કર્મવિભઙ્ગોપદેશ · ભાગ 12

કર્મવિભઙ્ગોપદેશઃ ।
શઙ્ખક્ષીરમૃણાલકુમુદપ્રસ્મેરહારપ્રભૈઃ સૌવર્ણાગરુધૂપદુર્દિનતલૈશ્ચઞ્ચત્પતાકાધરૈઃ ।
શ્લાધ્યૈર્ધાતુવરૈધરનિભૈર્ (ભૂર્યસ્ય) સંભૂષિતા
તં વન્દે સુરનાગયક્ષમુકુટાવ્યાઘૃષ્ટપાદં મુનિમ્ ॥
જયતુ સદ્ધર્મઃ । ઇત્યાહ ભિક્ષા શ્રુતસોમા ।
અસ્તિ કર્મ અલ્પાયુઃસંવર્તનીયમ્ । અસ્તિ કર્મ અલ્પાયુઃસંવર્તનીયમિતિ કર્મગતિર્યથાન્યાયં વિસ્તરેણ વિભક્તાઃ । દશાનુશંસાઃ પ્રવ્રજ્યારણ્યકત્વે ભૈક્ષ્યચર્યાયામ્ । દશ વૈશારદ્યાનીતિ । સર્વે કામગુણા યથાન્યાયં યુક્તાઃ । દશાનુશંસાસ્તથાગતચૈત્યાઞ્જલિકર્મગન્ધપુષ્પચ્છત્રાણામ્ । કથં દશાનુશંસાઃ? નનુ ભગવતા સૂત્રમુક્તમેકોત્તરિકે - યાવન્તો ભિક્ષવઃ સત્ત્વા અપદા વા દ્વિપદા વા ચતુષ્પદા વા બહુપદા વા, તથાગતસ્તેષાં સત્ત્વાનામગ્રત આખ્યાયતે યદિદમર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ ઇતિ વિસ્તરઃ । ગાથા ચોક્તા -
એવમચિન્તિયો બુદ્ધો બુદ્ધધર્મે ઽપ્યચિન્તિયઃ ।
યદિ ધર્મો ન્વચિન્ત્યો બુદ્ધો ઽપ્યચિન્ત્યો
અચિન્ત્યપ્રસન્નસ્ય વિપાકો ઽપિ અચિન્તિયઃ ।
કથં દશ ગુણાઃ પુષ્પચ્છત્રાદીનામ્? ઉચ્યતે । એવમેતદ્યથાસૂત્રમુક્તમ્, તથૈવ તન્નાન્યથા । યે બુદ્ધે શ્રદ્દધન્તિ, ધર્મે ચાપિ, સંઘે ચ પ્રતિપન્નાઃ, તેષામચિન્ત્યપ્રસન્નસ્ય વિપાકો ઽપ્યચિન્ત્યઃ । યે તુ મિથ્યાદર્શનોપહતચિત્તાઃ, યથા - બુદ્ધસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સ્તૂપે દત્તસ્ય ફલં કુતઃ? યસ્માન્નાસ્તિ પ્રતિગ્રાહ ઇતિ, તેષાં વિપરીતદૃષ્ટીનામ્ । ભગવાનાહ - દેશેમે ગુણાશ્છત્રાદીનામ્ । અનેનાપિ તાવત્સુખેન પુણ્યાનિ કુર્વન્તુ । તત્તેષાં ભવિષ્યતિ દીર્ઘરાત્રં હિતાય સુખાય । અપિ ચ સર્વે ઽપિ ગુણા એતેષ્વેવાન્તર્ગતાઃ ઉચ્યન્તે । કથં પુનર્ભગવતિ કૃતઃ પ્રસાદો ઽચિન્ત્ય ઇતિ? ઉચ્યતે । યથા અત્રૈવ કર્મવિભઙ્ગે ઉક્તમ્, એવમન્યેષુ સૂત્રાન્તેષુ । અપિ તુ મન્દબુદ્ધીનામર્થાય પુનરુક્તં ક્રિયતે । યથા કર્ણેસુમનઃપ્રભૃતીનાં સ્થવિરાણામ્ -
એકપુષ્પપ્રદાનેન અશીતિકલ્પકોટયઃ ।
ઇદં અશ્રદ્ધાનીયમ્ । એવમચિન્ત્યો વિપાકઃ । તથા અશોકપ્રભૃતીનાં પાંશુદાનેન ચક્રવર્તિરાજ્યં સ્રોતાપત્તિફલં (ચ) ઇદમચિન્ત્યમશ્રદ્ધેયં ચ । તથા ચ અનિરુદ્ધપ્રભૃતીનાં ચૈકપિણ્ડપાતપ્રદાનેન ચક્રવર્તિરાજ્યં સપ્ત દેવરાજ્યાનિ પશ્ચિમે ચ ભવે ઽર્હત્ત્વં ચ પ્રાપ્તમ્ । એવમાદીનિ ચ બહૂનિ વક્તવ્યાનિ । અપિ ચ । એકેનાચિન્તનીયેન સર્વમાક્રામ્યતિ । યથોક્તં ભગવતા અભિધર્મે બાલકાણ્ડસૂત્રે - એકચિત્તપ્રસાદસ્ય વિપાકો વર્ણિતઃ - યદિ આનન્દ સંસારે સંસરતઃ એકચિત્તપ્રસાદસ્ય વિપાકેન સપ્તકૃત્વઃ પરનિર્મિત વ શવર્તિષુ ( ક્વુ, વૈદ્ય 213 ) દેવપુત્રો રાજ્યં કારયતિ, સપ્તકૃત્વો નિર્માણરતિષુ । સપ્તકૃત્વઃ સુખિતેષુ । સપ્તકૃત્વો યામેષુ દેવેષુ ભૂત્વા રાજ્યં કારયતિ । ષટ્ ત્રિંશદિન્દ્રરાજ્યાનિ કારયતિ । દ્વાસપ્તતિમહારાજિકેષુ દેવેષુ કારયતિ । ચક્રવર્તિરાજ્યાનાં કોટિકોટીનાં રાજ્યાનિ કારયતિ । યદિ ન રાજ્યં તત ઇદમેકચિત્તપ્રસાદસ્ય ફલમ્ । અપિ ચ સર્વશ્રાવકબુદ્ધેનાપિ ભૂયતે । યથા દીપંકરેણ બુદ્ધેન દીપમાલાયાઃ પ્રદાનેન બુદ્ધત્વં પ્રાપ્તમ્ । ઇદમપ્યશ્રદ્ધાનામશ્રદ્ધાનીયમ્ । એવંરૂપાણિ કર્માણિ, યાનિ લોકે ન પ્રશ્રદ્દધતિ । તેષામશ્રદ્ધાનાં હીનાધિમુક્તિકાનાં ભગવાનાહ - દશેમે ગુણાશ્ચૈત્યવન્દનાયાશ્ચ । વિસ્તરઃ । ગુણપૂર્ણાનાં તુ બુદ્ધમાહાત્મ્યં ન કેવલમગ્રતાસૂત્રે । ઉક્તં ચ યથા બ્રાહ્મણસૂત્રે - અગ્રો ઽહં હિ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો લોકે । ઇતિ સૂત્રં યોજ્યમ્ । યથા ચ ભગવાન્ કોટુસ્ય મહર્ષેઃ શેલસ્ય ચ તાપસસ્ય વિનયાર્થમાશ્રમં ગતઃ । તાભ્યાં ચ ભક્તેન નિમન્ત્રિતઃ । તાભ્યાં ચ ભગવાન્ જ્ઞાત્વેદમુદાનમુદાનીતવાન્ -
