ક્ષુરિકોપનિષદ્વિવરણમ્ · અધ્યાય 1

ક્ષુરિકોપનિષત્
સહ નાવવતુ- ઇતિ શાન્તિઃ
યોગાધિકારઃ
ક્ષુરિકાં સંપ્રવક્ષ્યામિ ધારણાં યોગસિદ્ધયે ।
યાં પ્રાપ્ય ન પુનર્જન્મ યોગયુક્તસ્ય જાયતે

વેદતત્ત્વાર્થવિહિતં યથોક્તં હિ સ્વયંભુવા ।
વિવરણમ્
કૈવલ્યનાડિકાન્તસ્થપરાભૂમિવરાસનમ્ ।
ક્ષુરિકોપનિષદ્યોગભાસુરં રામમાશ્રયે ॥
ઇહ ખલુ કૃષ્ણયજુર્વેદાન્તર્ગતેયં ક્ષુરિકોપનિષત્ જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકનિરસનયોગશાસ્ત્રરૂપિણી પ્રવૃત્તા । તસ્યાઃ ઉપોદ્ધાતાદિ કઠવલ્લીવદૂહ્યમ્ । ઉક્તલક્ષણલક્ષિતાયાઃ અસ્યાઃ સ્વલ્પગ્રન્થતો વિવરણમારભ્યતે । શ્રુતિરેવ યથોક્તાધિકારિણ ઉદ્દિશ્ય સ્વચ્છન્દં પ્રવૃત્તેતિ યત્ તદ્વિદ્યાસ્તુત્યર્થમ્ । કેયં શ્રુતિરિત્યત આહ- ક્ષુરિકામિતિ । યે યથોક્તયોગસાધનસંપન્નાઃ તાન્ પ્રતિ સ્વાજ્ઞાનહૃદયગ્રન્થિચ્છેદનપટ્વીં ક્ષુરિકામિવ શસ્ત્રરૂપાં ધારણાં બ્રહ્માતિરિક્તં ન કિંચિદસ્તીતિ ભાવનાલક્ષણાં સમ્યક્ પ્રવક્ષ્યામિ । કિમર્થમ્ ? બ્રહ્મમાત્રાનુસંધાનં
પ્. ૩૭) યોગઃ તત્સિદ્ધયે તદવગતય ઇત્યર્થઃ । યામ્ ઉક્તલક્ષણલક્ષિતાં ધારણાં પ્રાપ્ય યોગયુક્તસ્ય મુનેઃ ન પુનર્જન્મ જાયતે જનિમૃતિકલના ન હિ ભવતિ તામેવ સંપ્રવક્ષ્યામીતિ પૂર્વેણાન્વયઃ

કિં તદ્યોગલક્ષણં, કેનોક્તં, કિં તત્સાધનજાતમ્, ઇત્યત આહ- વેદેતિ । સ્વયમેવ ભવતીતિ સ્વયંભૂઃ તેન સ્વયંભુવા બ્રહ્મણા પરમેશ્વરેણ યોગશિખાદૌ બ્રહ્માણં પ્રતિ યથોક્તં તત્ વેદતત્ત્વાર્થવિહિતં સર્વવેદાન્તસંમતમિત્યર્થઃ ॥
આસનપ્રાણાયામૌ
નિઃશબ્દં દેશમાસ્થાય તત્રાસનમવસ્થિતઃ

કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સંહૃત્ય મનો હૃદિ નિરુધ્ય ચ ।
માત્રાદ્વાદશયોગેન પ્રણવેન શનૈઃ શનૈઃ

પૂરયેત્ સર્વમાત્માનં સર્વદ્વારં નિરુધ્ય ચ ।
ઉરોમુખકટિગ્રીવં કિઞ્ચિદ્ધૃદયમુન્નતમ્

પ્રાણાન્ સંસારયેત્ તસ્મિન્ નાસાભ્યન્તરચારિણઃ ।
ભૂત્વા તત્રાયતપ્રાણઃ શનૈરુચ્છ્વાસમુચ્છ્વસેત્

તથાવિધયોગસિદ્ધયે સાધનાન્યુપદિશતિ- નિઃશબ્દમિતિ । યો નિર્વિકલ્પકયોગાર્થી સોઽયં જનસંબાધરાહિત્યાત્ નિઃશબ્દં દેશમાસ્થાય તત્ર રહસ્યપ્રદેશે સિદ્ધપદ્માદ્યાસનમ્ અવસ્થિતઃ સન્

