મધ્યમકશાલિસ્તમ્બસૂત્ર · ભાગ 11

મધ્યમક - શાલિસ્તમ્બસૂત્રમ્ ।
નમો બુદ્ધાય ॥
અનિરોધમનુત્પાદમનુચ્છેદમશાશ્વતમ્ ।
અનેકાર્થમનાનાર્થમનાગમમનિર્ગમમ્ ॥
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રપઞ્ચોપશમં શિવમ્ ।
દેશયામાસ સંબુદ્ધસ્તં વન્દે વદતાં વરમ્ ॥
પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ કસ્માદુચ્યતે? સહેતુકઃ સપ્રત્યયો નાહેતુકો નાપ્રત્યય ઇત્યુચ્યતે । અથ ચ પુનરયં પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામુત્પદ્યતે? હેતૂપનિબન્ધતઃ પ્રત્યયોપનિબન્ધતશ્ચેતિ । સો ઽપિ દ્વિવિધો દ્રષ્ટવ્યઃ - બાહ્યશ્ચ આધ્યાત્મિકશ્ચ ॥
તત્ર બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ કતમઃ? યદિદં બીજાદઙ્કુરઃ, અઙ્કુરાત્પત્રમ્, પત્રાત્કાણ્ડમ્, કાણ્ડાન્નાડમ્, નાડાદ્દણ્ડઃ, દણ્ડાદ્ગર્ભઃ, ગર્ભાચ્છૂકઃ, શૂકાત્પુષ્પમ્, પુષ્પાત્ફલમિતિ । અસતિ બીજે અઙ્કુરો ન ભવતિ, એવં યાવત્ અસતિ પુષ્પે ફલં ન ભવતિ । સતિ તુ બીજે અઙ્કુરસ્ય અભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ, એવં યાવત્ સતિ ચ પુષ્પે ફલસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર ચ પુનર્બીજસ્ય નૈવં ભવતિ - અહમઙ્કુરં નિર્વર્તયામીતિ । એતેન નિરીહત્વમ્ । અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં બીજેનાભિનિર્વર્તિત ઇતિ । એવં યાવત્પુષ્પસ્ય નૈવં ભવતિ - અહં ફલમભિનિર્વર્તયામીતિ । ફલસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં પુષ્પેણાભિનિર્વર્તિત ઇતિ । અથ બીજે સતિ ચ કારણભૂતે અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, એવં યાવત્પુષ્પે સતિ ફલસ્યાભિનિર્વૃત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । એવં ચ બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
( મ્શાલ્સૂ, વૈદ્ય 109 ) પુનઃ કથં બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ? ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ । સ્વભાવધારણાદ્ધાતુઃ । કતમેષાં ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્? યદિદં પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશધાતુસમન્વયાદ્બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્ર પૃથિવિધાતુર્બીજસ્ય સંધારણકૃત્યં કરોતિ, અબ્ધાતુર્બીજં સ્નેહયતિ, તેજોધાતુર્બીજં પરિપાચયતિ, વાયુધાતુર્બીજમભિનિર્હરતિ, આકાશધાતુર્બીજસ્યાનાવરણકૃત્યં કરોતિ, ઋતુરપિ બીજસ્ય પરિણામકૃત્યં કરોતિ । અસત્સુ પ્રત્યયેષુ બીજાદઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ન ભવતિ । યદા બાહ્યશ્ચ પૃથિવીધાતુરવિકલો ભવતિ, એવમપ્તેજોવાય્વાકાશઋતુધાતવશ્ચાવિકલા ભવન્તિ, તતસ્તેષાં સર્વેષાં સમવાયાદ્બીજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં બીજસ્ય ધારણાકૃત્યં કરોમિ ઇતિ । એવં યાવદૃતોરપિ નૈવં ભવતિ - અહં બીજસ્ય પરિણામનાકૃત્યં કરોમિ ઇતિ । અઙ્કુરસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહમેભિઃ પ્રત્યયૈર્જનિત ઇતિ । અથ પુનઃ સત્સુ પ્રત્યયેષુ તેષુ બીજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । સ ચાયમઙ્કુરો ન સ્વયંકૃતો ન પરકૃતો નોભયકૃતો નેશ્વરનિર્મિતો ન કાલપરિણામિતો ન પ્રકૃતિસંભૂતો નાકારણાધીનો નાપ્યહેતુસમુત્પન્નશ્ચ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશધાતુસમવાયાદ્બિજે નિરુધ્યમાને અઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । એવં બાહ્યસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
તત્ર બાહ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ન શાશ્વતતો નોચ્છેદતો ન સંક્રાન્તિતઃ પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચેતિ । કથં ન શાશ્વતત ઇતિ? યસ્માદન્યો ઽઙ્કુરો ઽન્યદ્બીજમ્, ન ચ યદેવ બીજં સ એવાઙ્કુરઃ । અથ ચ પુનર્બીજં નિરુધ્યતે, અઙ્કુરશ્ચોત્પદ્યતે । અતો ન શાશ્વતતઃ ॥ કથં પુનર્નોચ્છેદતઃ? ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધાદ્બીજાદઙ્કુરો નિષ્પદ્યતે, નાપ્યનિરુદ્ધાદ્બીજાત્ । અપિ ચ બીજં ચ નિરુધ્યતે, તસ્મિન્નેવ સમયે ઽઙ્કુર ઉત્પદ્યતે, તુલાદણ્ડોન્નામાવનામવત્ । અતો નોચ્છેદતઃ ॥ કથં ન સંક્રાન્તિતઃ? વિસદૃશો બીજાદઙ્કુર ઇત્યતો ન સંક્રાન્તિતઃ ॥ કથં પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ? પરીત્તં બીજમુપ્યતે(વ્યાપ્તિત્વાત્ - અવ્યા) વિપુલં ફલમભિનિર્વર્તયતિ, ઇત્યતઃ પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ ॥ કથં તત્સદૃશાનુબન્ધતઃ? યાદૃશં બીજમુપ્યતે તાદૃશં ફલમભિનિર્વર્તયતિ, ઇત્યતઃ તત્સદૃશાનુબન્ધતશ્ચેતિ । એવં બાહ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
( મ્શાલ્સૂ, વૈદ્ય 110 ) તત્ર પુનશ્ચાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધઃ કતમઃ? યદિદમવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, યાવજ્જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિતિ । અવિદ્યા ચેન્નાભવિષ્યત્, નૈવં સંસ્કારાઃ પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । એવં યાવદ્યદિ જાતિર્નાભવિષ્યત્(સ્કન્ધાનાં પઞ્ચાનાં પ્રાદુર્ભાવો જાતિરિતિ), તત્ર જરામરણં ન પ્રજ્ઞાસ્યતે । અથ ચ સત્યામવિદ્યાયાં સંસ્કારાણામભિનિર્વૃત્તિર્ભવતીતિ । તત્રાવિદ્યાયા નૈવં ભવતિ - અહં સંસ્કારાનભિનિર્વર્તયામીતિ । પુનઃ સર્વસંસ્કારાણામપ્યેવં ન ભવતિ - વયમવિદ્યયા અભિનિર્વર્તિતા ઇતિ । એવં યાવજ્જાતેઃ(સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવસ્ય) નૈવં ભવતિ - અહં જરામરણમભિનિર્વર્તયામીતિ । જરામરણસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં જાત્યાભિનિર્વર્તિત ઇતિ । અથ ચ સત્યામવિદ્યાયાં સંસ્કારાણામભિનિર્વૃત્તિએભવતિ પ્રાદુર્ભાવ એવ, એવં યાવત્ જાત્યાં સત્યાં જરામરણસ્યાભિનિર્વૃત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । એવમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય હેતૂપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥

પુનઃ કથમાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ? યદિદં પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતૂનાં સમવાયાદાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્રાધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પૃથિવીધાતુઃ કતમ ઇતિ? યો ઽયં કાયસ્ય સંશ્લેષતઃ(સંપર્કાત્) કઠિનભાવમભિનિર્વર્તયતિ, અયમુચ્યતે પૃથિવીધાતુઃ ॥ યઃ પુનઃ કાયસ્ય પરિગ્રહકૃત્વં(સ્વીકારસંચયકૃત્યં) કરોતિ, અયમુચ્યતે અબ્ધાતુઃ ॥ યશ્ચ પુનઃ કાયસ્ય અશિતં પીતં ભક્ષિતં પરિપાચયતિ અયમુચ્યતે તેજોધાતુઃ ॥ યઃ કાયસ્ય આશ્વાસપ્રશ્વાસકૃત્યં(વાયોરાકર્ષણમાશ્વાસઃ એતત્કૃત્યં)કરોતિ, અયમુચ્યતે વાયુધાતુઃ ॥ યઃ કાયસ્યાન્તઃશૌષિર્યભાવમભિનિર્વર્તયતિ, અયમુચ્યતે આકાશધાતુઃ ॥ યો નામરૂપમભિનિર્વર્તયતિ નડકલાપયોગેન ચક્ષુરાદિપઞ્ચવિધવિજ્ઞાનકાય(વિજ્ઞાનસમૂહ) - સંયુક્તં સાસ્રવં(સાવરણં) મનોવિજ્ઞાનમ્, અયમુચ્યતે વિજ્ઞાનધાતુઃ ॥ અસત્સુ પ્રત્યયેષુ કાયસ્યોત્પત્તિર્ન ભવતિ । યદા ચાધ્યાત્મિકઃ પૃથિવીધાતુરવિકલો ભવતિ, એવમપ્તેજોવાય્વાકાશવિજ્ઞાનધાતવશ્ચાવિકલા ભવન્તિ, તત્સ્તેષાં સર્વેષાં સમવાયાત્કાયસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ । તત્ર પૃથિવીધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્ય કઠિનત્વમભિનિર્વર્તયામીતિ । ( મ્શાલ્સૂ, વૈદ્ય 111 ) અબ્ધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્યાનુપરિગ્રહં કરોમીતિ । તેજોધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્ય અશિતપીતખાદિતં પરિપાચયામીતિ । વાયુધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્યાશ્વાસપ્રશ્વાસકૃત્યં કરોમીતિ । આકાશધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયસ્યાન્તઃશૌષિર્યભાવમભિનિર્વર્તયામીતિ । વિજ્ઞાનધાતોર્નૈવં ભવતિ - અહં કાયમભિનિર્વર્તયામીતિ । કાયસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહમેભિઃ પ્રત્યયવિશેષૈર્જનિત ઇતિ ॥ અથ ચ સત્સુ પ્રત્યયેષુ કાયસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ ॥
તત્ર પૃથિવીધાતુર્નાત્મા (ન મુક્તો ન બદ્ધો) ન જીવો ન જન્તુર્ન મનુજો ન માનવો ન સ્ત્રી ન પુરુષો ન નપુંસકં ન ચાહં ન ચ મમ, નાપ્યન્યસ્ય કસ્યચિત્ ।(એવં અબ્ધાતુસ્તેજોધાતુર્વાયુધાતુરાકાશધાતુર્વિજ્ઞાનધાતુર્નાત્મા.............. નાપ્યન્યસ્ય કસ્યચિત્) ॥
તત્રાવિદ્યા કતમા? યા એષ્વેવ ષડ્ધાતુષુ એકસંજ્ઞા પિણ્ડસંજ્ઞા નિત્યસંજ્ઞા ધ્રુવસંજ્ઞા શાશ્વતસંજ્ઞા સુખસંજ્ઞા સત્ત્વજીવજન્તુપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવસંજ્ઞા અહંકારમમકારસંજ્ઞા, એવમાદિ વિવિધમજ્ઞાનમ્, ઇયમુચ્યતે અવિદ્યેતિ । એવમવિદ્યાયાં સત્યાં વિષયેષુ રાગદ્વેષમોહાઃ પ્રવર્તન્તે । તત્ર યે રાગદ્વેષમોહા વિષયેષુ, અમી ઉચ્યન્તે સંસ્કારા ઇતિ ॥ વસ્તુપ્રજ્ઞપ્તિઃ(ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનચેતના) વિજ્ઞાનમ્ ॥ વિજ્ઞાનસહજાશ્ચત્વાર ઉપાદાનસ્કન્ધાઃ, તન્નામરૂપમ્ । નામરૂપસંશ્રિતાનીન્દ્રિયાણિ ષડાયતનમ્ । ત્રયાણાં ધર્માણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ, (વિષયેન્દ્રિયવિજ્ઞાનસંનિપાત ઇત્યર્થઃ) । સ્પર્શાનુભાવો વેદના । વેદનાધ્યવસાનં તૃષ્ણા(અધ્યવસાનં કાઙ્ક્ષા સુખાદ્યનુભવઃ) । તૃષ્ણાવૈપુલ્યમુપાદાનમ્ । ઉપાદાનનિર્જાતં પુનર્ભવજનકં કર્મ ભવઃ । ભવહેતુકઃ સ્કન્ધપ્રાદુર્ભાવો જાતિઃ । સ્કન્ધપરિપાકો જરા (સ્કન્ધજીર્ણતેત્યર્થઃ) । સ્કન્ધવિનાશો મરણમ્ । મ્રિયમાણસ્ય મૂઢસ્ય સાભિષ્વઙ્ગસ્યાન્તર્દાહઃ શોકઃ । શોકેનાલપનં પરિદેવનમ્ । ચક્ષુરાદિપઞ્ચવિજ્ઞાનકાયસંયુક્તં અસાતાનુશયનં દુઃખપશ્ચાત્તાપં દુઃખ(મ્) । મનસિકાર સંપ્રયુક્તં માનસં દુઃખ(મ્) દૌર્મનસ્યમ્ । યે ચાપ્યન્યે એવમાદયઃ ક્લેશાઃ, ઉપક્લેશા ઉપાયાસાઃ (મનોવિકલ્પજાતમાયાશાઠ્યદૈન્યકામરાગાદયસ્તે સર્વે । પેયાલમ્) ॥
પુનરપરમ્ - તત્ત્વે ઽપ્રતિપત્તિઃ મિથ્યાપ્રતિપત્તિરજ્ઞાનમ્ (સંવૃતિપરમાર્થયોર્વિભાગાજ્ઞાનં અજ્ઞાનમ્) । અવિદ્યાયાં સત્યાં ત્રિવિધાઃ સંસ્કારા અભિનિર્વર્તન્તે - પુણ્યોપગા અપુણ્યોપગા અનિઞ્જ્યોપગાશ્ચેતિ સંભાવ્યન્તે અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ । પુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણાં પુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ, અપુણ્યોપગાનાં સંસ્કારાણાં અપુણ્યોપગમેવ વિજ્ઞાનં ( મ્શાલ્સૂ, વૈદ્ય 112 ) ભવતિ, અનિઞ્જ્યોપગાનાં સંસ્કારાણામનિઞ્જ્યો પગમેવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । ઇદમુચ્યતે સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમિતિ ॥ તદેવં વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ ॥ નામરૂપવિવૃદ્ધ્યા ષડ્ભિરાયતગદ્વારૈઃ કૃત્યક્રિયા(ઃ) પ્રવર્તન્તે, તન્નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમુચ્યતે ॥ ષડ્ભ્ય આયતનેભ્યઃ ષટ્ સ્પર્શકાયસમૂહાઃ પ્રવર્તન્તે, અયં ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઉચ્યતે ॥ યજ્જાતીયઃ સ્પર્શો ભવતિ, તજ્જાતીયા વેદના પ્રવર્તતે, ઇયં સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ઉચ્યતે ॥ યસ્તાં વેદના (વેદયાતિ) વિશેષેણાસ્વાદયતિ અભિનન્દતિ અધ્યવસ(સ્ય?)તિ (કાઙ્ક્ષતિ) અધિતિષ્ઠતિ, સા વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણેત્યુચ્યતે ॥ આસ્વાદનાભિનન્દનં આધ્યવસાયસ્થાનમ્, ન મે પ્રિયરૂપસાતરૂપૈઃ પઞ્ચભિઃ કામગુણૈર્વિયોગો ભવતુ અપરિત્યાગઃ, ભૂયોભૂયશ્ચ પ્રાર્થના, ઇદં તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમિત્યુચ્યતે ॥ એવં પ્રાર્થયમાનઃ પુનર્ભવજનકં કર્મ સમુત્થાપયતિ કાયેન મનસા વાચા, સ ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવ ઇત્યુચ્યતે ॥ યત્ કર્મનિર્જાતાનાં સ્કન્ધાનામભિનિર્વૃત્તિઃ, સા ભવપ્રત્યયા જાતિરિત્યુચ્યતે ॥ યો જાત્યભિનિર્વૃત્તાનાં સ્કન્ધાનામુપચયપરિપાકાદ્વિનાશો ભવતિ, તદિદં જાતિપ્રત્યયં જરામરણમિત્યુચ્યતે । (પેયાલમ્, તત્ર અવિદ્યાદિષુ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ પેયાલાર્થેન નિદર્શિતાઃ) ॥