અગ્નિહોત્રમુખા વેદા ગાયત્રી છન્દસાં મુખમ્ ।
રાજા મુખં મનુષ્યાણાં નદીનાં સાગરો મુખમ્ ॥
નક્ષત્રાણાં મુખં આદિત્યસ્તપતાં મુખમ્ ।
પુણ્યમાકાઙ્ક્ષમાણાનાં સંબુદ્ધો યતતાં મુખમ્ ॥
એતદ્દર્શયતિ ભગવાન્ । યથા સર્વેષાં યજ્ઞાનાં જાયમાનાનામગ્નિહોત્રં મુખમ્ । વેદાનાં ગાયત્રી મુખમ્ । સર્વેષાં પુરુષાણાં રાજા મુખમ્ । નદીનાં સાગરઃ શ્રેષ્ઠઃ । નક્ષત્રાણાં ચન્દ્રમા અગ્ર્યઃ । તપતામાદિત્યઃ પ્રધાનઃ સાહસ્રાણાં લોકધાતૂનામવભાસયતિ । એવં યશ્ચિન્તયતિ - અસ્મિન્નેકપુરુષે દત્તં મહાફલમિતિ । ભગવાનાહ - સંબુદ્ધો દક્ષિણેયાનામગ્ર્ય ઇતિ । અનેનાપિ કારણેન ભગવાનગ્ર્ય । એતત્સૂત્રમપ્યાગમે બ્રાહ્મણનિપાતે વિસ્તરેણ પ્રત્યવગન્તવ્યમ્ । યથા ચ ભગવતા એતદગ્રે દક્ષિણાવિભઙ્ગે સૂત્ર ઉક્તમ્ - એતદગ્રમાનન્દ પ્રતિપુદ્ગલિકાનાં દક્ષિણીયાનાં યદિદં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । એવમગ્ર્યતા ભગવતો વક્તવ્યા । યથા ચ મહાસમાજીયે પરિનિર્વાણાદિસૂત્રેષુ દ્વાદશયોજનિકો દેવાનાં સંનિપાતઃ । યથા મહાપ્રાતિહાર્યે ઽકનિષ્ઠિકાદિભિર્દેવૈઃ પૂજિતઃ । મહાપ્રાતિહાર્યં ચ દૃષ્ટ્વા અનેકાનિ તીર્થકરશતાનિ પ્રવ્રજિતાનિ । યથા ચ તાપસા ઉરુબિલ્વાકાશ્યપપ્રભૃતયઃ પ્રવ્રજિતાઃ । પરિવ્રાજકાશ્ચ શારિપુત્રમૌદ્ગલ્યાયનપ્રભૃતયઃ પ્રવ્રજિતાઃ । બ્રાહ્મણાઅશ્ચ બ્રહ્માયુ(પૂરશાયિનો) વસિષ્ઠભારદ્વાજપ્રભૃતયો ઽભિપ્રસન્નાઃ । તથા રાજાનઃ પ્રસેનજિદ્બિમ્બસારપ્રભૃતયઃ, ગૃહપતયઃ અનાથપિણ્ડદઘોષિલપ્રભૃતયઃ । એવં દેવાનાં યે ઽગ્ર્યા મનુષ્યાણાં ચ, તે ઽભિપ્રસન્ના ભગવતિ । અનેનાપિ કારણેન ભગવાન્ અગ્ર્યઃ । અપિ ચ યથૈકોત્તરિકાગ્રતાસૂત્ર ઉક્તમ્ - અગ્રધર્મસમન્વાગતો દેવભૂતમનુષ્યાગ્ર્યઃ પ્રાપ્તઃ પ્રમોદિતઃ । એતદુક્તં ભવતિ - નિર્વાણગામી ધર્મો ઽધિગતઃ । તેનઃ કારણેનાગ્ર્યઃ । કિં કારણં પૂર્વમપિ બોધિસત્ત્વભૂતં દેવા ઉપસંક્રાન્તાઃ । યથા ગોવિન્દસૂત્રે, શતવર્ગે ચ તાપસસૂત્રે ઇન્દ્ર ઉપસંક્રાન્તઃ । નનુ તદા અગ્રધર્મસમન્વાગતઃ, સાંપ્રતં નિર્વાણગામી માર્ગો ઽધિગતઃ । તેનાગ્ર્યઃ । એવમપિ દેશિતા ધર્માઃ । કેચિદાહુઃ - ( ક્વુ, વૈદ્ય 214 ) બુદ્ધઃ પરિનિર્વૃતો મોક્ષં પ્રાપ્તઃ । તસ્ય યત્ સ્તૂપે દત્તં પ્રતિમાયાં વા ધૂપપુષ્પાદિકં કઃ પ્રતિગૃહ્ણાતિઃ? યદા બુદ્ધઃ પરિનિર્વૃત એવોચ્યતે । અશ્રદ્ધૈતદ્વાક્યમ્, પુરતો વા પાપતરમ્, યેષાં બુદ્ધશાસનસિદ્ધાન્તો ન વિદિતઃ । ય એષ ધર્મો ભગવતા દિશતઃ, એતદ્ભગવતઃ શરીરમ્

। સ ચાદ્ય તિષ્ઠતિ । તસ્મિન્નન્તર્હિતે બુદ્ધઃ પરિનિર્વૃતો ભવિષ્યતિ । યાવદ્ધર્મસ્તિષ્ઠતિ તાવદ્બુદ્ધો ન પરિનિર્વાપયતિ । કિં કારણમ્? ધર્મશરીરં ભગવતઃ શરીરં પારમાર્થિકમ્ । તેન ધર્મેણ યદા દેશિતેન સ્રોતાપત્તિફલં પ્રાપ્સ્યતે, સકૃદાગામિફલમ્, અનાગામિફલમ્, અનાગામિફલં ચ અર્હત્ત્વં(ચ) । એતદર્થં ચાસ્માકં પ્રવ્રજ્યા ફલપ્રાપ્તિનિમિત્તમ્ । બુદ્ધસ્તિષ્ઠતિફલાનિ પ્રાપ્સ્યન્તે । ન પરિનિર્વૃતઃ । તત્રાયં દોષઃ સ્યાત્ । અસ્માકં ત્વદ્યાપિ ફલાનિ પ્રાપ્સ્યન્તે । ન પરિનિર્વૃતઃ । તત્રાયં દોષઃ સ્યાત્ । અસ્માકં ત્વદ્યાપિ ફલાનિ પ્રાપ્યન્તે । આરબ્ધવીર્યાણાં ન કિંચિદ્ દુષ્કરમ્ । બુદ્ધે તિષ્ઠમાને કર્તવ્યમેતત્સર્વં ક્રિયતે । અનેનાપિ કારણેન જ્ઞેયં ધર્મશરીરસ્તથાગત