કૌશિકપ્રજ્ઞાપારમિતાસૂત્ર · ભાગ 11

કૌશિકપ્રજ્ઞાપારમિતાસૂત્રમ્ ।
નમો સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ ॥
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ સ્મ ગૃધ્રકૂટે પર્વતે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમનેકૈશ્ચ બોધિસત્ત્વશતસહસ્રૈઃ સર્વૈઃ કુમારભૂતૈઃ । તત્ર ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમામન્ત્રયતે સ્મ ॥
અયં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ અર્થઃ - પ્રજ્ઞાપારમિતા ન દ્વયેન દ્રષ્ટવ્યા ન અદ્વયેન । ન નિમિત્તતો ન અનિમિત્તતઃ । ન આયૂહતો ન નિરાયૂહતઃ । નોત્ક્ષેપતો ન પ્રક્ષેપતઃ । ન સંક્લેશતો ન અસંક્લેશતઃ । ન વ્યવદાનતો ન અવ્યવદાનતઃ । નોત્સર્ગતો ન અનુત્સર્ગતઃ । ન સ્થાનતો ન અસ્થાનતઃ । ન યોગતો ન અયોગતઃ । ન સંબન્ધતો ન અસંબન્ધતઃ । ન પ્રત્યયતો ન અપ્રત્યયતઃ । ન ધર્મતો ન અધર્મતઃ । ન તથત(યા) ન અતથત(યા) ન ભૂતકોટ્યા ન અભૂતકોટ્યા(વેદિ)તવ્યા ॥
એવમેવાયં સ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ અર્થઃ । તદ્યથા સર્વધર્મસમત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સમા । સર્વધર્મવિવિક્તત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા વિવિક્તા । સર્વધર્માચલત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અચલા । સર્વધર્મામન્યત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અમન્યતા । સર્વધર્માભીરુત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભીરુ । સર્વધર્માચ્છમ્ભિતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા અચ્છમ્ભી । સર્વધર્મૈકરસત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા એકરસા । સર્વધર્માનુત્પાદત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુત્પાદા । સર્વધર્માનિરોધત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનિરોધા । ગગનકલ્પત્વાત્ સર્વધર્માણાં પ્રજ્ઞાપારમિતા ગગનકલ્પા । રૂપાપર્યન્તત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપર્યન્તા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાપર્યન્તત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપર્યન્તા । પૃથિવીધાત્વપર્યન્તત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપર્યન્તા । એવમબ્ધાતુ - તેજોધાતુ - વાયુધાતુ - આકાશધાતુ - વિજ્ઞાનધાત્વપર્યન્તત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપર્યન્તા । સુમેર્વપર્યન્તત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપર્યન્તા । સમુદ્રાપર્યન્તત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપર્યન્તા । વજ્રસમત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સમા । સર્વધર્માભેદત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભેદા । સર્વધર્મ(સ્વભાવા)નુપલબ્ધિત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુપલબ્ધિઃ । સર્વધર્મવિભાવ(ના) - સમત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા(અ)વિભાવ(ના) - સમા । સર્વધર્મનિશ્ચેષ્ટત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા નિશ્ચેષ્ટા । સર્વધર્માચિન્ત્યત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અચિન્ત્યેતિ ॥
એવં દાનપારમિતા - શીલપારમિતા - ક્ષાન્તિપારમિતા - વીર્યપારમિતા - ધ્યાનપારમિતા - પ્રજ્ઞાપારમિતાત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધ્યપર્યન્તત્વાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપર્યન્તા ઇતિ ॥
પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉચ્યતે યદુત અષ્ટાદશશૂન્યતા । તદ્યથા - આધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા આધ્યાત્માબહિર્ધાશૂન્યતા શૂન્યતાશૂન્યતા મહાશૂન્યતા પરમા(ર્થ)શૂન્યતા સંસ્કૃતશૂન્યતા અસંસ્કૃતશૂન્યતા અત્યન્તશૂન્યતા અનાદ્યગ્રશૂન્યતા (અન)પકારશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતા સ્વલક્ષણશૂન્યતા સર્વધર્મશૂન્યતા અનુપલમ્ભશૂન્યતા અભાવશૂન્યતા સ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ઇતિ । અયમુચ્યતે સંક્ષિપ્તેન પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ॥
( કૌશ્, વૈદ્ય 96 ) તારકા તિમિરં દીપો માયાવશ્યાય બુદ્ધુદમ્ ।
સુપિનં વિદ્યુદભ્રં ચ એવં દ્રષ્ટવ્ય સંસ્કૃતમિતિ ॥
અનિરોધમનુત્પાદમનુચ્છેદમશાશ્વતમ્ ।
અનેકાર્થમનાનાર્થમનાગમમનિર્ગમમ્ ॥
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રપઞ્ચોપશમં શિવમ્ ।
દેશયામાસ સંબુદ્ધસ્તં વન્દે વદતાં વરમ્ ॥
નમો દશસુ દિક્ષુ સર્વેષામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ત્રયાણાં રત્નાનામ્ । નમો ભગવત્યૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ સર્વતથાગતસુનિભાયૈ સર્વતથાગતાનુજ્ઞાતવિજ્ઞાતાયૈ ।(ઓં) પ્રજ્ઞે મહાપ્રજ્ઞે પ્રજ્ઞાવભાસે પ્રજ્ઞાલોકકારિ અજ્ઞાનવિધમને સિદ્ધે સુસિદ્ધે સિદ્ધ્યમને(ભ)ગવતે સર્વાઙ્ગસુન્દરિ(ભ)ક્તિવત્સલે પ્રસારહસ્તે સમાશ્વાસકરે સિધ્ય સિધ્ય, બુધ્ય બુધ્ય, કમ્પ કમ્પ, ચલ ચલ, રાવ રાવ, આગચ્છ ભગવતે મા વિલમ્બ સ્વાહા ॥
નમો ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાકારુણકસ્ય ॥
નમો પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - મુનિધર્મે સંગ્રહધર્મે અનુગ્રહધર્મે વિમોક્ષધર્મે સત્ત્વાનુગ્રહધર્મે વૈશ્રમણધર્મે સમન્તનુપરિવર્તનધર્મે ગુણિગ્રહસંગ્રહધર્મે સર્વત્રાનુગતધર્મે સર્વકાલપરિપૂર્ણધર્મે સ્વાહા ॥
નમો પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - અખને નિખને મુખન નેખને(અવરવન્દને) પટને પટને પટરે સ્વાહા ॥
નમો પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - ગઙ્ગા ગઙ્ગા ન તીરાવભાસ ગઙ્ગા સ્વાહા ॥
નમો પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા શ્રીયે શ્રીયે મુનિ શ્રીયે શ્રીયસે સ્વાહા ॥
નમો પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - ઓં વજ્રબલે સ્વાહા ॥
નમો પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - ઓં હ્રી શ્રી ધી શ્રુતિ સ્મૃતિ મતિ ગતિ વિજયે સ્વાહા ॥
નમો પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - બમ્બરિ બમ્બરિ મહાબમ્બરિ બૂરુ બૂરુ મહાબૂરુ સ્વાહા ॥
નમઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - હૂતે હૂતે હૂવિતાશને સર્વ - કર્માવરણને સ્વાહા
॥ નમઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - ઓં ઓરોલિક્ સ્વાહા ॥
નમો પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - ઓં સર્વવિત્ સ્વાહા ॥
નમઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તદ્યથા - ગતે ગતે પારગતે પારસંગતે બોધિ સ્વાહા ॥
ઇદમવોચદ્ભગવાન્ । આત્તમના આયુષ્માન્ સારિપુત્રઃ શક્રો દેવાનામિન્દ્રસ્તે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સા ચ સર્વાવતી પર્ષદ્ સદેવગન્ધર્વમાનુષાસુરશ્ચ લોકો ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્ ॥
કૌશિકનામ પ્રજ્ઞાપારમિતા સમાપ્તા ॥