ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ · ભાગ 12

ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ ।
નમઃ સમન્તભદ્રાય ।
આક્ષિપ્તવ્યતિરેકા ય વ્યાપ્તિરન્વયરૂપિણી ।
સાધર્મ્મ્યવતિ દૃષ્ટાન્તે સત્ત્વહેતોરિહોચ્યતે ॥
યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકં યથા ઘટઃ સન્તશ્ચામી વિવાદાસ્પદીભૂતાઃ પદાર્થા ઇતિ ।
હેતોઃ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકત્વં હેત્વાભાસત્વશઙ્કાનિરાકરણમન્તરેણ ન શક્યતે પ્રતિપાદયિતું । હેત્વાભાસાશ્ચ અસિદ્વવિરુદ્વાનૈકાન્તિકભેદેન ત્રિવિધાઃ । તત્ર ન તાવદયમસિદ્વો હેતુઃ । યદિ નામ દર્શને દર્શને નાનાપ્રકારં સત્ત્વલક્ષણમુક્તમાસ્તે, અર્થક્રિયાકારિત્વં, સત્તાસમવાયઃ, સ્વરૂપસત્ત્વં, ઉત્પાદવ્યયઘ્રૌવ્યયોગિત્વં પ્રમાણવિષયત્વં, સદુપલમ્ભપ્રમાણગોચરત્વં વ્યપદેશવિષયત્વમિત્યાદિ, તથાપિ કિમનેન અપ્રસ્તુતેન ઇદાનીમેવ નિષ્ટઙ્કિતેન । યદેવ હિ પ્રમાણતો નિરૂપ્યમાણં પદાર્થાનાં સત્ત્વમુપપન્નં ભવિષ્યતિ; તદેવ વયમપિ સ્વીકરિષ્યામઃ । કેવલં યદેતદર્થક્રિયાકારિત્વં સર્વ્વજનપ્રસિદ્વમાસ્તે; તત્ ખલ્વત્ર સત્ત્વશબ્દેનાભિસન્ધાય સાધનત્વેનોપાત્તં । તચ્ચ યથાયોગં પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રમાણપ્રસિદ્વસદ્ભાવેષુ ભાવેષુ પક્ષીકૃતેષુ પ્રત્યક્ષાદિના પ્રમાણેન પ્રતીતમિતિ ન સ્વરૂપેણાશ્રયદ્વારેણ વાસિદ્વસમ્ભાવનાપિ ॥
નાપિ વિરુદ્ધઃ । સપક્ષીકૃતે ઘટે સદ્ભાવાત્ । નનુ કથમસ્ય સપક્ષત્વં, પક્ષવદત્રાપિ ક્ષણભઙ્ગાસિદ્ધેઃ । નહ્યસ્ય પ્રત્યક્ષત ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ । તથાત્વેનાનિશ્ચયાત્ । નાપિ સત્ત્વાનુમાનતઃ । પુનર્નિદર્શનાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાન્યદનુમાનમસ્તિ ।
સમ્ભવે વા તેનૈવ પક્ષે ઽપિ ક્ષણભઙ્ગસિદ્વેરલં સત્તાનુમાનેનેતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । અનુમાનાન્તરમેવ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયાત્મકં ઘટે ક્ષણભઙ્ગપ્રસાધકં પ્રમાણાન્તરમસ્તિ, તથા ઘટો વર્ત્તમાનક્ષણે તાવત્ એકામર્થક્રિયાં કરોતિ । અતીતાનાગતક્ષણયોરપિ કિં તામે વાર્થક્રિયાં કુર્યાદન્યાં વા, નવા કામપિ ક્રિયામિતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ । નાત્ર પ્રથમપક્ષો યુક્તઃ કૃતસ્ય કરણાયોગાત્ । અથ દ્વિતીયો ઽભ્યુપગમ્યતે તદિદમત્ર વિચાર્ય્યતામ્ । યદા ઘટો વર્ત્તમાનક્ષણભાવિ કાર્ય્યં કરોતિ તદા કિમતીતાનાગતક્ષણભાવિન્યપિ કાર્ય્યે શક્તો ઽશક્તો વા । યદિ શક્તસ્તદા વર્ત્તમાનક્ષણભાવિકાર્ય્યવત્ અતીતાનાગતક્ષણભાવ્યપિ કાર્ય્યં કુર્ય્યાત્ તત્રાપિ શક્તત્વાત્ શક્તસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ । અન્યથા વર્ત્તમાનક્ષણભાવિનો ઽપિ કાર્ય્યસ્યાકરણપ્રસઙ્ગાત્ પૂર્વ્વાપરકાલયોરપિ શક્તત્વેનાવિશેષાત્, સમર્થસ્ય ચ સહકાર્ય્યપેક્ષાયા અયોગાત્ । અથાશક્તસ્તદા એકત્ર કાર્ય્યે શક્તાશક્તત્વવિરુદ્ધધર્મ્માધ્યાસાત્ ક્ષણવિધ્વંસો ઘટસ્ય દુર્વ્વારપ્રસરઃ સ્યાત્ ।
નાપિ તૃતીયઃ પક્ષઃ સઙ્ગચ્છતે શક્તસ્વભાવાનુવૃત્તેરેવ । યદા હિ શક્તસ્ય સ્વભાવસ્ય વિલમ્બો ઽપ્યસહ્યસ્તદા દૂરીત્સારિતમકરણમ્ । અન્યથા વાર્ત્તમાનિકસ્યાપિ કાર્ય્યસ્યાકરણં સ્યાત્ ઇત્યુક્તં । તસ્માદ્ યદ્ યદા યજ્જનનવ્યવહારપાત્રં, તત્તદા તત્ કુર્ય્યાત્ । અકુર્વ્વચ્ચ ન જનનવ્યવહારભાજનમ્ । તદેવમેકત્ર કાર્ય્યે સમર્થેતરસ્વભાવતયા પ્રતિક્ષણં ભેદાત્ ઘટસ્ય સપક્ષત્વમક્ષતમ્ ।
અત્ર પ્રયોગઃ । યદ્ યદા યજ્જનનવ્યવહારયોગ્યં તત્તદા તજ્જનયત્યેવ । યથા અન્ત્યા કારણસામગ્રી સ્વકાર્ય્યં । અતીતાનાગતક્ષણભાવિકાર્ય્યજનનવ્યવહારયોગ્યશ્ચાયં ઘટો વર્ત્તમાનક્ષણભાવિકાર્ય્યકરણકાલે સકલક્રિયાતિક્રમકાલે ઽપીતિ સ્વભાવહેતુપ્રસઙ્ગઃ । અસ્ય ચ દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિકાર્ય્યકરણવ્યવહારગોચરત્વસ્ય પ્રસઙ્ગસાધનસ્ય વાર્ત્તમાનિકકાર્ય્યકરણકાલે સકલક્રિયાતિક્રમકાલે ચ ઘટે ધર્મ્મિણિ પરાભ્યુપગમમાત્રતઃ સિદ્વત્વાત્ અસિદ્વિસ્તાવદસમ્ભવિની । નાપિ વિરુદ્વતા, સપક્ષે અન્ત્યકારણસામગ્ર્યાં સદ્ભાવસમ્ભવાત્ ।
નન્વયં સાધારણાનૈકાન્તિકો હેતુઃ । સાક્ષાદજનકે ઽપિ કુશૂલાદ્યવસ્થિતવીજાદૌ વિપક્ષે સમર્થવ્યવહારગોચરત્વસ્ય સાધનસ્ય દર્શનાદિતિ ચેત્ । ન । દ્વિવિધો હિ સમર્થવ્યવહારઃ પારમાર્થિકઃ ઔપચારિકશ્ચ । તત્ર યત્પારમાર્થિકમ્ જનનપ્રયુક્તં જનનવ્યવહારગોચરત્વં તદિહ સાધનત્વેનોપાત્તં । તસ્ય ચ કુશૂલાદ્યવસ્થિત વીજાદૌ કારણકારણત્વાત્ ઔપચારિકજનનવ્યવહારવિષયભૂતે સમ્ભવાભાવાત્ કુતઃ સાધારણાનૈકાન્તિકતા । ન ચાસ્ય સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિતા વિપર્ય્યયે બાધકપ્રમાણસદ્ભાવાત્ । તથાહીદં જનનવ્યવહારગોચરત્વં નિયતવિષયત્વેન વ્યાપ્તમિતિ સર્વ્વજનાનુભવસિદ્ધમ્ । ન ચેદં નિર્નિમિત્તં । દેશકાલસ્વભાવનિયમાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ જનનાદન્યન્નિમિત્તમુપલભ્યતે । તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનદર્શનાત્ ।
