કૌથુમગૃહ્યસૂત્ર · શ્લોક 1-20

કૌથુમગૃહ્યસૂત્રમ્
કૌથ્ગ્સ્ 1:
અથાતઃ પ્રાયશ્ચિત્તાનિ ।
અથાતઃ ક્રમાણાં વદયે ગૃહસ્થો વા બ્રહ્મચારી વા ગૃહસ્થો ગૃહાગ્નૌ બ્રહ્મચારી લૌકિકાગ્નૌ ગૃહસ્યેષ્વિતિચરણેન પરિચરણે વા બ્રહ્મચર્યવિચ્છિન્ને લૌકિકાગ્નૌ પ્રાતરાહુતિપૂર્વકં નૈમિત્તિકં કાર્યંમ્ ।
પુનરાધાને વર્જયેત્ સાયમુપક્રમ્ય તાત્કાલિકપ્રાયશ્ચિત્તાપત્તૌ ચેત્તાભ્યાં તત્ર કાર્યમ્ ।
પૌર્ણમ્યાહુત્યામતીતં ચેત્તાભ્યાં તત્તત્કુર્યુઃ પર્વણા ચેત્સંકલ્ય કાર્યમ્ તદભાવે સદ્યઃ કુર્યાદ્ અપરેણ દર્શં ત્વે પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા દધરાત્રાત્તાઃ પ્રાયશ્ચિત્તપૂર્વયજ્ઞ યજેતે તાવુભૌ પર્વા સંકલ્ય તીતૌ તામિષ્ટૌ તદ્વત્ તત્ર યદિ લોપં વા તં મામાસાદતીતં વા પુનરાધાનં કુર્યુઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાર્થે પ્રાજાપત્યં વા તદૂર્ધ્વં વિશેષશ્ચ ગૃહાગ્નૌ ગૃહ્યાગ્નિં યદિ સ્પર્શેત્તંત્ર ત મેકો વા કાર્યો મન્ત્રાણાં તાવુભૌ બ્રૂયાત્તંત્રી તત્સમિધો સંયુક્તં ગૃહ્ણન્ નવરોહણં તતઃ કર્મ પ્રાણાયામં કુર્યુઃ ।
તૂષ્ણીં પરિષિચ્ય મન્ત્રેણાભ્યર્વ્યાહુત્યામનર્થ સ્તરસ્ તાવુભો દ્વૌ સમિધમાધાય ભષત્કર્માં મન્ત્રં બ્રૂયાત્ ।
અત્ર પુપસ્તૂષ્ણીં કાર્યં પત્ની વા ઇતિ સમાનં સમારોપણં કુર્યુઃ કર્તવ્યા ઇતિ વૈતદુ ભવતિ સ્વયં સ્વયં પ્રાયશ્ચિત્તી તત ઊર્ધ્વં વિશેષં સ્યાદ્ અન્યાગ્નો સ્વયમમસ્મદ્ભાવિ તથાચિ યજ્ઞિદ્ક્નેવરોહણં કુર્યાં આદિસમારોપણં પ્રજ્ઞાતસ્તદમવ્રિમુત્સૃજ્ય ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ બ્રૂયાઃ ।
તૂષ્ણીં તિષ્ઠન્ ન ગચ્છેત્ તદગ્નિપત્યાં ત પ્રાપ્નૌ કર્મભ્રષ્ટા સ્વગૃહ્યાગ્નૌ સ્વયં સ્વયં પ્રાયશ્ચિત્તિર્ અત ઊર્ધ્વં વિશેષં સ્યાદાજ્યતન્ત્રૈરનારોપણં ચેત્સમારોપણં પ્રાજ્ઞાતઃ પુનરારભ્ય પ્રાયરાહુત્યાદિ પ્રપદાન્તપર્યન્તં યત્કિંચિત્કર્મ યદિ લોપં સ્યાત્ પ્રાતરાહુતિશ્ચેત્પ્રાયશ્ચિત્તમિત્યેકે ન્યૂનાકર્માદિ પુનરાવૃત્તિઃ પ્રધાનાદૂર્ધ્વં પ્રાયશ્ચિત્તિર્ અત ઊર્ધ્વં વિશેષશ્ચરુતન્ત્રેણ તતો વ્યાખ્યાતા પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે તત્ર સ્થંડિસમુપલિ યાત્

કૌથ્ગ્સ્ 2:
અથાતઃ પ્રાઙ્મુખો ભૂત્વોદગગ્રેષુ દર્ભેષુ ઓમિત્યુચ્ચૈરુપવિશ્ય ગૃહાગ્નૌ નિરીક્ષ્યમાણોલ્લેખનં તતઃ કારયેત્ ।
તત્પ્રાતરાહુતિં હુત્વા વેદવિદ્બ્રાહ્મણં લભેત્ તદલાભે ખાદિરન્યાયઃ છત્રગુત્તરાસં ચેતિ ખાદિરં ન્યા ઇત્યેકે બ્રાહ્મણં પ્રાર્થયેત્ ।
બ્રાહ્મણં ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ બૃહસ્પતિર્બ્રહ્માહં માનુષ ઇતિ બ્રૂયાત્ આચાર્યો દ્વે દર્ભાગ્ન દદ્યાત્ બ્રાહ્મણો નિરસ્તઃ પરાવસુરિતિ દક્ષિણાસ્તૃણં નિરસ્યાસનાર્થે પ્રાગગ્રાન્દર્ભાનાસ્તીર્યા વસોઃ સદને સીદામોત્યુદઙ્મુખ ઓમિત્યુપાંશુરુવિશેદ્ આચાર્યો બ્રાહ્મણમર્ચયિત્વા તતઃ કાંસ્યપાત્રમાદાય મૃન્મયપાત્રં વાભિદ્યમ્ તામ્રવર્જં રજત ઇતિ શાલિતણ્ડુલાન્નવશૂર્પેણાદાયોદગુદ્વાસ્યો નિર્વાપાર્થેન સકૃત્પાત્રં પૂરયેત્ ।
દ્વિસ્તૂષ્ણીં કાર્યમો પ્રોક્ષ્યામીતિ બ્રૂયાદ્ આપઃ પ્રાવયન્ત્યુદગુદ્વાસ્ય તતઃ સમૂહનાદ્યાજ્યતન્ત્રેષુ ગૃહ્યોક્તે નવપર્વણં કાર્યં તત્પાત્નમુત્થાપ્યાગ્નિમધ્યે સ્થાપ્યો નિર્વાપ ઇતિ બ્રૂયાત્ તદા જીવસણ્ડુલાન્ શ્રપયેત્ ।
સ્રુવેણાભિઘાર્યાગ્નેર્બહિસ્તરણાદંતયોરુદગુદ્વાસ્ય પુનઃ પ્રોક્ષણં કુર્યાત્ ।
તત ઇધ્મમાદાય તત્ર વિશેષઃ સમિધમુચ્યચે ।
બહ્વચાઃ ખાદિરેણ બોધાયનાઃ પલાશેશ્છન્દોગાઃ ઉદજુમ્બરેણ યજન્તે ।
પ્રાદેશમાત્રાઃ કશપૃષ્ઠાઃ સમાગ્રતોગુંષ્ઠપર્વઘૃતદ્યુમાત્રોઃ પ્રજ્ઞાતાગ્રાઃ કારયિત્વા તદભાવે દર્ભૈર્વા સપ્તદશૈઃ આદાય અનષ્ટાર્થમેકં પ્રપદાર્થમેકમિધ્માર્થે પચદશમ્ એતાનિ સપ્તદશ ગૃહ્ણન્ સ્રુવેણાભિઘાર્ય અગ્રમવ્યમૂલોન્યનુયાજાર્થમુત્તરતો નિધાય પંચદશમગ્નો પ્રક્ષિપ્ય શેષેણ પ્રપદં જપે યાવચીરિતિ શઠાન્તાનિ તાવત્સ્વાષસો ધારયન્ત રૂપાહનગ્નૌ હુત્વા શેષાક્ષતાનભ્યર્ચ્ય તતો વ્યાહૃતિભિઃ તિસૃભિઃ હુત્વા તતો કામજવ્યાહૃકી ચ હુત્વા ચક્ષુષી ચતુર્ગૃહીતં સ્રુવેણ જુહુયાત્ ।
એતેષાં ચરુતન્ત્રે એતેષાં યથાર્થં સ્યાત્ તત્ર વિશેષસ્તુ વરદાનપ્રયોગોચ્યતે ।
ખાદિરન્યાયેન ચ ગૃહ્યોક્તેઃ કુથુમસ્ય મથાદિત્યુક્ત્વા કૌથુમો કુથુમસ્ય માર્ગમાચરતિ

