ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિ વ્યતિરેકાત્મિકા (અન્ય આવૃત્તિ) · ભાગ 12

ક્ષણભઙ્ગસિદ્વિઃ વ્યતિરેકાત્મિકા ।
વ્યતિરેકાત્મિકા વ્યાપ્તિરાક્ષિપ્તાન્વયરૂપિણી ।
બૈધમ્યૈવતિ દૃષ્ટાન્તે સત્ત્વે હેતોરિહોચ્યતે ॥
યત્સત્તત્ ક્ષણિકં યથા ઘટઃ સન્તશ્ચામીવિવાદાસ્પદીભૂતાઃ પદાર્થા ઇતિ સ્વભાવો હેતુઃ । ન તાવદસ્યાસિદ્વિઃ સમ્ભવતિ । યથાયોગં પ્રત્યક્ષાનુમાણપ્રમાણપ્રતીતે ધર્મ્મિણિ સત્ત્વશબ્દેનાભિપ્રેતસ્યાર્થક્રિયાકારિત્વલક્ષણસ્ય સાધનસ્ય પ્રમાણસમધિગતત્વાત્ । ન ચ વિરુદ્વાનૈકાન્તિકતે । વ્યાપકાનુપલમ્ભાત્મના વિપર્ય્યયબાધકપ્રમાણેન વ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ । બ્યાપકઞ્ચાર્થક્રિયાકારિત્વસ્ય ક્રમાક્રમિકાર્ય્યવિષયત્વમેવ । ન પુનઃ કારણગતૌ કાર્ય્યગતૌ વા ક્રમાક્રમાવસ્ય વ્યાપકૌ । કૃત્વા કરણલક્ષણસ્ય ક્રમસ્ય ક્ષણિકે ઽસમ્ભવાત્ । કાર્ય્યગતાભ્યાં ક્રમાક્રમાભ્યાં કારણશક્તેર્વ્યાપ્તયોગાત્ । તસ્માત્ કારણગતયા ક્રમાક્રમિકાર્ય્યવિષયતયા વ્યાપ્યમાના કારણશક્તિઃ ક્રમાક્રમવ્યાપ્તેત્યુચ્યતે । વિષયેણ વિષયિનિર્દ્દેશાત્ । વ્યવહારલાઘવાર્થં । તતશ્ચ યદ્યપિ સર્વ્વત્ર ક્રમાક્રમૌ સત્ત્વસ્ય વ્યાપકાવિત્યાદ્યુચ્યતે । તથાપિ ક્રમાક્રમિકાર્ય્યવિષયત્વમેવ વ્યાપકં બોદ્વવ્યં । નનુ યદૈકમેવ કાર્ય્યમઙ્કુરાદિકમુત્પદ્યતે, તદા કથં કાર્ય્યગતક્રમાક્રમવ્યવસ્થેતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે । યદ્યપ્યેકમેવ કાર્ય્યં ભિન્નકાલકાર્ય્યમપેક્ષ્યક્રમસ્તદભાવાચ્ચાક્રમ સ્તત્કારિત્વમેવ ક્રમાક્રમકારિત્વં । તથાપ્યપેક્ષણીયવિષયભેદાત્ ક્રમાક્રમયોરસાઙ્કર્ય્યમેવ । પિતૃપુત્રત્વવત્ । કઃ પુનરસૌ વ્યાપ્તિપ્રસાધકો વ્યાપકાનુપલમ્ભ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । યસ્ય ક્રમાક્રમિકાર્ય્યવિષયત્વન્નાસ્તિ, ન તત્ શક્તં, યથા શશવિષાણં । નાસ્તિ ચ નિત્યાભિમતસ્ય ભાવસ્ય ક્રમાક્રમિકાર્ય્યવિષયત્વમિતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । ન તાવદયમસિદ્વો વક્તવ્યઃ । નિત્યસ્ય ધર્મ્મિણઃ ક્રમાક્રમિકાર્ય્યવિષયત્વેન વ્યાપકેન સહ વિરોધસદ્ભાવાત્, તથા હિ પૂર્વ્વાપરકાલયોરેકત્વે નિત્યત્વં ક્ષણદ્વયેપિ ભેદે ક્રમાક્રમિત્વં । તતશ્ચ નિત્યત્વં ક્રમાક્રમિત્વઞ્ચેત્યભિન્નત્વં ભિન્નત્વઞ્ચેત્યુક્તં ભવતિ । એતયોશ્ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણતયા વિરોધઃ । તત્ કથં નિત્યે ક્રમાક્રમસમ્ભવઃ । નાપિ વિરુદ્વઃ સપક્ષે ભાવાત્ । નચાનૈકાન્તિકઃ । ક્રમાક્રમાભાવસ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યાભાવેન વ્યાપ્તત્વાત્ । તથા હિ ન તાવત્ ક્રમાક્રમાભ્યામન્યઃ પ્રકારોસ્તિ, યેનાર્થક્રિયાસમ્ભાવનાયાં કારમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયાવ્યાપ્તિર્ન સ્યાત્ । તસ્માદર્થક્રિયામાત્રાનુબદ્વતયા તયોરન્યતરપ્રકારસ્ય । ઉભયોરભાવે ચાભાવાદર્થક્રિયામાત્રસ્યેતિ તાભ્યાં તસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્વિઃ । પક્ષીકૃતે ચ તયોરભાવેનાર્થક્રિયાશક્ત્યભાવસિદ્વૌ કથમનેકાન્તઃ । ન હિ બ્યાપ્યવ્યાપકયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્વિમુદ્વૂયબ્યાપ્યાભાવેન વ્યાપકાભાવસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્વૌ, ઉપાયાન્તરમસ્તીતિ નિરવદ્યો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । સત્ત્વસ્ય ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તિં સાધયત્યેવ । નનુ વ્યાપકાનુપલમ્ભતઃ સત્ત્વસ્ય કથં સ્વસાધ્યપ્રતિવન્ધસિદ્વિઃ, અસ્યાપ્યનેકદોષદુષ્ટત્વાત્ । તથાહિ ન તાવદયં પ્રસઙ્ગો હેતુઃ સાધ્યધર્મ્મિણિ પ્રમાણસિદ્વત્વાત્, પરાભ્યુપગમસિદ્વત્વાભાવાત્, વિપર્ય્યયપર્ય્યવસાનાભાવાચ્ચ । અથ સ્વતન્ત્રઃ, તદાશ્રયાસિદ્વઃ । અક્ષણિકસ્યાશ્રયસ્યાસમ્ભવાદપ્રતીતત્વાદ્વા । પ્રતીતિ ર્હિ પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વિકલ્પમાત્રેણ વા સ્યાત્ । પ્રથમપક્ષદ્વયે સાક્ષાત્પારમ્પર્ય્યેણ વા સ્વપ્રતીતિલક્ષણાર્થકારિત્વે મૌલઃ સાધારણો હેતુઃ । વ્યાપકાનુપલમ્ભશ્ચ સ્વરૂપાસિદ્વઃ સ્યાત્ । અર્થક્રિયાકારિત્વે ક્રમાક્રમયોરન્યતરસ્યાવશ્યમ્ભાવાત્ । અન્તિમપક્ષે તુ ન કશ્ચિદ્વેતુરનાશ્રયઃ સ્યાત્ વિકલ્પમાત્રસિદ્વસ્ય ધર્મ્મિણઃ સર્વ્વત્ર સુલભત્વાત્ । અપિ ચ તત્ કલ્પનાજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિ વા સ્યાત્, લિઙ્ગજન્મ વા, સંસ્કારજં વા, સન્દિગ્ધવસ્તુકં વા, અવસ્તુકં વા । તત્રાદ્યપક્ષદ્વયે ઽક્ષણિકસ્ય સત્તૈવાબ્યાહતા કથં વાધકાવતારઃ । તૃતીયે તુ ન સર્વ્વદા ઽક્ષણિકસત્તાનિષેધઃ । તદર્પિતસંસ્કારાભાવે તત્ સ્મરણાયોગાત્ । ચતુર્થે તુ સન્દિગ્ધાશ્રયત્વં હેતુદોષઃ । પઞ્ચમે ચ તદ્વિષયસ્યાભાવો ન તાવત્ પ્રત્યક્ષતઃ સિધ્યતિ । અક્ષણિકાત્મનઃ સર્વ્વદૈવ ત્વન્મતે ઽપ્રત્યક્ષત્વાત્ । ન ચાનુમાનતસ્તદભાવઃ
પ્રતિબદ્વલિઙ્ગાનુપલમ્ભાદિત્યાશ્રયાસિદ્વિસ્તાવદુદ્વતા । એવં દૃષ્ટાન્તોપિ પ્રતિહન્તવ્યઃ ॥
સ્વરૂપાસિદ્વોપ્યયં હેતુઃ સ્થિરસ્યાપિ ક્રમાક્રમિસહકાર્ય્યપેક્ષયા ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયોપપત્તેઃ । નાપિ ક્રમયૌગપદ્યપક્ષોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ । તથાહિ ક્રમિસહકાર્ય્યપેક્ષયા ક્રમિકાર્ય્યકારિત્વન્તાવદવિરુદ્વં ।
તથાચ શઙ્કરસ્ય સંક્ષિપ્તો ઽયમભિપ્રાયઃ । સહકારિસાકલ્યં હિ સામર્થ્યં । તદ્વૈકલ્યઞ્ચાસામર્થ્યં । ન ચ તયોરાવિર્ભાવતિરોભાવાભ્યાન્તદ્વતઃ કાચિત્ ક્ષતિઃ, તસ્ય તાભ્યામન્યત્વાત્ । તત્કથં સહકારિણો ઽનપેક્ષ્યકાર્ય્યકરણપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
ત્રિલોચનસ્યાપ્યયં સંક્ષિપ્તાર્થઃ । કાર્ય્યમેવ હિ સહકારિણમપેક્ષતે । ન કાર્ય્યોત્પત્તિહેતુઃ । યસ્માદ્દ્વિવિધં સામર્થ્યન્નિજમાગન્તુકઞ્ચ સહકાર્ય્યન્તરં । તતો ઽક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમવત્સહકારિનાનાત્વાદપિ ક્રમવત્કાર્ય્યનાનાત્વોપપત્તેરશક્યં ભાવાનાં પ્રતિક્ષણમન્યાન્યત્વમુપપાદયિતુમિતિ ॥
ન્યાયભૂષણો ઽપિ લપતિ । પ્રથમકાર્ય્યોત્પાદનકાલે હ્યુત્તરકાર્ય્યોત્પાદનસ્વભાવઃ । અતઃ પ્રથમકાલ એવાશે ષાણિ કાર્ય્યાણિ કુર્ય્યાદિતિ ચેત્ । તદિદં માતા મે વન્ધ્યેત્યાદિવત્ સ્વવચનવિરોધાદયુક્તં । યોહ્યુત્તરકાર્ય્યજનનસ્વભાવઃ સ કથમાદૌ તત્કાર્ય્યં કુર્ય્યાત્ । ન તર્હિ તત્કાર્ય્યકરણસ્વભાવઃ । નહિ નીલોત્પાદનસ્વભાવઃ પીતાદિકમપિ કરોતીતિ ॥
વાચસ્પતિરપિ પઠતિ । નન્વયમક્ષણિકઃ સ્વરૂપેણ કાર્ય્યઞ્જનયતિ । તચ્ચાસ્ય સ્વરૂપં તૃતીયાદિષ્વિવ ક્ષણેષુ દ્વિતીયે ઽપિ ક્ષણે સદિતિ તદાપિ જનયેત્ । અકુર્વ્વન્ વા તૃતીયાદિષ્વપિ ન કુર્વ્વીત । તસ્ય તાદવસ્થ્યાત્ । અતાદવસ્થ્યે વા તદેવાસ્ય ક્ષણિકત્વં ।
અત્રોચ્યતે । સત્યં સ્વરૂપેણ કાર્ય્યઞ્જનયતિ ન તુ તેનૈવ । સહકારિસહિતાદેવ તતઃ કાર્ય્યોત્પત્તિદર્શનાત્ । તસ્માત્ વ્યાપ્તિવત્કાર્ય્યકારણભાવો ઽપ્યેકત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદેનામ્યત્રાયોગવ્યવચ્છેદેનાવબોદ્વવ્યઃ । તથૈવ લોકિકપરીક્ષકાણાં સમ્પ્રતિપત્તેરિતિ ન ક્રમિકાર્ય્યકારિત્વપક્ષોક્તદોષાવસરઃ ॥
નાપ્યક્ષણિકે યૌગપદ્યપક્ષોક્તદોષાવકાશઃ । યે હિ કાર્ય્યમુત્પાદિતવન્તો દ્રવ્યવિશેષાસ્તેષાં વ્યાપારસ્ય નિયતકાર્ય્યોત્પાદનસમર્થસ્ય નિષ્પાદિતે કાર્ય્યે ઽનુવર્ત્તમાનેષ્વપિ તેષુ દ્રવ્યેષુ નિવૃત્તાર્થાદૂના સામગ્રી જાયતે । તત્કથં નિષ્પાદિતં નિષ્પાદયિષ્યતિ । ન હિ દણ્ડાદયઃ સ્વભાવેનૈવ કર્ત્તારો યેનામી નિષ્પત્તેરારભ્ય કાર્ય્યં વિદદ્યુઃ । કિન્તર્હિ વ્યાપારાવેશિનઃ । ન ચેયતા સ્વરૂપેણ ન કર્ત્તારઃ સ્વરૂપકારકત્વનિર્વ્વાહપરતયા વ્યાપારસમાવેશાદિતિ ॥