યદિ ચ જનનમન્તરેણાપિ જનનવ્યવહારગોચરત્વં સ્યાત્ તદા સર્વ્વસ્ય સર્વ્વત્ર જનનવ્યવહાર ઇત્યનિયમઃ સ્યાત્ । નિયતશ્ચાયં પ્રતીતઃ । તતો જનનાભાવે વિપક્ષે નિયતવિષયત્વસ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્તૌ નિવર્ત્તમાનં જનનવ્યવહારગોચરત્વં જનન એવ વિશ્રામ્યતીતિ વ્યાપ્તિસિદ્વેરનવદ્યો હેતુઃ । ન ચૈષ ઘટો વર્ત્તમાનકાર્ય્યકરણક્ષણે સકલક્રિયાતિક્રમણે ચ અતીતાનાગતક્ષણભાવિકાર્ય્યં જનયતિ । તતો ન જનનવ્યવહારયોગ્યઃ । સર્વ્વઃ પ્રસઙ્ગઃ પ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયનિષ્ઠ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
અત્રાપિ પ્રયોગઃ । યદ્યદા યન્ન કરોતિ । તત્તદા તત્ર સમર્થવ્યવહારયોગ્યં યથા શાલ્યઙ્કુરમકુર્વ્વન્ કોદ્રવઃ શાલ્યઙ્કુરે । ન કરોતિ ચૈષ ઘટો વર્ત્તમાનક્ષણભાવિકાર્ય્યકરણકાલે સકલક્રિયાતિક્રમકાલે ચાતીતાનાગતક્ષણભાવિકાર્ય્યમિતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ભિનત્તિ સમર્થક્ષણાદસમર્થક્ષણમ્ ।
અત્રાપ્યસિદ્ધિર્નાસ્તિ વર્ત્તમાનક્ષણભાવિકાર્ય્યકરણકાલે સકલક્રિયાતિક્રમકાલે ચ અતીતાનાગતક્ષણભાવિકાર્ય્યકરણસ્યાયોગાત્ । નાપિ વિરોધઃ સપક્ષે ભાવાત્ । ન ચાનૈકાન્તિકતા પૂર્વ્વોક્તેન ન્યાયેન સમર્થ વ્યવહારગોચરત્વજનકત્વયોવિધિભૂતયોઃ સર્વ્વોપસંહારવત્યા વ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ ।
યત્પુનરત્રોક્તં યદ્યદા યન્ન કરોતિ ન તત્તદા તત્ર સમર્થમિત્યત્ર કઃ કરોત્યર્થઃ । કિં કારણત્વં? તત્કાર્ય્યોત્પાદાનુગુણસહકારિસાકલ્યં? આહોસ્વિત્ કાર્ય્યાવ્યભિચારઃ? કાર્ય્યસમ્બન્ધો વેતિ? તત્ર કારણત્વમેવ કરોત્યર્થઃ । તતઃ પક્ષાન્તરભાવિનો દોષા અનભ્યુપગમપ્રતિહતાઃ ।

ન ચાત્રપક્ષે કારણત્વસામર્થ્યયોઃ પર્ય્યાયત્વેન વ્યાપકાનુપલમ્ભસ્ય સાધ્યાવિશિષ્ટત્વમભિધાતુમુચિતં । સમર્થવ્યવહારગોચરત્વાભાવસ્ય સાધ્યત્વાત્ । કારણત્વસમર્થવ્યવહારગોચરત્વયોશ્ચ બૃક્ષશિંશપયોરિવ વ્યાવૃત્તિભેદો ઽસ્તીત્યનવસર એવ એવંવિધસ્ય ક્ષુદ્રપ્રલાપસ્ય । તદેવં પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયહેતુદ્વયબલતો ઘટે દૃષ્ટાન્તે ક્ષણભઙ્ગઃ સિદ્ધઃ । તત્કથં સત્ત્વાદન્યદનુમાનં દૃષ્ટાન્તે ક્ષણભઙ્ગસાધકમ્ । નાસ્તીત્યુચ્યતે । ન ચૈવં સત્ત્વહેતોર્વૈયર્થ્યં । દૃષ્ટાન્તમાત્ર એવ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયાભ્યાં ક્ષણભઙ્ગપ્રસાધનાત્ નન્વાભ્યામેવ પક્ષે ઽપિ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિરસ્ત્વિતિ ચેત્ । અસ્તુ કો દોષઃ । યો હિ પ્રતિપત્તા પ્રતિવસ્તુ યદ્યદા યજ્જનનવ્યવહારયોગ્યં તત્તદા તજ્જનયતીત્યા દિકમુપન્યસિતું અનલસસ્તસ્ય તત એવ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ । યસ્તુ પ્રતિવસ્તુ તન્ન્યાયોપન્યાસપ્રયાસભીરુઃ સ ત્ત્વેકત્રધર્મ્મિણિ યદ્યદા યજ્જનનવ્યવહારયોગ્યં તત્તદા તજ્જનયતીત્યાદિન્યાયેન સત્ત્વમાત્રમસ્થૈર્ય્યવ્યાપ્તમવધાર્ય્યસત્ત્વાદેવાન્યત્ર ક્ષણિકત્વમવગચ્છતીતિ । કથમપ્રમત્તોવૈયર્થ્યમસ્યાચક્ષીત તદેવમેકાર્થકારિણો ઘટસ્ય દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિકાર્ય્યાપેક્ષયા સમર્થેતરસ્વભાવવિરુદ્વધર્મ્મા ધ્યાસાત્ ભેદ એવેતિ ક્ષણભઙ્ગતયા સપક્ષતામાવહતિ ઘટે સત્ત્વેહેતુરુપલભ્યમાનો ન વિરુદ્વઃ ।
ન ચાય મનૈકાન્તિકઃ । અત્રૈવ સાધર્મ્મ્યવતિ દૃષ્ટાન્તે સર્વ્વોપસંહારવત્યા વ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ । નનુ વિપર્ય્યયે બાધકપ્રમાણબલાબ્દ્યાપ્તિસિદ્ધિસ્તસ્ય ચોપન્યાસવાર્ત્તાપિ નાસ્તિ તત્કથં વ્યાપ્તિઃ પ્રસાધિતેતિ ચેત્ । તદેતત્ તરલતરબુદ્ધિવિલસિતં । તથા હિ ઉક્તમેતત્ વર્ત્તમાનક્ષણભાવિકાર્ય્યકરણકાલે અતીતાનાગતક્ષણભાવિકાર્ય્યે ઽપિ ઘટસ્ય શક્તિસમ્ભવે તદાનીમેવૈતત્ કરણમકરણે ચ શક્તાશક્તસ્વભાવતયા પ્રતિક્ષણં ભેદ ઇતિ ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તૈવ સા અર્થક્રિયાશક્તિઃ ।
નન્વેવં અન્વયમાત્રમસ્તુ વિપક્ષાત્ પુનરેકાન્તેન વ્યાવૃત્તિરિતિ કુતો લભ્યમિતિ ચેત્, વ્યાપ્તિસિદ્ધેરેવ । બ્યતિરેકસન્દેહે વ્યાપ્તિસિદ્ધિરેવ કથમિતિ ચેત્, ન દ્વિવિધા હિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિરન્વયરૂપા ચ કર્ત્તૃધર્મ્મઃ । સાધનધર્મ્મવતિ ધર્મ્મિણિ સાધ્યધર્મ્મસ્યાવશ્યમ્ભાવો યઃ । વ્યતિરેકરૂપા ચ કર્મ્મધર્મ્મઃ સાધ્યાભાવે સાધનસ્યાવશ્યમભાવો યઃ । એનયોશ્ચૈકતરપ્રતીતિનિયમેન દ્વિતીયપ્રતીતિમાક્ષિપતિ । અન્યથા, એકસ્યાઃ એવ સિદ્ધઃ । તસ્માદ્ । યથા વિપર્ય્યયે બાધકપ્રમાણબલાત્ નિયમવતિ વ્યતિરેકે સિદ્ધે અન્વયવિષયઃ સંશયઃ પૂર્વ્વં સ્થિતો ઽપિ પશ્ચાત્પરિગલતિ । તતો ઽન્વયપ્રસાધનાર્થં ન પૃથક્સાધનમુચ્યતે । તથા પ્રસઙ્ગતદ્વિપર્ય્યયહેતુદ્વયબલતો નિયમવત્યન્વયે સિદ્ધે વ્યતિરેકવિષયે પૂર્વ્વં સ્થિતો ઽપિ સન્દેહઃ પશ્ચાત્પરિગલત્યેવ । ન ચ વ્યતિરેકસાધકમન્યત્ પ્રમાણં વ્યક્તવ્યમ્ । તતશ્ચ સાધ્યાભાવે સાધનસ્યૈકાન્તિકો વ્યતિરેકઃ । સાધને સતિ સાધ્યસ્યાવશ્યમન્વયો વેતિ ન કશ્ચિદર્થભેદઃ તદેવં વિપર્ય્યયબાધકપ્રમાણમન્તરેણાપિ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયહેતુદ્વયબલાત્ અન્વયરૂપવ્યાપ્તિસિદ્વૌ સત્ત્વહેતોરનૈકાન્તિકસ્યાભાવાદતઃ સાધનાત્ ક્ષણભઙ્ગસિદ્વિરનવદ્યેતિ ।