ઇતિ । યથા મહાપરિનિર્વાણસૂત્રે ઉક્તમ્ - સ્યાદેવમાનન્દ યુષ્માકં પરિનિર્વૃતો ભગવાન્ । અદ્યાગ્રે નાસ્તિ શાસ્તેતિ । નૈતદેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અદ્યાગ્રે વઃ આનન્દ સૂત્રાન્તઃ શાસ્તા । એવં ભગવતા સૂત્રાભિધર્મવિનયા દત્તાઃ । અદ્યાગ્રે ચૈષ બુદ્ધઃ । એતદ્દર્શયતિ । ભગવાન્ । તથા ન કિંચિન્માતાપિતૃસંભવેન શરીરેણ કાર્યં ક્રિયતે । એતદ્દર્શયતિ । યદાહં ગૃહ આવાસવસિતઃ, ન તદા મયા કશ્ચિદ્ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધઃ । તસ્માન્ન માતાપિતૃસંભવં શરીરં બુદ્ધઃ । યદા ત્વહમેકોનત્રિંશદ્વર્ષાદ્ગૃહાન્નિર્ગતઃ, યે દુઃખેન ધર્મમિચ્છન્તિ તે દુષ્કરચર્યયા વિસ્માપિતાઃ । ન ચ મે કશ્ચિદ્દુઃખેન ધર્મે ઽધિગતઃ । યથા રોમહર્ષણીયસૂત્રે ઉક્તાઃ, તથા પ્રત્યવગન્તવ્યાઃ । ષડ્વર્ષાણિ દુષ્કરં કૃતમ્ । ન ચ તેન કશ્ચિદ્ધર્મો ઽધિગતઃ । પશ્ચાન્મયા ભોજનં ભુક્તં શરીરબલં ચ પ્રાપ્ય વૈશાખમાસપૂર્ણપઞ્ચદશ્યાં બોધિમૂલે નિષણ્ણેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ પ્રાપ્તા । વારાણસ્યાં ગત્વા ધર્મચક્ર પ્રવર્તિતમ્ । તેન ધર્મેણ ફલાધિગમઃ ક્રિયતે । સ ચા - - - - તિ । અનેનાપિ કારણેન ધર્મકાયાસ્તથાગતાઃ । યથા વિનયે પાઠઃ । ભગવન્તં ભગવતો માતૃષ્વસાહ - જીવન્તુ ભવન્ત ભગ - - - - - - । યત્તુ ભગવતોક્તમ્ - - - - ન તે ઽહં ગૌતમિ પુરેવ વક્તવ્યઃ । સાહ - અથ કથં ભગવાન્ વક્તવ્યઃ? ભગવાનાહ - એવં વક્તવ્યમ્ - દી(ર્ઘરાત્રં ભગવ)તો ધર્મસ્તિષ્ઠતુ । એતદ્દર્શયતિ - ન મમ માતાપિતૃસંભવેન શરીરેણ કિંચિન્નિષ્ઠા । અતો ધર્મશરીરં મે દીર્ઘરાત્રં
તિષ્ઠતુ । યાનિ મયા સંસારે દુષ્કરસહસ્રાણિ કૃતાનિ, તાન્યતીવ ધર્મસ્યાર્થાય । અનેનાપિ કારણેન ય એવ ભગવતઃ શરીરં - - - । મહાપરિનિર્વાણસૂત્રે ઉક્તમ્ - આગતા આનન્દ દેવાઃ, દિવ્યાનિ ચ ચન્દનચૂર્ણાનિ ગૃહ્ય, દિવ્યાનિ ચ માન્દારવાણિ પુષ્પાણિ, દિવ્યાનિ - - - - - - નન્દ એવં તથાગતઃ સત્કૃતો ભવતિ ગુરુકૃતો માનિતો વા પૂજિતો વા । યઃ પુનઃ કશ્ચિદાનન્દ મમ શાસને ઽપ્રમત્તો વિહરતિ, આ - - - - કુરુતે ધર્મં ધારયતિ, તેનાહં સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો ભવામિ । એતદ્દર્શયતિ । કાશ્યપસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધ(સ્ય ભિક્ષુ) ભિક્ષુણીભિરુપાસકોપાસિકાભિઃ । (તં ચ) શરીરપૂજા કૃતા, ન ધર્મો ધારિતઃ । યાવદ્ધર્મો ઽન્તર્હિતઃ । એવમાપૂર્યમપ્યેવં કરિ - - - - - - - (અપ)ચયિતવ્યઃ । એતન્મમ શરીરમ્ । એતદ્દર્શયતિ - ( ક્વુ, વૈદ્ય 215 ) મયિ પરિનિર્વૃતે યત્કર્તવ્યમ્ । ધર્મં સત્કરિષ્યત એવોક્તમ્ । ધર્મકાયાસ્ત(થાગતાઃ) । મહાપરિનિવાણે આર્યાનન્દઃ પૃચ્છતિ - કથમસ્માભિર્ભગવતિ પરિનિર્વૃતે ભગવચ્છરીરપ્રતિપત્તિઃ કાર્યા? ભગવાનાહ - અલ્પોત્સુકૈર્યુષ્માભિર્ભવિતવ્યમ્ । ઉપાસકાઃ શરીરં યથા જ્ઞાસ્યન્તિ, તથા કરિષ્યન્તિ । એતદ્દર્શયતિ - યદેતદ્ધર્મશરીરમ્, એતદ્યુષ્માભિઃ પરિપાલિતવ્યમ્ । ઉપાસકાબહુવ્યગ્રાઃ । અસમર્થ ધર્મધારણં કર્તુમ્ । અનેન ચિરસ્થિતેનાહં ચિરસ્થિતિકો ભવિષ્યામીતિ । યથા ચ દેવાવતારસૂત્રે ઉત્પલવર્ણાભિક્ષુણ્યા ચક્રવર્તિરૂપં નિર્માય ભગવાન્ દેવલોકાવતીર્ણઃ પ્રથમં વન્દિતઃ । સા તુષ્ટા । મયા ભગવાન્ પ્રથમં વન્દિતઃ । તસ્યાશ્ચ ( - - - - - - - ) તં જ્ઞાત્વા સ્રોતાપત્તિફલં પ્રાપ્તમ્ । એતદ્દર્શયતિ - ન માતાપિતૃસંભવેન શરીરેણ વર્ણિતેન વન્દિતો ભવામિ । યેન ફલં પ્રાપ્તં વન્દિતઃ । એતદર્થમેવ ચ તત્ર ગાથોક્તાઃ -