તત્ર વિજ્ઞાનં બીજસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મ ક્ષેત્રસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । અવિદ્યા તૃષ્ણા ચ ક્લેશસ્વભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મક્લેશા વિજ્ઞાનબીજં જનયન્તિ । તત્ર કર્મ વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોતિ, તૃષ્ણા વિજ્ઞાનબીજં સ્નેહયતિ, અવિદ્યા વિજ્ઞાનબીજમવકિરતિ । સતામેષાં પ્રત્યયાનાં વિજ્ઞાનબીજસ્ય અભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તત્ર કર્મણો નૈવં ભવતિ - અહં વિજ્ઞાનબીજસ્ય ક્ષેત્રકાર્યં કરોમીતિ । તૃષ્ણાયા અપિ નૈવં ભવતિ - અહં વિજ્ઞાનબીજં સ્નેહયામીતિ । અવિદ્યાયા અપિ નૈવં ભવતિ - અહં વિજ્ઞાનબીજમવકિરામીતિ । વિજ્ઞાનબીજસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહમેભિઃ પ્રત્યયૈ (પ્રતીત્યોત્પાદૈ)ર્જનિત ઇતિ ॥ અપિ તુ વિજ્ઞાનબીજં કર્મક્ષેત્રપ્રતિષ્ઠિતં તૃષ્ણાસ્નેહાભિસ્યન્દિતમવિદ્યાવકીર્ણં વિરોહતિ । નામરૂપાઙ્કુરસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ ॥ સ ચાસૌ નામરૂપાઙ્કુરો ન સ્વયંકૃતો ન પરકૃતો નોભયકૃતો નેશ્વરનિર્મિતો ન કાલપરિણામિતો ન પ્રકૃતિસંભૂતો નાકારણાધીનો નાપ્યહેતુસમુત્પન્નઃ । અથ ચ માતાપિતૃસંયોગાત્ ઋતુસમવાયાદન્યેષાં ચ પ્રત્યયાનાં સમવાયાદાસ્વાદાત્પ્રબુદ્ધં ( મ્શાલ્સૂ, વૈદ્ય 113 ) વિજ્ઞાનબીજં તત્રત્રોપપત્ત્યા માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ, અસ્વામિકેષુ (ધર્મનૈરાત્મ્યેન) અધર્મેષુ (પુદ્ગલનૈરાત્મ્યેન) અમમેષુ અપરિગ્રહેષુ અપ્રત્યર્થિકેષુ આકાશસમેષુ માયાલમ્બનસ્વભાવેષુ, હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । (પેયાલમ્, પેયાલશબ્દેન સાવશેષં નિર્દિશતિ) ॥

તદ્યથા - પઞ્ચભિઃ કારણૈશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? ચક્ષુશ્ચ પ્રતીત્ય રૂપં ચ આલોકં ચ આકાશં ચ તજ્જમનસિકારં ચ પ્રતીત્ય ઉત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । તત્ર ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુરાશ્રયકૃત્યં કરોતિ, રૂપમાલમ્બનકૃત્યં કરોતિ, આલોકો ઽવભાસકૃત્યં કરોતિ, આકાશમનાવરણકૃત્યં કરોતિ, તજ્જમનસિકારઃ સમન્વાહરણકૃત્યં કરોતિ । અસત્સુ પ્રત્યયેષુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં નોત્પદ્યતે । યદા ચક્ષુરાધ્યાત્મિકમાયતનમવિકલં ભવતિ, એવં રૂપાલોકાકાશતજ્જમનસિકારાશ્ચાવિકલા ભવન્તિ, તતઃ સર્વેષાં સમવાયાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ । તત્રાપિ ચક્ષુષો નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય આશ્રયકૃત્યં કરોમીતિ । રૂપસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય અવલમ્બનકૃત્યં કરોમીતિ । આલોકસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય અવભાસકૃત્યં કરોમીતિ । આકાશસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય અનાવરણકૃત્યં કરોમીતિ । તજ્જમનસિકારસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય સમન્વાહરણકૃત્યં કરોમીતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાપિ નૈવં ભવતિ - અહમેભિઃ પ્રત્યયસમવાયૈર્જનિત ઇતિ । અથ ચ સત્સુ પ્રત્યયેષુ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । એવં શેષાણામિન્દ્રિયાણાં યથાયોગં કર્તવ્યમ્ ॥ તત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદે ન કશ્ચિદ્ધર્મો અસ્માલ્લોકાત્પરલોકં સંક્રામતિ, (ઇતિ શાશ્વતાન્તનિષેધઃ), અસ્તિ ચ કર્મફલપ્રતિવિજ્ઞપ્તિહેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । (પેયાલમ્) । યથા અગ્નિરુપાદાનવૈકલ્યાન્ન જ્વલતિ, ઉપાદાનાવૈકલ્યાચ્ચ જ્વલતિ, એવમેવ કર્મક્લેશજનિતં વિજ્ઞાનબીજં તત્રતત્રોપપત્ત્યા આયતનપ્રતિસંધૌ માતુઃ કુક્ષૌ નામરૂપાઙ્કુરમભિનિર્વર્તયતિ, અસ્વામિકેષુ અધર્મેષુ અપરિગ્રહેષુ અપ્રત્યર્થિકેષુ આકાશસમેષુ માયાલક્ષણસ્વભાવેષુ, હેતુપ્રત્યયાનામવૈકલ્યાત્ । એવં આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પ્રત્યયોપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
( મ્શાલ્સૂ, વૈદ્ય 114 ) તત્ર આધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ? યદુત ન શાશ્વતતઃ, નોચ્છેદતઃ, ન સંક્રાન્તિતઃ, પરિત્તહેતુતઃ વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ, તત્સદૃશાનુબન્ધતશ્ચેતિ । કથં ન શાશ્વતતઃ? યસ્માદન્યે મરણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાઃ, અન્યે ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । ન તુ ય એવ મરણાન્તિકાઃ સ્કન્ધાઃ, ત એવ ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તીતિ ન । અતો હેતોર્ન શાશ્વતતઃ ॥ કથં પુનર્નોચ્છેદતઃ? ન ચ પૂર્વનિરુદ્ધેષુ મરણાન્તિકેષુ સ્કન્ધેષુ ઔપપત્ત્યંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ, નાપ્યનિરુદ્ધેષુ । અપિ તુ મરણાન્તિકાઃ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે, તસ્મિન્નેવ સમયે ઔપપત્તિકાશ્ચ સ્કન્ધાઃ પુનર્ભવન્તિ, પ્રાદુર્ભવન્તિ, તુલાદણ્ડોન્નામાવનામવત્ । અતો નોચ્છેદતઃ ॥ કથં ન સંક્રાન્તિત ઇતિ? વિસદૃશાત્ સત્ત્વનિકાયાત્ વિસભાગાઃ સ્કન્ધા જાત્યન્તરેષ્વભિનિર્વર્તન્તે, અતો ન સંક્રાન્તિતઃ ॥ કથં પરીત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ? પરીત્તં કર્મ ક્રિયતે, વિપુલફલવિપાકો ઽનુભૂયતે, અતઃ પરિત્તહેતુતો વિપુલફલાભિનિર્વૃત્તિતઃ ॥ કથં તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતઃ? યથાવેદનીયં કર્મ ક્રિયતે, તથાવેદનીયો વિપાકો ઽનુભૂયતે, અતસ્તત્સદૃશાનુપ્રબન્ધતશ્ચેતિ ॥