કિઞ્ચ ક્રમાક્રમાભાવશ્ચ ભવિષ્યતિ ન ચ સત્વાભાવ ઇતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકોપ્યયં વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । ન હિ ક્રમાક્રમાભ્યામન્યપ્રકારસ્યાભાવઃ સિદ્વઃ । વિશેષનિષેધસ્ય શેષાભ્યનુજ્ઞાવિષયત્વાત્ । કિઞ્ચ પ્રકારાન્તરસ્ય દૃશ્યત્વેનાત્યન્તનિષેધઃ । અદૃશ્યત્વે તુ નાસત્તાનિશ્ચયો વિપ્રકર્ષિણામિતિ ન ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયાસામર્થ્યસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્વિઃ । અતઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો ઽપિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । કિઞ્ચ દૃશ્યાદૃશ્યસહકારિપ્રત્યયસાકલ્યવતઃ ક્રમયૌગપદ્યસ્યાત્યન્તપરોક્ષત્વાત્ તેન વ્યાપ્તં સત્ત્વમપિ પરોક્ષમેવેતિ ન તાવત્પ્રતિબન્ધઃ પ્રત્યક્ષતઃ સિધ્યતિ નાપ્યનુમાનતઃ, તત્પ્રતિબદ્વલિઙ્ગાભાવાદિતિ । અપિ ચ ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયાકારિત્વં વ્યાપ્તમિત્યતિસુભાષિતં ।
યદિ ક્રમેણ વ્યાપ્તં કથમક્રમેણ । અથાક્રમેણ ન તર્હિ ક્રમેણ; ક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તમિતિ તુ બ્રૂવત વ્યાપ્તેરેવાભાવઃ પ્રદર્શિતો ભવતિ । નહિ ભવતિ । અગ્નિર્ધૂમભાવાભાવાભ્યાં વ્યાપ્ત ઇતિ । અતો વ્યાપ્તેરનૈકાન્તિકત્વમ્ । અપિ ચ કિમિદં વાધકમક્ષણિકાનામસત્તાં સાધ યતિ, ઉતસ્વિત્, અક્ષણિકાત્ સત્ત્વસ્ય વ્યતિરેકં, અથ સત્ત્વક્ષણિકત્વયોઃ પ્રતિવન્ધં । ન પૂર્વ્વો વિકલ્પઃ । ઉક્તક્રમેણ હેતોરાશ્રયાસિદ્વત્વાત્ । ન ચ દ્વિતીયઃ । યતો વ્યાપકનિવૃત્તિસહિતા વ્યાપ્યનિવૃત્તિર્વ્યતિરેકશબ્દસ્યાર્થઃ । સા ચ યદિ પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતે તદા તદ્વેતુઃ સ્યાદિતિ સત્ત્વમનૈકાન્તિકં । વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ સ્વરૂપાસિદ્વઃ । અથ સા વિકલ્પ્યતે । તદા પૂર્વ્વોક્તક્રમેણ પઞ્ચધા વિકલ્પ્ય વિકલ્પ્યો દૂષણીયઃ । અત એવ ન તૃતિયો ઽપિ વિકલ્પઃ । વ્યતિરેકાસિદ્વૌ સમ્બન્ધાસિદ્વેઃ । કિઞ્ચ ન ભૂતલવદત્રાક્ષણિકો ધર્મ્મી દૃશ્યતે । ન ચ સ્વભાવાનુપલમ્ભે વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ કસ્યચિત્ દૃશ્યસ્ય પ્રતિપત્તિમન્તરેણાન્તર્ભાવયિતું શક્ય ઇતિ । કિઞ્ચાસ્યાભાવધર્મ્મત્વે । આશ્રયા સિદ્વત્વમિતરેતરાશ્રયત્વઞ્ચ । ભાવધર્મ્મત્વે વિરુદ્વત્વઞ્ચ । ઉભયધર્મ્મત્વે ચાનૈકાન્તિકત્વમિતિ ન ત્રયીન્દોષજાતિમતિપતતિ ॥
યત્પુનરુક્તમક્ષણિકત્વે કર્મયૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરોધાદિતિ । તત્ર વિરોધસિદ્વિમનુસરતા વિરોધ્યપિ પ્રતિપત્તબ્યઃ । તત્પ્રતીતિનાન્તરીયકત્વાત્ વિરોધસિદ્વેઃ । યથા તુહિનદહનયોઃ સાપેક્ષધ્રુવભાવયોશ્ચ પ્રતિયોગી ચાક્ષણિકઃ પ્રતીયમાનઃ પ્રતીતિકારિત્વાત્ સન્નેવ સ્યાત્ અજનકસ્યાપ્રમેયત્વાત્ । સંવૃત્તિસિદ્વેનાક્ષણિકત્વેન વિરોધસિદ્વિરિતિ ચેત્ । સંવૃતિસિદ્વમપિ વાસ્તવં કાલ્પનિકં વા સ્યાત્ । યદિ વાસ્તવં કથન્તસ્યાસત્ત્વં કથઞ્ચાર્થક્રિયાવિરોધઃ । અર્થક્રિયાં કુર્વ્વદ્વિ વાસ્તવમુચ્યતે ।
અથ કાલ્પનિકં । તત્ર કિં વિરોધો વાસ્તવઃ કાલ્પનિકો વા । ન તાવદ્વાસ્તવઃ કલ્પિતવિરોધિવિરોધત્વાત્ । બન્ધ્યાપુત્રવિરોધવત્ । અથ વિરોધો ઽપિ કાલ્પનિકઃ । ન તર્હિ સત્ત્વસ્ય વ્યતિરેકઃ પારમાર્થિક ઇતિ ક્ષણભઙ્ગો દત્તજલાઞ્જલિરિતિ । અયમેવ ચોદ્યપ્રબન્ધો ઽસ્મદ્ ગુરુભિઃ સંગૃહીતઃ ॥
નિત્યન્નાસ્તિ ન વા પ્રતીતિવિષયસ્તેનાશ્રયાસિદ્ધતા । હેતોઃ સ્વાનુભવસ્ય ચાક્ષતિરતઃ ક્ષિપ્તઃ સપક્ષો ઽપિ ચ । શૂન્યશ્ચ દ્વિતીયેન સિધ્યતિ ન ચાસત્તાપિ સત્તા યથા નો નિત્યેન વિરોધસિદ્વિરસતા શક્યા ક્રમાદેરપીતિ ॥
અત્રોચ્યતે । ઇહ વસ્તુન્યપિ ધર્મ્મિધર્મ્મવ્યવહારો દૃષ્ટોયથા ગવિ ગોત્વં, પટે શુક્લત્વં તુરગે ગમનમિત્યાદિ । અવસ્તુન્યપિ ધર્મ્મિધર્મ્મવ્યવહારો દૃષ્ટો યથા શશવિષાણે તીક્ષ્ણત્વાભાવો બન્ધ્યાપુત્રે વક્રત્વાભાવો ગગણારવિન્દે ગન્ધાભાવ ઇત્યાદિ । તત્રાવસ્તુનિ ધર્મ્મિત્ત્વન્નાસ્તીતિ કિમ્બસ્તુધર્મ્મેણ ધર્મ્મિત્વન્નાસ્તિ । આહોસ્વિદવસ્તુધર્મ્મેણાપિ । પ્રથમપક્ષે સિદ્વસાધનં દ્વિતીયપક્ષે તુ સ્વવચનવિરોધઃ । યદાહુ ર્ગુરવઃ ।