કૌથ્ગ્સ્ 3:
અથાતઃ ચરુપાત્રં નિરીક્ષ્ય સંમુખે સ્થાપનં કાર્યમ્ ઉદગુગ્વાસ્ય ઇત્યેકે સંમુખે કાર્યઃ ચરોર્દ્વિભાગં કાર્યં સ્રુવપાત્રમાસાદ્ય ચ્છિદ્વાનાર્દં તદભાવે કાંસ્યપાત્રં વા તન્મધ્યે ઽભિઘાર્ય ચરોઃ પૂર્વદેશે સકૃદવદાય દ્વિતીય્યે મધ્યમે હ્યવદાનં શેષે સ્રુવપાત્રે પુનશ્ચાભિધાર્ય અગ્નિમધ્યે જુહુયાત્ ત્વદ્વિતીયં ચેઞ્ચરોઃ પશ્ચિમદેશે સ્યાત્સકૃ0વદાય દ્વિભિઘાર્યા પ્રાગુદગ્દેશે જુગુયયાજ્ જામદગ્ન્યાશ્ચેન્મવ્યત્ પશ્ચાત્ પુરસ્તાત સકૃદવદાય ભૃગુણા મધ્યમે કાર્ષ્મર્યસ્તત્ર ચરૂણામુષ્માણાં ક્રિયતે અપલનયેદ્યયોરોજસેતિ દ્વિસ્તૂષ્ણીં કુર્યાત્કર્મગ્ન્યાવુપહતિશ્ચેત્પ્રા જાપત્યં વા પ્રાયશ્ચિત્તં જુહુયાત્ ।
અતીતવિચ્છિન્ને તત્ક્ષણે ષષ્ટિર્દેવતા હુત્વા ચ તદ્ અહોરાત્રમતીતં દ્રમસૌર્યષુ ઇત્યેતેષુ પર્વાદ્યૈ સ્વામિમવ્યમે ચેત્કર્તવ્યં સ્યાત્ પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ગૃહ્યાગ્નૌ કર્મ કર્તુમપિ વાણિચતુર્થે રજશ્ચાડાલાનનુગતે વા સંવત્સરાદૂર્ધ્વં યથાકૃચ્છ્રં વપનં ચ તથા પ્રાયશ્ચિત્તિ પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

કૌથ્ગ્સ્ 4:
અથ પર્વપ્રાયશ્ચિત્તિરે ઉદગયનં વા દક્ષિણાયનં વા વસન્તાદ્યાદિષષ્ઠે ચતુર્ણાં ચાન્દ્રમાસસૌર્ય ઇત્યેતેષુ પર્વાદ્યૈગ્નામિષ્ટમધ્યે ચેત્કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિર્ ગૃહ્યાગ્નૌ કર્માર્તુમપિ પાણિચતુર્થેહનિ ત્વદારભ્ય તન્મા ગાદન્ત ઉદયન દક્ષિણાગ્નૌ ચેષ્ટાત્કર્તવ્ય તન્માસાદિસંકલ્પૈઃ કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિર્ વિવાહે યદિ પૂર્વપક્ષે ચેદપરે પૌર્ણમાસ્યૈદારભ્ય કર્તવ્યઃ સ્યાત્ સંકલ્પૈર્દશપૂર્ણમાસાભ્યાં દ્વાવિષ્ટર ઇત્યુક્તૌ તત્ર દ્વિતીયા વિષ્ટેદિના વ્યાદા યજ્ઞે ઽનર્થઃ તસ્માત્તાભ્યાં દ્વાવિષ્ટૌરોપં વિઘ્નં કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિ નિ તિસૃભિશ્ચાવમારયાનિ તાં સ્વધા મે વિષ્ટિમધ્યા ચેત્કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિર્ અનયોરાઘાનમધ્યે રાહુપર્વણિ ચૈન્દ્રપમાહ ઇતિ ।
આદ્યપઙ્કૌ દ્વિતીયા ગાયત્ર્યાં ઉભયયોર્દેવતા ચન્દ્ર ઇત્યુક્ત્વા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ।
સૌર્યઃ પર્વણિ ચેચ્ચિત્રં દેવાનામુદુ ત્યામિત્ય આદ્યૈઃ ત્રિષ્ટુપ્ ત દ્વિતીયે ગાયત્રી વા ઉભયોર્દેવતા સૂર્ય ઇત્યુક્ત્વા પ્રાયશ્ચિત્તિઃ પ્રાયશ્ચિત્તં વિના પુનશ્ચારમ્ભિણિં ચેત્ કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિસ્ તાં સંકલ્પ્ય મધ્યે શ્રાદ્ધકર્માણિ તત્રાગ્નૌ કરણં કપાણૌ હુતં વા તદ્વદ્ ભુઞ્જાનઃ કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિર્ અથ વિશેષશ્ચ નિયમૈર્દમ્પત્યોર્મધ્યે રજશ્ચાણ્ડાલગમને વા કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિસ્ તયોરાધાનમધ્યે રાશૌ મધ્યે સ્પર્શક્ષયં વા વૃદ્ધિ વા કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિસ્ તયોરાધામમધ્યે ઽન્યગ્રામં પ્રવિશ્ય પથો ગત્વા ક્રતવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિસ્તયોર્મધ્યે ઉભાવન્યગમને વા દિવા મૈથુને વા કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિઃ પુરુષો ભોજનમધ્યે તથા કર્મ મૈથુનં ચ શ્વાનમાર્જાલા સંસ્પૃષ્ટ્વા કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિર્ અથ વિશેષશ્ચ ગૃહ્યાવનગ્નિકાનાં ચ વિધવાં સ્પૃષ્ટ્વા કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિર્ અશ્રોયી શૂદ્રાન્તભોગો ચાર્વાકો પરદારાભિગમનો સ્વકર્મત્યાગો નિત્યં પરાન્નભોજો તથાનગ્રાહો ગોબ્રહ્મણવધિ વેશ્યાત્કુટુમ્બી રાજાન્નભોજો અધ્યાપનગ્રંથત્યાગો વિદ્યાદૂષ્યગુરુવાદૈ પ્રાણસંહારી માર્જાલોચ્છિષ્ટભોજી વેદવિક્રયો કન્યાપતિવ્રતાદૂષી સ્વકુટુમ્બત્યાગી ઉપાધ્યાયગુરોર્દૂષો ગુરોઃ પત્ન્યાભિગમની માંસભક્ષી શ્રાદ્ધકાલત્યાગી તથા શ્રાદ્ધભોજી તઠાકસંહારી વર્ષવર્ધી સદારાગો બ્રાહ્મણતાડો મૃત્તિકાપાષાણતાહી સદોચ્છષ્ટો વિપ્રદૂષો ઇતિ તે ચંડાલસમાઃ ગૃહ્યાગ્નૌ સ્પૃષ્ટા દંપત્યોર્વાસચેલં કાર્યં કર્તવ્યં સ્યાત્પ્રાયશ્ચિત્તિ પ્રાયશ્ચિત્તાર્થે ષષ્ઠિદેવતા ઉક્તા ।
કન્યહૃતીનિ વ્યાહૃતિભિસ્તૃસૃભિઃ આવૃત્તિઃ પુનશ્ચ તિસૃભિર્દ્વાદશગુણં કાર્યં પ્રાજાપત્યં ન પઞ્ચકસમસ્તાન્તં --રિ પાહિ નો અગ્રયેનસે ઇતિ તિસૃભિઃ પ્રાજાપત્યમેકં યત્કુસીદં ચ સમસ્તાન્તં ચતુર્થી સ્વિષ્ટકૃદ્વા ઇત્યેષાં પ્રાયશ્ચિત્તિર્કં એવં બ્રાહ્મણેયો યાસાઃ પ્રાયશ્ચિત્તાં વિકતં જાનન્યઃ શરીરાદ્વિમુચ્યતે યઃ શરીરાદ્વિમુચ્યતે

