા યથાભૂતપ્રત્યવેક્ષાયાઃ સમ્યક્ત્વલક્ષણમ્ આર્યં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં જાયતે જાતં ચ તામ્ એવ ભૂતપ્રત્યવેક્ષાં વિભાવયતીત્ય્ એતદ્ અત્ર સાધર્મ્યં ન ચાસમ્યક્ત્વલક્ષણાપિ ભૂતપ્રત્યવેક્ષા મિથ્યાત્વલક્ષણા સમ્યક્ત્વાનુકૂલ્યાત્ ।
વ્યાપૃતાવ્ અપિ વિકલ્પો ઽન્તઃ । અવ્યાપૃતાવ્ અપિ જ્ઞાનસ્ય બુદ્ધિપૂર્વાં ક્રિયાં નિઃસામર્થ્યં વા કલ્પયતઃ । એતસ્ય વિકલ્પદ્વયાન્તસ્ય પરિવર્જનાર્થં । તૈલપ્રદ્યોતદૃષ્ટાન્તઃ ।
અજન્મત્વે ઽપિ વિકલ્પો ઽન્તઃ સમકાલત્વે ઽપિ યદિ પ્રતિપક્ષસ્યાનુત્પત્તિં વા કલ્પયતિ સંક્લેશસ્યૈવ વા દીર્ઘકાલત્વમ્ એતસ્ય વિકલ્પદ્વયાન્તસ્ય પરિવર્જનાર્થં દ્વિતીયસ્ તૈલપ્રદ્યોતદૃષ્ટાન્તઃ ।
ઉક્તાન્તદ્વયપરિવર્જને પ્રતિપત્તિઃ ।
[એ. વિશિસ્ટા ચાવિશિષ્ટા ચ પ્રતિપત્તિઃ]
વિશિષ્ટા ચાવિશિષ્ટા ચ પ્રતિપત્તિઃ । કતમા ।
વિશિષ્ટા ચાવિશિષ્ટા ચ જ્ઞેયા દશસુ ભૂમિષુ ।
યસ્યાં ભૂમૌ યા પારમિતાતિરિક્તતરા સા તત્ર વિશિષ્ટા સર્વાસુ ચ સર્વત્ર સમુદાગચ્છતીત્ય્ અવિશિષ્ટા ।
ઉક્તં પ્રતિપત્ત્યાનુત્તર્યં ।
[3. આલમ્બનાનુત્તર્ય]
આલમ્બનાનુત્તર્યં । કતમત્ ।
વ્યવસ્થાનં તથા ધાતુઃ સાધ્યસાધનધારણા ॥ વ્.27
અવધારપ્રધારા ચ પ્રતિવેધઃ પ્રતાનતા ।

પ્રગમઃ પ્રશઠત્વં ચ પ્રકર્ષાલમ્બનં મતં ॥ વ્.28
ઇત્ય્ એતત્ । દ્વાદશવિધમ્ આલમ્બનં । યદ્ ઉત ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનાલમ્બનં ધર્મધાત્વાલમ્બનં સાધ્યાલમ્બનં સાધનાલમ્બનં । ધારણાલમ્બનં અવધારણાલમ્બનં । પ્રધારણાલમ્બનં । પ્રતિવેધાલમ્બનં । પ્રતાનતાલમ્બનં । પ્રગમાલમ્બનં । પ્રશઠત્વાલમ્બનં પ્રકર્ષાલમ્બનં ચ । તત્ર પ્રથમં યે પારમિતાદયો ધર્મા વ્યવસ્થાપ્યન્તે । દ્વિતીયન્ તથતા તૃતીયચતુર્થે તે એવ યથાક્રમં ધર્મધાતુપ્રતિવેધેન પારમિતાદિધર્માધિગમાત્ । પઞ્ચમં શ્રુતમયજ્ઞાનાલમ્બનં । ષષ્ઠં । ચિન્તામયસ્યાવગમ્ય ધારણાત્ । સપ્તમં ભાવનામયસ્ય પ્રત્યાત્મં ધારણાત્ । અષ્ટમં પ્રથમાયાં ભૂમૌ દર્શનમાર્ગસ્ય । નવમં ભાવનામાર્ગસ્ય યાવત્ સપ્તમ્યાં ભૂમૌ । દશમં તત્રૈવ લૌકિકલોકોત્તરસ્ય માર્ગસ્ય । પ્રકારશો ધર્માધિગમાત્ । એકાદશમ્ અષ્ટમ્યાં ભૂમૌ દ્વાદશં નવમ્યાદિભૂમિત્રયે તદ્ એવ હિ પ્રથમદ્વયં । તસ્યાન્ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં તત્તદાલમ્બનં નામ લભતે ।
ઉક્તમ્ આલમ્બનં ॥
[4. સમુદાગમાનુત્તર્ય]
સમુદાગમઃ કતમઃ ।
અવૈકલ્યાપ્રતિક્ષેપો ઽવિક્ષેપશ્ ચ પ્રપૂરણા ।
સમુત્પાદો નિરૂઢિશ્ ચ કર્મણ્યત્વાપ્રતિષ્ઠિતા ।
નિરાવરણતા તસ્યાપ્રસ્રબ્ધિસમુદાગમઃ ॥ વ્.29