મનુષ્યપ્રતિલાભેન સ્વર્ગાણાં ગમનેન ચ ।
પૃથિવ્યામેકરાજ્યં ચ સ્રોતાપત્તિફલં પરમ્ ॥
અનેનાપિ કારણેન ધર્મ એવ ભગવતઃ શરીરમ્ । યથા ચ બોધિમૂલસૂત્રે ભગવાનયોધ્યાયાં વિહરતિ । અથ પશ્ચિમેષુ જનપદેષુ દ્વૌ ભિક્ષૂ પ્રતિવસતઃ સખાયૌ । તૌ ભગવદ્દર્શનાય પ્રસ્થિતૌ । મહાટવ્યાં પ્રપન્નૌ । તૃષાર્તાભ્યાં તાભ્યાં પાનીયં પ્રાપ્તમ્ । એકેન તૃષિતેન પીતમ્ । દ્વિતીય આહ - નાહં ભગવતઃ શિક્ષામતિક્રમિષ્યામિ । અપરિસ્રાવં સપ્રાણકમેતત્પાનીયમિતિ । ધર્મશ્ચ ભગવતઃ શરીરમ્ । તમનુપાલયતા દૃષ્ટ એવ મયા ભગવાન્ । સ તૃષાર્તો ભગવન્તં નમસ્કુર્વન્ કાલગતઃ, પ્રસન્નચિત્તશ્ચ દેવેષૂપપન્નઃ । દ્વિતીયો ભિક્ષુઃ સપ્રમાણકં પાનીયં પીત્વા અનુપૂર્વેણ બહુભિર્દિવસૈર્ભગવતઃ સમીપં ગતઃ । સ ચ દેવેષૂપપન્નો ભિક્ષુઃ પૂર્વં ગતઃ । યેન સપ્રાણકં પાનીયં પીતઃ તસ્ય ભિક્ષોર્ભગવતા માતાપિતૃસઃભવઃ શરીરઃ દર્શિતમ્ - એતન્મમ શરીરઃ પશ્ય । સ ચ દેવલોકોપપન્નો ભિક્ષુર્ભગવતોક્તઃ - દર્શય શરીરઃ તે । દેવપુત્રશરીરઃ દિવ્યઃ દર્શિતમ્ । સ ભિક્ષુઃ સઃવિગ્નઃ પૃચ્છતિ - ભગવન્, કિમિદમ્? ભગવાનાહ - ય એષ દેવપુત્રો ઽનેન તૃષ્ણાર્તેન સપ્રાણકમુદકઃ ન પીતમ્ । મયા યથોક્તા શિક્ષા રક્ષિતા । એષ દ્વિતીયો માતાપિતૃસઃભવઃ શરીરઃ દ્રષ્ટુકામઃ સપ્રણાકઃ પાનીયઃ પીત્વા એતસ્ય મયા માતાપિતૃસઃભવઃ શરીરઃ દર્શિતમ્ - એતચ્છરીરઃ પશ્ય । યદ્યનેન કશ્ચિદ્ગુણો ન દૃષ્ટઃ, તેન ચ માતાપિતૃસઃભવમેતચ્છરીરઃ દૃષ્ટમ્, ન તેનાહઃ દૃષ્ટઃ । એતદર્થમેવ ગાથોક્તા -
ચીવરકર્ણકઃ ચેન્નિશ્રાય આક્રમન્તિ પદે પદે ।
અપરાધેન તિષ્ઠન્તિ ન તે બુદ્ધસ્ય સાન્તિકે ॥
યોજનાનાં સહસ્રેષુ યે શ્રુત્વા ન સુભાષિતમ્ ।
તદર્થં પ્રતિપદ્યન્તિ તે વૈ બુદ્ધસ્ય સાન્તિકે ॥

યથા ચ ભગવાન્ ધર્મપ્રીત્યર્થં નન્દકસ્ય ભિક્ષાધર્મશ્રાવણાયોપસંક્રાન્તઃ । યથા ચોપસ્થાપનકસૂત્રે ઉક્તમ્ - પર્યેષત ભિક્ષવઃ । ઉપસ્થાપયતિ ધર્મં ચ મે ધારયિષ્યતિ । સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણમિતિવૃત્તં ગાથોદાનમ્ । એવં નવાઙ્ગશાસનં યો મમ ધારયતિ, તં માર્ગયત । ન માતા પિ તૃસંભવસ્ય ( ક્વુ, વૈદ્ય 216 ) શરીરસ્ય ઉપસ્થાપકં માર્ગયત । કિં કારણમ્? યથોક્તં ઋદ્ધિપાદનિપાતે મૃગારમાતુઃ પ્રાસાદે - એવં ભાવિતેષુ ભિક્ષવસ્તથાગતશ્ચતુર્ષુ ઋદ્ધિપાદેષુ કલ્પં વા તિષ્ઠેત્ કલ્પાવશેષં વા । એતદ્દર્શયતિ - ન યૂયં સમર્થા મમ શરીરં કલ્પં વા ધારયિતુમ્ । એષ તુ ધર્મો ધારયિતવ્યઃ । એતન્મમ શરીરમ્ । યથા ચ મહાદેવસૂત્રે ઉક્તમ્ - મા મમ ભવિષ્યથ પશ્ચિમ - - - - । - - - - - - - - ત્મનાં યદિદં કૌણ્ડિન્યઃ । મહાપ્રજ્ઞાનાં સારિપુત્રઃ । ઋદ્ધિમતાં મૌદ્ગલ્યાયનઃ । યાવદ્દક્ષિણેયાનાં સુભૂતિઃ કુલપુત્રઃ । એવં સર્વસૂત્રં વક્તવ્યમ્ । ભિક્ષુણીનામગ્રતાસૂત્રે ઉક્તમ્, એવમુપાસકાનામુપાસિકાનામગ્રતાસૂત્રે ઉક્તમ્ । તથા ચતુષ્પર્ષદસૂત્રમ્ -
ભિક્ષવઃ । વ્યક્તો વિનીતઃ વિશારદઃ । બહુશ્રુતઃ । ધર્મકથિકઃ । ધર્માર્થપ્રતિપન્નઃ સંઘં શોભયતિ । ભિક્ષુણી । ઉપાસકઃ । ઉપાસિકા । ભિક્ષવઃ । વ્યક્તા વિનીતા વિશારદા બહુશ્રુતા ધાર્મિકા ધર્માર્થપ્રતિપન્નાઃ સંઘં શોભયન્તિ । તદપિ સૂત્રં વક્તવ્યમ્ । અપિ ચ । એકપુદ્ગલે ઽપિ તાવચ્ચ અસ્માકં વીતરાગે ઽપ્રમેયા દક્ષિણા । યથોક્તમુગ્રસૂત્રે - પશ્યોગ્ર ભિક્ષુઃ ચીવરેણ પ્રાવૃતેનાપ્રમાણં સમાધિમુપસંપદ્ય વિહરતિ । અપ્રમેયસ્તસ્ય પુણ્યસ્ય પુણ્યાભિષ્યન્દઃ । કુશલાભિષ્યન્દઃ સુખસ્યાહારઃ । તથા પિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યં