કૌથ્ગ્સ્ 5:
અથાતઃ પ્રાયશ્ચિત્તવિપર્યાસઃસર્વત્ર જલાભ્યાસઃ પ્રાજાપત્યં યત્કુસીદં ચ સંપૂત્યર્ધ્યાશબલિં હુત્વા યદિ પુરસ્તાત્ત વિપર્યાસો યત્કુસીદં જુહુયાત્ યત્સર્વત્ર ન સંસ્કારાજ્યમપિ યજમાનં હુત્વા તતનોષં ભવતિ અદક્ષિણબ્રાહ્મણં તદ્યજ્ઞોરાક્ષસં ભવતિ ઇદ્મં વિના યજતે પતતિ નરકે ઉભૌ યજમાનો બ્રહ્મણા સર્વત્રાહુત્યા કાલમનુપેક્ષયા વિપ્રો યજ્ઞઘાતકઃ તિસૃભિર્બ્રહ્મઘાતકઃ તિસૃભિઃ સંધ્યાકાલાનપેક્ષયા વિપ્રો જ્યોતિર્ઘાતકઃ સર્વત્ર પ્રદોષેષ્વધ્યાયો વેદઘાતક અન્યાવર્ણો વિદ્યાદાની ગુરુઘાતકઃ સર્વત્ર સ્વેચ્છયાત્યાગીપિતૃઘાતકઃ ઇત્યેતે ઇત્યેતેષખાપાતિકના માત્ર ભાષણં નાભિવાદ્યમત્ર પથેન શાર્શનપ્રેક્ષ ઇતિ યદિ પ્રમાદાકૃત્વા ગાયત્ર્યષ્ટ જપેત્

કૌથ્ગ્સ્ 6:
દ્વિભાર્યાગ્નિસંયોગઃ ।
અથાતઃ સર્વવર્ણેષુ બ્રાહ્મણાના પુનરાધિપત્યં ચેત્ પૂર્વં ગૃહ્યાગ્નેરર્ધં પ્રણીય તયોઃ સંયોજનાર્થે ચતુર્થસ્ત્યાહ્વઃ સાયમુપક્રમ્ય યજમાનઃ પૂર્વાગ્નિમવરોહણં કૃત્વા તત્ર સ્થંડિલં કુર્વન અગ્નિં વો વૃધન્તમિતિ તૃચેન પ્રતિષ્ઠાપ્યાનન્તરભાર્યા નવાગ્નૌ પાત્રેણાદાયેમં સ્તોમમિતિ તૃચેન સંયોજ્ય પ્રતૃચામન્તે ચતુરક્ષરસુપાંશુ તતો અગ્નિરૈત્વિતિ ષડ્ભિરાજ્યમ્ હુતે યજમાનં વાચયેત્પ્રાણાયામં પરિષિચ્યાગ્નયે સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહા પુનઃ પરિષિચ્યાગૌષૂકં સમારોપણં વામદેવ્યં ગીત્વા યદિ દેશાન્તરે તત્ર લૌકિકાગ્નૌ કુર્યાત્પૂર્વવત્ સંયોજ્યાપ્રિયાધિપત્યં ચેદ્વિશેષો ઽસ્તિ તત્ર તદ્વ્યાખ્યાસ્યામો બ્રાહ્મણાનામન્ત્રય શતાપૂપમાશયતકં વાષ્ટૌ સ્નાત્વાલંકૃત્ય કમણ્ડલુનોદકં ગૃહીત્વા વનાન્તરે ગત્વા તસ્મિન્દેશે અશુષ્કાં કોમલીં શુભપર્ણીં ફલવતીં વિસ્તારયુક્તં પ્રાપહ્નીં સહિત્તાં એતૈર્ગુણવાનર્કશાખામવલોક્ય તત્પિત્રાર્થે વેદવિદ્બ્રાહ્મણં વિચાર્ય સ્નાપયિત્વાર્કશાખા ન હરેત્ નવાસસાચ્છાદયિત્વા તં બ્રાહ્મણો દેવસ્ય ત્વેત્યર્કકન્યાદાનં વરં પ્રતિગૃહ્ણામીતિ પુરત સ્થણ્ડિલં કુર્વન્નર્કસ્ય ઉત્તરત ઉપવિશ્ય તાપષ્ટો બ્રાહ્મણાર્ખશાખાં પરિવેષ્ટ્ય સર્વે પ્રાઙ્મુકોદઙ્મુખો વા બ્રાહ્મણસ્ તતો બ્રાહ્મણમભ્યર્ચ્ય પ્રત્યેક દશદશાપૂપં દદ્યાત્ શેષમુત્તરતી નિધાય લૌકિકાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય તતઃ સમૂહનાદિ પ્રપદાન્તં કૃત્વેધ્માઙ્કં હુત્વા તતો વ્યાહૃતિભિસ્તિસૃભિઃ હુત્વા અગ્નિરેત્વિતિ ષડ્ભિઃ પુનસ્તિસૃભિઃ તતો યજમાનઃ તિષ્ઠન્નગ્નિ પ્રદક્ષિણ ગૃહ્ય અગ્નિરાદિત્ય સર્વે બ્રાહ્મણાનામન્તર્ભાવઃ દિત્વાકાશયોર્બહિર્ભાવઃ તૂષ્ણીં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં કુર્યાત્ સ્વસ્થાનમુપવિશ્ય દક્ષિણેન સહિતારં ગૃહ્ણીયાત્ તદ્ ગૃહ્ણામિ ત ઇત્યુપાંશુ તોતોપરિષ્ટાહોમં સમાપ્ય શિષ્ટાનપૂપં દશકં બ્રહ્મણે દદ્યાત્ દશકં સ્વયં પ્રાશ્રીયાત્ તત્રાગ્નૌ પરિષિચ્ય અભ્યર્ચ્ય વ્યાહૃતિભિશ્ચ તિસૃભિઃ આજ્યં જુહુયાત્ તદ્વિસૃજ્ય તતો વામદેવ્યં વિપ્રાણામાશિષો વચઃ કન્યા ગૃહં ગચ્છેત્ તતઃ પુનરાધિપત્યં પુનરાધિપત્યમ્