નનુ ચ સાધનમિદમસિદ્વં, ન હિ કારણબુધ્યા કાર્ય્યં ગૃહ્યતે । તસ્ય ભાવિત્વાત્ । ન ચ કાર્ય્યબુધ્યા કારણમ્ । તસ્યાતીતત્વાત્ । ન ચ વર્ત્તમાનગ્રાહિણા જ્ઞાનેન અતીતાનાગતયોર્ગ્રહણમતિપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ પૂર્વ્વાપરયોઃ કાલયોરેકઃ પ્રતિસન્ધાતાસ્તિ ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ । કારણાભાવે તુ કાર્ય્યાભાવપ્રતીતિઃ સ્વસમ્બેદનવાદિનો મનોરથસ્યાપ્યવિષયઃ । ન ચ પૂર્બ્બોતરકાલયોઃ સમ્બિત્તી તાભ્યાં વાસના તયા ચ હેતુફલાવસાયી વિકલ્પ ઇતિ યુક્તં । સ હિ વિકલ્પો ગૃહીતાનુસન્ધાયકો ઽતદ્રૂપસમારોપકો વા ન પ્રથમઃ પક્ષઃ । એકસ્ય પ્રતિસન્ધાતુરભાવે પૂર્વ્વાપરગ્રહણયોરયોગાત્ । વિકલ્પવાસનાયા એવાભાવાત્ । નાપિ દ્વિતીયઃ; મરીચિકાયામપિ જલવિજ્ઞાનપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ । તદેવમન્વયવ્યતિરેકયોરપ્રતિપત્તેરર્થક્રિયાલક્ષણમ્ સત્ત્વમસિદ્વમિતિ ॥
કિઞ્ચ પ્રકારાન્તરાદપીદં સાધનમસિદ્વં । તથા હિ વીજાદીનાં સામર્થ્યં વીજાદિજ્ઞાનાત્ કાર્ય્યાદઙ્કુરાદેર્વા નિશ્ચેતવ્યં । કાર્ય્યત્વઞ્ચ વસ્તુત્વસિદ્વૌ સિધ્યતિ, વસ્તુત્વઞ્ચ કાર્ય્યાન્તરાત્ । કાર્ય્યાન્તરસ્યાપિ કાર્ય્યત્વં વસ્તુત્વસિદ્વૌ । તદ્વસ્તુત્વઞ્ચ તદપરકાર્ય્યાન્તરાદિત્યનવસ્થા । અથાનવસ્થાભયાત્ પર્ય્યન્તે કાર્ય્યાન્તરં નાપેક્ષતે, તદા તેનૈવ પૂર્વ્વેષામસત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ નૈકસ્યાપ્યર્થક્રિયાસામર્થ્યં સિધ્યતિ । નનુ કાર્ય્યત્વસત્ત્વયોર્ભિન્નવ્યાવૃત્તિકત્વાત્ । સત્તાસિદ્વાવપિ કાર્ય્યત્વસિદ્વૌ કા ક્ષતિરિતિ ચેત્ । તદસઙ્ગતમ્, સત્યપિ કાર્ય્યત્વસત્ત્વયોર્વ્યાવૃત્તિભેદે સત્ત્વસિદ્વૌ કુતઃ કાર્ય્યત્વસિદ્ધિઃ । કાર્ય્યત્વં હ્યભૂત્વાભાવિત્વં, ભવનઞ્ચ સત્તા । સત્તા ચ સૌગતાનાં સામર્થ્યમેવ । તતશ્ચ સામર્થ્યસન્દેહે ભવતીત્યેવ વક્તુમશક્યં કથમભૂત્વાભાવિત્વં કાર્ય્યત્વં સેત્સ્યતિ । અપેક્ષિતપરવ્યાપારત્વં કાર્ય્યત્વમિત્યપિ નાસતો ધર્મ્મઃ સત્ત્વઞ્ચ સામર્થ્યં તચ્ચ સન્દિગ્ધમિતિ કુતઃ કાર્ય્યસિદ્ધિઃ । તદસિદ્વૌ પૂર્વ્વસ્ય સામર્થ્યં ન સિધ્યતીતિ સન્દિગ્ધાસિદ્વો હેતુઃ ।
તથા વિરુદ્વો ઽપ્યયં, તથા હિ ક્ષણિકત્વે સતિ ન તાવત્ અજાતસ્યાનન્વયનિરુદ્વસ્ય વા કાર્ય્યારમ્ભકત્વં સમ્ભવતિ । ન ચ નિસ્પન્નસ્ય તાવાન્ ક્ષણો ઽસ્તિ યમુપાદાય કસ્મૈચિત્ કાર્ય્યાય વ્યાપાર્ય્યેત્ । અતઃ ક્ષણિકપક્ષ એવ અર્થક્રિયાનુપપત્તેર્વિરૂદ્વતા । અથવા વિકલ્પેન યદુપનીયતે, તત્સર્વ્વમવસ્તુ, તતશ્ચ વસ્ત્વાત્મકે ક્ષણિકત્વે સાધ્યે ઽવસ્તૂપસ્થાપયન્નનુમાનવિકલ્પો વિરુદ્વઃ । યદ્વા, સર્વ્વસ્યૈવ હેતોઃ ક્ષણિકત્વે સાધ્યે વિરુદ્વત્વં દેશકાલાન્તરાનનુગમે સાધ્યસાધનભાવાભાવાત્ અનુગમે ચ નાનાકાલમેકમક્ષણિકં ક્ષણિકત્વેન વિરુધ્યત ઇતિ ।
અનૈકાન્તિકો ઽપ્યયં સત્ત્વસ્થૈર્ય્યયોર્વિરોધાભાવાદિતિ । પ્રત્રોચ્યતે ।
યત્તાવદુક્તં સામર્થ્યં ન પ્રતીયત ઇતિ । તત્ કિં સર્વ્વથૈવ ન પ્રતીયતે । ક્ષણભઙ્ગપક્ષે વા ।

પ્રથમપક્ષે સકલકારકજ્ઞાપકહેતુચક્રોચ્છેદાત્ મુખસ્પન્દનમાત્રસ્યાપ્યકરણપ્રસઙ્ગઃ । અન્યથા યેનૈવ વચનેન સામર્થ્યં નાસ્તીતિ પ્રતિપાદ્યતે તસ્યૈવ તત્ પ્રતિપાદનસામર્થ્યમવ્યાહતમાયાતમ્ । તસ્માત્ પરમપુરુષાર્થસમીહયા વસ્તુતત્ત્વનિરૂપણપ્રવૃત્તસ્ય શક્તિસ્વીકારપૂર્વ્વકૈવ પ્રવૃત્તિઃ । તદસ્વીકારે તુ ન કશ્ચિત્ ક્વચિત્ પ્રવર્ત્તેતેતિ નિરીહં જગજ્જાયતે । અથ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ । તદાસ્તિ તાવત્ સામર્થ્યપ્રતીતિઃ । સા ચ ક્ષણિકત્વે યદિ નોપપદ્યતે તદા વિરુદ્વં વક્તુમુચિતં, અસિદ્વમિતિ તુ ન્યાયભૂષણીયઃ પ્રાયોવિલાપઃ । ન ચ સત્યપિ ક્ષણિકત્વે સામર્થ્યપ્રતીતિવ્યાઘાતઃ । તથાહિ કારણજ્ઞાનોપાદેયભૂતેન કાર્ય્યગ્રાહિણા જ્ઞાનેન તદર્પિતસંસ્કારગર્ભેણ અસ્ય ભાવે અસ્ય ભાવ ઇતિ અન્વયનિશ્ચયો જન્યતે, તથા કારણાપેક્ષયા ભૂતલકૈવલ્યગ્રાહિજ્ઞાનોપાદેયભૂતેન કાર્ય્યાપેક્ષયા ભૂતલકૈવલ્યગ્રાહિણા જ્ઞાનેન તદર્પિતસંસ્કારગર્ભણ અસ્યાભાવે અસ્યાભાવ ઇતિ વ્યતિરેકનિશ્ચયો જન્યતે । યદાહુર્ગુરવઃ ।
એકાવસાયસમનન્તરજાતમન્યવિજ્ઞાનમન્વયવિમર્ષમુપાદધાતિ ।
એવં તદેકવિરહાનુભવોદ્ભવાન્યવ્યાવૃત્તધીઃ પ્રથયતિ વ્યતિરેકબુદ્ધિં ॥
એવં સતિ ગૃહીતાનુસન્ધાયકે એવાયં વિકલ્પઃ । ઉપાદાનોપાદેયભૂતક્રમિપ્રત્યક્ષદ્વયગૃહીતાનુસન્ધાનાત્ । યદાહાલઙ્કારઃ ।
યદિ નામૈકમધ્યક્ષં ન પૂર્વ્વાપરવિત્તિમત્ ।
અધ્યક્ષદ્વયસદ્ભાવે પ્રાક્પરાવેદનં કથમિતિ ।
નાપિ દ્વિતીયો ઽસિદ્વપ્રભેદઃ । સામર્થ્યં હિ સત્ત્વમિતિ સૌગતાનાં સ્થિતિરેષા । ન ચૈતત્ પ્રસાધનાર્થમસ્માકમિદાનીમેવ પ્રારમ્ભઃ; કિન્તુ યત્ર પ્રમાણપ્રતીતે વીજાદૌ વસ્તુભૂતે ધર્મ્મિણિ પ્રમાણપ્રતીતં સામર્થ્ય તત્ર ક્ષણાભઙ્ગ સાધનાય । તતશ્ચાઙ્કુરાદીનાં કાર્ય્યાદશનાત્ આહત્યસામર્થ્યસન્દેહે ઽપિ પટુપ્રત્યક્ષપ્રસિદ્વં સન્માત્રત્વમવધાર્ય્યમેવ । અન્યથા ન ક્વચિદપિ વસ્તુમાત્રસ્યાપિ પ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ । તસ્માચ્છાસ્ત્રીયસત્ત્વલક્ષણસન્દેહે ઽપિ પટુપ્રત્યક્ષવલાવલમ્બિતવસ્તુભાવે અઙ્કુરાદૌ કાર્ય્યત્વમુપલભ્યમાનં વીજાદેઃ સામર્થ્યમુપસ્થાપયતીતિ નાસિદ્વિદોષાવકાશઃ ।