યઃ કશ્ચિદ્ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર ઇમં પ્રતીત્યસમુત્પાદં ભગવતા તથાગતેન સમ્યક્પ્રણીતં યથાભૂતં સમ્યક્પ્રજ્ઞયા સતતસમિતં અજીવં નિર્જીવં યથાવદ્ (વિ)પરીતં અજાતં અભૂતં અકૃતં અસંસ્કૃતં અપ્રમિતં અનાવરઃઅં શિવં અભયં અહાર્યં અવ્યયં અવ્યુપશમસ્વભાવં પશ્યતિ, અસત્યતો ઽસક્તતઃ અસારતો રોગતો ગઃડતઃ શલ્યતો ઽનિત્યતઃ દુઃખતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતઃ સમનુપશ્યતિ, સ ન પૂર્વાન્તં પ્રતિસરતિ - કિમહમભૂવમતીતે ઽધ્વનિ આહોસ્વિન્નાભૂવમતીતે ઽધ્વનિ, કો ન્વહમભૂવમતીતે ઽધ્વનિ । અપરાન્તં વા પુનર્ન પ્રતિસરતિ - કિં નુ ભવિષ્યામ્યહમનાગતે ઽધ્વનિ, આહોસ્વિન્ન ભવિષ્યામ્યહમનાગતે ઽધ્વનિ, કો ન્વહં ભવિષ્યામીતિ । પ્રત્યુત્પન્નં વા પુનર્ન પ્રતિસરતિ - કિં ન્વિદમ્, કથંસ્વિદિદમ્, કિ સન્તઃ કે ભવિષ્યામ ઇતિ ॥
આર્યદશભૂમકે ઽપ્યુક્તમ્ - "તત્રાવિદ્યાતૃષ્ણોકાદાનં ક્લેશવર્ત્મનો વ્યવચ્છેદઃ, સંસ્કારા ભવશ્ચ કર્મવર્ત્મનો વ્યવચ્છેદઃ, પરિશેષં દુઃખવર્ત્મનો વ્યવચ્છેદઃ । (અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ) સંસ્કારા ઇત્યેષા પૂર્વાન્તિકી અપેક્ષા, વિજ્ઞાનં યાવદ્વેદનેતિ એષા પ્રત્યુત્પન્નાપેક્ષા, તૃષ્ણા યાવદ્ભવ ઇતિ એષા અપરાન્તિકી અપેક્ષા, અત ઊર્ધ્વમસ્ય પ્રવૃત્તિરિતિ । પેયાલમ્ ॥" "તસ્યૈવં ( મ્શાલ્સૂ, વૈદ્ય 115 ) ભવતિ - સંયોગાત્ સંસ્કૃતં પ્રવર્તતે, વિસંયોગાન્ન પ્રવર્તતે । સામગ્ર્યા સંસ્કૃતં પ્રવર્તતે, વિસામગ્ર્યા ન પ્રવર્તતે । હન્ત, વયમેવં બહુદોષદુષ્ટં સંસ્કૃતં વિદિત્વા અસ્ય સંયોગસ્ય અસ્યાશ્ચ સામગ્ર્યા વ્યવચ્છેદં કરિષ્યામઃ, ન ચાત્યન્તોપશમં સર્વ - સંસ્કારાણામધિગમિષ્યામઃ સત્ત્વપરિપાચનતાયૈ" ઇતિ ॥ ઇદં સંક્ષેપાન્મોહશોધનમ્ ॥
તત્ત્વં અધરસંવૃત્ત્યક્ષરં સંવૃતિસ્વભાવસર્વધર્માનુત્પાદજ્ઞાનમ્ । તદાહ - રૂપં તુ દ્વિવિધમ્, - વર્ણતઃ સંસ્થાનતઃ । તે ચ વિંશતિધા, તત્ર નીલાદિ નવ, દીર્ઘાદ્યેકાદશ । એતત્સર્વં રૂપં પારમાર્થિકં નાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞા, સ્વરૂપેણ હેતુઃ । સ્વહેતુના તથૈવ જનિતો યથાવત્ પરમાર્થિકં તુ । યથા જલચન્દ્રઃ ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ । સ્વરૂપેણ નાસ્તિ રુપમિત્યસ્યાયમભિપ્રાયઃ । "પરરૂપેણ રૂપં નાસ્તિ, સ્વરૂપેણ વા ઉભયરૂપેણ વા અનુભયરૂપેણ વેતિ" શાસ્ત્રમ્ ॥ ઉત્પાદકહેતુપક્ષો વિકલ્પઃ ॥
"ન સત્ નાસત્ ન સદસત્ ન ચાપ્યનુભયાત્મકમ્" । ઇતિ શાસ્ત્રમ્ ॥ ॥
કર્તૃપક્ષો વિકલ્પઃ, તત્ર વિલોમ્ના નિદર્શનમ્ ।
"ન સન્નાસન્ન સદસન્ન ચાપ્યનુભયાત્મકમ્ ।
ચતુઃકોટિવિનિર્મુક્તં તત્ત્વં માધ્યમિકા વિદુઃ" ॥
"ન સ્વતિ નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યાં નાપ્યહેતુતઃ ।
ઉત્પન્ના જાતુ દૃશ્યન્તે ભાવાઃ ક્વચન કેચન" ॥