શ્રોત્રાદીનીન્દ્રિયાણિ કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સંહૃત્ય સ્વહૃદિ મનો નિરુધ્ય । ચશબ્દાત્ પ્રાણેન્દ્રિયદ્વારસંકલ્પવિરલં મનઃ કૃત્વેતિ દ્યોત્યતે ।
જાનૂ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્ ।
અઙ્ગુલીસ્ફોટનં કુર્યાત્ સા માત્રા પરિકીર્તિતા ॥
પ્. ૩૮) ઇતિ શ્રુતિસિદ્ધકાલરૂપમાત્રાદ્વાદશયોગેન ચતુર્માત્રપ્રણવેન શનૈઃ શનૈઃ

સર્વમાત્માનં સ્વશરીરં વાયુના પૂરયેત્ । વાયુનિર્ગમનદ્વારેષુ સત્સુ કથં વાયુધારણા સ્યાદિત્યત્ર અપાનાદિસર્વદ્વારં નિરુધ્ય । ચશબ્દાત્ પૂરિતં વાયુમ્ અષ્ટચત્વારિંશન્માત્રાકાલં કુમ્ભયેદિતિ દ્યોત્યતે । એવં ધારણાં કૃત્વા યથાવત્ રેચયેત્ ઇત્યાહ- ઉર ઇતિ । સિદ્ધાદ્યાસનસ્થિતો યોગી ઉરશ્ચ મુખં ચ કટિશ્ચ ગ્રીવા ચ ઉરોમુખકટિગ્રીવમિતિ । પ્રાણ્યઙ્ગત્વાત્ એકવદ્ભાવઃ । હૃદયં ચ કિંચિત્ ઉન્નતં વિધાય

એવં યથોક્તકાલમ્ આયતપ્રાણો ભૂત્વા શનૈઃ શનૈઃ ઉચ્છ્વાસમ્ ઉચ્છ્વસેત્ ચતુર્વિંશતિમાત્રાકાલં પૂરિતં વાયું રેચયેત્ । ઇડયા વાયુમાપૂર્ય કુમ્ભયિત્વા પિઙ્ગલયા વિરેચ્ય પુનઃ પિઙ્ગલયા આપૂર્ય કુમ્ભયિત્વા ઇડયા વિરેચયેત્ । એવં પ્રતિદિનં ચતુષ્કાલમ્ અશીતિપ્રાણાયામં કુર્યાત્ ઇતિ ભાવઃ

પ્રત્યાહારઃ
સ્થિરમાત્મદૃઢં કૃત્વા અઙ્ગુષ્ઠેન સમાહિતઃ ।
દ્વે ગુલ્ફે તુ પ્રકુર્વીત જઙ્ઘે ચૈવ ત્રયસ્ત્રયઃ

દ્વે જાનુની તથોરૂ દ્વે ગુદે શિશ્ને ત્રયસ્ત્રયઃ ।
પાયોરાયતનં તત્ર નાભિદેશે સમાશ્રયેત્

તત્ર નાડી સુષુમ્ના તુ નાડીભિર્દશભિર્વૃતા ।
તત્ર રક્તા ચ પીતા ચ કૃષ્ણા તામ્રા વિલોહિતા

અતિસૂક્ષ્મા ચ તન્વી ચ શુક્લાં નાડીં સમાશ્રયેત્ ।
તત્ર સંચારયેત્ પ્રાણાન્ ઊર્ણનાભીવ તન્તુના

પ્. ૩૯) તતો રક્તોત્પલાભાસં હૃદયાયતનં મહત્ ।
દહરં પુણ્ડરીકં તદ્ વેદાન્તેષુ નિગદ્યતે