નાપિ ક્શણિકત્વે સામર્થ્યક્ષતિઃ, યતો વિરુદ્વતા સ્યાત્, ક્ષણિકત્વનિયતપ્રાગ્ભાવિત્વલક્ષણકારણત્વયોવિરોધાભાવાત્, ક્ષણમાત્રસ્થાયિન્યપિ સામર્થ્યસમ્ભવાદિતિ નાદિમો વિરોધઃ । નાપિ દ્વિતીયો વિરોધપ્રભેદઃ । અવસ્તુનો વસ્તુનો વા સ્વાકારસ્ય ગ્રાહ્યત્વે ઽપિ, અધ્યવસેયવસ્ત્વપેક્ષયૈવ સર્વ્વત્ર પ્રામાણ્યપ્રતિપાદનાત્ વસ્તુસ્વભાવસ્યૈવ ક્ષણિકત્વસિદ્વિરિતિ ક્વ વિરોધઃ ।
યચ્ચ ગૃહ્યતે યચ્ચાધ્યવસીયતે તે દ્વે અપિ અન્યનિવૃત્તી ન વસ્તુની સ્વલક્ષણાવગાહિત્વે અભિલાપસંસર્ગાનુપપત્તેરિતિ ચેત્ । ન । અધ્યવસાયસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાત્ અગૃહીતે ઽપિ વસ્તુનિ માનસ્યાદિપ્રવૃત્તિકારકત્વં વિકલ્પસ્યાધ્યવસાયિત્વં, અપ્રતિભાસે ઽપિ પ્રવૃત્તિવિષયીકૃતત્વમધ્યવસેયત્વમ્ । એતચ્ચાધ્યવસેયત્વં સ્વલક્ષણસ્યૈવ યુજ્યતે, નાન્યસ્ય । અર્થક્રિયાર્થિત્વાત્ અર્થિપ્રવૃત્તેઃ । એવઞ્ચાધ્યવસાયે સ્વલક્ષણસ્યાસ્ફુરણમેવ । ન ચ તસ્યાસ્ફુરણે ઽપિ સર્વ્વત્રાવિશેષેણ પ્રવૃત્ત્યાક્ષેપપ્રસઙ્ગઃ, પ્રતિનિયતસામગ્રીપ્રસૂતાત્, પ્રતિનિયતસ્વાકારાત્, પ્રતિનિયતશક્તિયોગાત્, પ્રતિનિયત એવાતદ્રૂપપરાવૃત્તે અપ્રતીતે ઽપિ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યદર્શનાત્ । યથા સર્વ્વસ્યાસત્ત્વે ઽપિ વીજાદઙ્કુરસ્યૈવોત્પત્તિઃ દૃષ્ટસ્ય નિયતહેતુફલભાવસ્ય પ્રતિક્ષેપ્તુમશક્યત્વાત્ । પરં વાહ્યેનાર્થેન સતિ પ્રતિબન્ધે પ્રામાણ્યમન્યથાત્વપ્રામાણ્યમિતિ વિશેષઃ ।
તથા તૃતીયો ઽપિ પક્ષઃ પ્રયાસફલઃ । નાનાકાલસ્યૈકસ્ય વસ્તુનો વસ્તુતો ઽસમ્ભવેપ્યતદ્રૂપપરાવૃત્તયોરેવ સાધ્યસાધનયોઃ પ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિગ્રહણાત્ । દ્વિવિધો હિ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો ગ્રાહ્યો ઽધ્યવસેયશ્ચ સકલાતદ્રૂપપરાવૃત્તં વસ્તુમાત્રં સાક્ષાદસ્ફુરણાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહ્યો વિષયો મા ભૂત્ । તદેકદેશગ્રહણે તુ તન્માત્રયોર્વ્યાપ્તિનિશ્ચાયકવિકલ્પજનનાદધ્યવસેયો વિષયો ભવત્યેવ । ક્ષણગ્રહણે સન્તાનનિશ્ચયવત્ । રૂપમાત્રગ્રહણે ઘટનિશ્ચયવચ્ચ । અન્યથા સર્વ્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । તથા હિ વ્યાપ્તિગ્રહઃ સામાન્યયોઃ, વિશેષયોઃ, સામાન્યવિશિષ્ટવિશેષયો ર્વિશેષવિશિષ્ટસામાન્યયોર્વેતિ વિકલ્પાઃ । નાદ્યો વિકલ્પઃ સામાન્યસ્ય વાધ્યત્વાત્ । અવાધ્યત્વે ઽપ્યદૃશ્યત્વાત્ । દૃશ્યત્વે ઽપિ પુરુષાર્થાનુપયોગિતયા તસ્યાનુમેયત્વાયોગાત્ । નાપ્યનુમિતાત્ સામાન્યાત્ વિશેષાનુમાનમ્, સામાન્યસર્વ્વવિશેષયોર્વક્ષ્યમાણન્યાયેન પ્રતિબન્ધપ્રતિપત્તેરયોગાત્ । નાપિ દ્વિતીયો વિશેષસ્યાનનુગામિત્વાત્ । અન્તિમે તુ વિકલ્પદ્વયે સામાન્યાધારતયા દૃષ્ટ એવ વિશેષઃ સામાન્યસ્ય વિશેષ્યો વિશેષણં વા કર્ત્તવ્યઃ । અદૃષ્ટ એવ વા દેશકાલાન્તરવર્ત્તી । યદ્વા દૃષ્ટાદૃષ્ટાત્મકો દેશકાલાન્તરબર્તી અતદ્રૂપપરાવૃત્તઃ સર્વ્વો વિશેષઃ । ન પ્રથમઃ પક્ષો ઽનનુગામિત્ત્વાત્; નાપિ દ્વિતીયઃ, અદૃષ્ટત્વાત્ । ન ચ તૃતીયઃ, પ્રસ્તુતૈકવિશેષદર્શને ઽપિ દેશકાલાન્તરવર્ત્તિનામદર્શનાત્ ।
અથ તેષાં સર્વ્વેષામેવ વિશેષાણાં સદૃશત્વાત્ । સદૃશસામગ્રીપ્રસૂતત્વાત્ સદૃશકાર્ય્યકારિત્વાદિતિ પ્રત્ત્યાસત્ત્યા, એકવિશેષગ્રાહકં પ્રત્યક્ષમતદ્રૂપપરાવૃત્તમાત્રેનિશ્ચયં જનયદતદ્રૂપપરાવૃત્તવિશેષમાત્રસ્ય વ્યવસ્થાપકમ્ । યથૈકસામગ્રીપ્રતિબદ્વરૂપમાત્રગ્રાહકં પ્રત્યક્ષં ઘટે નિશ્ચયં જનયદ્ઘટગ્રાહકં બ્યવસ્થાપ્યતે । અન્યથા ઘટો ઽપિ ઘટસન્તાનો ઽપિ પ્રત્યક્ષતો ન સિધ્યેત્ સર્વ્વાત્મના ગ્રહણાભાવાત્ । તદેકદેશગ્રહણન્ત્વતદ્રૂપપરાવૃત્તે ઽપ્યવિશિષ્ટમ્ । યદ્યેવમનેનૈવ ક્રમેણ સર્વ્વસ્ય વિશેષસ્ય વિશેષણવિશેષ્યભાવવત્ વ્યાપ્તિપ્રતિપત્તિરપ્યસ્તુ । તત્ કિમર્થં નાનાકાલમેકક્ષણિકમભ્યુપગન્તવ્યં યેન ક્ષણિકત્વે સાધનસ્ય વિરુદ્વત્વં સ્યાત્ ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધપ્રભેદપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચાયમનેકાન્તિકો ઽપિ હેતુઃ । પૂર્વ્વોક્તક્રમેણ સાધર્મ્મ્યદૃષ્ટાન્તે પ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયહેતુભ્યામન્વયરૂપવ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ । નનુ યદિ પ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયહેતુદ્વયવલતો ઘટે દૃષ્ટાન્તે ક્ષણભઙ્ગઃ સિધ્યેત્તદા સત્ત્વસ્ય નિયમેન ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તિસિદ્વેરનૈકાન્તિકત્વં ન સ્યાદિતિ યુક્તમ્ । કેવલ મિદમેવાસમ્ભવિ । તથાહિ શક્તો ઽપિ ઘટઃ ક્રમિસહકાર્ય્યપેક્ષયા ક્રમિકાર્ય્યં કરિષ્યતિ ।
ન ચૈતદ્ વક્તવ્યં સમર્થો ઽર્થઃ સ્વરૂપેણ કરોતિ । સ્વરૂપઞ્ચ સર્વ્વદાસ્તીત્યનુપકારિણિ સહકારિણ્યપેક્ષા ન યુજ્યત ઇતિ, સત્યપિ સ્વરૂપેણ કારકત્વે સામર્થ્યાભાવાત્કથં કરોતિ, સહકારિસાકલ્યં હિ સામર્થ્યં તદ્વૈકલ્યઞ્ચાસામર્થ્યં । ન ચ તયોરાવિર્ભાવતિરોભાવાભ્યાં તદ્વતઃ કાચિત્ ક્ષતિઃ । તસ્ય તાભ્યામન્યત્વાત્ । તસ્માદર્થઃ સમર્થો ઽપિ સ્યાત્ ન ચ કરોતીતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકઃ પ્રસઙ્ગહેતુઃ ।