ઇત્ય્ એષ દશવિધઃ સમુદાગમઃ । તત્ર પ્રત્યયાવૈકલ્યં । ગોત્રસમુદાગમઃ । ( મ્વ્ભ્ 75 ) મહાયાનાપ્રતિક્ષેપો ઽધિમુક્તિસમુદાગમઃ । હીનયાનાવિક્ષેપશ્ ચિત્તોત્પાદસમુદાગમઃ । પારમિતાપરિપૂરણા પ્રતિપત્તિસમુદાગમઃ । આર્યમાર્ગોત્પાદો નિયામાવક્રાન્તિસમુદાગમઃ । કુશલમૂલનિરૂઢિઃ દીર્ઘકાલપરિચયાત્ સત્વપરિપાકસમુદાગમઃ [।] ચિત્તકર્મણ્યત્વં ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિસમુદાગમઃ । સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠતા અવિનિવર્તનીયભૂમિવ્યાકરણલાભસમુદાગમઃ સંસારનિર્વાણાભ્યામ્ અવિનિવર્તનાત્ । નિરાવરણતા બુદ્ધભૂમિસમુદાગમઃ । તદપ્રસ્રબ્ધિર્ બોધિસંદર્શનસમુદાગમઃ [॥]
[શાસ્ત્રનામવ્યાખ્યાન]
ઇત્ય્ એતચ્
છાસ્ત્રં મધ્યવિભાગં હિ
મધ્યમાપ્રતિપત્પ્રકાશનાત્ મધ્યાન્તવિભાગમ્ અપ્ય્ એતન્ મધ્યસ્યાન્તયોશ્ ચ પ્રકાશનાત્ । આદ્યપરવર્જિતસ્ય મધ્યસ્ય વા ।
ગૂઢસારાર્થમ્ એવ ચ ।
તર્કસ્યાગોચરત્વાત્ પરવાદિભિર્ અભેદ્યત્વાચ્ ચ યથાક્રમં ।
મહાર્થં ચૈવ ।
સ્વપરાધિકારાત્ ।
સર્વાર્થં ।
યાનત્રયાધિકારાત્ ।
સર્વાનર્થપ્રણોદનં ॥ વ્.30
ક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણાવાહનાત્ ।
[યાનાનુત્તર્યપિણ્ડાર્થ]
આનુત્તર્યસ્ય પિણ્ડાર્થઃ । સમાસતસ્ ત્રિવિધમ્ આનુત્તર્યં પ્રતિપત્તિઃ (।) પ્રતિપત્ત્યાધારઃ પ્રતિપત્તિફલં ચૈવ । સા ચ પ્રતિપત્તિર્ યાદૃશી પરમા । યેન ચ
યથાપ્રજ્ઞપ્તિતો ધર્મમહાયાનમનસ્ક્રિયા (વ્. 7અબ્)
ઇત્ય્ એવમાદિના । યથા યેન પ્રકારેણાવિક્ષેપપરિણતા ચ શમથભાવનયા અવિપર્યાસપરિણતા ચ વિપશ્યનાભાવનયા। યદર્થં ચ મધ્યમયા પ્રતિપદા નિર્યાણાર્થં । યત્ર ચ
દશસુ ભૂમિષુ (વ્. 27બ્) ।
વિશિષ્ટા ચાવિશિષ્ટા ચ (વ્. 27અ) ।
અવિપર્યાસાનાં પિણ્ડાર્થઃ । વ્યઞ્જનાવિપર્યાસેન શમથનિમિત્તં પ્રતિવિધ્યતિ । અર્થાવિપર્યાસેન વિપશ્યનાનિમિત્તં પ્રતિવિધ્યતિ । મનસ્કારાવિપર્યાસેન વિપર્યાસનિદાનં પરિવર્જયતિ । અવિસારાવિપર્યાસેન તન્નિમિત્તં સુગૃહીતં કરોતિ । સ્વલક્ષણાવિપર્યાસેન તત્પ્રતિપક્ષેણાવિકલ્પં માર્ગં ભાવયતિ । સામાન્યલક્ષણાવિપર્યાસેન વ્યવદાનપ્રકૃતિં પ્રતિવિધ્યતિ । અશુદ્ધિશુદ્ધિમનસ્કારાવિપર્યાસેન તદાવરણપ્રહીણાપ્રહીણતાં પ્રજાનાતિ । તદાગન્તુકત્વાવિપર્યાસેન સંક્લેશવ્યવદાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અત્રાસાનુન્નત્યવિપર્યાસેન નિરાવરણે નિર્યાતિ ।
આનુત્તર્યપરિચ્છેદઃ પઞ્ચમઃ ॥
॥ સમાપ્તો મધ્યાન્તવિભાગઃ ॥
॥ વ્યાખ્યામ્ ઇમામ્ ઉપનિબધ્ય યદ્ અસ્તિ પુણ્યં
પુણ્યોદયાય મહતો જગતસ્ તદ્ અસ્તુ ।
જ્ઞાનોદયાય ચ યતો ઽભ્યુદયં મહાન્તં
બોધિત્રયં ચ ન ચિરાજ્ જગદ્ અશ્નુવીત ॥
ઇતિ ॥
મધ્યાન્તવિભાગકારિકાભાષ્યં સમાપ્તમ્ ॥
॥ કૃતિર્ આચાર્યભદન્તવસુબન્ધોઃ ।