કારણ્ડવ્યૂહ · ભાગ 16

અવલોકિતેશ્વરગુણ-કારણ્ડવ્યૂહઃ ।
ઓં નમો રત્નત્રયાય ॥
શ્રીઆર્યાવલોકિતેશ્વરાય બોધિસત્ત્વાય મહાસત્ત્વાય મહાકારુણિકાય ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,1:
1. જેતવનવિહારવર્ણનં પ્રથમં પ્રકરણમ્ ।

એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ સ્મ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમર્ધત્રયોદશભિર્ભિક્ષુશતૈઃ સંબહુલૈશ્ચ બોધિસત્ત્વશતસહસ્રૈઃ । તદ્યથા - વજ્રપાણિના ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । જ્ઞાનર્દશનેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । વજ્રસેનેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । ગુહગુપ્તેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । આકાશગર્ભેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સૂર્યગર્ભેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । અનિક્ષિપ્તઘુરેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । રત્નપાણિના ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સમન્તભદ્રેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । મહાસ્થામપ્રાપ્તેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિના ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સર્વશૂરેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । ભૈષજ્યસેનેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । અવલોકિતેશ્વરેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । વજ્રમતિના ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । સાગરમતિના ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । ધર્મધરેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । પૃથિવીવરલોચનેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । આશ્વાસહસ્તેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । મૈત્રેયેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન । એવંપ્રમુખૈરશીતિકોટ્યો બોધિસત્ત્વાઃ સંનિષણ્ણાઃ । અન્યે ચ દ્વાત્રિંશદ્દેવનિકાયા દેવપુત્રાઃ સંનિપતિતા મહેશ્વરનારાયણદેવપુત્રપૂર્વંગમાઃ । શક્રો દેવાનામિન્દ્રો બ્રહ્મા ચ સહાંપતિશ્ચન્દ્રાદિત્યવાયુવરુણાદયો દેવપુત્રાઃ સંનિપતિતાસ્તસ્મિન્ પર્ષદિ । અનેકાનિ ચ નાગરાજશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તદ્યથાùઉપલાલશ્ચ નાગરાજઃ । એલપત્રશ્ચ નાગરાજઃ । તિમિંગિરશ્ચ નાગરાજઃ । ગવાંપતિશ્ચ નાગરાજઃ । શતશીર્ષશ્ચ નાગરાજઃ । હુલ્લુરશ્ચ નાગરાજઃ । વહૂદકશ્ચ નાગરાજઃ । તક્ષકશ્ચ નાગરાજઃ । ગોશીર્ષશ્ચ નાગરાજઃ । મૃગશીર્ષશ્ચ નાગરાજઃ । નન્દોપનન્દૌ ચ નાગરાજૌ । વાત્સીપુત્રશ્ચ નાગરાજઃ । એવંપ્રમુખાણ્યનેકાનિ નાગરાજશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । અનેકાનિ ચ ગન્ધર્વરાજશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તદ્યથાùદુન્દુભિસ્વરશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । મનોજ્ઞસ્વરશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । સહસ્રભુજશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । સહાંપતિશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । શરીરપ્રહ્લાદનશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । નિર્નાદિતભૂર્યશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । અલંકારભૂષિતશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । કુમારદર્શનશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । સુબાહુયુક્તશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । ધર્મપ્રિયશ્ચ ગન્ધર્વરાજઃ । એવંપ્રમુખાણ્યનેકાનિ ગન્ધર્વરાજશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ તસ્મિન્ પર્ષદિ । અનેકાનિ ચ કિન્નરરાજશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તદ્યથા - સુમુખશ્ચ કિન્નરરાજઃ । રત્નકિરીટી ચ કિન્નરરાજઃ । સ્વાતિમુખશ્ચ કિન્નરરાજઃ । પ્રહસિતશ્ચ કિન્નરરાજઃ । ( વૈદ્ય 259 ) ચક્રવ્યૂહશ્ચ કિન્નરરાજઃ । પુષ્પાવકીર્ણશ્ચ કિન્નરરાજઃ । મણિશ્ચ કિન્નરરાજઃ । પ્રલમ્બોદરશ્ચ કિન્નરરાજઃ । દૃઢવીર્યશ્ચ કિન્નરરાજઃ । સુયોધનશ્ચ કિન્નરરાજઃ । શતમુખશ્ચ કિન્નરરાજઃ । દ્રુમશ્ચ કિન્નરરાજઃ । એવંપ્રમુખાણિ અનેકાનિ કિન્નરરાજશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ તસ્મિન્ પર્ષદિ । અનેકાશ્ચાપ્સરસઃશતસહસ્રાઃ સંનિપતિતાઃ । તદ્યથા - તિલોત્તમા નામાપ્સરસા । સુવ્યૂહા નામાપ્સરસા । સુવર્ણમેખલા નામાપ્સરસા । વિભૂષિતા નામાપ્સરસા । કર્ણધારા નામાપ્સરસા । અમૃતબિન્દુર્નામાપ્સરસા । પરિશોભિતકાયા નામાપ્સરસા । મણિપ્રસ્થનામાપ્સરસા । ચૂડકા નામાપ્સરસા । મૃદુકા નામાપ્સરસા । પઞ્ચભૂર્યાભિમુખા નામાપ્સરસા । રતિકરા નામાપ્સરસા । કાઞ્ચનમાલા નામાપ્સરસા । નીલોત્પલા નામાપ્સરસા । ધર્માભિમુખા નામાપ્સરસા । સક્રીડા નામાપ્સરસા । કૃત્સ્નાકરા નામાપ્સરસા । સુવ્યૂહમુખા નામાપ્સરસા । કેયૂરધરા નામાપ્સરસા । દાનંદદા નામાપ્સરસા । શશી નામાપ્સરસા । એવંપ્રમુખાણ્યનેકાપ્સરસઃશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ તસ્મિન્ પર્ષદિ । અનેકાનિ ચ નાગકન્યાશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તદ્યથા - વિભૂષણધરા નામ નાગકન્યા । સ્વાતિમુખા નામ નાગકન્યા । જયશ્રીર્નામ નાગકન્યા । વિજયશ્રીર્નામ નાગકન્યા । મુચિલિન્દા નામ નાગકન્યા । ત્રિજટા નામ નાગકન્યા । વિદ્યુલ્લોચના નામ નાગકન્યા । સ્વાતિગિરિર્નામ નાગકન્યા । શતપરિવારા નામ નાગકન્યા । વિદ્યુત્પ્રભા નામ નાગકન્યા । મહૌષધિર્નામ નાગકન્યા । જલબિન્દુર્નામ નાગકન્યા । એકશીર્ષા નામ નાગકન્યા । શતબાહુર્નામ નાગકન્યા । ગ્રસતી નામ નાગકન્યા । અનાકૃચ્છ્રગતા નામ નાગકન્યા । સુભૂષણા નામ નાગકન્યા । પાણ્ડલમેઘા નામ નાગકન્યા । રથાભિરુઢા નામ નાગકન્યા । ત્યાગગતા નામ નાગકન્યા । અભિન્નપરિવારા નામ નાગકન્યા । પુલિન્દા નામ નાગકન્યા । સાગરકુક્ષિર્નામ નાગકન્યા । છત્રમુખા નામ નાગકન્યા । ધર્મપીઠા નામ નાગકન્યા । મુખરા નામ નાગકન્યા । વીર્યા નામ નાગકન્યા । સાગરગમ્ભીરા નામ નાગકન્યા । મેરુશ્રીર્નામ નાગકન્યા । એવંપ્રમુખાણ્યનેકાનિ નાગકન્યા શતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ તસ્મિન્ પર્ષદિ । અનેકાનિ ચ ગન્ધર્વકન્યાશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તદ્યથા - પ્રિયમુખા નામ ગન્ધર્વકન્યા । પ્રિયંદદા નામ ગન્ધર્વકન્યા । સુદર્શના નામ ગન્ધર્વકન્યા । વજ્રશ્રીર્નામ ગન્ધર્વકન્યા । વજ્રમાલા નામ ગન્ધર્વકન્યા । અનાદર્શના નામ ગન્ધર્વકન્યા । સમાલિની નામ ગન્ધર્વકન્યા । વનસ્પતિર્નામ ગન્ધર્વકન્યા । શતપુષ્પા નામ ગન્ધર્વકન્યા । મુકુલિતા નામ ગન્ધર્વકન્યા । રત્નમાલા નામ ગન્ધર્વકન્યા । મુદિતપુષ્પા નામ ગન્ધર્વકન્યા । સુકુક્ષિર્નામ ગન્ધર્વકન્યા । રાજશ્રીર્નામ ગન્ધર્વકન્યા । દુન્દુભિર્નામ ગન્ધર્વકન્યા । શુભમાલા નામ ગન્ધર્વકન્યા । વિભૂષિતાલંકારા નામ ગન્ધર્વકન્યા । અભિનમિતા નામ ગન્ધર્વકન્યા । ધર્મકાઙ્ક્ષિણી નામ ગન્ધર્વકન્યા । ધર્મંદદા નામ ગન્ધર્વકન્યા । ઔદુમ્બરા નામ ગન્ધર્વકન્યા । શતાકારા નામ ગન્ધર્વકન્યા । પદ્માવતી નામ ગન્ધર્વકન્યા । ફલંદદા નામ ગન્ધર્વકન્યા । પદ્માલંકારા નામ ગન્ધર્વકન્યા । પરિશોભિતકાયા નામ ગન્ધર્વકન્યા । વિલાસેન્દ્રગામિની નામ ગન્ધર્વકન્યા । પૃથિવીંદદા નામ ( વૈદ્ય 260 ) ગન્ધર્વકન્યા । સિંહગામિની નામ ગન્ધર્વકન્યા । કુમુદપુષ્પા નામ ગન્ધર્વકન્યા । મનોરમા નામ ગન્ધર્વકન્યા । દાનંદદા નામ ગન્ધર્વકન્યા । દેવવચના નામ ગન્ધર્વકન્યા । ક્ષાન્તિપ્રિયા નામ ગન્ધર્વકન્યા । નિર્વાણપ્રિયા નામ ગન્ધર્વકન્યા । રત્નાઙ્કુરા નામ ગન્ધર્વકન્યા । ઇન્દ્રશ્રીર્નામ ગન્ધર્વકન્યા । ઇન્દ્રમઘશ્રીર્નામ ગન્ધર્વકન્યા । પ્રજાપતિનિવાસિની નામ ગન્ધર્વકન્યા । મૃગરાજિની નામ ગન્ધર્વકન્યા । સ્ફુરન્તશ્રીર્નામ ગન્ધર્વકન્યા । જ્વલન્તશિખરા નામ ગન્ધર્વકન્યા । રાગપરિમુક્તા નામ ગન્ધર્વકન્યા । દ્વેષપરિમુક્તા નામ ગન્ધર્વકન્યા । મોહપરિમુક્તા નામ ગન્ધર્વકન્યા । સુજનપરિવારા નામ