અત્રોચ્યતે । ભવતુ તાવત્ સહકારિસાકલ્યમેવ સામર્થ્યં । તથાપિ સો ઽપિ તાવદ્ભાવઃ સ્વરૂપેણ કારકઃ । તસ્ય ચ યાદૃશશ્ચરમક્ષણે ઽક્ષેપક્રિયાધર્મ્મા સ્વભાવઃ તાદૃશ એવ ચેત્ પ્રથમક્ષણે તદા તદાપિ પ્રસહ્ય કુર્બ્બાણો બ્રહ્મણાપ્યનિવાર્ય્યઃ । ન ચ સો ઽપ્યક્ષેપક્રિયાધર્મ્મા સ્વભાવઃ સાકલ્યે સતિ જાતો ભાવાદ્ભિન્ન એવાભિધાતું શક્યઃ । ભાવસ્યાકર્ત્તૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ । એવં યાવદ્યાવત્ ધર્માન્તરપરિકલ્પસ્તાવત્તાવદુદાસીનો ભાવઃ । તસ્માદ્યદ્રૂપમાદાય સ્વરૂપેણાપિ જનયતીત્યુચ્યતે; તસ્ય પ્રાગપિ ભાવે કથમજનિઃ કદાચિત્ । અક્ષેપક્રિયાપ્રત્યનીકસ્વભાવસ્ય પ્રાચ્યસ્ય પશ્ચાદનુવૃત્તૌ કથં કદાચિદપિ કાર્ય્યસમ્ભવઃ । નનુ યદિ સ એવૈકઃ કર્ત્તા સ્યાત્ યુક્તમેતત્ । કિન્તુ સામગ્રી જનિકા તતઃ સહકાર્ય્યન્તરવિરહવેલાયાં બલીયસો ઽપિ ન કાર્ય્યપ્રસવ ઇતિ કિમત્ર વિરુદ્વં । ન હિ ભાવઃ સ્વરૂપેણકરોતીતિ સ્વરૂપેણૈવ કરોતિ । સહકારિસહિતાદેવ તતઃ કાર્ય્યોત્પત્તિદર્શનાત્ । તસ્માદ્યાપ્તિવત્ કાર્ય્યકારણભાવો ઽપિ, એકત્રાન્યયોગબ્યવચ્છેદેન અન્યત્રાયોગવ્યવચ્છેદેન નાવબોદ્વવ્યઃ, તથૈવ લૌકિકપરીક્ષકાણાં સમ્પ્રતિપત્તેરિતિ ।
અત્રોચ્યતે । યદા મિલિતાઃ સન્તઃ કાર્ય્યં કુર્વ્વતે તદૈકાર્થકરણલક્ષણં સહકારિત્વમેપામસ્તુ કો નિષેદ્વા? મિલિતૈરેવ તુ તત્કાર્ય્ય કર્ત્તવ્યમિતિ કુતો લભ્યતે? પૂર્વ્વાપરયોરેકસ્વભાવત્વાદ્ભાવસ્ય । સર્વ્વદા જનનાજનનયોરન્યતરનિયતપ્રસઙ્ગસ્ય દુર્વ્વારત્વાત્ । તસ્માત્ સામગ્રી જનિક નૈકં જનકમિતિ સ્થિરવાદિનાં મનોરથસ્યાપ્યવિષયઃ । દૃશ્યતે તાવદેવમિતિ ચેત્ । દૃશ્યતાં કિન્તુ પૂર્વ્વસ્થિતાદેવ સામગ્રીમધ્યપ્રવિષ્ટાદ્ભાવાત્ કાર્યોત્પત્તિરન્યસ્માદેવ વા વિશિષ્ટાદ્ભાવાદુત્પન્નાદિતિ વિવાદપદમ્ । તત્ર પ્રાગપિ સમ્ભવે સર્વ્વદૈવ કાર્ય્યોત્પત્તિ ર્ન વા કદાચિદપીતિ વિરોધમસમાધાય ચક્ષુષી નિમીલ્ય તત એવ કાર્ય્યોત્પત્તિદર્શનાદિતિ સાધ્યાનુવાદમાત્રપ્રવૃત્તઃ કૃપામર્હતીતિ । ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાદિબલાદેકત્વસિદ્વિઃ તત્ પૌરુષસ્ય લૂનપુનર્જાતકેશનખાદાવપ્યુપલમ્ભતો નિર્દ્દલનાત્, લક્ષણભેદસ્ય ચ દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ । સ્થિરસિદ્વિદૂષણે ચાસ્માભિઃ પ્રપઞ્ચતો નિરસ્તત્વાત્ । તસ્માત્ સાક્ષાત્ કાર્ય્યકારણભાવાપેક્ષયા ઉભયત્રાપ્યન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ । વ્યાપ્તૌ તુ સાક્ષાત્પરમ્પરયા કારણમાત્રાપેક્ષયા કારણે વ્યાપકે ઽયોગવ્યવચ્છેદઃ । કાર્ય્યે વ્યાપ્યે ઽન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ । તથા તદતત્સ્વભાવે વ્યાપકે ઽયોગવ્યવચ્છેદઃ । તત્સ્વભાવે ચ વ્યાપ્યે ઽન્યયોગવ્યવચ્છેદો વિકલ્પારુઢરૂપાપેક્ષયા વ્યાપ્તૌ દ્વિવિધમવધારંઅમ્ । નનુ યદિ પૂર્વ્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવો ભાવઃ સર્વ્વદાજનકત્વેનાજનકત્વેન વા વ્યાપ્ત ઉપલબ્ધઃ સ્યાત્તદાયં પ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગચ્છતે । ન ક્ષણભઙ્ગવાદિના પૂર્વ્વાપરકાલયોરેકઃ કશ્ચિદુપલબ્ધ ઇતિ ચેત્ । તદેતદતિગ્રામ્યં । તથાહિ પૂર્વ્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવત્વે સતીત્યસ્યાયમર્થઃ । પરકાલભાવી જનકો યઃ સ્વભાવો ભાવસ્ય સ એવ યદિ પૂર્વ્વકાલભાવી । પૂર્વ્વકાલભાવી વા યો ઽજનકઃ સ્વભાવઃ સ એવ યદિ પરકાલભાવી, તદોપલબ્ધમેવ જનનમજનનમ્બા સ્યાત્, તથા ચ સતિ સિદ્વયોરેવ સ્વભાવયોરેકત્વારોપે સિદ્વમેવ જનનમજનનમ્બાસજ્યત ઇતિ ।
નનુ કાર્ય્યમેવ સહકારિણમપેક્ષતે । ન તુ કાર્ય્યોત્પત્તિહેતુઃ । યસ્માત્ દ્વિવિધં સામર્થ્ય નિજમાગન્તુકઞ્ચ સહકાર્ય્યન્તરં તતો ઽક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમવત્ સહકારિનાનાત્વાદપિ ક્રમવત્ કાર્ય્યનાનાત્વોપપત્તેરશક્યં ભાવાનાં પ્રતિક્ષણમન્યાન્યત્વમુપપાદયિતુમિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । ભવતુ તાવન્નિજાગન્તુકભેદેન દ્વિવિધં સામર્થ્યં । તથાપિ યત્ પ્રાતિસ્વિકં વસ્તુસ્વલક્ષણં અર્થક્રિયાધર્મ્મકમવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યં તત્ કિં પ્રાગપિ પશ્ચાદેવ વેતિ વિકલ્પ્ય યદ્દૂષણમુગ્દીરિતં । તત્ર કિમુક્તમનેનેતિ ન પ્રતીમઃ । યત્તુ કાર્ય્યેણૈવ સહકારિણો ઽપેક્ષન્ત ઇત્યુપત્કૃતં તદપિ નિરુપયોગં । યદિ હિ કાર્ય્યમેવ સ્વજન્મનિ સ્વતન્ત્રં સ્યાદ્યુક્તમેતત્ । કેવલમેવં સતિ સહકારિસાકલ્યસામર્થ્યકલ્પનમફલં । સ્વાતન્ત્ર્યાદેવ હિ કાર્ય્યં કાદાચિત્કં ભવિષ્યતિ । તથા ચ સતિ સન્તો હેતવઃ સર્વ્વથાસમર્થાઃ । અસદેતત્ કાર્ય્યં સ્વતન્ત્રમિતિ વિશુદ્ધા બુદ્વિઃ । અથ કાર્ય્યસ્યૈવાયમપરાધો યદિદં સમર્થે કારણે સત્યપિ કદાચિન્નોપપદ્યત ઇતિ ચેત્ । ન તત્તર્હિ તત્ કાર્ય્યં સ્વાતન્ત્ર્યાત્ । યદ્ભાષ્યં ।
સર્વ્વાવસ્થાસમાને ઽપિ કારણે યદ્યકાર્ય્યતા ।

સ્વતન્ત્રં કાર્ય્યમેવં સ્યાન્નતત્કાર્ય્યન્તથા સતિ ॥