તત્ર સતો વિદ્યમાનસ્યોત્પાદાયોગાત્ વિદ્યમાનસ્યોત્પાદે નિરવધિજન્મપ્રસઙ્ગેનાનવસ્થા સ્યાત્ । અસદુત્પાદે શશવિષાણાદીનામુત્પાદપ્રસઙ્ગાદ્ધેતોઃ પ્રાક્ અસદિતિ ચેત્, તદેવ ચિન્ત્યતે - હેતોઃ કિમુત્પદ્યતે સદસદ્વા? ઉભયાત્મકસ્યોત્પાદે વિરુદ્ધધર્મયોરેકસ્વભાવતાભ્યુપગમઃ કથં સ્યાત્? ભવતુ વિરુદ્ધધર્મબન્ધનસ્વરૂપં ચ પરરૂપનિમિત્તકમ્ । તચ્ચ પરરૂપં વિરુદ્ધધર્માભ્યાસઃ, સ ચ ભેદકઃ । યત્ર પરપ્રતિપત્તિસ્તત્ર કિં સ્વરૂપપ્રતિપત્તિરેવ નાસ્તિ? પ્રતીતિરસ્તિ, ન સ્વરૂપપ્રતિપત્તિઃ । ઇયમેવ પ્રતીતિરિતિ ચેત્, તર્હિ અપ્રતીતિરેવ પ્રતીતિઃ । કિં બ્રૂમઃ? અથ ઘટે પટાભાવો ઽસ્તિ । ઘટઃ પટો ન ભવતીતિ ચેત્, મિશ્રપ્રતીતિરપિ નાસ્તિ । તસ્માત્ ઘટો ભાવાભાવાત્મકઃ, અતઃ સિદ્ધાઃ દ્વિરૂપતા । ( મ્શાલ્સૂ, વૈદ્ય 116 ) સત્યમ્, યદિ વ્યવહર્તવ્યૈકશરીરતાં ત્યક્ત્વા પ્રસહ્ય રૂપસ્યાભાવસ્ય કિંચિદ્રૂપં સ્યાત્, તત્ર હ્યનન્યગતિકોભયાભાવસ્વરૂપોપલમ્ભાત્ અભાવો વ્યવહ્રિયતે ઘટસ્યેતિ । તસ્માન્ન દ્વિસ્વભાવસ્ય જન્મ । અહેતુકોત્પન્નં સર્વં સર્વસ્માદુત્પદ્યતે । અથ હેતુશબ્દો ન નિત્યૈકહેતુરપેક્ષિતઃ, તસ્યોત્પાદે સર્વદૈવ ઉદયવ્યયૌ સ્યાતામ્, નિત્યૈકહેતૂત્પન્નાપેક્ષાયા અયોગાત્ । પરાપેક્ષાયાં સો ઽપિ અનિત્યઃ, અનિત્યં પ્રતિ વિકલ્પે સર્વં પૂર્વદાપદ્યતે ॥
અતઃ સ્વસ્માત્ સ્વયમુત્પદ્યતે, અન્યસ્માદ્વા? નાદ્યઃ, પ્રાગનુત્પન્નઃ સ્વયમુત્પદ્યતે । કિમનુત્પન્નેન રૂપેણ ઉત્પન્નેન વા? અનુત્પન્નેન રૂપેણ અનુત્પન્ન એવોત્પન્નઃ, અનુત્પાદેન રૂપેણોત્પાદાયોગાત્ । અથ પ્રાગભાવઃ અનુત્પન્નશબ્દવાચ્યઃ, તત્ કિં પ્રાગભાવઃ સ્વેન રૂપેણોત્પદ્યતે? યદ્યેવમ્, તદા અભાવનં ભાવઃ, પશ્ચાદ્ભાવ ઇતિ ચેત્, તત્ર કિમભાવ એવ ભાવો ભવતિ? એવં સતિ અભાવસ્ય પુનઃપુનરુત્પાદે ન પ્રયોજનમુત્પશ્યામઃ, અનવધિરુત્પાદશ્ચેતિ પરરૂપેણોત્પાદે ચ અપૂર્વકોત્પાદ એવાઙ્ગીકૃતઃ સ્યાત્ । ન ચૈવં સિદ્ધાન્તઃ, ઉત્પન્નેન ઉત્પાદે વા સંસારેષુ ઉત્પાદવિરમાભાવપ્રસઙ્ગઃ પ્રયોજનાભાવશ્ચ । દ્વિતીયો ઽપિ ન, અન્યસ્માદન્યોત્પાદાત્ । અથ વા - સ્વયમેવ અન્યરૂપેણ ઉત્પદ્યતે, સ્વાત્મનિ કારિત્રવિરોધઃ, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । ન પરત ઉત્પાદઃ, કુતસ્તત્ર સિદ્ધસ્ય વા અસિદ્ધસ્ય વા? ઉક્તમત્રોત્તરમ્ - સિદ્ધસ્ય ઉત્પાદેન કિમ્, અસિદ્ધસ્ય ઉત્પાદ એવ નાસ્તિ । ઇત્યાદિના ઽપિ ઉભયપક્ષતઃ પ્રત્યેકં યે પ્રસહુ(જ્ય?)ન્તે, દ્વયોર્ભાવે કથં ન ભવતિ ઇતિ ન્યાયાત્ ॥ નાપ્યહેતુતઃ, સર્વત્ર સર્વદોત્પાદપ્રસઙ્ગાત્, તથા અનુત્પાદપ્રસઙ્ગાચ્ચ । કુત એતત્? અસ્માત્પ્રમાણાત્ । તદ્યથા - યત્ સ્વતન્ત્રં ન તત્ કાદાચિત્કમ્, યથા અન્યા સામગ્રી । સ્વાતન્ત્ર્યં ચ વિવાદપદમ્ । તસ્માત્ કાદાચિત્કતયા પરતન્ત્રતા વ્યાપ્તા । યત્ કાદાચિત્કં તત્પરતન્ત્રમ્, યથા કુશૂલતલનિમીલિતં બીજમઙ્કુરજનનં પ્રતિ । કાદાચિત્કાશ્ચ ભાવાઃ । ઇતિ વિવાદપદમ્ । યત્ પરતન્ત્રં તત્પ્રતીત્યસમુત્પન્નમ્, યથા તદેવ વીજમ્ । પરતન્ત્રાશ્ચ ભાવા વિવાદપદમ્ । યત્પ્રતીત્યોત્પન્નં તન્નોત્પન્નં સ્વભાવતઃ । યથા જલચન્દ્રઃ પ્રતીત્યોત્પન્નશ્ચ । પરતન્ત્રાશ્ચ ભાવા વિવાદપદમ્ ॥ આર્યચન્દ્રપ્રદીપસૂત્રે -
યઃ પ્રત્યયૈર્જાયતિ સ હ્યજાતો
ન તસ્ય ઉત્પાદ સભાવતો ઽસ્તિ ।
યઃ પ્રત્યયાધીનુ સ શૂન્ય ઉક્તઃ
યઃ શૂન્યતાં જાનતિ સો ઽપ્રમત્તઃ ॥
ઇતિ વચનં ધાર્યં મનસિકાર્યં સર્વથા સર્વદા સર્વદર્શિભિઃ ॥
(મધ્યમક - શાલિસ્તમ્બસૂત્રં સમાપ્તમ્ ॥)