ગન્ધર્વકન્યા । રત્નપીઠા નામ ગન્ધર્વકન્યા । આગમનગમના નામ ગન્ધર્વકન્યા । અગ્નિપ્રભા નામ ગન્ધર્વકન્યા । ચન્દ્રબિમ્બપ્રભા નામ ગન્ધર્વકન્યા । સૂર્યલોચના નામ ગન્ધર્વકન્યા । સુવચા નામ ગન્ધર્વકન્યા । એવંપ્રમુખાણ્યનેકાનિ ગન્ધર્વકન્યાશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ તસ્મિન્ પર્ષદિ । અનેકાનિ ચ કિન્નરકન્યાશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તદ્યથા - મનસા નામ કિન્નરકન્યા । માનસી નામ કિન્નરકન્યા । વાયુવેગા નામ કિન્નરકન્યા । વરુણવેગા નામ કિન્નરકન્યા । આકાશપ્લવા નામ કિન્નરકન્યા । વેગજવા નામ કિન્નરકન્યા । લક્ષ્મીંદદા નામ કિન્નરકન્યા । સુદંષ્ટ્રા નામ કિન્નરકન્યા । અચલશ્રીર્નામ કિન્નરકન્યા । ધાતુપ્રિયા નામ કિન્નરકન્યા । અવલોકિતલક્ષ્મીર્નામ કિન્નરકન્યા । કુટિલા નામ કિન્નરકન્યા । વજ્રમુષ્ટિર્નામ કિન્નરકન્યા । કપિલા નામ કિન્નરકન્યા । સુભૂષણભૂષિતા નામ કિન્નરકન્યા । વિસ્તીર્ણલલાટા નામ કિન્નરકન્યા । સુજનપરિસેવિતા નામ કિન્નરકન્યા । સહાંપતિર્નામ કિન્નરકન્યા । આકાશરક્ષિતા નામ કિન્નરકન્યા । વ્યૂહરાજેન્દ્રા નામ કિન્નરકન્યા । મણિચૂડા નામ કિન્નરકન્યા । મણિધારિણી નામ કિન્નરકન્યા । મણિરોચની નામ કિન્નરકન્યા । વિદ્વજ્જનપરિસેવિતા નામ કિન્નરકન્યા । શતાકરા નામ કિન્નરકન્યા । આયુર્દદા નામ કિન્નરકન્યા । તથાગતકોશપરિપાલિતા નામ કિન્નરકન્યા । ધર્મધાતુપરિરક્ષિણી નામ કિન્નરકન્યા । સતતપરિગ્રહધર્મકાઙ્ક્ષિણી નામ કિન્નરકન્યા । સદાનુકાલદર્શિની નામ કિન્નરકન્યા । નૂપુરોત્તમા નામ કિન્નરકન્યા । લક્ષણોત્તમા નામ કિન્નરકન્યા । આશ્વાસની નામ કિન્નરકન્યા । વિમોક્ષકરા નામ કિન્નરકન્યા । સદાનુવૃત્તિર્નામ કિન્નરકન્યા । સંવેગધારિણી નામ કિન્નરકન્યા । ખઙ્ગજ્વલના નામ કિન્નરકન્યા । પૃથિવ્યુપસંક્રમણા નામ કિન્નરકન્યા । સુરેન્દ્રમાલા નામ કિન્નરકન્યા । સુરેન્દ્રા નામ કિન્નરકન્યા । અસુરેન્દ્રા નામ કિન્નરકન્યા । મુનીન્દ્રા નામ કિન્નરકન્યા । ગોત્રક્ષાન્તિર્નામ કિન્નરકન્યા । યોગાનુગતા નામ કિન્નરકન્યા । બહ્વાશ્રયા નામ કિન્નરકન્યા । શતાયુધા નામ કિન્નરકન્યા । વિભૂષિતાલંકારા નામ કિન્નરકન્યા । મનોહરા નામ કિન્નરકન્યા । એવંપ્રમુખાણ્યનેકાનિ કિન્નરકન્યાશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । અનેકાન્યુપાસકોપાસિકાશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ, અનેકાનિ ચ પરિવ્રાજકનિર્ગ્રન્થશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ ॥