અથ ન તદ્ભાવે ભવતીતિ તત્કાર્ય્યમુચ્યતે, કિન્તુ તદભાવેન ભવત્યેવેતિ વ્યતિરેકપ્રાધાન્યાદિતિ ચેત્ । ન । યદિ હિ સ્વયમ્ભવન્ ભાવયેદેવ હેતુઃ સ્વકાર્ય્યં તદા તદભાવપ્રયુક્તો ઽસ્યાભાવ ઇતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ । નો ચેદ્ યથા કારણે સત્યપિ કાર્ય્યસ્વાતન્ત્ર્યાન્ન ભવતિ । તથા તદભાવે ઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યાદેવ ન ભૂતમિતિ શઙ્કા કેન નિવાર્ય્યેત । યદ્ભાષ્યં ।
તદ્ભાવે ઽપિ ન ભાવશ્ચેદભાવે ઽભાવિતા કુતઃ ।
તદભાવપ્રયુક્તોસ્ય સો ઽભાવ ઇતિ તત્ કુતઃ ॥
તસ્માદ્ યથૈવ તદ્ભાવે નિયમેન ન ભવતિ । તથૈવ તદ્ભાવે નિયમેન ભવેદેવ । અભવચ્ચ ન તત્કારણતામાત્મનઃ ક્ષમતે । યચ્ચોક્તં, પ્રથમકાર્ય્યોત્પાદનકાલે હૃત્તરકાર્ય્યોત્પાદનસ્વભાવઃ । અતઃ પ્રથમકાલ એવાશેષાણિ કાર્ય્યાણિ કુર્ય્યાદિતિ । તદિદં માતા મે વન્ધ્યેત્યાદિવત્ સ્વવચનનિરોધાદયુક્તં, યો હૃત્તરકાર્ય્યજનનસ્વભાવઃ સ કથમાદૌ કાર્ય્યં કુર્ય્યાત્ । ન તર્હિ તત્કાર્ય્યકરણસ્વભાવઃ ન હિ નીલોત્પાદનસ્વભાવઃ પીતાદિકમપિ કરોતીતિ ।
અત્રોચ્યતે । સ્થિરસ્વભાવત્વે હિ ભાવસ્ય ઉત્તરકાલમેવેદં કાર્ય્યં ન પૂર્વ્વકાલમિતિ કુત એતત્ । તદભાવાચ્ચ કારણમપિ ઉત્તરકાર્ય્યકરણસ્વભાવમિત્યપિ કુતઃ । કિં કુર્મ્મઃ ઉત્તરકાલમેવ તસ્ય જન્મેતિ ચેત્; અસ્તુ સ્થિરત્વે તદનુપપદ્યમાનમસ્થિરતામાદિશતુ; સ્થિષ્ત્વેપ્યેષ એવ સ્વભાવસ્તસ્ય યદુત્તરક્ષણ એવ કરોતીતિ ચેત્ । ઉતેદાનીં પ્રમાણપ્રત્યાશા । ધૂમાદગ્નિરિત્યત્રાપિ સ્વભાવ એવાસ્ય યદિદાનીમત્ર નિરગ્નિરપિ ધૂમ ઇતિ વક્તું શક્યત્વાત્ । તસ્માત્ પ્રમાણસિદ્વે સ્વભાવાવલમ્બનં, ન તુ સ્વભાવાવલમ્બનેન પ્રમાણવ્યાલોપઃ । તસ્માદ્ યદિ કારણસ્યોત્તરકાર્ય્યકારકત્વમભ્યુપગમ્ય કાર્ય્યસ્ય પ્રથમક્ષણભાવિત્વમાસજ્યતે, સ્યાત્ સ્વવચનવિરોધઃ । યદા તુ કારણસ્ય સ્થિરત્વે કાર્ય્યસ્યોત્તરકાલત્વમેવાસઙ્ગતમ્ । અતઃ કારણસ્યાપ્યુત્તરકાર્ય્યજનકત્વં વસ્તુતો ઽસમ્ભવિ તદા પ્રસઙ્ગસાધનમિદં । જનનવ્યવહારગોચરત્વં હિ જનનેન વ્યાપ્તમિતિ પ્રસાધિતં । ઉત્તરકાર્ય્યજનનવ્યવહારગોચરત્વઞ્ચ ત્વદભ્યુપગમાત્ પ્રથમકાર્ય્યકરણકાલ એવ ઘટે ધર્મ્મિણિ સિદ્વં । અતસ્તન્માત્રાનુબન્ધિન ઉત્તરાભિમતસ્ય કાર્ય્યસ્ય પ્રથમે ક્ષણે ઽસમ્ભવાદેવ પ્રસઙ્ગઃ ક્રિયતે । ન હિ નીલકારકે ઽપિ પીતકારકત્વારોપે પીતસમ્ભવપ્રસઙ્ગઃ સ્વવચનવિરોધોનામ । તદેવં શક્તઃ સહકાર્ય્યનપેક્ષિતત્વાત્ જનનેન વ્યાપ્તઃ । અજનયંશ્ચ શક્તાશક્તત્વવિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસાદ્ભિન્ન એવ । નનુ ભવતુ પ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયબલાદેકકાર્ય્યં પ્રતિશક્તાશક્તત્વલક્ષણવિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસઃ । તથાપિ ન તતો મેદઃ સિધ્યતિ; તથાહિ બીજમઙ્કુરાદિકં કુર્વ્વદ્ યદિ યેનૈવ સ્વભાવેનાઙ્કુરં કરોતિ તેનૈવ ક્ષિત્યાદિકન્તદાક્ષિત્યાદીનામપ્યઙ્કુરસ્વાભાવ્યાપત્તિઃ । નાનાસ્વભાવત્વેન તુ કારકત્વે સ્વભાવાનામન્યોન્યાભાવાવ્યભિચારિત્વાદેકત્ર ભાવાભાવૌ પરસ્પરવિરુદ્વૌ સ્યાતામિત્યેકમપિ બીજં ભિદ્યેત । એવં પ્રદીપો ઽપિ તૈલક્ષયવર્ત્તિદાહાદિકં; તથા પૂર્વ્વરૂપમપ્યુત્તરરૂપરસગન્ધાદિકમનેકૈઃ સ્વભાવૈઃ પરિકરિતં કરોતિ । તેષાઞ્ચ સ્વભાવાનામન્યોન્યાભાવાવ્યભિચારાદ્વિરુદ્વાનાં યોગે પ્રદીપાદિકં ભિદ્યેત । ન ચ ભિદ્યતે । તન્ન ! વિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસો ભેદકઃ, તથા બીજસ્યાઙ્કુરં પ્રતિ કારકત્વં ગર્દ્દભાદિકં પ્રત્યકારકત્વમિતિ કારકત્વાકારકત્વે અપિ વિરુદ્વૌ ધર્મૌ । ન ચ તદ્યોગે ઽપિ બીજભેદઃ । તદેવમેકત્ર બીજે પ્રદીપે રૂપે ચ વિપક્ષે પરિદૃશ્યમાનઃ શક્તાશક્તત્વાદિર્વિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસો ન ઘટાદેર્ભેદક ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ । ભવતુ તાવદ્વીજાદીનામનેકકાર્ય્યકારિત્વાદ્વર્મ્મભૂતાનેકસ્વભાવભેદસ્તથાપિ કઃ પ્રસ્તાવોવિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસસ્ય । સ્વભાવાનાં હ્યન્યોન્યાભાવાવ્યભિચારે ભેદઃ પ્રાપ્તાવસરો ન વિરોધઃ । વિરોધસ્તુ યદ્વિધાને યન્નિષેધો યન્નિષેધે યદ્વિધાનં તયોરેકત્રધર્મ્મિણિ પરસ્પરપરિહારસ્થિતતયા સ્યાત્ । તદત્રૈકઃ સ્વ્ભાવઃ સ્વાભાવેન વિરુદ્વો યુક્તો ભાવાભાવવત્ । ન તુ સ્વભાવાન્તરેણ । ઘટત્વવસ્તુત્વવત્ । એવમઙ્કુરાદિકારિત્વં તદકારિત્વેન વિરુદ્વં ન પુનર્વસ્ત્વન્તરકારિત્વેન । પ્રત્યક્ષવ્યાપારશ્ચાત્ર યથા નાનાધર્મ્મૈરધ્યાસિતં ભાવમભિન્નં વ્યવસ્થાપયતિ । તથા તત્કાર્ય્યકારિણં કાર્ય્યાન્તરાકારિણઞ્ચ । તદ્યદિ પ્રતિયોગિત્વાભાવાદન્યોન્યાભાવાવ્યભિચારિ ણાવપિ સ્વભાવાવવિરુદ્વો તત્કારકત્વાન્યાકારકત્વે વા વિષયભેદાદવિરુદ્વે, તત્ કિમાયાતમેકકાર્ય્યમ્પ્રતિ શક્તાશક્તત્વયોઃ પરસ્પરપ્રતિયોગિનીર્વિરુદ્વયોર્ધર્મ્મયોઃ । એતયોરપિ પુનરવિરોધે વિરોધો નામ દત્તજલાઞ્જલિઃ । ભવતુ તર્હ્યેકકાર્ય્યાપેક્ષયૈવ સામર્થ્યાસામર્થ્યયોર્વિરોધઃ । કેવલં યથા તદેવ કાર્ય્યં પ્રતિ ક્વચિદ્દેશે શક્તિર્દેશાન્તરે ચાશક્તિરિતિ દેશભેદાદવિરુદ્વે શક્તયશક્તી તથૈકત્રૈવ કાર્ય્યે કાલભેદાદપ્યવિરુદ્વે । યથાપૂર્વ્વં ન્નિઃક્રિયઃ સ્ફટિકઃ સ એવ પશ્ચાત્ સક્રિય ઇતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે । ન હિ વયં પરિભાષામાત્રાદેકત્ર કાર્ય્યે દેશભેદાદવિરુદ્વે શક્ત્યશક્તી બ્રૂમઃ । કિન્તુ વિરોધાભાવાત્ । તદ્દેશકાર્ય્ય કારિત્વં હિ તદ્દેશકાર્ય્યાકારિત્વેન વિરુદ્વં । ન પુનર્દેશાન્તરે તત્કાર્ય્યાકારિત્વેનાન્યકાર્ય્યકારિત્વેન વા । યદ્યેવન્તત્કાલકાર્ય્યકારિત્વં તત્કાલકાર્ય્યાકારિત્વેન વિરુદ્વં । ન પુનઃ કાલાન્તરે તત્કાર્ય્યાકારિત્વેનાન્યકાર્ય્યકારિત્વેન વા । તત્કથં કાલભેદે ઽપિ વિરોધ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । દ્વયોર્હિ ધર્મ્મયોરેકત્રધર્મ્મિણ્યનવસ્થિતિનિયમઃ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણો વિરોધઃ । સ ચ સાક્ષાત્પરસ્પરપ્રત્યનીકતયા ભાવાભાવવદ્વા ભવેત્ । એકસ્ય વા નિયમેન પ્રમાણાન્તરેણ બાધનાન્નિત્યત્વસત્ત્વવદ્વા ભવેદિતિ ન કશ્ચિદર્થભેદઃ । તદત્રૈકધર્મ્મિણિ તત્ કાલકાર્ય્યકારિત્વાધારે કાલાન્તરે તત્કાર્ય્યાકારિત્વસ્યાન્યકાર્ય્યકારિત્વસ્ય વા નિયમેન પ્રમાણાન્તરેણ બાધનાદ્વિરોધઃ । તથા હિ યત્રૈવ ધર્મ્મિણિ તત્કાલકાર્ય્યકારિત્વમુપલબ્ધન્ન તત્રૈવ કાલાન્તરે તત્ કાર્ય્યાકારિત્વમન્યકાર્ય્યકારિત્વં વા બ્રહ્મણાપ્યુપસંહર્ત્તું શક્યતે, યેનાનયોરવિરોધઃ સ્યાત્ । ક્ષણાન્તરે કથિત પ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયહેતુભ્યામવશ્યમ્ભાવેન ધર્મ્મિભેદપ્રસાધનાત્ । ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદેકત્વસિદ્વિઃ । તત્ પૌરુષસ્ય નિર્મ્મૂલિતત્વાત્ । અત એવ વજ્રો ઽપિ પક્ષકૂક્ષૌ નિક્ષિપ્તઃ કથમસૌ સ્ફટિકો વરાકઃ કાલભેદેનાભેદાસાધનાય દૃષ્ટાન્તીભવિતુમર્હતિ । ન ચૈવં સમાનકાલકાર્ય્યાણાં દેશભેદે ઽપિ ધર્મ્મિભેદો યુક્તો ભેદસાધકપ્રમાણાભાવાદિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ નિરસ્તવિભ્રમાશઙ્કેનાભેદપ્રસાધનાચ્ચ । ઇતિ ન કાલભેદે ઽપિ શક્ત્યશક્ત્યોર્વિરોધઃ સ્વસમયમાત્રાદપહસ્તયિતું શક્યઃ । સમયપ્રમાણયોરપ્રવૃત્તેરિતિ ।

તસ્માત્ સર્વ્વત્ર વિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસસિદ્વિરેવ ભેદસિદ્વિઃ । વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ તુ વિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસાદ્ભેદવ્યવહારઃ સાધ્યતે । નનુ તથાપિ સત્ત્વમિદમનૈકાન્તિકમેવાસાધારણત્વાત્ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકત્વાદ્વા । યથા હીદં ક્રમાક્રમનિવૃત્તો અક્ષણિકાન્નિવૃત્તં, તથા સાપેક્ષત્વાનાપેક્ષત્વયોરેકત્વાનેકત્વયોરપિ વ્યાપકયોર્નિવૃત્તૌ ક્ષણિકાદપિ । તથાહ્યુપસપણપ્રત્યયેન દેવદત્તકરપલ્લવાદિના સહચરો વીજક્ષણઃ પૂર્વ્વસ્માદેવ પુઞ્જાત્ સમર્થોજાતો ઽનપેક્ષ આદ્યાતિશયસ્ય જનક ઇષ્યતે । તત્ર ચ સમાનકુશૂલજન્મસુ બહુષુ વિજસન્તાનેષુ કસ્માત્ કિઞ્ચિદેવ વીજં પરમ્પરયાઙ્કુરોત્પાદાનુગુણમુપજનયતિ બીજક્ષણાન્નાન્યે વીજક્ષણા ભિન્નસન્તાનાન્તઃપાતિનઃ । નહ્યુપસર્પણપ્રત્યયાત્ પ્રાગેવ તેષાં સમાનાસમાનસન્તાનવર્ત્તિનાં વીજક્ષણાનાં કશ્ચિત્ પરમ્પરાતિશયઃ । અથોપસર્પણાત્ પ્રાઙ્ન તત્ સન્તાન વર્ત્તિનો ઽપિ જનયન્તિ પરમ્પરયાપ્યઙ્કુરોત્પાદાનુગુણં વીજક્ષણં વીજમાત્રજનનાત્તેષાં । કસ્યચિદેવ વીજક્ષણસ્યોપસર્પણપ્રત્યયસહભુવ આદ્યાતિશયોત્પાદઃ । હન્ત તર્હિ યદભાવે સત્યુત્પન્નોપિ ન જનયેદેવ । તથા કેવલાનાં વ્યભિચારસમ્ભવાદાદ્યાતિશયોત્પાદમઙ્કુરં વા પ્રતિ ક્ષિત્યાદીનાં પરસ્પરાપેક્ષાણામેવોત્પાદકત્વમકામકેનાપિ સ્વીકર્ત્તવ્યં । અતો ન તાવદનપેક્ષા ક્ષણિકસ્ય સમ્ભવિની । નાપ્ય પેક્ષા યુજ્યતે । સમસમયક્ષણયોઃ સવ્યેતરગોવિષાણયોરિવોપકાર્ય્યોપકારકભાવાયોગાદિતિ નાસિદ્વઃ પ્રથમો વ્યાપકાભાવઃ । અપિ ચાન્ત્યો વીજક્ષણો ઽનપેક્ષો ઽઙ્કુરાદિકં કુર્વ્વન્ યદિ યેનૈવ રૂપેણાઙ્કુરં કરોતિ તેનૈવ ક્ષિત્યાદિકં । તદા ક્ષિત્યાદીનામપિ અઙ્કુરસ્વાભાવ્યાપત્તિરભિન્નકારણાત્વાદિતિ ન તાવદેકત્વસમ્ભવઃ ।
નનુ રૂપાન્તરેણ કરોતિ । તથા હિ વીજસ્યાઙ્કુરં પ્રત્યુપાદાનત્વં ક્ષિત્યાદિકં તુ પ્રતિ સહકારિત્વં । યદ્યેવં સહકારિત્વોપાદાનત્વે કિમેકન્તત્વં નાના વા । એકઞ્ચેત કથં રૂપાન્તરેણ જનકં । નાનાત્વે ત્વનયોર્વીજાદ્ભેદો ઽભેદો વા । ભેદે કથં વીજસ્ય જનકત્વં તાભ્યામેવાઙ્કુરાદીનામુત્પત્તેઃ । અભેદે વા કથં વીજસ્ય ન નાનાત્વં ભિન્નતાદાત્મ્યાત્ । એતયોર્વા એકત્વમેકતાદાત્મ્યાત્ । યદ્યુચ્યેત । ક્શિત્યાદૌ જનયિતવ્યે તદુપાદાનમ્ પુર્વ્વમેવ ક્ષિત્યાદિવીજસ્ય રૂપાન્તરમિતિ । ન તર્હિ વીજન્તદનપેક્ષં ક્ષિત્યાદીનાં જનકં । તદનપેક્ષત્વે તેષામઙ્કુરોદ્ભેદાનુપપત્તેઃ । ન ચાનુપકારકાણ્યપેક્ષન્ત ઇતિ ત્વયૈવોક્તં । ન ચ ક્ષણસ્યોપકારસમ્ભવો ઽન્યત્ર જનનાત્ તસ્યાભેદ્યત્વાદિત્યનેકત્વમપિ નાસ્તીતિ દ્વિતીયો ઽપિ વ્યાપકાભાવો ન સિદ્વઃ । તસ્માદસાધારણાનૈકાન્તિકત્વં ગન્ધવત્ત્વવદિતિ । યદિ મન્યેતાનુપકારકા અપિ ભવન્તિ સહકારિણો ઽપેક્ષણીયાશ્ચ કાર્ય્યેણાનુવિહિતભાવાભાવાત્ સહકરણાચ્ચ । નન્વનેન ક્રમેણાક્ષણિકોપિ ભાવો ઽનુપકારકાનપિ સહકારિણઃ ક્રમવતઃ ક્રમવત્કાર્ય્યેણાનુકૃતાન્વયવ્યતિરેકાનપેક્ષિષ્યતે । કરિષ્યતે ચ ક્રમવત્ સહકારિવશઃ ક્રમેણ કાર્ય્યાણીતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધેરસિદ્વેઃ । સન્દિગ્ધવ્યતિરેકમનૈકાન્તિકં સત્ત્વં ક્ષણિકત્વસિદ્વાવિતિ ॥