કૌથ્ગ્સ્ 7:
અથ ઋતુકાલપરોક્ષણમ્ પ્રથમાર્તવાદનઃ શુદ્ધઃ સ્નાત્વા સ્વસ્તિવાચનં શય્યાગૃહમલંકૃત્ય પુષ્ફલાન્વિકીર્ય પ્રતિદિશં દીપૈરલંકૃત્ય સુગન્ધપઙ્કેન દીર્ઘચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલં કુર્વન્ ઉપર્યુક્ષપત્રમુદગગ્રમાસ્તીર્યાથોપરિ નવવાસસ પ્રાગગ્રામમાસ્તીર્ય પ્રાક્સિરઃ પત્નીં શયિત્વોર્ધ્વમુખોનથા જાનુભ્યાં પાદૈ વસુમત્યાક્રમ્ય તત્સમીપે પતિસ્ તત્રાભિમુખો ભૂત્વોવશ્યેસજસ્તૈતયો નિમાલભ્ય વિષ્ણુર્યોનિં કલ્પયત્વિતિ અષ્ટવારં જપિત્વાષ્ટપુત્રે ભવતિ સ્કકાલે પતિરલભ્યઃ ચેદન્યપુરુષો ન કર્તવ્યં સ્યાત્ ષડ્રાત્રો ઋતુકાલઃ

કૌથ્ગ્સ્ 8:
અથાતો ગર્ભસંસ્કારો મૈથુનષષ્ઠે પ્રતિદિનપ્રભૃતિ યુગ્મે દિને યગ્માસુ પુત્રો જાયોરન્ યુગ્માસુ પુત્રો જાયેરન્ અયુગ્માસુ રાત્રિષુ સ્ત્રિયો જાયેરન્ ઇતિ જ્ઞાત્વા યદા વધ્વાઃ પ્રથમગર્ભો ભવતિ તદોદરસંસ્કારાદ્વારેણોત્પત્સ્યમાનાપત્યસંસ્કારાર્થં પુંસવનસીમન્તોન્નયનં કુર્યાદ્ યા કુત્રાચિદ્દિને ગર્ભસંભવસ્તન્માસમેકં ગણયિત્વા તૃતીયમાસાંસ્ત્વવશોભનં તતઃ પુંસવનં નાન્દીમુખં પૂર્વે ઽહનિ તતઃ પરે ઽહન્યુષસિ સ્નાત્વા ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્યોદગગ્રેશિ દર્ભેષૂપવિશ્ય દક્ષિણતઃ પત્નીં ચોત્તરતો યજમાનોદઙ્મુખો બ્રાહ્મણસ્ તતો ઽગ્નેઃ પ્રણયનં વા વિના પ્રાતરાહુતિં હુત્વા સમૂહનાદિપ્પદાન્ત હુત્વા ઇધ્માઙ્ગં હુત્વા તતો વ્યાહૃતિભિઃ તિસૃભિર્હુત્વા તતો યજમાનઃ પત્ન્યા પૃષ્ઠતસ્તિષ્ઠત્ દક્ષિણકોર્યરાદિ નાભ્યન્કમમિમૃશેત્ પુમાંસાવિતિ બ્રૂયાત્ સ્વસ્થાનમુપવિશ્ય તતોપરિષ્ટાદ્ધોમં સમાપ્ય વધ્વાં પુનઃ સ્નાત્વા યજમાનઃ પુષ્પાક્ષતાનેકવિંશતિયવાન્નવશૂપે નિધાય ગૃહીત્વા ગ્રામાન્નિષ્ક્રમય્ વટરાજસમીપં ગત્વા તત્ર વાસિનીમુપસ્થાયોત્સાહવ્યાપિનીત્યદ્રમે નિત્યગસ્થિતેરાપિત્સતં મે શ્રિયં દેહિ તસ્માન્નમાભીષ્ટં કુર્વન્ત્વિતિ પુષ્પાક્ષતૈરભ્યર્ચ્ય તસ્યોપરિ યવૈરવકીર્યોદગગ્રાં શાખાં પરશુના ચ્છેદયિત્વા તમોષધોભૂમૌ નવાન્તરિક્ષે વા ગૃહ્ણીયાદ્ ઊર્ધ્વાગ્રાં ગૃહમાનીય કોષ્ઠમધ્યે મણિકદેશે વા સ્વાસને પ્રતિષ્ટાપ્યં તતશ્ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય બ્રૂયવેત્કિમાર્ગણા પ્રપદાન્તં કૃત્વા ઇધ્માઙ્ગં હુત્વા પુનશ્ચ વ્યાહૃતિભિસ્તસૃભિર્હુત્વા તમોષધેસ્સપ્તભિર્મુખલકન્યા ભ્રાતુમતો પ્રાઙ્મુખો પેષયિત્વા પ્રત્યાહરન્તીં તં પ્રતિષ્ટં નવવો સશ્રિનનક્ષિ જપેત્ ગૃહીત્વા યજમાનઃ તતોષઽગ્નેઃ પશ્ચાત્પત્નીં પ્રાક્શિરોર્ધ્વમુખીં શયિત્વાવધ્વાગ્ન્યોર્મધ્યે યજમાનઃ પ્રત્યઙ્મુખઃ સાયીત પુનાનગ્નિરિતિ મન્ત્રેણ દક્ષિણનાસિકાપુટે પિષ્ટરસં પીડયિત્વા નિષ્પોડ્ય પિષ્ટં સલિલે નિધાય વસ્ત્રં બ્રહ્મણે દદ્યાત્ તદ્રસમુદરે કુર્યાત્ તયોઃ સ્વસ્થાનમુપવિશ્ય તતોપરિષ્ટાદિ સમાપ્યલ તતો બ્રાહ્મણભોજનં તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

કૌથ્ગ્સ્ 9:
અથ ચતુર્થે માસિ સીમન્તોન્નયનં કર્તવ્યમ્ નાન્દીમુખં પૂર્વે ઽહનિ તતઃ પરે ઽહન્યુષસિ સ્નાત્વા યજમાનઃ પુંસવનં ક્રમેણૌદુમ્બનશાખાં ગૃહમાનીય ત્રિશ્વેતયા ચ શલલ્યા તણ્ડુલાન્ તિલમિશ્રાન્ શ્રપયિત્વા લૌકિકે ઽગ્નૌ સ્થણ્ડિલસ્યોત્તરતો નિધાય પૂર્વવત્પ્રપદાન્તં કૃત્વા ઇધ્માઙ્ગં હુત્વા પુનશ્ચ વ્યાહૃતિભિસ્તિસૃભિર્હુત્વા તતો યજામાનઃ પૃષ્ઠસ્તિષ્ઠન્ તં ગૃહીત્વા ઔદુમ્બરશાખામયમૂર્જતિ વા જપિત્વા નાસાગ્રમેતિ દિધ્યંન્નિસ્નારનાતમુન્નયદન્તિમથો યેનીદિતેતિ પ્રતિપ્ય પુનઃ શલલ્યા ગૃહીત્વા રાકા ઇત્યેકે ઇતિ પ્રતિષ્ઠાપ્. તૂષ્ણીં ત્રિઃ પ્રોક્ષણં કૃત્વા સ્વસ્થાનમુપવિશ્ય તતોપરિષ્ટાદ્ધોમાન્સમાપ્ય વધ ધૃતપાત્રા કિં પશ્યસીતિ વાચયિત્વા વામદેવ્ય ગોત્વા તતો બ્રાહ્મણભોજનં તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

કૌથ્ગ્સ્ 10:
અથ પુત્રસ્ય જનનકાલે સોષ્યન્તીહોમારભે એકદેશપ્રણયન સ્નાત્વા સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય સમૂહનાદિ પ્રપદાન્તં કૃત્વા ઇધ્માઙ્ગં હુત્વા તતઃ શિરોજનનકાલે યાતિરશ્વીતિ દ્વાભ્યામાજ્યં હુત્વાસૌ શબ્દે નામ બ્રૂયાત્ પુત્રો વારભમવેન્મુનિશ્રષ્ઠ પૃચ્છામિ ત્વા મિત્વાત્પ્રિવાસ્ તદેનામગ્રહણં કરણાત્પૂર્વં કૃતકાનિ નામાનિ તત્કથં વિસ્તરેણ તથ્યં મે બ્રૂહ્ય અશેષં તુ વ્યાખ્યાસ્યામો ની કરણા દવમિમમઞ્ચકં ના પશ્ચાન્પૂત્રકં કુર્યાદ્ યદિ વિપર્યાસોન્માયેનાકૃતં ચેતં હુતંમમર્ઘતસ્માજ્જનવદુન્ત યત્રાભાવઃ ત્યસ્યા પ્રાયશ્ચિત્તં જુહુયાદ્ અવ વા જનન ઇષ્વાંતે સૌશબ્દે વિષ્ણુપ્રદેવશર્મન્નિતિ મનસા કલ્પયન્ મનસં પ્રવિશયાસૌશબ્દે વિવાદબીયં બ્રૂયાન્ કો નામાસ્ય અસૌ શબ્દે નક્ષત્રશ્રયં નામ કર્તવ્યમ્ મઘં વા પુત્રયોરેકત્ર યાનનાદ્ યદિ જાતકર્માદિ નાપતં સંસ્કારમેવ કર્તવ્યં નામકરણાદૂર્ધ્વં પૃથક્ સંસ્કારં સ્વયં કુર્યાત્
જાતકર્મ વક્ષ્યામિ દશયનાપ્ર ઇતિ ષયિત્વા ત્રયસ્ત્રિંશદ્બીહીતિ મધુસર્પિભ્યામેકૈકં પલમાદાય ઉભયત્ર યશસો યશસો ઽસીતિ સંયોજ્ય હિરણ્યશકલેન સમમઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં અનામિકાભ્યાં વા સંગૃહ્ય તદભાવે કુશયેવા યવપિષ્ટમાજ્યદ્વયમાક્ષેતિ શિશં પ્રતય તંદ્વસર્પિભ્યાં મેધાં ત ઇતિ તતો બ્રાહ્મણદક્ષિણા

કૌથ્ગ્સ્ 11:
તતશ્ચન્દ્રદર્શમ્ ।
જનનાદિ દશરાત્રાત્પરે દ્વે વા તસ્મિન્નક્ષત્રે તં કુમારં સ્યાતિતાતં વેતદૂર્ધકિમાંસુશદર્શનં તદભાવં દર્શનં કૃત્વા ચામ કુર્યાત્ કથં વક્ષ્યામિ નાન્દોમુખં પૂર્વઽહનિ તતઃ અહન્યુષસિ સ્નાત્વા યજમાનશ્ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય ગૃહ્યાગ્નેરેકદેશાગ્નિ વિભજ્ય સમૂહનાદિ પ્રપદાન્તં કૃત્વા ઇધ્માઙ્ગં હુત્વા તતો માતા સ્વકુમારમાદાયાહતેન વાસા પરિઘાય દક્ષિણતઃ પ્રત્યઙ્મુખઃ ઉપવિશ્ય તત્કારયિત્વા પતિહસ્તે પ્રદાય પૃષ્ઠતો ગત્વોત્તરતો ઉપવિશ્ય યજમાનસ્વં કુમારં અવલોક્ય વ્યાહૃતિભિસ્તિસૃભિર્હુત્વા પુનઃ પ્રદાય યજમાનો પંચાં મધ્યેન કો ઽસીતિ દ્વાભ્યામરક્ષણા પ્રતિનેત્રમભિમૃશેત્ કતમો ઽસીતિ ચતુરક્ષરેણ શ્રોત્રાભ્યાં એષો ઽસીતિ ત્ર્યક્ષરેણ નાસાગ્રે મધ્યમૂલમભિમૃશેદ્ અમૃતોસીતિ ચતુરક્ષરેણ પાણિબાહુભ્યાં પ્રત્યેકમભિમૃશેદ્ અમૃતોસીતિ ચતુરક્ષરેણ પાણિબાહુભ્યાં પ્રત્યેકમભિમૃશ્ય શેષેણ મસ્તકં ગૃહીત્વા તતો માતા ચ વામહસ્તેન કુમાર્યવકં ગૃહિત્વા પૂર્વોક્તમાખ્યાનં દક્ષિણં શ્રવણે ઉપાંશુ બ્રૂયાત્ તતો યજમાનો દક્ષિણં ગૃહ્ણીયાત્ તત ઉપાંશુ સર્વાન્હેત્યતિવાદનીયં નામ બ્રૂયાત્ તત ઉપરિષ્ટાદ્ધોમં સમાપ્ય યથા વામદેવ્યંગીત્વા પતિવર્તાશિષો વાચયિત્વા તથા બ્રાહ્મણભોજનમ્

કૌથ્ગ્સ્ 12:
અથાતશ્ચન્દ્રોપસ્થાનમ્ શુક્લપક્ષતૃતીયાપઞ્ચમ્યાં સ્પતમ્યાં ષષ્ઠે વાષ્ટમે વા નુવક્ષ્યાદિના કર્તવ્યં સ્યાત્ તૃતીયે માસિ ષષ્ઠે માસિ કાર્યં પઞ્ચાઙ્ગશોધિતે દિને ।
છન્દોગં વેદવિદ્બ્રાહ્મણં નિયક્ષા સદ્બ્રાહ્મણ ઉદયાદર્વાક્ ગ્રામાન્નિષ્ક્રમ્ય સશિરતં સ્થાપયિત્વા શકેતા સ્વર્ણકલશમાદાય કાંશ્ય વા મૃન્મયવર્જ જાનુમાત્રમવગાહ્યાપો હિ ષ્ઠતિ તૃચોન પૂરયિત્વા શન્ની દેવોરિતિ મન્ત્રેણાદ્ધૃત્યમિતિ શિરસિ વિનિધાય યઃ પાવમાનોરિતિ જલં નિષ્ક્રમ્ય વામદેવ્યેન ગ્રામં પ્રવિશેત્ સર્વત્ર ન સંભાષણં નોપહ્યસ્ય સુમુનસો ભૂત્વા યજમાનગૃહે દેવસભાસમીપે ગોષ્ટમધ્યે વા તામુદપાત્રાં ચાસને નિધાયોપરિ કુશૈઃ છાદયિત્વા તં બ્રાહ્મણયજમાનાદિવાવભુજ્જન્ યાન્તી વા ઇત્યેતે આસ્તમયાદ્ અહસ્સહસિરસં સ્થાપયિત્વા તત્ર યજમાનઃ નિષ્ક્રમ્ય ગૃહાદ્બહિઃ શુચૌ દેશે ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા હા ઉ ય ચન્દ્રેતિ મણ્ડલં પ્રવિશ્ય પ્રાઙ્મુખોપવિશ્ય સ્વસ્તિવાચનં કૃત્વા યજમાનં પુષ્પાઞ્જલિં પૂરયિત્વા ચન્દ્રાભિમુખસ્તિષ્ઠન્ તતો માતા ચ કુમારમુદ્ધૃત્ય દક્ષિણતઃ પ્રત્યઙ્મુખોભૂત્વા તં કુમારં પ્રતિહસ્તે પ્રદાય પૃષ્ઠતો ગત્વોત્તરતઃ તિષ્ઠેદ્ યજમાનઃ પુષ્પાઞ્જલ્યુપરિકુમારં ધારયત્યતે સુકોમંત ઇતિ તિસૃભિરુપસ્થાયોદઞ્ચ માત્રે પ્રદાય કરાભ્યામઞ્જલિં કુર્યાત્ તમઞ્જલિં બ્રહ્મપ્રણવેન પૂરયિત્વા પદશ્ચેદપાઞ્જલિં અવસિચેત્ પુનસ્તૂષ્ણીં પૂરયિત્વા તથા દ્વિસ્તૂષ્ણીમુત્સૃજ્ય પ્રત્યઙ્મુખોપવિશ્ય વામદેવ્યં ગીત્વા તતો બ્રાહ્મણભોજનં તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