તદ્ભિત્ત્વા કણ્ઠમાયાતિ તન્નાડીં પૂરયેદિતિ ।
આસનપ્રાણાયામલક્ષણમુક્ત્વા પ્રત્યાહારલક્ષણમાહ- સ્થિરમિતિ । એવં પ્રાણાભ્યાસપાટવાત્ યોગી સિદ્ધં પદ્માસનં વા આસ્થાય સમાહિતેન્દ્રિયો ભૂત્વા કનિષ્ઠિકાનામિકાભ્યાં સહાઙ્ગુષ્ઠેન નાસિકાપુટં નિરુધ્ય હૃદયે સ્થિરં યથા ભવતિ તથા સ્વાત્મમનઃપ્રાણં દૃઢં કૃત્વા કેવલકુમ્ભકમાસ્થાય । અથ દ્વે ગુલ્ફે વર્તેતે તત્ર વાયું સમારોપ્ય ધારણાં કુર્વીત । તુશબ્દતઃ પાદાઙ્ગુલીષ્વપિ વાયુમારોપયેદિતિ દ્યોત્યતે । તતો જઙ્ઘે જઙ્ઘાપ્રદેશે ચૈવ ત્રયસ્ત્રય ઇત્યાવૃત્તિઃ આદરાર્થા । પાદાઙ્ગુલીગુલ્ફજઙ્ઘેષુ ત્રયસ્ત્રય ઇતિ દ્વિતીયાર્થે પ્રથમા- ત્રિસંખ્યાકાન્ દૃષ્ટિમનઃપ્રાણાન્ ક્રમેણ આરોપ્ય તતસ્તતઃ પ્રત્યાહરેત્

તથા દ્વે જાનુની ઊરૂ દ્વે ગુદે શિશ્ને ચ ત્રયસ્ત્રયો દૃષ્ટિમનઃપ્રાણાન્ પ્રત્યાહરેત્ । જાનૂરુમૂલાધારસ્વાધિષ્ઠાનેષુ તત્ર તત્ર કુમ્ભિત્વા પ્રત્યાહૃત્ય અથ પાયોઃ મૂલાધારાદેઃ યદાયતનં આશ્રયઃ તત્ર નાભિદેશે મણિપૂરકે દૃષ્ટિમનઃપ્રાણાન્ સમારોપ્ય તજ્જયપર્યન્તં સમાશ્રયેત્

તત્ર મણિપૂરકાશ્રયનાડીકન્દે ઇડાપિઙ્ગલાદિનાડીભિઃ દશભિઃ વૃતા સતી સુષુમ્ના નામ કાચન બ્રહ્મનાડી વર્તતે । તત્રૈવ નાડીકન્દે રક્તા, ચશબ્દાત્ કપિશા, પીતા ચશબ્દાત્ પિઙ્ગલા, કૃષ્ણા, તામ્રા, વિલોહિતા । પાણ્ડરાદિવર્ણવિશિષ્ટા ઇદા- પિઙ્ગલા- ગાન્ધારા- વરુણેત્યાદિદશનાડીતતિઃ

સૂક્ષ્મા ચ તન્વી ચ । ચશબ્દદ્વયતઃ દ્વાસપ્તતિસહસ્રસંખ્યાઃ પ્રધાનનાડ્યઃ સન્તીતિ દ્યોત્યતે । સર્વાસુ નાડીષુ યા પ્રધાનભૂતા શુક્લવર્ણોજ્જ્વલા તાં શુક્લાં સુષુમ્નાનાડીં સમાશ્રયેત્ । તત્ર દૃઙ્મનઃપ્રાણાન્ પ્રત્યાહરેત્ ઇત્યાહ- તત્રેતિ । યથા ઊર્ણનાભિઃ તન્તુના સંચરતિ તથા તત્ર સુષુમ્નાયાં દૃગાદીન્ સંક્રમેત્ ઇત્યર્થઃ

તતઃ સુષુમ્નામાર્ગાત્ રક્તોત્પલાભાસં હૃદયાયતનં નાડ્યપેક્ષયા
પ્. ૪૦) મહત્ । દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ ઇત્યાદિવેદાન્તેષુ યત્ દહરં પુણ્ડરીકં નિગદ્યતે તત્ર સુષુમ્નાનાલાર્પિતહૃદયે દૃગાદીન્ ત્રીનપિ પ્રત્યાહરેત્

તતઃ તત્ હૃદયપઙ્કજં ભિત્ત્વા દૃગાદિઃ કણ્ઠં તદ્ગતવિશુદ્ધિચક્રં યાતિ । તત્ર પ્રત્યાહૃત્ય, તતો ભ્રૂમધ્યમ્ આજ્ઞાચક્રં તતઃ સહસ્રારચક્રં ચ પૂરયેત્ પ્રત્યાહરેત્ । ઇતિ શબ્દઃ પ્રત્યાહારસમાપ્ત્યર્થઃ ॥
ધારણાધ્યાનસમાધયઃ
મનસસ્તુ પરં ગુહ્યં સુતીક્ષ્ણં બુદ્ધિનિર્મલમ્