પરિભુક્ત્વા અપ્રમાણં સમાધિમુપસંપદ્ય વિહરતિ । તદ્યથોગ્ર ગૃહપતે સંબહુલા મહાનદ્ય એકીભાવં ગચ્છન્તિ । ન શક્યં તે ઉદકં પરિસંખ્યાતુમ્ । અથ ચ પુનરપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો મહાનુદકસ્કન્ધઃ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છન્તિ । કતમા મહાનદ્યઃ? ગઙ્ગા યમુના સરયૂ આર્યવતી મહી । ન શક્યં તદુદકં પરિસંખ્યાતુમ્ । અથ ચ પુનરપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો મહાનુદકસ્કન્ધઃ સંખ્યાં ગચ્છન્તિ । એવમેવોગ્ર પશ્ય ભિક્ષુઃ ચીવરં પરિભુઞ્જન્નપ્રમાણં સમાધિમુપસંપદ્ય વિહરતિ । એવં પિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનભૈષજ્યં પરિભુઞ્જન્નપ્રમાણં સમાધિમુપસંપદ્ય વિહરતિ । અપ્રમાણસ્તસ્ય પુણ્યસ્ય પુણ્યાભિષ્યન્દઃ કુશલાભિષ્યન્દઃ સુખસ્યાહારઃ । એવમેવ પુદ્ગલે ઽપિ તાવચ્છીલવતિ અસ્માકં દત્તમપ્રમેયફલં ભવતિ । તથા આરામદાનવિહારદાનાનિ । વેલામસૂત્રે, દક્ષિણાસૂત્રે વિસ્તરઃ પ્રત્યવગન્તવ્યઃ । તથા પરિનિર્વૃતસ્ય ભગવતઃ સ્તૂપે કૃતાયાઃ પૂજાયા અપ્રમેયો વિપાકઃ । યથોક્તં કર્મવિભઙ્ગે - દશાનુશંસાસ્તથાગતપૂજાયાઃ । કિં કારણમ્? યઃ કશ્ચિદ્દાનપતિઃ, સ મહાભોગવત્તાં વા પ્રાર્થયન્ દાનં દદાતિ, સ્વર્ગસુખં વા ચિન્તયન્, મોક્ષનિમિત્તં વા । તચ્ચ સર્વમુક્તમ્ - યથા મહાભોગશ્ચ ભવતિ । સ્વર્ગેષૂપપદ્યતે । ક્ષિપ્રં ચ પરિનિર્વાતિ । એવમપ્રમેયઃ સ્તૂપે કૃતાધિકારસ્ય વિપાકઃ । ન યથાન્યેષાં વાક્યાનાં દેવદત્તમનેન ગૃહ્ણાતિ । અસ્તિ કર્મ અસ્માકં યઃ સ્તૂપે દત્તમપહરતિ, તસ્યાપરિમાણં પાપમ્ । તેષામુપમાનં ન તેષાં પ્રમાણં ક્રિયતે । યત્કિંચિદસ્મિન્ પૃથિવીમણ્ડલે સર્વસત્ત્વાનાં હિરણ્યસુવર્ણં ધનધાન્યં
વસ્ત્રાલંકારાદિઃ, તસ્ય સર્વસ્ય યઃ કશ્ચિદપહારં કરોતિ, તસ્માત્પાપાત્પ્રભૂતતરં પાપં યઃ સ્તૂપે દત્તમપહરતિ । એષો ઽસ્માકં સિદ્ધાન્તઃ - યત્સ્તૂપે દત્તં તત્સ્તૂપે એવ યોજ્યમ્ । યત્સંઘે, તત્સંઘે એવોપયોજ્યમ્ । એષ સ્વસિદ્ધાન્તઃ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । યથાસ્માકં ભગવાન્ તિષ્ઠતિ, તસ્મિંશ્ચ કૃતો ઽધિકારો ઽપ્રમેયવિપાકઃ । કથં પુનર્બાહ્યા યે દેવાસ્તેષાં દત્તે કિં પુણ્યં ફલતે? ( ક્વુ, વૈદ્ય 217 ) એવં સંપ્રતિપન્નાઃ । બુદ્ધઃ પરિનિર્વૃતઃ । અસ્માકં દેવાસ્તિષ્ઠન્તિ । એવં ચ બ્રૂમઃ - યસ્તિષ્ઠતિ યદેવ ભક્તા વા ધૂપં વા પુષ્પં વા ગન્ધં વા દીપં વા ભોજનં વા વસ્ત્રં વા અલંકારં વા હિરણ્યં વા સુવર્ણં વા પ્રયચ્છન્તિ, કિમયં હસ્તેન હસ્તં ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ? અથ ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ, બુદ્ધસ્ય તેષાં ચ કઃ પ્રતિવિશેષઃ? અથ મતમ્ - દેવાનાં વા અર્ચાસ્તેષાં પ્રતિકૃતયઃ પૂજ્યન્તે । અસ્માપમપિ બુદ્ધસ્ય ધર્મશરીરં તિષ્ઠતિ । ગુણાશ્ચ પૂજ્યન્તે । પ્રતિમાસુ યે ધૂપં ગન્ધં પુષ્પં પ્રતિયચ્છન્તિ । એવં કૃતે ઽસ્માકમેવ દત્તે સ્તૂપેષુ પુણ્યમસ્તિ । પૂજ્યન્તે । યસ્માન્ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ, તસ્માન્નાસ્તિ દેવાઃ । અથાસ્તિ દેવાઃ, કસ્માન્ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ? કિં કારણમ્? ઉક્તં ભગવતા - ત્રયાણાં સમવાયેન દક્ષિણા મહાફલા ભવતિ । યદિ તાવદ્દાતા ભવતિ, યચ્ચ દ્રવ્યં દાતવ્યં હિરણ્યસુવર્ણાદિ તચ્ચ ભવતિ, યે દક્ષિણીયાઃ । પ્રતિગ્રાહકાઃ દેવા મનુષ્યા વા । એવં તેષાં ત્રયાણામપિ સમવાયૈઃ । ન દાનપ્રતિદાનં હસ્તેન હસ્તં દત્તં