કૌથ્ગ્સ્ 13:
ષષ્ઠે માસ્યન્નપ્રાશનમ્ અભ્યૂદયિકમ્ પૂર્વે ઽહનિ પરે ઽહન્યુષસિ સ્નાત્વા યજમાનો યવપિષ્ટં વા પાયસં શ્રપયિત્વા ક્રિયામક્રિયામતણ્ડુલાં સ્વરૂપત્વં પિતા તત્યે માતા ચ કુમારમાદાયોપવિશ્ય જાતકમવત્ કર્મારમ્ભે પાયસં પ્રાશ્નોયાત્ તતો બ્રાહ્ણભોજનં તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

કૌથ્ગ્સ્ 14:
તૃતીયે વર્ષે વપનં કાર્યમ્ આભ્યુદાયિકં પૂર્વે ઽહ્નિ તતઃ પરે ઽહન્યુષસિ સ્નાત્વા યજમાનઃ ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિષ્ય મણ્ડલાદ્બહિર્દક્ષિણેનાઽજ્યાગ્નેયાદિ સ્થાપયિત્વા નાપિતઃ પ્રાઙ્મુખોપવિશ્ય તતોષ્ણોપયાત્રામાદર્શે તદન્વન્તરં ભાત્કચં તત્ પશ્મિમેન દર્ભં પિઞ્જૂલી શ્થણ્ડિલસ્યોત્તરે વાયવ્યાદિ સ્નાપયિત્વા રક્તાનડુગોમયં લૌકિકત્વં કૃસરસ્થાલીપાકો વૃથાપક્વ ઇતિ હોમં મા નામનશાન્વદેશે તતો ગૃહ્યાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રાતરાહુતિં હુત્વા વન્યગોત્રે સર્વએકદેશે કૃસલીકારયેત્ કેચિત્ત્રિશિખાઃ કેચિત્પઞ્ચશિખાઃ યથાગોત્રકુલકલ્પમરણ્યે કેશાનિખનેયુઃ તંવિનિદધત્યેકે માણવકઃ પુનઃ સ્નાત્વા યજમાનઃ સ્વસ્થાનમુપવિશ્ય અથોપરિષ્ટઃ -મં સમાપ્ય વામદેવ્યં ગીત્વા તતો બ્રાહ્મણભોજનં તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

કૌથ્ગ્સ્ 15:
અષ્ટમે વર્ષે બ્રહ્મચર્યમ્ દ્વાદશસંવત્સરાદર્વાગા તત્રાષ્ટમે વર્ષે કુર્યાત્ સ્મૃત્યુક્તે શુભનક્ષત્રે તસ્મિન્નહનિ પૂર્વાહ્ણે ઉપક્રમ્ય પૂર્વં નાન્દીમુકં કૃત્વા તતઃ પુણ્યાહે પૂર્વાહ્ણે ઉપક્રમ્ય પૂર્વનાન્તીમુખં કૃત્વા તતઃ પુણ્યાહે પૂર્વાહ્ને આચાર્યઃ સહસિરસં સ્નાપયિત્વા વટોઃ સર્વપનં કારયિત્વા સ્નાત્વાલંકૃત્યાહતેન વાસસા પરિધાય ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય પ્રાઙ્મુખોપવિશ્ય પાદૌ ક્ષોલનીમાક્રમ્ય દક્ષિણે શિષ્યસ્તદ્વદાચાર્ય સ્વયં દારોર્વા દદ્યાત્તૂષ્ણીં નવોપતં વ્રતિમુચે તદ્વદ્ધિરણ્યે લોમ્ના ચર્મણિ ઉપવીતોભૂત્વા તયોઃ પુનરાચમ્ય ગૃહ્યાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાય વિસ્મૃતં સગોત્રેર્ઽધં ......... ચૌલોપનયનગોદાનેષુ તતઃસમૂહનાદિ પ્રપદાન્તં કૃત્વા ઇધ્માઙ્ગં હુત્વા તતો ઽન્વારબ્ધાયાં વ્યાહૃતિભિઃ તિસૃભિઃ હુત્વા ઉભાભ્યાં હસ્તાભ્યાં માણવકં ગૃહીત્વા યમમા દભ વાચયિત્વા --- પ્રેક્ષેત્સવિતારં ધ્યાયન્ નુષ્ણેનેત્યુષ્ણોદકં પ્રોક્ષેદ્વાયું ધ્યાયન્ દક્ષિણેન અઞ્જલિં માણવકઃ પૂરયિત્વા દક્ષિણતઃ કેશાન્વાપયિત્વાપ ઉન્દન્તુ ઇતિ વાપયિત્વા વિષ્ણોર્દષ્ટ્રો ઽસિ ઇત્યાદર્શ પ્રેક્ષેદ્ ઓષધે ત્રાયસ્વૈનમિતિ દર્ભ પિઞ્જૂલી પ્રક્ષાલ્યા સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્વધિતે નૈનં હિંસીઃ ઇત્યાદર્શં ઓષધીરિતિ સંજોજ્ય યેન પૂષેતિ વિપ્રાસ્તં પ્રોક્ષેયુઃ અન્યપુરુષઃ સકૃદાયસેન પ્રચ્છિદ્યા સપ્તભિઃ કેશાગ્રાન્ દર્ભાગ્રયુક્તાન્ તૂષ્ણીં અનડુહ પ્રક્ષિપ્યપુનશ્ચ ઉન્દનાદિ પ્રભૃત્ય એવં પશ્ચાદુત્તરસ્ય ત્રિયાયુર્ષમિતિ મૂર્ધાનં પરિગૃહ્યા જપે તદુપસૃપ્ય કુર્યેતિ બ્રાહ્મણં બ્રૂયાત્ કો નામેતિ પૃચ્છેદાચાર્યઃ શિષ્યો નક્ષત્ર સ્વયં નામ બ્રૂયાત્ તૂષ્ણીં શિષ્યાઞ્જલૌ નિલીય તથા ભૂમૌશિષ્યઃ તતઃ આચાર્યો બ્રૂયાત્ તાભ્યાં હસ્તાભ્યાં માણવકાઞ્જલિં ગૃહ્ણીયાત્ દેવસ્ય ત્વેત્યાચાર્યો મન્ત્રી સૂર્યસ્યેવ દુકૃદાત્વાનાવર્ત્યઃ પ્રાઙ્મુખસ્તિષ્ઠન્ આચાર્યપૃષ્ઠતઃ પ્રાઙ્મુખઃ સ્થિત્વા ઉભૌ કરતલેન શિષ્યસ્ય નાભિદેશં સ્પૃષ્ટ્વા પ્રાણાનામિત્ય્ અન્તં ક ઇત્યદરઅહુર ઇત્યુરસિ કૃસર ઇતિ કણ્ઠે સં........... સવ્યેન સવ્યં દેવાય ત્વેત્યપસવ્યે વા સવ્યં પ્રજાપતયે ત્વેતિ પુનશ્ચ વટુઃ પ્રાઙ્મુખો ભૂત્વાચાર્યો બ્રહ્મચાર્યોસ્યસૌ સમિધમા ધેહિ આપો ઽશાન કર્મ કુરુ મા દિવા સ્વાપ્સીઃ ઇતિ ત્વં બ્રહ્મચારોત્યર્થઃ સ્વમગ્નિ કાર્યં કુરુત સ્રાવમન પ્રાણાગ્નિગોત્રોદિતિ વા જઠરત્વામિત્ય એવં કર્તવ્યમિત્યાચાર્યો બ્રૂયાતુ તથાસ્ત્વિતિ તાન્ પ્રતિપ્ય પ્રાતરાહુતિં હુત્વા સ્વસૂક્તં ગીત્વા પ્રાણાયામં કુર્યાત સ્વગોત્રે વાન્યગોત્રે વા સ્વગોત્રે વેદર્યભાગં દદ્યાદન્યગોત્રે વેત્યાદં વિભસ્ય સ્વગોત્રે પુરસ્તાદ્દેશેદ એકદેશે શાઉદમિત્યુક્ત્વા પ્રણયનં વિદુસ્ તમગ્નિં બર્હિષિ સદ્યો નિધાય તતઃ સમૂહનાદિ પ્રપદાન્તં કૃત્વા ઇધ્માઙ્ગં હુત્વા તતોન્વારબ્ધે વ્યાહૃતિભિસ્તિસૃભિઃ હુત્વા પુનશ્ચ સમસ્તાભિશ્ચ હુત્વાગ્ને વ્રતપત ઇત્યાદિભિઃ માણવકો હુત્વા તત્રાગ્નિગુર્વોમધ્યનયેદ્ તથા મત્વા બ્રાહ્મણ આચાર્ય તિષ્ટસ્વદુઃ પ્રાઙ્મુખો ભૂત્વા પ્રાગગ્રાન્દર્ભાન્ બ્રાહ્મણં સ્થિત્વા પૂરયિત્વોદકજશં ગૃહ્ણોયાત્ શિષ્યાઞ્જલિં કારયિત્વા આચાર્યે પર્યઞ્જલિં બ્રાહ્મણં પૂરયિત્વા મન્ત્રેત્યાચાર્યે જપિત્વા શિષ્યાઞ્જલિં પ્રેક્ષયેત્ બ્રહ્મચાર્યતઃ પ્રાણાયામં કૃત્વા પરિષિચાભ્યર્ચ્ય અગ્નયે સમિધમિત્યેકાં સમિધમાદદ્યાત્ પ્રજાપતિં મનસા દ્વિતીયેન હુત્વા શ્રદ્ધા મે ધેત્યગ્નિમુણ્સ્થાયામાત્માનમભિવાદ્ય ત્રિયાયુષમિતિ ભસ્મ ગૃહીત્વા મધ્યમેલચાનામિકાઙ્ગુષ્ઠેન સંયૂય બ્રહ્મા બિન્દુરસીતિ ભાલે આયુઃ બિન્દુરસીતિ શિરસિ શ્રીર્બિન્દુરસીતિ ઉરસિ શ્રદ્ધ બિન્દુરસીતિ ગલે મેધા બિન્દુરસીતિ નાભૌ તેજો બિન્દુરસીતિ દક્ષિણબાહુમૂલે કામબિન્દુરસીતિ સવ્યે વાસુપૃષ્ઠે સર્વકામેતિ સર્વાઙ્ગે વા તતો ભૈક્ષં યાચેત્ તત્ ભૈક્ષં બ્રહ્મણે દદ્યાત્ આચાર્યાધીનઃ તૂષ્ણીં તિષ્ઠેત્ તતો મધ્યાઙ્ગે યથોક્તમાર્જનં કુર્યાત્ સાયમગ્નિકાર્યં તતો બ્રાહ્મણભોજનં તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