પદસ્યોપરિ યન્મર્મ તદ્રૂપં નામ ચિન્તયેત્ ।
મનોધારેણ તીક્ષ્ણેન યોગમાશ્રિત્ય નિત્યશઃ

ઇન્દ્રવજ્રમિતિ પ્રોક્તં મર્મજઙ્ઘાનુકૃન્તનમ્ ।
તદ્ધ્યાનવલયોગેન ધારણાભિર્નિકૃન્તયેત્

ઊર્ધ્વોર્મધ્યે તુ સંસ્થાપ્ય મર્મપ્રાણવિમોચનમ્ ।
ચતુરભ્યસ્ય યોગેન છિન્દેદનભિશઙ્કિતઃ

તતઃ કણ્ઠાન્તરે યોગી સમૂહેન્નાડિસંચયે ।
એકોત્તરં નાડિશતં તાસાં મધ્યે પરા સ્થિતા

સુષુમ્ના તુ પરે લીના વિરજા બ્રહ્મરૂપિણી ।
ઇડા તિષ્ઠતિ વામેન પિઙ્ગલા દક્ષિણેન તુ

તયોર્મધ્યે પરં સ્થાનં યસ્તં વેદ સ વેદવિત્ ।
દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ પ્રતિનાડીષુ તૈતિલમ્

પ્. ૪૧) છિદ્યતે ધ્યાનયોગેન સુષુમ્નૈકા ન છિદ્યતે ।
યોગનિર્મલસારેણ ક્ષુરેણાનલવર્ચસા

છિન્દેન્નાડીશતં ધીરઃ પ્રભવાદિહ જન્મનિ ।
જાતીપુષ્પસમં યોગી યદા પશ્યતિ તૈતિલમ્

એવં શુભાશુભૈર્ભાવૈઃ સા નાડીનાં વિભાવયેત્ ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે પુનર્જન્મવિવર્જિતાઃ

તતો ધારણાધ્યાનસમાધિલક્ષણમાહ- મનસ ઇતિ । મનસઃ અન્તઃકરણવૃત્તિસહસ્રાત્ પરમ્ । તુશબ્દો મનસ્તત્કાર્યસ્ય વસ્તુતોઽસંભવાર્થઃ । ગુહ્યમ્, અનધિકારિણો ગોપનીયત્વાત્ । સુતીક્ષ્ણં, સ્વાજ્ઞાનતત્કાર્યતન્તુછેદનસુતીક્ષ્ણસ્વજ્ઞાનશસ્ત્રવત્ત્વાત્ । બુદ્ધિનિર્મલં, નિર્મલબુદ્ધિવેદ્યત્વાત્

વિશ્વવિરાડોત્રાદિપાદજાતસ્ય ઉપરિ યન્મર્મ વિશ્વાદ્યસંભવપ્રબોધસિદ્ધસીમ તદ્રૂપં નામ તદસ્મીતિ ચિન્તયેત્ ધારયેત્ । એવં બ્રહ્મધારણં સ્વાજ્ઞાનગ્રન્થિછેદકં સ્યાદિત્યાહ- મન ઇતિ । એવં નિત્યશઃ સદા તીક્ષ્ણેન મનોધારેણ બ્રહ્માતિરિક્તં ન કિંચિદસ્તીતિ મનોધારણારૂપશસ્ત્રેણ, સ્વાજ્ઞાનં ભ્રમં છિન્દેત્ ઇત્યન્વયઃ

યત્ સ્વાજ્ઞાનપર્વતભેદેન ઇન્દ્રવજ્રમિતિ પ્રોક્તં સ્વાતિરિક્તમર્માદ્યવયવકૃન્તનં તથાવિધયોગં સુષુમ્નાભેદનલક્ષણં આશ્રિત્ય તદ્બ્રહ્માહમસ્મીતિ ધ્યાનબલયોગેન તદ્વિશિષ્ટપદાઙ્ગુષ્ઠાદિસહસ્રારાન્તધારણાભિઃ સ્વાતિરિક્તં ભ્રમં નિકૃન્તયેત્

યદિ પુનઃ સ્વાતિરિક્તભ્રમ ઉદેતિ તદા સ્વાવિદ્યાપદસ્ય ઊર્વોઃ વ્યષ્ટિસમષ્ટ્યોઃ તદારોપાપવાદાધારવિશ્વવિરાટ્તત્તુર્યયોઃ યત્ મધ્યમ્ અવિકલ્પં તસ્મિન્ મધ્યે દૃઙ્મનઃપ્રાણાન્ સંસ્થાપ્ય ધારણાં કૃત્વા । તુશબ્દઃ અવધારણાર્થઃ । યથોક્તયોગેન સ્થૂલાદિચતુરંશાઢ્યસ્વાવિદ્યાપદતત્કાર્યં મર્મ । તદારોપાપવાદાધારઃ પ્રાણો વિશ્વવિરાડોત્રાદિઃ તન્મોચનં ચતુરભ્યસ્ય મર્મપ્રાણસ્થૂલાદિચતુરંશાપવાદં કૃત્વા તદપવાદાધિકરણં
પ્. ૪૨) બ્રહ્માસ્મીતિ ધારણાબલેન અનભિશઙ્કિતઃ સન્ યોગી યોગાન્તરાયં છિન્દેત્

તતઃ કિમિત્યત આહ- તત ઇતિ । યતઃ નાડીસંચયશુદ્ધિં વિના યોગસિદ્ધિઃ ન ભવતિ તતઃ કારણાત્ યોગી સ્વકણ્ઠાન્તરે વિલસન્નાડીસંચયે પ્રાણવાયું સમ્યક્ ઊહેત્, કેવલકુમ્ભકોપાયતો નાડીસંચયશુદ્ધિં કુર્યાત્ । પ્રધાનનાડયઃ કા ઇત્યત આહ- એકેતિ । સ્વદેહમધ્યે એકોત્તરમ્ ઇડાદિપ્રધાનનાડીશતં વિદ્યતે । તાસાં મધ્યે સ્થિરા સુષુમ્ના નાડી પરા સર્વોત્કૃષ્ટા

સેયં સુષુમ્ના તુ પરે બ્રહ્મણિ લીના; બ્રહ્મસૂત્રવાત્ । વિરજા, રજસ્તમોવિકારવૈરલ્યાત્ । બ્રહ્મરૂપિણી, બ્રહ્મલોકાપ્તિહેતુત્વાત્ । સુષુમ્નાજ્ઞાનફલમાહ- ઇડેતિ । સુષુમ્નાયા વામભાગેન, સપ્તમ્યર્થે તૃતીયા, સુષુમ્નાવામદક્ષિણપાર્શ્વયોઃ ઇડા પિઙ્ગલા ચ તિષ્ઠતિ

તયોર્મધ્યે સુષુમ્નાયાં પરમુત્કૃષ્ટં બ્રહ્મસ્થાનં વર્તતે । તં તત્રત્યપરમાત્માનં પ્રત્યગભેદેન યો વેદ સ મુનિઃ વેદાર્થબ્રહ્મવિત્ ભવતિ । યથોક્તધ્યાનયોગેન સુષુમ્નેતરનાડીષુ પ્રાણગતિઃ છિદ્યતે, સુષુમ્નાપ્રાણગતિસ્તુ ન છિદ્યત ઇત્યાહ- દ્વાસપ્તતીતિ ॥ પ્રધાનનાડ્યસ્તુ દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ ભવન્તિ । તત્ર સુષુમ્ના-નાડ્યન્તર્ગતકૈવલ્યનાડિકાન્તઃસ્થનિષ્પ્રતિયોગિકચિન્માત્રધ્યાનયોગેન પ્રતિનાડીષુ પ્રાણવાયોસ્તૈતિલં ગતાગતલક્ષણમ્