મહાફલં ભવતિ । યદ્યસ્ત્યેવ, કિં ચ ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ? તદ્ભક્તાનામ્ । અથ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ, તદ્ભક્તાનામ્ । અથ ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ, કિં કૃત્વા? અથ યુક્તં ચ ભક્તાનામેવં ક્રોધઃ કારણમ્ । અથ તેષાં સત્યં નાસ્માકં દેવઃ ક્રુદ્ધ ઇતિ । ઉચ્યતે । યદિ ન ક્રુદ્ધાઃ, કિમર્થં ન પ્રતિગૃહ્ણન્તિ? તસ્માન્નાસ્તિ સઃ । ઇદં તૃતીયં કારણમ્ । યચ્ચ તેષાં દેવાનાં દેવભક્તાઃ સુવર્ણં હિરણ્યં વા પાદમૂલે પ્રયચ્છન્તિ, એવં દેવસ્ય કો બન્ધો વા ઇતિ । તદ્યદિ તસ્ય ધૂપેષુ પુષ્પેષુ ગન્ધેષુ વા માલ્યકરે વોપયુજ્યતે । યેન તુ દત્તં તસ્ય પુણ્યફલમસ્તિ । અથ તદ્દ્રવ્યમન્યૈરેવ ગૃહીતમ્, યો દાતા તસ્ય પુણ્યફલં નાસ્તિ । યે ચ ગૃહ્ણન્તિ વયં દેવભક્તા દેવપાદોપજીવિનઃ

। દેવો વયં ચૈકમિતિ । તેષામદત્તદેવૈશ્વર્યે દેવદ્રવ્યાપહારે કિં કારણમ્? દેવદ્રવ્યમન્યેન ગ્રાહ્યમ્ । ઇહ દેવસ્ય સમો વા દ્રવ્યં ગૃહ્યેત્ પ્રતિવિશિષ્ટો વા? ન ચ દેવસ્ય કશ્ચિત્તુલ્યઃ, પ્રાગેવ વિશિષ્ટતરશ્ચ । તે પ્રતિવિશિષ્ટતરાઃ । કિં કારણમ્? યસ્માત્તે તસ્ય પ્રણિપાતં કુર્વન્તિ । દેવપાદે ચ સ્વપન્તિ । યદા તે વિશિષ્ટતરાઃ, કિમર્થં દેવઃ પ્રસાદ્યતે? અથ તત્ર દેવદ્રવ્યગ્રહણે પાપં નાસ્તિ, અન્યેષામપિઓ તસ્કરાણાં યે ચૌર્યેણ જીવન્તિ, તદ્દ્રવ્યપરસ્વાપહારં ચ કુર્વન્તિ, તેષામપિ પાપં નાસ્તિ । અથ માતા પિતા પુત્રો રાજા ભૃત્યઃચ યથાદ્રવ્યં યથાપૈત્ર્યં દ્રવ્યં પુત્રો ગૃહ્ણાતિ । ભૃત્યો વા રાજ્ઞો દ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ, તથા વયમપિ । એવમપ્યયુક્તમ્ । કિં કારણમ્? પુત્રસ્ય તુ પિતુર્દ્રવ્યં ગૃહ્ણતો મહાન્ પાતકઃ । અથ મતમ્ - રાજભૃત્યવદ્દ્રવ્યમિતિ । ઉચ્યતે । રાજા અદત્તાનાં ગૃહ્ણમાણં પુત્રં ચ પિઓતા ચ દદ્યાત્ પિતા, પ્રાગેવ ભૃત્યમ્ । તસ્માદસ્મદર્થં સો ઽયં દૃષ્ટાન્તઃ । યચ્ચૈવં સંપ્રતિપન્નાઃ - વયં દેવભક્તાસ્તત્પાદોપજીવિનશ્ચ, તસ્માદ્ગૃહ્ણીમ ઇતિ । તચ્ચાયુક્તમ્ । કિં કારણમ્? ન ચ દેવભક્તાસ્તે દેવદ્રવ્યં ગૃહ્ણન્તિ । અથ ગૃહ્ણન્તિ, ન તે તદ્ભક્તા ભવન્તિ । ન કશ્ચિદ્ભક્તિમાન્ દેવદ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ । ન તેષાં દેવભક્તિર્ભવતિ । દેવદ્રવ્યે તેષાં ભક્તિઃ । ન તેષાં કિંચિત્પાપં ન વિદ્યતે, યે ઽદત્તં ગૃહ્ણન્તિ । કિં કારણમ્? પૂર્વર્ષિભિર્મૂલે છિન્ને તપોવૃક્ષશાખાયાં યસ્ય લુપ્તપિતૃસ્નેહસ્તસ્યેતરો જનઃ । એતદુક્તં ભવતિ - યો ઽદત્તં દેવદ્રવ્યં ગૃહ્ણાતિ, ન તસ્ય કિંચિદકરણીયમ્ । કિં કારણમ્? ( ક્વુ, વૈદ્ય 218 ) ન તે ભક્તિમન્તઃ । અથ તે ભક્તિમન્તઃ, શત્રવઃ કે ખ્યાપિતા દેવસ્ય? અથ મતમ્ - યથા અમમાસ્તેન તેષાં દ્રવ્યં ન પ્રયોજનમ્ । ઉચ્યતે । અસ્તિ કેષાંચિદ્દેવાનાં શ્રુતિર્યથા દેવયજ્ઞવિધ્વંસનં પૃથિવ્યા અપહારશ્ચ કૃત ઇતિ । કસ્માત્તે ઽમમા ન ભવન્તિ? અસ્માદસ્માકમેવ દત્તં ન દેવસ્ય । ઉચ્યતે । દાનપતિના કિમર્થમ્? અસ્માકમેવ દત્તમ્ । યસ્માદુત્સૃજ્ય દેવસ્ય, તસ્માન્ન યુષ્માકં દત્તમ્ । અથ મતમ્ - દેવસ્યૈવ તુષ્ટિર્યદ્વયં ગૃહ્વીમઃ । કિમર્થં દેવેન સ દાતા નોક્તઃ - એષાં પ્રયચ્છ, એષાં દત્તો - - - - ભવિષ્યામીતિ । યસ્માદ્દાતા દેવેન નોક્તઃ, તૈશ્ચ ગૃહીતમ્, તસ્માદ્દાતુઃ પુણ્યફલં નાસ્તિ । યે ચ ગૃહ્ણન્તિ તેષામદત્તાદાનમ્