ધર્મ્મસ્ય કસ્યચિદ વસ્તુનિ માનસિદ્વા
બાધાવિધિવ્યવહૃતિઃ કિમિહાસ્તિ નો વા ।
ક્વાપ્યસ્તિ ચેત્ કથમિયન્તિ ન દૂષણાનિ
નાસ્ત્યેવ ચેત્ સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્વિઃ ॥
અવસ્તુનો ધર્મ્મિત્વસ્વીકારપૂર્વ્વકત્વસ્ય વ્યાપકસ્યાભાવે આશ્રયાસિદ્વિદૂષણસ્યાનુપન્યાસપ્રસઙ્ગૈત્યર્થઃ । યેનૈવ હિ વચનેનાવસ્તુનો ધર્મ્મિત્વાભાવેન ધર્મ્મેણ ધર્મ્મત્વમભ્યુપગતં । પરસ્તુ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ વ્યક્તમ્દિમીશ્વરચેષ્ટિતં । તથાહ્યવસ્તુનો ધર્મ્મિત્વન્નાસ્તીતિ વચનેન ધર્મ્મિત્વાભાવઃ કિમવસ્તુ વિધીયતે, અન્યત્ર વા, ન વા ક્વચિદપીતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ ।
પ્રથમપક્ષે ઽવસ્તુનો ન ધર્મ્મિત્વનિષેધઃ । ધર્મ્મિત્વાભાવસ્ય ધર્મ્મસ્ય તત્રૈવ વિધાનાત્ । દ્વિતીયે ઽવસ્તુનિ કિમાયાતં । અન્યત્ર ધર્મ્મિત્વાભાવવિધાનાત્ । તૃતીયસ્તુ પક્ષો વ્યર્થ એવ નિરાશ્રયત્વાત્ ઇતિ કથમવસ્તુનો ધર્મ્મિત્વનિષેધઃ । તસ્માદ્યથા પ્રમાણોપન્યાસઃ પ્રમેયસ્વીકારપૂર્વ્વકત્વેન વ્યાપ્તઃ । વાચકશબ્દોપન્યાસો વા વાચ્યસ્વીકારપૂર્વ્વકત્વેન વ્યાપ્તઃ । તથાવસ્તુનો ધર્મ્મિત્વં નાસ્તીતિ વચનોપન્યાસો ઽવસ્તુનો ધર્મ્મિત્વસ્વીકારપૂર્વ્વત્વેન વ્યાપ્તઃ । અન્યથા તદ્વચનોપન્યાસસ્ય વ્યર્થત્વાત્ । તદ્યદિ વચનોપન્યાસો વ્યાપ્યધર્મ્મઃ । તદાવસ્તુનો ધર્મ્મિત્વસ્વીકારોપિ વ્યાપકધર્મ્મો દુર્બ્બારઃ । અથ ન વ્યાપકધર્મ્મઃ । તદા વ્યાપ્યસ્યાપિ વચનોપન્યાસસ્યાસમ્ભવ ઇતિ મૂકતૈવાત્ર બલાદાયાતેતિ કથં ન સ્વવચનવિરોધસિદ્વિઃ । નહ્યબ્રૂવન્ પરમ્બોધયિતુમીશઃ । બ્રુવન્ વા દોષમિમં પરિહર્ત્તુમિતિ મહતિ સઙ્કટે પ્રવેશઃ । અવસ્તુપ્રસ્તાવે સહૃદયાણાં મૂકતૈવ યુજ્યત ઇતિ ચેત્ । અહો મહદ્વૈદગ્ધ્યં । અવસ્તુપ્રસ્તાવે સ્વયમેવ યથાશક્તિ વલ્ગિત્વા ભગ્નો મૂકતૈવ ન્યાયપ્રાપ્તેતિ પરિભાષયા નિઃસર્ત્તુમિચ્છતિ । નચાવસ્તુપ્રસ્તાવો રાજદણ્ડેન વિના ચરણમર્દ્દનાદિનાનિષ્ટિમાત્રેણ વા પ્રતિષેદ્વું શક્યતે । તતશ્ચાત્રાપિ ક્રમાક્રમાભાવસ્ય સાધનત્વે સત્ત્વાભાવસ્ય ચ સાધ્યત્વે સન્દિગ્ધવસ્તુભાવસ્યાવસ્ત્યાત્મનો વા ક્ષણિકસ્ય ધર્મ્મિત્વં કેન પ્રતિહન્યતે । ત્રિવિધો હિ ધર્મ્મો દૃષ્ટઃ કશ્ચિદ્વસ્તુનિયતો નીલાદિઃ । કશ્ચિદવસ્તુનિયતો યથા સર્વ્વોપાખ્યાવિરહઃ । કશ્ચિદુભયસાધારણો યથાનુપલબ્ધિમાત્રં । તત્ર વસ્તુધર્મ્મેણાવસ્તુનો ધર્મ્મિત્વનિષેધ ઇતિ યુક્તં । નત્વવસ્તુધર્મ્મેણ । વસ્ત્વવસ્તુધર્મ્મેણ વા । સ્વવચનસ્યાનુયન્યાસપ્રસઙ્ગાદિત્યર્ક્ષાણકસ્યાભાવે સન્દેહે વાવસ્તુધર્મ્મેણ ધર્મ્મિત્વમવ્યાહતમિતિ નાયમાશ્રયાસિદ્વો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ ॥

અક્ષણિકાપ્રતીતા વયમા શ્રયાસિદ્વોહેતુરિતિ તુ યુક્તમુક્તં । તદપ્રતીતૌ તદ્વ્યવહારાયોગાત્ । કેવલમસૌ વ્યવહારાઙ્ગભૂતા પ્રતીતિ ર્વસ્ત્વવસ્તુનોરેકરૂપા ન ભવતિ । સાક્ષાત્પારમ્પર્ય્યેણ વસ્તુસામર્થ્યભાવિની હિ વસ્તુપ્રતીતિઃ । યથા પ્રત્યક્ષમનુમાનં પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવી ચ વિકલ્પઃ । અવસ્તુનસ્તુ સામર્થ્યાભાવાત્ વિકલ્પમાત્રમેવ પ્રતીતિઃ । વસ્તુનો હિ વસ્તુબલભાવિની પ્રતીતિ ર્યથાસાક્ષાત્પ્રત્યક્ષં પરમ્પરયા તત્પૃષ્ઠભાવી વિકલ્પો ઽનુમાનઞ્ચ । અવસ્તુનસ્તુ ન વસ્તુબલભાવિની પ્રતીતિસ્તત્કારકત્વેનાવસ્તુત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્વિકલ્પમાત્રમેવાવસ્તુનઃ પ્રતીતિઃ । નહ્યભાવઃ કશ્ચિદ્વિગ્રહવાન્ યઃ સાક્ષાત્કર્ત્તવ્યો ઽપિ તુ વ્યવહર્ત્તવ્યઃ । સ ચ વ્યવહારો વિકલ્પાદપિ સિધ્યત્યેવ । અન્યથા સર્બ્બજનપ્રસિદ્વો ઽવસ્તુવ્યવહારો ન સ્યાત્ । ઇષ્યતે ચ તદ્વર્મિત્વપ્રતિષેધાનુવન્ધાદિત્યકારકેનાપિ વિકલ્પમાત્રસિદ્વો ઽક્ષણિકઃ સ્વીકર્ત્તવ્ય ઇતિ નાયમપ્રતીતત્વાદપ્યાશ્રયાસિદ્વોહેતુર્વક્તવ્યઃ । તતશ્ચાક્ષણિકસ્ય વિકલ્પમાત્રસિદ્વત્વે યદુક્તં ન કશ્ચિદ્વેતુરનાશ્રયઃ સ્યદ્વિકલ્પમાત્રસિદ્વસ્ય ધર્મ્મિણઃ સર્વ્વત્ર સુલભત્વાદિતિ તતસઙ્ગતં । વિકલ્પમાત્રસિદ્વસ્ય ધર્મ્મિણઃ સર્વ્વત્ર સમ્ભવે ઽપિ વસ્તુધર્મ્મેણ ધર્મ્મિત્વાયોગાત્ । વસ્તુધર્મ્મહેતુત્વાપેક્ષયા આશ્રયાસિદ્વસ્યાપિ હેતોઃ સમ્ભવાત્ । યથા આત્મનો વિભુત્વસાધનાર્થમુપન્યસ્તં સર્વ્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વાદિતિ સાધનં । વિકલ્પશ્ચાયં હેતૂપન્યાસાત્ । પૂર્વ્વં સન્દિગ્ધવસ્તુકઃ, સમર્થિતે તુ હેતાવવસ્તુક ઇતિ બ્રૂમઃ । ન ચાત્ર સન્દિગ્ધાશ્રયત્વં નામ હેતુદોષઃ । આસ્તાન્તાવત્ । સન્દિગ્ધસ્યાવસ્તુનોપિ વિકલ્પમાત્રસિદ્વસ્યાવસ્તુધર્મ્માપેક્ષયા ધર્મ્મિત્વપ્રસાધનાત્ । વસ્તુધર્મ્મહેતુત્વાપેક્ષયૈવ સન્દિગ્ધાશ્રયસ્ય હેત્વાભાસસ્ય વ્યવસ્થાપનાત્ । યથેહ નિકુઞ્જે મયૂરઃ કેકાયિતાદિતિ । અવસ્તુકવિકલ્પવિષયસ્યાસત્ત્વન્તુ વ્યાપકાનુપલમ્ભાદેવ પ્રસાધિતં । એવં દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ વ્યોમાદેર્દ્વર્મ્મિત્વં વિકલ્પમાત્રેણ પ્રતીતિશ્ચાવગન્તવ્યા । તદેવમવસ્તુધર્મ્માપેક્ષયાવસ્તુનોધર્મ્મિત્વસ્ય વિકલ્પમાત્રેણ પ્રતીતેશ્ચાપન્હોતુમશક્યત્વાન્નાયમાશ્રયાસિદ્વો હેતુઃ । ન દૃષ્ટાન્તક્ષતિઃ ॥
ન ચૈષ સ્વરૂપાસિદ્વઃ । અક્ષણિકે ધર્મ્મિણિ ક્રમાક્રમયો ર્વ્યાપકયોરયોગાત્ । તથા હિ યદિ તસ્ય પ્રથમે ક્ષણે દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિકાર્ય્યકારણસામર્થ્યમસ્તિ તદા પ્રથમક્ષણભાવિકાર્ય્યવત્ દ્વિતીયાદિક્ષણભાવ્યપિ કાર્ય્યં કુર્ય્યાત્ । સમર્થસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ । અથ તદા સહકારિસાકલ્યલક્ષણસામર્થ્યં નાસ્તિ । તદ્વૈકલ્યલક્ષણસ્યાસામર્થ્યસ્ય સમ્ભવાત્ । ન હિ ભાવઃ સ્વરૂપેણ કરોતીતિ સ્વરૂપેણૈવ કરોતિ । સહકારિસહિતાદેવ તતઃ કાર્ય્યોત્પત્તિદર્શનાત્ ઇતિ ચેત્ । યદા તાવદમી મીલિતાઃ સન્તઃ કાર્ય્યં કુર્વ્વતે તદૈકાર્થકરણલક્ષણં સહકારિત્વમેષામસ્તુ કો નિ ષેદ્વા । મિલિતૈરેવ તુ તત્કાર્ય્યઙ્કર્ત્તવ્યમિતિ કુતો લભ્યતે । પૂર્વ્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવત્વાત્ ભાવસ્ય । સર્વ્વદા જનનાજનનયોરન્યતરનિયમપ્રસઙ્ગસ્ય દુર્વ્વારત્વાત્ । તસ્માત્ સામગ્રીજનિકા નૈકં જનકમિતિ સ્થિરવાદિનામ્મનોરાજ્યસ્યાપ્યવિષયઃ ।
કિં કુર્મ્મો દૃશ્યતે તાવદેવમિતિ ચેત્ । દૃશ્યતાં કિન્તુ પૂર્વ્વસ્થિતાદેવ પશ્ચાત્ સામગ્રીમધ્યપ્રવિષ્ટાદ્ભાવાત્ કાર્ય્યોત્પત્તિરન્યસ્માદેવ વિશિષ્ટસામગ્રીસમુત્પન્નાત્ ક્ષણાદિતિ વિવાદપદમેતત્ । તત્ર પ્રાગપિ સમ્ભવે સર્વ્વદૈવ કાર્ય્યોત્પત્તે ર્નવા કદાચિદપીતિ વિરોધમસમાધાય તત એવ કાર્ય્યોત્પત્તિરિતિ સાધ્યાનુવાદમાત્રપ્રવૃત્તઃ કૃપામર્હતિ ।
ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદેવૈકત્વસિદ્વિઃ । તત્ પૌરુષસ્ય લૂન પુનર્જ્જાતકેશકુશકદલીસ્તમ્બાદૌ નિર્દ્દલનાત્ । વિસ્તરેણ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનદૂષણમસ્માભિઃ સ્થિરસિદ્વિદૂષણે પ્રતિપાદિતમિતિ તત એવાવધાર્ય્યં ।
નનુ કાર્ય્યમેવ સહકારિણમપેક્ષતે । ન તુ કાર્ય્યોત્પત્તિહેતુઃ । યસ્માદ્દ્વિવિધં સામર્થ્યં નિજમાગન્તુકઞ્ચસહકાર્ય્યન્તરં । તતો ઽક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમવત્ સહકારિનાનાત્વાદપિ ક્રમવત્કાર્ય્યનાનાત્વમિતિ ચેત્, ભવતુ તાવન્નિજાગન્તુકભેદેન દ્વિવિધં સામર્થ્યં તથાપિ તત્પ્રાતિસ્વિકં વસ્તુસ્વલક્ષણં સદ્યઃ ક્રિયાધર્મ્મકમવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તદ્યદિ પ્રાગપિ, પ્રાગપિ કાર્ય્યપ્રસઙ્ગઃ । અથ પશ્ચાદેવ ન તદા શ્થિરોભાવઃ ॥