કૌથ્ગ્સ્ 16:
અથ ગોદાનભૃત્યં બ્રૂયાદ્ આચાર્યસ્સ્વસ્થાનમુપવિશ્ય તથા બ્રાહ્મણોર્બ્રહ્માગ્ન્યોર્મધ્યે માણવકોદગ્રેષુ ચ દર્ભેષ્વાચાર્યાનુગો ભૂત્વા દક્ષિણજાન્વક્તમુપવિશ્યાચાર્યો મેખલાં ત્રિરાવૃત્તાં બધ્વા માણવકો મન્ત્રં વાયચિત્વા ઇયં દુરિક્તાદિત્યાચાર્યઃ પુનરાચમ્ય તતો માણવકઃ સુપર્ણવસુભાસલો ભૂત્વા શોભને મુહૂર્તેન્વાવીહનં પરસ્પરમુપનયન આચાર્યપ અસૌ માણવકો ઉપવિશ્ય તતોપરિષ્ટાદ્ધોમં સમાપ્ય તતસ્સાવિત્રોપ્રદાનં મધ્યૈઃ પ્રણવમુઞ્ચાર્ય તતઃ પાદે પાદે ઽવસાય તથા દ્વિતીયે ઽવસાય મુખ્યં તૃતીયે તતઃ પ્રણવપૂર્વં વ્યાહૃતીઃ પ્રત્યેકમવધાપ્ય ઓમિત્યુચ્ચૈઃ તતઃ પાલાશદણ્ડં દદ્યાત્ સુશ્રવઃ સુશ્રવસં મેત્યાચાર્યોજપિત્વા એકમહે સુશ્રવઃ સુશ્રવસમિતિ માણવકં પ્રતિગ્રાહ્ય તતો દક્ષિણકરે દ્વે સમિધો ગૃહ્ણીયાત્ ધર્મા ભવતિ ધર્મા ભવતિ

કૌથ્ગ્સ્ 17:
અથાતઃ પ્રાયશ્ચિત્તાનાં ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારો સુરાપાનચણ્ડાલાભિગમનં ગુરુતલ્પકબ્રહ્મહત્યાગોવધં સુવર્ણસ્તેયં દુષ્પ્રતિગ્રહં પરાન્નં વૈનલઘુત્વાર્થે બ્રાહ્મણસ્ય હિત્તીર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં વક્ષ્યામીતિ ત્રિરાત્રમુપવાસઃ સમિધઃ શ્રપયિત્વા તતો વપનં કારયિત્વા કમણ્ગલુનોદકં ગૃહીત્વા સરિતઃ સ્નાપયિત્વા કૃષ્ણગોમયં ગૃહીત્વા ગોહૃદયે જાત સ્થિતા ભુવનં પાવનીકૃતે તસ્માતપાવનીભૂતઃ સર્વપાપક્ષયં કુર્વિત્યનેન ગોમયં ગૃહીત્વા અદ્ભિઃ સંયૂય પાલાશપર્ણં ગૃહીત્વા દ્વાદશસગૃહીતં પૂરયિત્વા પ્રણમવશતેનાભિમન્ત્ર્ય મસ્તકે ઽનુલિપ્ય બ્રહ્મસાગ્નિપર્યન્તં હોમત્રયં સર્વત્રાભ્યસ્તતદુપહૃતપાવન પૂર્વવત્ પુનરભ્યાસ ઇતિ વા બ્રહ્મચાર્યમદ્યપાનમધુપ્રાશનમ્ પ્રત્યરાત્રં મુક્ત્યહીન ઇતિ નોપવીત દિગમ્બરં દ્વારપાલનં ક્રમુક્ષણં દિવામૈથુનં દિવા પુનર્ભોજનં ચણ્ડાલસંભાષણમન્યતૃતમન્યોચ્છિષ્ટભોજનં પાર્વણપ્રાશનં સપિણ્ડીમહૈકોદ્દિષ્ટં તેષુ પુનર્બ્રહ્મચર્યં કૃત્સ્નત્વાત્ પ્રમાદાલઘુત્વમિતિ જ્ઞાયતે ધર્મક્તેર્ન કુર્યાત્ તદભાશ્વમાશ્રયઙ્ગમ્ વિતથો ભવતિ તસ્માદ્ધર્મપરો નિત્યકુસુમગ્રન્થાભ્યાસમ્ તથા ભૂત્વા તયો પુનરાચમયય્ પ્રપદાન્તં કૃત્વા ઇધ્માઙ્ગં હુત્વા તતો ઽન્વાબ્ધાયાં વ્યાહૃતિભિસ્તિસૃભિઃ હુત્વાગ્ને વ્રતાદિ પંચભિરા ચાર્યો જુહુયાત્ શિષ્યો મન્ત્રં વાયયિત્વાચાર્યઃ સ્વસ્થાને તિષ્ઠન્ યુવા શિષ્યઃ પ્રાઙ્મુખ ઉદ્ભાવં જલં કારયિત્વા પિતાઞ્જલિં બ્રહ્મ પૂરયિત્વા આચાર્ય આ ગન્ત્રે મન્ત્રમુત્કા શિષ્યાડ્જલિં પ્રેક્ષેત્ કો નામેત્યાચાર્યો મનસા પૃચ્છેત્ શિષ્યયો નક્ષત્રાશ્રયં નામ ઇત્યુપાંશસુ તયોઃ સ્વસ્થાનમુપવિશ્ય તતોપરિષ્ટાદ્ધોમં સમાપ્ય સાવિત્રોપ્રદાનાર્થે તત્સવિતુર્વૃણીમહે સૂર્યો દેવસ્ય ધીમહિ ભાનો સો ઽહં સંપ્રચોદયાત્ ઇતિ તૂષ્ણી પાલાશદણ્ડં દદ્યાત્ તતો બ્રાહ્મણભોજનં તતો બ્રાહ્મણભોજનમ્

કૌથ્ગ્સ્ 18:
અભિભાત્માનઃ સર્વાઙ્ગૈઃ પ્રત્યેકસહસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય ઇક્ષુદણ્જશકં કૃત્વોદગગ્રમાસ્તીર્યોપરિ શિષ્યોપવેશનમ્ નવશૂર્પં શિરસિ નિધાય કુશૈઃ છાદયિત્વાચાર્યો ઘટેનાઞ્જલિં પૂરયિત્વા દક્ષિણપાદેનાક્રમ્ય યેન દેવેતિ નમન્ત્રિય એતો ન્વિન્દ્રેત્યભિષિચ્ય પુનશ્ચ વાસસા પરિધાય ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય પૂર્વોપનયનવત્ પ્રવણં કૃત્વા બ્રીહીન્ વા યવાન્ વા યથાચ્છકસ્થંડિલં પૂરયિત્વા તં શૂર્પં તદુપરિ નિધાય તથા શિષ્યોપવેશનં પૂર્વોક્તમન્ત્રેણ પયસાદિ શિષ્યમસ્તકે ઽભિષિઞ્ચેત્ ચતુરસ્રં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય પૂર્વોપયનવત્ પ્રણયનં કૃત્વાચાર્યો મેખલાં ત્રિરાવૃત્તાં બદ્ધ્વા તૂષ્ણીં શિષ્યો મન્ત્રં વાચયિત્વા યથોક્તમન્ત્રેણ યજ્ઞોપવીતી શરાવં માર્જયિત્વા શન્નો દેવીરિતિ પઞ્ચશતં યઃ પાવમાનીરિતિ ત્રિઃ શતં એતો ન્વિન્દ્રમષ્ટચત્વારિ સમાં યત્ર શતં વા શતવારણપ્રણવં શતમષ્ટોત્તરં એભિર્માર્જયિત્વા પુનશ્ચ યથોક્તમાર્જનં કૃત્વા શુચૌ દેશે સ્થણ્ડિલં વર્તયિત્વા વા કુશગ્રાન્ સહસ્રમાદાય દ્વિશતાધિકં વા શતં વિભજ્ય શતાગ્રં શિરસિ નિધાય શતં પાદતલે નિધાયાક્રમ્ય પાર્શ્વયોઃ શતં શતં બધ્નીયાત્ ઉરસિ આપો હિષ્ઠેતિ સહસ્રં જપિત્વા શન્નો દેવીરિતિ દ્વિગુણમેતો ન્વિન્દ્રં ચત્વારિંશદ્ ગાયત્રં પઞ્ચસહસ્રં પ્રણવમયુતં કૃત્વા

કૌથ્ગ્સ્ 19:
અથો ઓપાસનવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
કાલો ઽનાદેશે સાયામાહુત્યુપક્રમ્ય પ્રાતઃ પ્રસ્તે તેજઃ પ્રાપ્તિસાયમાહુર્ યદિ સમસ્ય કૃતત્વાત્ અપ્રાપ્તિત્વાત્ પ્રાતદાહુઃ સો ઽયં યામત્રાયદર્વાક્ યથાપ્રાપ્તિરિતિ તસ્માત્સકાલપ્રાપ્તિર્ભવતિ દિવા યામાદદ્વાગ્યથોક્તમિતિ દાતિસ્તસ્માદપ્રાપ્તિર્ભવતિ પ્રલપ્ય માણવકમન્ત્રં પુનર્ગૃહોતં સકૃત્પ્રણવેનાભિમન્ત્ર્ય પીત્વાચમ્યાઙ્ગુલમાત્રં જલમવગાહ્ય પ્રાણાયામં સહસ્રં કૃત્વાપો હિ ષ્ઠેતિ શતં જપિત્વા શન્નો દીવીરિતિ દ્વિશતં યઃ પાવમાનીરિતિ ત્રિશતં એતો ન્વિન્દ્રં ચતુર્દશ ગાયત્રં પઞ્ચદશ પ્રણવસહસ્રં ઇત્યષ્ટ તેષાં સુમનસો જત્પ પુનર્નાભિમાત્રં જલે સ્થિતા પ્રાણયામશતં કૃત્વાપો હિષ્ઠેતિ શતમ્

કૌથ્ગ્સ્ 20:
અથ પુનર્બ્રહ્મચર્યવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ષણ્માસાન્ પયોભક્ષઃ સમુદ્રમવહગાહ્ય પૂર્વવન્નાન્દદીમુખં કૃત્વા તતો વપનં કારયિત્વા અષ્ટો બ્રહ્મણાન્નિયોજ્ય અષ્ટો મૃન્મયેષુ દધિમધ્વાજ્યપયઃ શર્કરીદકં નાલિકેરજલં પુરોષં ગંગાતોયં એતાન્પૂરયિત્વાહતેન વાસસા પરિવેશ્યા આ પ્યાયસ્વેતિ ક્ષીરપાત્રમભિમન્ત્ર્ય દધિક્રાવિણેતિ દધિપાત્રં શુક્રમસસીતિ ઘૃતપાત્રં મધદુશ્ચુન્નધનમિતિ મધુપાત્રમ્ આપો હિ ષ્ઠેતિ શર્કરામ્ કયા નશ્ચિત્ર ઇતિ નાલિકેરમ્ ગાયત્રે ગોમૂત્રં એવં દેવેતિ શ્ચર્ણોદપાત્રમિતિ