છિદ્યતે વિચ્છિદ્યતે । તદાનીં સુષુમ્ના એકા સુષુમ્નામધ્યગકૈવલ્યનાડિકાયાં દૃઙ્મનઃપ્રાણવૃત્તિઃ ન છિદ્યતે આબ્રહ્મકલ્પં ન નશ્યતિ, ન બહિઃ નિર્ગચ્છતિ, કલ્પાન્તે વિરૂપવિલયં ભજતિ । અત એવ કૈવલ્યનાડીપ્રવિષ્ટદૃગ્વાયુમનોવૃત્તિમન્મુનિકલેબરમ્ આબ્રહ્મકલ્પં તિષ્ઠતીત્યત્ર ભગવદ્વચનં માનમ-
મત્તત્ત્વવેત્તુઃ કરણાલિરાદૌ કૈવલ્યનાડ્યન્તર ચિત્ખમેત્ય ।
આબ્રહ્મકલ્પં વિલયં ભજન્ સન્ કાયેન કૈવલ્યમવાપ્ય તિષ્ઠેત્ ॥
ઇતિ । યતઃ એવમ્ અતો ધીરો યોગી યોગઃ તત્ત્વજ્ઞાનં તથાવિધયોગ એવ નિર્મલસારઃ સૂક્ષ્મધારારૂપઃ તેન યોગનિર્મલસારેણ ક્ષુરેણ અનલવર્ચસા

ઇહ અસ્મિન્નેવ જન્મનિ પ્રભવાત્ બ્રહ્માતિરિક્તં ન કિંચિદસ્તીતિ ભાવનાબલાત્ નાડીશતં તદ્ગતપ્રાણપ્રચરાન્ છિન્દેત્ કૈવલ્યનાડ્યામેવ
પ્. ૪૩) દૃઙ્મનઃપ્રાણપ્રચારં કુર્યાત્ ઇતિ ભાવઃ । કૈવલ્યતદિતરનાડીવાયુપ્રચારાપ્રચારતો યોગી કૃતકૃત્યો ભવતીત્યાહ- જાતીતિ । યથોક્તસાધનસંપન્નો યોગી જાતીપુષ્પપરિમલાવિનાભાવવત્ યદા કૈવલ્યનાડ્યાં દૃઙ્મનઃપ્રાણતૈતિલં સ્થૈર્યં પશ્યતિ તદા વિદેહમુક્તો ભવતિ, ગમનં તૈતિલં સ્થૈર્યમ્ ઇતિ કોશાત્

એવં યદા સુષુમ્નાન્તઃસ્થકૈવલ્યનાડીતરનાડીનાં યા દૃઙ્મનઃપ્રાણગતિઃ સેયં સ્વર્ગનરકગમનાગમનલક્ષણૈઃ શુભાશુભૈઃ ભાવૈઃ યુક્તેતિ વિભાવયેત્ । અપુનર્ભવગતિપ્રદા ઇયં સુષુમ્ના નાડી, કૈવલ્યગતિપ્રદા ઇયં સુષુમ્નાન્તર્ગતકૈવલ્યનાડી, તદિતરરમાદિનાડીતતિઃ શુભફલસ્વર્ગાદિપ્રાપિકા, અરમાદિનાડીતતિઃ અશુભફલનરકાદિપ્રાપિકા, તદિતરનાડ્યસ્તુ નાનાવિચિત્રરોગાદિગતિપ્રાપિકા ઇત્યત્ર રમા પુણ્યેન પુણ્યં લોકં નયતિ અરમા પાપેન પાપમ્ ઇચ્છયા યત્ સ્મરતિ તદભિસંપદ્યતે અપુનર્ભવાયાકોશં ભિનત્તિ ઇત્યાદિ મૃત્યુર્વૈ પરે દેવ એકીભવતિ ઇત્યાદિ શ્રુતેઃ । યતઃ ઇતરનાડીવાયુપ્રચારઃ શુભાશુભહેતુઃ અતો યોગાભ્યાસેન તદ્ગતિનિરોધં કૃત્વા સુષુમ્નાદિનાડ્યામેવ વાયુપ્રચારં ભાવયેત્ । એવં ભાવનાફલમાહ- તદિતિ । એવં સુષુમ્નાદૌ પ્રાણમારોપ્ય તદ્બ્રહ્માહમસ્મીતિ ધિયા ભાવિતા એવં ભાવનયા તે પુનર્જન્મવિવર્જિતાઃ સન્તઃ તદેવ બ્રહ્મ પ્રપદ્યન્તે

યોગસાધનં તદધિકારી ચ
તપોવિજિતચિત્તસ્તુ નિઃશબ્દં દેશમાસ્થિતઃ ।
નિઃસઙ્ગઃ સાઙ્ગયોગજ્ઞો નિરપેક્ષઃ શનૈઃ શનૈઃ