। અથ મતમ્ - દેવસ્ય પુણ્યે ચ - - - - તચ્ચાયુક્તમ્ । કિં કારણમ્? યસ્માદ્દેવેન તદ્ દ્રવ્યં સ્વયમેવ ગૃહ્ય હસ્તેન હસ્તં તેષાં ન પ્રતિપાદિતમ્ । યથોક્તં ભગવતા - ત્રયાણાં સમવાયેન દક્ષિણા મહાફલા ભવત્યેવેતિ । એવં કિં ન દત્તમ્? એવં ચૈતે વિશિષ્ટાઃ સમાનાદેવ । ઉચ્યતે - પરદ્રવ્યાપહારમપિ કરિષ્યતિ । અસ્તિ ચ કે - - - નાનાપિ જીવન્તિ । તત્પરદ્રવ્યમશક્તિતો ન ગૃહ્ણન્તિ । કેચિદ્રાજાદત્તભયાત્ । એતાનિ દેવાનાં ચ દેવભક્તાનાં ચ દેવધર્મસ્ય પ - - - - - કાનિ । અદ્યાપિ ચાત્ર ભૂતં વક્તવ્યમેતત્તાવદ્દેવસ્ય તીર્થયાત્રમપિ તેષાં કઃ પ્રતિગૃહ્ણતિ । તાસાં ચ નદીનાં ચ કૂલાનિ વિશાલાનિ પા - - - - કાલગતાઃ । યત્તીર્થેષુ શ્રાવયન્તિ કસ્તીર્થયાત્રાં તેષાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ? અથ મતમ્ - નદ્યાં સ્નાયામસ્તીર્થમુદ્દિશ્ય અસ્યા નદ્યાસ્તસ્માત્તીર્થ - - - - - યતે । સિદ્ધો ઽસ્મત્પક્ષઃ । કિં કારણમ્? અસ્માકં બુદ્ધસ્ય શરીરં તિષ્ઠતિ । ગુણાઃ પૂજ્યન્તે । સ્તૂપાનિ ચ ધૂપં પુષ્પં પ્રતિગૃહ્ણન્તિ । - - - - તા નદ્યઃ પૌરાણમાર્ગમુત્સૃજ્ય અનેન પૃથિવીપ્રદેશેન વહન્તિ । તે ચ ઋષયઃ કાલગતાઃ । તસ્માત્તેષાં ન કશ્ચિત્તીર્થયાત્રાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ । એવંવિધમેવ યે ઋષીણાં તે બ્રહ્મર્ષિણાં પૂજાપ્રભૃતયઃ । કિં કારણમ્? કેચિત્ તત્ર સંપ્રતિપન્નાઃ । બ્રહ્માસ્ય જાતિઃ । કેચિદાકાશ્યપીયં પૂજાઃ । કેષાંચિદીશ્વરઃ કર્તા । અપરે ત્વાહુઃ - પ્રજાપતિના સૃષ્ટાઃ પ્રજાઃ । તસ્ય બ્રહ્મણો મુખમ્ । બાહુસ્તુ ક્ષત્રિયાઃ । ઊરુભ્યાં વૈશ્યાઃ । પદ્ભ્યાં શૂદ્રાઃ । એવં તે સંપ્રતિપન્નાઃ । વયં બ્રૂમઃ - પૂર્વકાલતો દેવપરીક્ષિતા ઇદં પાપતરમશ્રોતવ્યં ચ । કિં કારણમ્? યે કિચન સત્ત્વા દ્વિપદા ચતુષ્પદા વા, તેષાં યોનિમુખાન્નિર્ગમઃ । કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રજાપતિયોનિચતુષ્ટયં ચ પ્રથમતઃ । ન ભગચતુષ્ટયમ્ । મનસા વિચિન્ત્યૈવ નિર્મિતાઃ । એવં ચ - - - - સર્વે મુખત એવ જાતાઃ । કથમેકપુરુષેણ વર્ણચતુષ્ટયં જાતમ્? યદિ ચ ચાતુર્વર્ણ્યં પ્રજાપતિના જાતમ્ । એતે વર્ણાશ્ચણ્ડાલમ્લેચ્છ - - - - યશ્ચ કુતઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ? તથા હસ્તિગવાશ્વાદયઃ । કિં કારણમ્? એષામત્ર નામગ્રહણં ન કૃતમ્ । કિમર્થં નોક્તમ્? મૂર્ધાતશ્ચ - - - - પાદતલાન્મ્લેચ્છાઃ । સ્ત્રિયઃ પૃષ્ઠતઃ । હસ્તિગવાશ્વાદીનિ પાદાઙ્ગુષ્ઠાજ્જાતાનિ
। અથ વા કિં નોક્તમ્ । મૂર્ધાદસુરા જાતાઃ હસ્તતઃ - - - તિ । યસ્માદેતેષાં ચ નામગ્રહણં ન કૃતમ્, તેન પ્રભૂતતરા મૃગપક્ષિપ્રભૃતયઃ । યસ્માદિદં પૂર્વાપરવિરુદ્ધમ્ । યદિદં ચ બ્રાહ્મણાઃ - - - - સમા । બ્રાહ્મણસ્ય પ્રથમઃ પુત્રો બ્રાહ્મણઃ । દ્વિતીયઃ ક્ષત્રિયઃ । તૃતીયો વૈશ્યઃ । ચતુર્થઃ શૂદ્રઃ । પઞ્ચમશ્ચાણ્ડાલઃ - - - - - તતો ન્યૂનતરાઃ । કિં કારણમ્? પ્રજાપતેઃ પુત્રચતુષ્ટયમ્ । તેષામપરિમિતાઃ પુત્રાઃ । એવં ક્ષત્રિયસ્યૈવ વૈશ્યસ્ય ( ક્વુ, વૈદ્ય 219 ) શૂદ્રસ્ય પ્રથમઃ પુત્રો બ્રાહ્મણઃ । દ્વિતીયઃ ક્ષત્રિયઃ । તૃતીયો વૈશ્યઃ । ચતુર્થઃ શૂદ્રઃ । પઞ્ચમશ્ચણ્ડાલઃ । શેષા ન્યૂનતરાઃ । કિં કારણમ્? બીજસદૃશં ફલમ્ । યથા પ્રજાપતેશ્ચતુર્વર્ણમ્, એવં તસ્ય પુત્રાણાં ગોત્રાણાં ચ ચતુર્વર્ણં ભવિષ્યતિ । અથ બ્રાહ્મણાનાં પુત્રાઃ સર્વે બ્રાહ્મણાઃ, તસ્માત્પ્રજાપતેસ્તે તુ વિશિષ્ટતરાઃ । યદિ ચ તે પ્રતિવિશિષ્ટતરાઃ પ્રજાપતિના, કિં પ્રયોજનમ્? અથ મતમ્ - પ્રજાપતિના બ્રાહ્મણા ન્યૂનતરા ઇતિ । તસ્માદ્બ્રાહ્મણસ્ય પ્રથમપુત્રઃ શૂદ્રઃ, શેષા