અત્ર બ્રૂમઃ । કીદૃશં પુનરપેક્ષાર્થમાદાય ક્ષણિકેસાપેક્ષાનપેક્ષત્વનિવૃત્તિરૂચ્યતે । કિં સહકારિણમપેક્ષત ઇતિ સહકારિણાસ્યોપકારઃ કર્ત્તવ્યઃ ।
અથ પૂર્વ્વાવસ્થિતસ્યૈવ વીજાદેઃ સહકારિણા સહ સમ્ભૂયકરણં । યદ્વા પુર્વ્વાવસ્થિતસ્યેત્યનપેક્ષમિલિતાવસ્થસ્ય કરણમાત્રમપેક્ષાર્થઃ । અત્ર પ્રથમપક્ષસ્યાસમ્ભવાદનપેક્ષૈવ ક્ષણિકસ્ય કથમુભયવ્યાવૃત્તિઃ । યદ્યનપેક્ષઃ ક્ષણિકઃ, કિમિત્યુપસર્પણપ્રત્યયાભાવે ઽપિ ન કરોતિ । કરોત્યેવ યદિ સ્યાત્ । સ્વયમસમ્ભવી તુ કથં કરોતુ । અથ તદ્વા તાદૃગ્વા આસીદિતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ । તતસ્તાદૃક્સ્વભાવસમ્ભવેપ્યકરણં સહકારિણિ નિરપેક્ષતાં ન ક્ષમત ઇતિ ચેત્ । અસમ્બદ્વમેતત્ । વર્ણસંસ્થાનસામ્યેપ્યકર્ત્તુસ્તત્સ્વભાવતાયા વિરહાત્ । સ ચાદ્યાતિશયજનકત્વલક્ષણઃ સ્વભાવવિશેષો ન સમાનાસમાનસન્તાનવર્ત્તિષુ વીજક્ષણેષુ સર્વ્વેષ્વેવ સમ્ભવી કિન્તુ કેષુચિદેવ કર્મ્મકરકર પલ્લવસહચરેષુ । નન્વેકત્ર ક્ષેત્રે નિષ્પત્તિલબનાદિપૂર્વ્વકમાનીયૈકત્ર કુશૂલે ક્ષિપ્તાનિ સર્વ્વાણ્યેવ વીજાનિ સાધારણરૂપાણ્યેવ પ્રતીયન્તે, તત્ કુતસ્ત્યો ઽયમેકવીજસમ્ભવી વિશેષોન્યેષામિતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે । કારણં ખલુ સર્વ્વત્ર કાર્ય્યે દ્વિવિધં દૃષ્ટમદૃષ્ટઞ્ચ સર્વ્વાસ્તિકપ્રસિદ્વમેતત્ । તતઃ પ્રત્યક્ષપરોક્ષસહકારિપ્રત્યયસાકલ્યમસર્વ્વવિદા પ્રત્યક્ષતો ન શક્યં પ્રતિપત્તું । તતો ભવેદપિ કારણસામગ્રીશક્તિભેદાત્તાદૃશઃ સ્વભાવભેદઃ કેષાઞ્ચિદેવ વીજક્ષણાનાં યેન તએવ વીજક્ષણા આદ્યાતિશયમઙ્કુરમ્બા પરમ્પરયા જનયેયુ ર્નાન્યે વીજક્ષણાઃ । નનુ યેષૂપસર્પણપ્રત્યયસહચરેષુ સ્વકારણશક્તિભેદાદાદ્યાતિશયજનકત્વલક્ષણો વિશેષઃ સમ્ભાવ્યતે, સ તત્રાવશ્યમસ્તીતિ કુતો લભ્યમિતિ ચેત્ । અઙ્કુરોત્પાદાદનુમિતાદાદ્યાતિશયલક્ષણાત્ કાર્ય્યાદિતિ બ્રૂમઃ । કારણાનુપલબ્ધેસ્તર્હિ તદભાવ એવ ભવિષ્યતીતિ ચેત્ । ન દૃશ્યાદૃશ્યસમુદાયસ્ય કારણસ્યાદર્શનેપ્યભાવસિદ્વેઃ કારણાનુપલબ્ધેઃ સન્દિગ્ધાસિદ્વત્વાત્ । તદયમર્થઃ । પાણિસ્પર્શવતઃ ક્ષણસ્ય ન ભેદભિન્નાન્યકાલક્ષણાદ્ભેદો વેતિ મતદ્વયે મિતિબલં યસ્યાસ્ત્યસૌ જિત્વરઃ । તત્રૈકસ્ય બલં નિમિત્તવિરહઃ કાર્ય્યાઙ્ગમન્યસ્ય વા । સામગ્રી તુ ન સર્વ્વથેક્ષણસહા કાર્ય્યન્તુ માનાનુગમમિતિ ॥

તદેવં નોપકારો ઽપેક્ષાર્થ ઇત્યનપેક્ષ્યૈવ ક્ષણિકસ્ય સહકારિષુ નોભયવ્યાવૃત્તિઃ । અથ સમ્ભૂયકરણમપેક્ષાર્થઃ । તદા યદિ પૂર્વ્વસ્થિતસ્યેતિ વિશેષણાપેક્ષા તદા ક્ષણિકસ્ય નૈવં કદાચિદિત્યનપેક્ષૈવાક્ષીણા । અથ પૂર્વ્વાસ્થિતસ્યેત્યનપેક્ષ્યમિલિતાવસ્થિતસ્યૈવ કરણમપેક્ષાર્થસ્તદા સાપેક્ષતૈવ નાનપેક્ષ । તથા ચ નોભયવ્યાવૃત્તિરિત્યસિદ્વઃ પ્રથમો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । તથૈકત્વાનેકત્વયોરપિ વ્યાપકયોઃ ક્ષણિકાદ્વ્યાવૃત્તિરસિદ્વા । તત્તદ્યાવૃત્તિભેદમાશ્રિત્યોપાદાનત્વાદિકાલ્પનિકસ્વભાવભેદે ઽપિ પરમાર્થત એકેનૈવ સ્વરૂપેણાનેકકાર્ય્યનિષ્પાદનાદુભયવ્યાવૃત્તેરભાવાત્ । યચ્ચ વીજસ્યૈકેનૈવ સ્વભાવેન કારકત્વે ક્ષિત્યાદીનામઙ્કુરસ્વાભાવ્યાપત્તિરન્યથા કારણાભેદે ઽપિ કાર્ય્યભેદે ઽપિ કાર્ય્યસ્યાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તં તદસઙ્ગતં । કારણૈકત્વસ્ય કાર્ય્યભેદસ્ય ચ પટુનેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ પ્રસાધનાત્ । એકકારણજન્યત્વૈકત્વયોર્વ્યાપ્તેઃ પ્રતિહતત્વાત્ । પ્રસઙ્ગસ્યાનુપદત્વાત્ । યચ્ચ કારણાભેદે કાર્ય્યાભેદ ઇત્યુક્તં તત્ર સામગ્રીસ્વરૂપં કારણમભિપ્રેતં સામગ્રીસજાતીયત્વે ન કાર્ય્યવિજાતીયતેત્યર્થઃ । ન પુનઃ સામગ્રીમધ્યગતેનૈકેનાનેકં કાર્ય્યં ન કર્ત્તવ્યં નામ । એકસ્માદનેકોત્પત્તેઃ પ્રત્યક્ષસિદ્વત્વાત્ । ન ચૈવં પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ કાલભેદેપ્યભેદસિદ્વિરિત્યુક્તપ્રાયમ્ । ન ચેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષં ભિન્નદેશં સપ્રતિઘં દૃશ્યમર્થદ્વયમેકમેવોપલમ્ભયતીતિ ક્વચિદુપલબ્ધં યેન તત્રાપિ ભેદશઙ્કા સ્યાત્ । શઙ્કાયામ્બા પટુપ્રત્યક્ષસ્યાપ્યપલાપે સર્વ્વપ્રમાણોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકઃ । ક્ષિત્યાદેર્દ્રબ્યાન્તરસ્ય વીજસ્વભાવત્વેનાસ્માભિરસ્વીકૃતત્વાત્ અનુપકારિણ્યપેક્ષાયાઃ પ્રત્યાખ્યાનાત્ । વ્યાપકાનુપલમ્ભસ્યાસિદ્વત્વાયોગાત્ । તદેતૌ દ્વાવપિ વ્યાપકાનુપલમ્ભાવસિદ્વૌ ન ક્ષણિકાત્ સત્ત્વન્નિવર્ત્તત ઇતિ નાયમસાધારણો હેતુઃ । અપિ ચ વિદ્યમાનો ભાવઃ સાધ્યેતરયોરનિશ્ચિતાન્વયવ્યતિરેકો ગન્ધવત્તાદિવદસાધારણો યુક્તઃ । પ્રકૃતવ્યાપકાનુપલમ્ભાચ્ચ સર્વ્વથાર્થક્રિયૈવાસતી ઉભાભ્યામ્બાદિભ્યામુભયસ્માદ્વિનિવર્ત્તિતત્વેન નિરાશ્રયત્વાત્ । તત્ કથમસાધારણાનૈકાન્તિકી ભવિષ્યત્યલં પ્રલાપિનિ નિર્બ્બન્ધેન । તદેવં શક્તસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ સમર્થવ્યવહારગોચરત્વં જનનેન વ્યાપ્તમિતિ પ્રસઙ્ગવિપર્ય્યયયોઃ સત્ત્વે હેતોરપિ નાનૈકાન્તિકત્વમતઃ ક્ષણભઙ્ગસિદ્વિરિતિ સ્થિતમ્ ॥
ઇતિ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે ઽન્વયરૂપવ્યાપ્ત્યા
ક્ષણભઙ્ગસિદ્વિઃ સમાપ્તા ॥
કૃતિરિયં મહાપણ્ડિતરત્નકીર્ત્તિપાદાનામિતિ ॥