તદ્યોગસાધનં અધિકારિણં ચ નિરૂપયતિ- તપ ઇતિ । સ્વાશ્રમાચારસહકૃતયોગાભ્યાસતપસા વિજિતચિત્તસ્તુ યોગી નિર્વિકલ્પકસમાધ્યર્થં જનસમ્બાધરાહિત્યાત્ નિઃશબ્દં દેશમાસ્થિતઃ સ્વાન્તર્બહિઃકલનાનિઃસઙ્ગઃ સાઙ્ગયોગજ્ઞઃ અષ્ટાઙ્ગયોગતત્ત્વવિત્ સ્વાતિરિક્તનિરપેક્ષઃ સન્ શનૈઃ શનૈઃ વિકલ્પજાતં હિત્વા નિર્વિકલ્પકસમાધિનિષ્ઠો ભવેત્ ઇતિ વાક્યશેષઃ

પ્. ૪૪) સમાધિફલમ્
પાશાંશ્છિત્ત્વા યથા હંસો નિર્વિશઙ્કં ખમુત્પતેત્ ।
છિન્નપાશસ્તથા જીવઃ સંસારં તરતે સદા

યથા નિર્વાણકાલે તુ દીપો દગ્ધ્વા લયં બ્રજેત્ ।
તથા સર્વાણિ કર્માણિ યોગી દગ્ધ્વા લયં વ્રજેત્

પ્રાણાયામસુતીક્ષ્ણેન માત્રાધારેણ યોગવિત્ ।
વૈરાગ્યોપલઘૃષ્ટેન ચ્છિત્ત્વા તન્તું ન બધ્યતે

ઇત્યુપનિષટ્ ॥
સદૃષ્ટાન્તં સમાધિફલમાહ- પાશાનિતિ । યથા હંસઃ સ્વતુણ્ડેન સ્વપાદબન્ધનમાનસસરોરુહકમલપાશાન્ છિત્ત્વા નિર્વિશઙ્કં યથા ભવતિ તથા ખમુત્પતેત્ તથા યોગી જીવઃ સદા યોગાભ્યાસતીક્ષ્ણખડ્ગેન સંછિન્નસંસૃતિપાશઃ સન્ સંસારં તરતે

કિં ચ- યથા દીપો નિર્વાણકાલે સ્વાશ્રયવર્ત્ત્યાદિકં દગ્ધ્વા સ્વયોનૌ લયં શાન્તિં બ્રજેત્ તથા યોગી સ્વાવારકબ્રહ્મમાત્રાવરણસર્વકર્મજાલં દગ્ધ્વા સ્વાતિરિક્તલયમપહ્નવં બ્રજેત્

ઉક્તોપનિષદર્થમુપસંહરતિ- પ્રાણેતિ । યથોક્તયોગવિત્ મુનિઃ પ્રાણાયામાદિસાધનસુતીક્ષ્ણેન સમ્યક્તીવ્રતરવૈરાગ્યયોપલઘૃષ્ટેન અર્ધમાત્રાધારેણ સ્વજ્ઞાનશસ્ત્રેણ સ્વજ્ઞાનતન્તું છિત્ત્વા ન પુનઃ બધ્યતે સ્વાજ્ઞાનેન । સ્વજ્ઞાનેન તન્તુચ્છેદનસમકાલં યોગી સ્વમાત્રમવશિષ્યતે । ઇતિશબ્દો નિઃસંશયાર્થઃ । ઉપનિષચ્છબ્દઃ પ્રકૃતોપનિષત્પરિસમાપ્ત્યર્થઃ

શ્રીવાસુદેવેન્દ્રશિષ્યોપનિષદ્બ્રહ્મયોગિના ।
લિખિતં સ્યાદ્વિવરણં ક્ષુરિકાયાઃ સ્ફુટં લઘુ ।
ક્ષુરિકોપનિષદ્વ્યાખ્યા વિંશત્યધિશતં સ્મૃતા ॥
ઇતિ શ્રીમદીશાદ્યષ્ટોત્તરશતોપનિષચ્છાસ્ત્રવિવરણે એકત્રિંશત્સંખ્યાપૂરકં ક્ષુરિકોપનિષદ્વિવરણં સંપૂરણમ્