ન ચ કાર્ય્યં સહકારિણો ઽપેક્ષત ઇતિ યુક્તં । તસ્યાસત્ત્વાત્ । હેતુશ્ચ સન્નપિ યદિ સ્વકાર્ય્યન્નકરોતિ તદા તત્કાર્ય્યમેવ તન્ન સ્યાત્, સ્વાતન્ત્ર્યાત્ । યચ્ચોક્તં । યો ઽહ્યુત્તરકાર્ય્યજનનસ્વભાવઃ સ કથમાદૌ કાર્ય્યં કુર્ય્યાત્ । ન તર્હિ તત્કાર્ય્યકરણસ્વભાવઃ । ન હિ નીલોત્પાદનસ્વભાવઃ પીતાદિકમપિ કરોતીતિ । તદસઙ્ગતં । સ્થિરસ્વભાવત્વે ભાવસ્યોત્તરકાલમેવેદં કાર્ય્યન્નપૂર્વ્વકાલમિતિ કુત એતત્ । તદભાવાચ્ચ કારણમપ્યુત્તરકાર્ય્યકરણસ્વભાવમિત્યપિ કુતઃ । કિં કુર્મ્મ ઉત્તરકાલમેવ તસ્ય જન્મેતિ ચેત્ । સ્થિરત્વે તદનુપપદ્યમાનમસ્થિરતામાદિશતુ । શ્થિરત્વે ઽપ્યેષ એવ સ્વભાવસ્તસ્ય યદુત્તરક્ષણ એવ કાર્ય્યં કરોતીતિ ચેત્ । ન । પ્રમાણવાધિતે સ્વભાવાભ્યુપગમાયોગાદિતિ ન તાવદક્ષણિકસ્ય ક્રમિકાર્ય્યકારિત્વમસ્તિ । નાપ્યક્રમિકાર્ય્યકારિત્વસમ્ભવઃ । દ્વિતીયે ઽપિ ક્ષણે કારકસ્વરૂપસદ્ભાવે પુનરપિ કાર્ય્યકરણપ્રસઙ્ગાત્ । કાર્ય્યે નિષ્પન્ને તદ્વિષયવ્યાપારાભાવાદૂના સામગ્રી ન નિષ્પાદિતં નિષ્પાદયેદિતિ ચેત્ । ન । સામગ્રીસમ્ભવાસમ્ભવયોરપિ સદ્યઃ ક્રિયાકારકસ્વરૂપસમ્ભવે જનકત્વમવાર્ય્યમિતિ પ્રાગેવ પ્રતિપાદનાત્ । કાર્ય્યસ્ય હિ નિષ્પાદિતત્વાત્ પુનઃ કર્ત્તુમશક્યત્વમેવ કારણમસમર્થમાવેદયતિ । તદયમક્ષણિકે ક્રમાક્રમિકાર્ય્યકારિત્વાભાવો ન સિદ્વઃ । ન ચ ક્રમાક્રમાભ્યામપરપ્રકારસમ્ભવો યેન તાભ્યામવ્યાપ્તૌ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો હેતુઃ સ્યાત્ । પ્રકારાન્તરશઙ્કાયાં તસ્યાપિ દૃશ્યાદૃશ્યત્વપ્રકારદ્વયદૂષણે ઽપિ સ્વપક્ષેપ્યનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદન્યો ઽન્યવ્યવચ્છેદસ્થિતયોર્નાપરઃ પ્રકારઃ સમ્ભવતિ । સ્વરૂપાપ્રવિષ્ટસ્ય વસ્તુનો ઽવસ્તુનોવાન્યત્વાત્ । પ્રકારા ન્તરસ્યાપિ ક્રમસ્વરૂપાપ્રવિષ્ટત્વાત્ । તથાતીન્દ્રિયસ્ય સહકારિણો ઽદૃશ્યત્વેપ્યયોગવ્યવચ્છેદેન દૃશ્યસહકારિસહિતસ્ય દૃશ્યસ્યૈવ સત્ત્વસ્ય દૃશ્યક્રમાક્રમાભ્યાં વ્યાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષાદેવ સિધ્યતિ । એવં ક્રમાક્રમાભ્યામર્થક્રિયાકારિત્વં બ્યાપ્તમિતિ ક્રમાક્રમયોરન્યો ઽન્યવ્યવચ્છેદેન સ્થિતત્વાદેતત્પ્રકારદ્વયપરિહારેણાર્થક્રિયાકારિત્વમન્યત્ર ન ગતમિત્યર્થઃ । અત એવૈતયોર્વિનિવૃત્તૌ નિવર્ત્તેત ।

ત્રિલોચનસ્યાપિ વિકલ્પત્રયે પ્રથમદૂષણમાશ્રયાસિદ્વિદોષપરિહારતો નિરસ્તં । દ્વિતીયઞ્ચાસઙ્ગતં વિકલ્પજ્ઞાનેન વ્યતિરેકસ્ય પ્રતીતત્વાત્ । નહ્યભાવઃ કશ્ચિત્ વિગ્રહવાન્ યઃ સાક્ષાત્કર્ત્તવ્યો ઽપિ તુ વિકલ્પાદેવ વ્યવહર્ત્તવ્યઃ । ન હ્યભાવસ્ય વિકલ્પાદન્યાપ્રતિપત્તિરપ્રતિપત્તિર્વા સર્વ્વથોભયથાપિ તદ્વ્યવહારહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । એવં વૈધર્મ્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્ય હેતુવ્યતિરેકસ્ય ચ વિકલ્પાદેવ પ્રતીતિઃ । તૃતીયમપિ દૂષણમસઙ્ગતં । વ્યાપકાનુપલમ્ભે નિર્દ્દોષત્વસ્ય ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તેરવ્યાહતત્વાત્ ।
તદયં વ્યાપકાનુપલમ્ભો ઽક્ષણિકસ્યાસત્ત્વં, સત્ત્વસ્ય તતો વ્યતિરેકં ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તિઞ્ચ સાધયત્યેકવ્યાપારાત્મકત્વાત્ ઇતિ સ્થિતં ।
નનુ વ્યાપકાનુપલબ્ધિરિતિ યદ્યનુપલબ્ધિમાત્રન્તદા ન તસ્ય સાધ્યબુદ્વિજનકત્વમવસ્તુત્વાત્ । ન ચાન્યોપલબ્ધિર્વ્યાપકાનુપલબ્ધિરભિધાતું શક્યા ભૂતલાદિવત્ અન્યસ્ય કસ્યચિદનુપલબ્ધેરિતિ ચેત્ તદસઙ્ગતં । ધર્મ્મ્યુપલબ્ધેરેવાન્યત્રાપ્યનુપલબ્ધિતયા વ્યવસ્થાપનાત્ । યથા નેહ શિંશપા વૃક્ષાભાવાદિત્યત્ર વૃક્ષાપેક્ષયા કેવલપ્રદેશસ્ય ધર્મ્મિણ ઉપલબ્ધિર્દૃશ્યાનુપલબ્ધિઃ । શિંશપાપેક્ષયા ચ કેવલપ્રદેશસ્ય ધર્મ્મિણ ઉપલબ્ધિરેવ શિંશપાભાવોપલબ્ધિરિતિ સ્વભાવહેતુપર્ય્યવસાયિવ્યાપારો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । તથા હિ નિત્યસ્ય ધર્મ્મિણો વિકલ્પબુદ્વ્યધ્યવસિ તસ્ય ક્રમિકારિત્વાક્રમિકારિત્વાપેક્ષયા કેવલગ્રહણમેવ ક્રમિકારિત્વા ક્રમિકારિત્વાનુપલમ્ભ અર્થક્રિયાપેક્ષયા ચ । કેવલપ્રતીતિરેવાર્થક્રિયાવિયોગપ્રતીતિરિતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભાન્તરાદસ્ય ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