ન્યૂનતરાઃ । યાવદ્બ્રહ્મણપુત્રી બ્રાહ્મણી યદ્યસ્ય મુખતો જાતા, તસ્માદગમ્યા । અથ પદ્ભ્યાં જાતા, શૂદ્રા । એવં તેષાં પ્રજાપતિપરીક્ષાયા અપરિમાણા દોષાઃ । અથ મતમ્ - પ્રજાપતિઃ સ્રષ્ટા । ઈશ્વરેણ કિં પ્રયોજનમ્? અથેશ્વરઃ કર્તા, કિં કારણમ્? યસ્માદુક્તમ્ - બ્રહ્મણેદં જગત્સૃષ્ટં લોકેશ્વરનિર્મિતં પ્રજાપતિકૃતં ચેતિ । સ કં સત્યં ભવેત્ । એવં તે ઽન્યોન્યવિરુદ્ધાસ્તીર્થકરા વિવદન્તિ । અથ મતમ્ - સહિતા ભૂત્વા પ્રજા નિર્મિણન્તિ, તદપ્યયુક્તમ્ । કિં કારણમ્? તે પ્રતિસામન્તરાજાનો યથાન્યોન્યાહંકારાઃ - અહં કર્તા, અહં કર્તેતિ । યથોક્તમ્ -
કર્મદ્વેષાભિભૂતાશ્ચ ત્રય એવં યદા ઇમે ।
અશાશ્વતસ્ય ચિત્તસ્ય તે નિર્માયુઃ કથં પ્રજાઃ ॥

એવં તે સહિતા ભૂત્વા અસમર્થાઃ પ્રજાનિર્માણે । એવં તેષાં માતાપિ । મહાદોષઃ કર્મણા ન કિંચિન્માત્રૈવ પ્રદર્શિતમ્ । અથ મતમ્ - અદ્યાપિ સાવકાશમ્, યસ્માન્નામગ્રહણં ન કૃતમ્ । ઉચ્યતે । અદ્ય નિરવકાશં યસ્માન્નામગ્રહણં ન કૃતમ્ । કિં કારણમ્? એકસ્ય દોષે દત્તે શેષા દોષા ભવન્તિ । એતદુક્તં ભવતિ - યદિ તવ બ્રાહ્મણાર્થં સહ કથાં કુર્યાત્, સ તસ્ય દોષો દાતવ્યઃ । યદિ ક્ષત્રિયેણ, યદિ વૈશ્યેન, યદિ શૂદ્રેણ સહ કથા ક્રિયતે, યદેવમાસૃત્ય શૂદ્રઃ કથાં કુર્યાત્ સહ વક્તવ્યમ્ । તસ્માદયં દોષઃ ઇત્યેવં નિરવકાશં કૃતં ભવતિ । ય એવં પ્રતિપન્નાઃ - બુદ્ધઃ પરિનિર્વૃતઃ, કસ્તાઃ પૂજાઃ પરિગૃહ્ણાતીતિ, તેષામેવ સ્વસિદ્ધાન્તદોષો વક્તવ્યઃ । તસ્માત્તેષામેવ પ્રતિસ્વં સ્વસિદ્ધાન્તાનાં દોષો દાતવ્યઃ । કિં કારણમ્? ન હ્યભિયુક્તસ્ય પશ્ચાત્પ્રત્યભિયોગઃ । તસ્માદનેકપ્રકારેણ તેષાં પૂર્વાભિયોગઃ કાર્ય ઇતિ । ન ચૈતદનર્થમુક્તમ્ । અત્રૈકોત્તરિકાસૂત્રં પ્રત્યવગન્તવ્યમ્ - ત્રીણીમાનિ ભિક્ષવઃ પ્રચ્છન્નવાહીનીતિ । કતમાનિ ત્રીણિ? માતૃગ્રામઃ કૂટકાર્ષાપણો બ્રાહ્મણાનાં સિદ્ધાન્તઃ । ત્રીણીમાનિ ભિક્ષવઃ વિવૃતાનિ શોભન્તિ ઇતિ । કતમાનિ ત્રીણિ? ચન્દ્રમણ્ડલં સૂર્યમણ્ડલં બુદ્ધવચનમ્ । ઇમાનિ ત્રીણિ વિવૃતાનિ શોભન્તિ । યાન્યેતાનિ પરીક્ષાકારણાનિ દેવપૂજાપ્રજાપતિપ્રભૃતીનાં સદા કાર્યમધિકૃત્ય ભગવતોક્તમ્ - બ્રાહ્મણાનાં સિદ્ધાન્તઃ પ્રચ્છન્નવાહી । મહાકર્મવિભઙ્ગ ઉચ્યતે - મહાન્તિ કર્માણિ । અત્ર વિસ્તરેણ વિભક્તાનિ । તસ્માન્મહાકર્મવિભઙ્ગઃ । સંગ્રહસારકર્મવિભઙ્ગસર્વસારકર્મણાં હીનોત્કૃષ્ટમધ્યમાનિ વિસ્તરેણ કથામુખાનિ દર્શિતાનિ । તસ્માદપિ મહાકર્મવિભઙ્ગઃ ગોત્રાન્તરીયાણામભિધર્મસંયુક્તેષુ ॥
મહાકર્મવિભઙ્ગો નામ સમાપ્તઃ ॥
યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતું તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધ એવં વાદી મહાશ્રમણઃ ॥
સ્યાદ્રાજા ધાર્મિકશ્ચ પ્રચુરગુણધૃતો ધર્મયુક્તશ્ચ સર્વે
કાલે વર્ષન્તુ મેઘાઃ સકલભયહરા રૌદ્રસંસારદુઃખાત્ ॥

ઉદકાનલચૌરેભ્યો મૂષિકેભ્યસ્તથૈવ ચ ।
રક્ષિતવ્યં પ્રયત્નેન મયા કષ્ટેન લેખિતમ્ ॥
યાદૃશં પુસ્તકં દૃષ્ટ્વા તાદૃશં લિખિતં મયા ।
યદિ શુદ્ધમશુદ્ધં વા મમ દોષો ન વિદ્યતે ॥
ભગ્નપૃષ્ઠકટિગ્રીવસ્તપ્તદૃષ્ટિરધોમુખઃ ।
રક્ષિતવ્યં પ્રયત્નેન જીવમિવ પ્રતિજ્ઞાય(જ્ઞયા) ।
શ્રેયો ઽસ્તુ । સંવત્ 531 માર્ગશિરોમાસે શુક્લપક્ષે ત્રયોદશ્યાં તિથૌ । રોહિણીનક્ષત્રે શુભઘટિ 2 સુકર્મયોગે ઽઙ્ગારવાસરે । ત્વ અનુરાધાફલપ્રાપ્તં ભવતુ ॥
શ્રીશ્રીરાજાધિરાજપરમેશ્વર પરમભટ્ટારક વિજયરાજ્યાઃ । યજમાનશ્રિયં બ્રૂમો યા શૃઙ્ગાઙ્ગલગે શ્રીશ્રી ષડક્ષરીમહાવિહારે શાક્યભિક્ષુશ્રી મમ લિખ્યતે ॥