અધ્યવસાયાપેક્ષયા ચ વાહ્યે ઽક્ષણિકે ઽવસ્તુનિ વ્યાપકાભાવાત્ વ્યાપ્યાભાવસિદ્વિવ્યવહારઃ । અધ્યવસાયશ્ચ સમનન્તરપ્રત્યયવલાયાતાકારવિશેષયોગાદગૃહીતે ઽપિ પ્રવર્ત્તનશક્તિર્વોદ્વવ્યઃ । ઈદૃશશ્ચાધ્યવસાયો ઽર્થો ઽસ્મચ્ચિત્રાદ્વૈતસિદ્વૌ નિર્વ્વાહિતઃ । સ ચાવિસમ્બાદી વ્યવહારઃ પરિહર્ત્તુમશક્યઃ; યદ્વ્યાપકશૂન્યં; તદ્વાપ્યશૂન્યમિતિ । એતસ્યૈવાર્થસ્યાનેનાપિ ક્રમેણ પ્રતિપાદનાત્ । અયઞ્ચ ન્યાયો યથા વસ્તુભૂતે ધર્મ્મિણિ તથાવસ્તુભૂતે ઽપીતિ કો વિશેષઃ । તથાહ્યેકજ્ઞાનમાત્રવિકલ્પ એવ । યથા ચ, હરિણશિરસિ તેનૈકજ્ઞાનસંસર્ગિશૃઙ્ગમુપલબ્ધં । શશશિરસ્યપિ તેન સહૈકજ્ઞાનસંસર્ગિત્વસમ્ભાવનયૈવ શૃઙ્ગં નિષિધ્યતે । તથા નીલાદાવપરિનિષ્ઠિતનિત્યાનિત્યભાવે ક્રમાક્રમૌ સ્વધર્મ્મિણા સાર્દ્વં એકજ્ઞાનસંસર્ગિણૌ દૃષ્ટૌ નિત્યે ઽપિ યદિ ભવતઃ । નિત્યગ્રાહિણા જ્ઞાનેન સ્વધર્મ્મિણા નિત્યેન સહૈવ ગૃહ્યેયાતામિતિ સમ્ભાવનયા । એકજ્ઞાનસંસર્ગિદ્વારકમેવ પ્રતિષિધ્યતે । કથં પુનરેતન્નિત્યજ્ઞાને ક્રમાક્રમયોરસ્ફુરણમિતિ । યાવતા ક્રમાક્રમક્રોડીકૃતમેવ નિત્યં વિકલ્પયામ ઇતિ ચેત્ । અતએવ વાધકાવતારો વિપરીતરૂપારોપમન્તરેણ તસ્ય વૈયર્થ્યાત્ । કાલાન્તરેણૈકરૂપતયા નિત્યત્વં । ક્રમાક્રમૌ ચ ક્ષણદ્વયે ભિન્નરૂપતયા । તતો નિત્યત્વસ્ય ક્રમાક્રમિકાર્ય્યશક્તેશ્ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતયા દુર્વ્વારો વિરોધ ઇતિ કથં નિત્યે ક્રમાક્રમયોરન્તર્ભાવઃ । અનન્તર્ભાવાચ્ચ શુડ્વનિત્યવિકલ્પેન દૂરીકૃતક્રમાક્રમસમારોપેણ કથમુલ્લેખઃ । તતશ્ચ પ્રતિયોગિનિ નિત્યે ઽપિ કલ્પ્યમાને, એકજ્ઞાનસંસર્ગિલક્ષણપ્રાપ્તે નિત્યોપલબ્ધિરેવ નિત્યવિરુદ્વસ્યાનુપલભ્યમાનસ્ય ક્રમાક્રમસ્યાનુપલબ્ધિઃ । તતએવ વાર્થક્રિયાશક્તેરનુપલબ્ધેઃ । તસ્માદ્વ્યાપકવિવેકિધર્મ્મ્યુપલબ્ધિતયા ન વ્યાપકાનુપલમ્ભાન્તરાદસ્ય વિશેષઃ ।
નન્વેતદવસ્તુધર્મ્મિકોપયોગિકસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાત્ પ્રમાણવ્યવસ્થાયા ઇતિ ચેત્ । કિમિદમ્બસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વન્નામ । કિમ્પરમ્પરયાપિ વસ્તુનઃ સકાશાદાગતત્વમ્, અથ વસ્તુનિ કેનચિદાકારેણ વ્યવહારકારણત્વં, વસ્તુભૂતધર્મ્મિપ્રતિવદ્વત્વમ્બા ।
યદ્યાદ્યઃ પક્ષસ્તદા ક્રમાક્રમસ્યાર્થક્રિયાયાશ્ચ વ્યાપ્તિગ્રહણગોચરવસ્તુપ્રતિવદ્વત્વમપિ ન ક્ષીણં । ન ચ દ્વિતીયે ઽપિ પક્ષે દોષઃ સમ્ભવતિ । ક્ષણભઙ્ગિવસ્તુસાધનોપાયત્વાદસ્ય । ન ચાન્તિમો ઽપિ વિકલ્પઃ કલ્પ્યતે । તસ્યૈવ નિત્યવિકલ્પસ્ય વસ્તુનો ધર્મ્મિભૂતસ્ય ક્રમાક્રમવદ્વાહ્યનિત્યોપાદાનશૂન્યત્વેનાર્થક્રિયાવદ્વાહ્યનિત્યોપાદાનશૂન્યત્વપ્રસાધનાત્ । પર્ય્યુદાસવૃત્ત્યા બુદ્વિસ્વભાવ ભૂતા ક્ષણિકાકારે વસ્તુભૂતે ધર્મ્મિણિ પ્રતિવદ્વત્વસમ્ભવાત્ ।
અયમેવ ન્યાયો ન વક્તા બન્ધ્યાસુતશ્ચૈતન્યાભાવાદિત્યાદૌ યોજ્યઃ । એતેન યથા વૃક્ષાભાવાદિત્યાદ્યન્તર્ભાવયિતું શક્યો ન તથાયમિતિ ત્રિલોચનો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
ન ચ ક્રમાદ્યભાવસ્ત્રયીં દોષજાતિન્નાતિક્રામતિ । અભાવધર્મ્મત્વે ઽપ્યાશ્રયાસિદ્વિદોષપરિહારાત્ । યત્ત્વનેન પ્રમાણાન્તરાન્નિત્યાનામસત્ત્વસિદ્વૌ ક્રમાદિવિરહસ્યાભાવધર્મ્મતા ન સિધ્યતીત્યુક્તં । તદ્વાલસ્યાપિ દુરભિધાનં । નિત્યો હિ ધર્મ્મી । અસત્ત્વં સાધ્યં । ક્રમિકાર્ય્યકારિત્વાક્રમિકાર્ય્યકારિત્વવિરહો હેતુઃ । અસ્ય ચાભાવધર્મ્મત્વન્નામ । અસત્ત્વલક્ષણસ્વસાધ્યાવિનાભાવિત્વમુચ્યતે । તચ્ચ ક્રમાક્રમેણ સત્ત્વસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્વૌ સત્ત્વસ્ય વ્યાપ્યસ્યાભાવેન ક્રમાક્રમસ્ય વ્યાપકસ્ય વિરહો વ્યાપ્તઃ સિધ્યતીત્યભાવધર્મ્મત્વં પ્રાગેવ વિધ્યોર્વ્યાપ્તિસાધકાત્ પ્રત્યક્ષાદનુમાનાત્મકાદ્વા પ્રમાણાન્તરાત્ સિદ્વ મિતિ નેતરેતરાશ્રયત્વદોષઃ ।
ન ચ સત્તાયામિવાસત્તાયામપિ તુલ્યપ્રસઙ્ગો ભિન્ન ન્યાયત્વાત્ । વસ્તુભૂતં હિ તત્ર સાધ્યં સાધનઞ્ચ । તયોધર્મ્મ્યૈપિ વસ્તુભૂત એવ યુજ્યતે ॥

વસ્તુનસ્તુ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામેવ સિદ્વિઃ । તયોરભાવે નિયમેનાશ્રયાસિદ્વિરિતિ યુક્તં । અસત્તાસાધને ત્વવસ્તુધર્મ્મા હેતુરવસ્તુનિ વિકલ્પમાત્રસિદ્વે ધર્મ્મિણિ નાશ્રયાસિદ્વિદોષેણ દૂષયિતું શક્યઃ । તથાક્ષણિકસ્ય ક્રમયોગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરોધઃ સિધ્યત્યેવ ।
તથા વિકલ્પાદેવાક્ષણિકો વિરોધી સિદ્વઃ । વિકલ્પોલ્લિખિતશ્ચાસ્ય સ્વભાવો નાપર ઇત્યપિ વ્યવહર્ત્તવ્યં । અન્યથા તદનુવાદેન ક્રમાક્રમાદિરહિતત્વાદિનિષેધાદિકમયુક્તં । તત્ સ્વરૂપસ્યાનુલ્લેખાદિત્યક્ષણિકશશવિષાણાદિશબ્દાનુચ્ચારણપ્રસઙ્ગઃ । અસ્તિ ચ । અતો યથા પ્રમાણાભાવે ઽપિ વિકલ્પસત્વસ્ય બન્ધ્યાસુતાદેઃસૌન્દર્ય્યાદિનિષેધો ઽનુરૂપઃ, તથા વિકલ્પોપનીતસ્યૈવાક્ષણિક સ્વરૂપસ્ય તત્ પ્રત્યનીકાકારેણ સહ વિરોધવ્યવસ્થાયાં કીદૃશો દોષઃ સ્યાત્ । યદિ ચાક્ષણિકાનુભવાભાવાત્ વિરોધપ્રતિષેધઃ, તર્હિ બન્ધ્યાપુત્રાદ્યનનુભવાદેવ સૌન્દર્ય્યાદિનિષેધો ઽપિ માભૂત ।
નન્વેવં વિરોધસ્યાપારમાર્થિકત્વં । તદ્દ્વારેણ ક્ષણભઙ્ગસિદ્વિરપ્યપારમાર્થિકી સ્યાદિતિ ચેત્ । ન હિ વિરોધોનામ વસ્ત્વન્તરં કિઞ્ચિત્ ઉભયકોટિદત્તપાદં સમ્બદ્વાભિધાનમિષ્યતે ઽસ્માભિરુપપદ્યતે વા । યેનૈકસમ્બન્ધિનો વસ્તુત્વાભાવે ઽપરમાર્થિકઃ સ્યાત્ । યથા ત્વિષ્યતે તથા પારમાર્થિક એવ । વિરુદ્વાભિમતયોરન્યો ઽન્યસ્વરૂપપરિહારમાત્રં વિરોધાર્થઃ । તચ્ચ ભાવાભાવયોઃ પારમાર્થિકમેવ ન ભાવો ઽભાવરૂપમાવિશતિ । નાપ્યભાવો ભાવરૂપં પ્રવિશતીતિ યો ઽયમનયોરસઙ્કરનિયમઃ સ એવ પારમાર્થિકો વિરોધઃ । કાલાન્તરૈકરૂપતયા હિ નિત્યત્વં । ક્રમાક્રમૌ ક્ષણદ્વયે ઽપિ ભિન્નરૂપતયા તતો નિત્યત્વક્રમાક્રમિકાર્ય્યકારકત્વયોર્ભાવાભાવવત્ વિરોધો ઽસ્ત્યેવ । નનુ નિત્યત્વક્રમયૌગપદ્યવત્ત્વઞ્ચ વિરુદ્વૌ વિધૂય નાપરો વિરોધોનામ । કસ્ય વાસ્તવત્વમિતિ ચેત્ । ન । ન હિ ધર્મ્માન્તરસ્ય સમ્ભવેન વિરોધસ્ય પારમાર્થિકત્વં બ્રૂમઃ । કિન્તુ વિરુદ્વયોર્ધર્મ્મયોઃ સદ્ભાવે ઽન્યથા વિરોધનામધર્મ્માન્તરસમ્ભવે ઽપિ યદિ ન વિરુદ્વૌ ધર્મ્મૌ ક્વ પારમાર્થિકવિરોધસદ્ભાવઃ । વિરુદ્વૌ ચ ધર્મ્મૌ તાવતૈવ તાત્ત્વિકો વિરોધવ્યવહારઃ । કિમપરેણ પ્રતિજ્ઞામાત્રસિદ્વેન વિરોધનામ્ના વસ્ત્વન્તરેણ । તદયં પૂર્વ્વપક્ષસંક્ષેપઃ ।
નિત્યન્નાસ્તિ ન વા પ્રતીતિવિષયસ્તેનાશ્રયાસિદ્વતા
હેતોઃ સ્વાનુભવસ્ય ચ ક્ષતિરતઃ ક્ષિપ્તઃ સપક્ષો ઽપિ ચ ।
શૂન્યશ્ચ દ્વિતયેન સિધ્યતિ ન વા સત્તાપિ સત્તાયથા
નોનિત્યેન વિરોધસિદ્વિરસતા શક્યા ક્રમાદેરપીતિ ॥
અત્ર સિદ્વાન્તસંક્ષેપઃ ।
ધર્મ્મસ્ય કસ્યચિવદસ્તુનિ માનસિદ્વા
બાધાવિધિવ્યવકૃતિઃ કિમિહાસ્તિ નો વા ।
કાપ્યસ્તિ ચેત્ કથમિયન્તિ ન દૂષણાનિ ।
નાસ્ત્યેવ ચેત્ સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્વિરિતિ ॥
તદેવં નિત્યં ન ક્રમિકાર્ય્યકારિત્વાક્રમિકાર્ય્યકારિત્વયોગિપરમાર્થઃ । તતશ્ચ સત્તાયુક્તમપિ નૈવ પરમાર્થતઃ । તતશ્ચ ક્ષણિકાક્ષણિકપરિહારેણ રાશ્યન્તરાભાવાદક્ષણિકાદ્વિનિવર્ત્તમાનમિદં સત્ત્વં ક્ષણિકત્વ એવ વિશ્રામ્યન્તે ન વ્યાપ્તં સિધ્યતીતિ સત્ત્વાત્ ક્ષણભઙ્ગસિદ્વિંરવિરોધિની ॥
પ્રકૃતેઃ સર્વ્વધર્મ્માણાં યદ્વોધાન્મુક્તિરિષ્યતે ।
સ એવ તીર્થ્યનિર્મ્માથી ક્ષણભઙ્ગઃ પ્રસાધિતઃ ॥
વિપક્ષે વાધનાદ્વેતોઃ સાધ્યાત્મત્વં પ્રસિધ્યતિ ।
તત્ સિદ્વૌ દ્વિવિધા વ્યાપ્તિસિદ્વિરત્રાભિધીયતે ॥
ઇતિ વૈધર્મ્મ્યદૃષ્ટાન્તે વ્યતિરેકરૂપવ્યાપ્ત્યા ક્ષણભઙ્ગસિદ્વિઃ સમાપ્તા ॥ 0 ॥
કૃતિરિયં મહાપણ્ડિતરત્નકીર્ત્તિપાદાનામ્ ॥ 0 ॥