યદા મહાસંનિપાતશ્ચાભૂત, તદા અવીચૌ મહાનરકે રશ્મયો નિશ્ચરન્તિ સ્મ । નિશ્ચરિત્વા જેતવનવિહારમાગચ્છન્તિ સ્મ । સર્વે તે વિહારપરિશોભિતા એવ દૃશ્યન્તે સ્મ । દિવ્યમણિરત્નોપલિત્પાઃ ( વૈદ્ય 261 ) સ્તમ્ભાઃ પરિશોભિતા એવ દૃશ્યન્તે સ્મ । કૂટાગારાઃ સુવર્ણોપચિતા દૃશ્યન્તે સ્મ । લયને લયને સુવર્ણરૂપ્યમયાનિ દ્વારાણિ દૃશ્યન્તે સ્મ । લયને લયને સુવર્ણરૂપ્યમયાનિ સોપાનાનિ દૃશ્યન્તે સ્મ । સુવર્ણરૂપ્યમયાનિ પ્રાસાદાનિ, રૂપ્યમયે પ્રાસાદે સુવર્ણમયાનિ સ્તમ્ભાનિ દિવ્યરત્નોપચિતાનિ । સુવર્ણમયે પ્રસાદે રૂપ્યમયાનિ સ્તમ્ભાનિ દિવ્યરત્નોપશોભિતાનિ । સુવર્ણમયે પ્રાસાદે રૂપ્યમયાનિ સ્તમ્ભાનિ દિવ્યરત્નોપશોભિતાનિ । બહિર્જેતવનસ્ય પુરત ઉદ્યાને નાનાવિધાનિ કલ્પવૃક્ષાણિ દૃશ્યન્તે સ્મ । સુવર્ણદણ્ડાનિ રૂપ્યપત્રાણિ નાનાવિધાલંકારપ્રલમ્બિતાનિ । વિચિત્રાણિ ચીવરવસ્ત્રપ્રલમ્બિતાનિ । કૌશિકવસ્ત્રપ્રલમ્બિતાનિ । મુક્તાહારશતસહસ્રપ્રલમ્બિતાનિ । વિવિધમૌલીકુણ્ડલસ્રગ્દામકેયૂરનૂપુરશતસહસ્રાણિ પ્રલમ્બિતાનિ । કર્ણપૃષ્ઠોત્તર્યાણિ સ્તમ્ભાનિ મણિરત્નકટકકેયૂરકાણિ પ્રલમ્બિતાનિ સંદૃશ્યન્તે । સ્મ । તેન તત્ર ચ રમ્યાવભાસે તાદૃશાનિ કલ્પવૃક્ષશતસહસ્રાણિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । તસ્મિન્નેવ જેતવનવિહારે વજ્રમયાણિ સોપાનાનિ દૃશ્યન્તે સ્મ, દ્વારકોષ્ઠે ચ મુક્તાપટકલાપપ્રલમ્બિતાનિ । અનેકાનિ પુષ્કરિણીશતસહસ્રાણિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । તત્ર કાનિચિદષ્ટાઙ્ગોપેતવારિણા પરિપૂર્ણાનિ । કાનિચિન્નાનાવિધપુષ્પપરિપૂર્ણાનિ । તદ્યથા - ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમાન્દારવમહામાન્દારવવડૌદુમ્બરપુષ્પપરિપૂર્ણાનિ । અન્યાનિ ચ પુનસ્તત્ર વિવિધાનિ કાષ્ઠપુષ્પાણ્યુત્પદ્યન્તે । તદ્યથા - ચમ્પકાશોકકરવીરપાટલાનિર્મુક્તકસુમનાગન્ધવાર્ષિકાણિ । એતાનિ મનોરમાણિ કાષ્ઠપુષ્પાણિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । ઇત્યેવં તસ્મિન્ જેતવનવિહારે સમન્તતઃ પરિશોભિતાનિ દૃશ્યન્તે સ્મ ॥
ઇતિ જેતવનવિહારવર્ણનં નામ પ્રથમપ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,2:
અવીચિશોષણં નામ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ।
અથ તસ્મિન્નેવ પર્ષન્મધ્યે સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - પરમાશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તો ઽહં ભગવન્ । કુત ઇમે રશ્મયઃ સમાગચ્છન્તિ સ્મ? કસ્યૈષ તથાગતસ્ય વિષયપ્રભાવઃ? ઇતિ । ભગવાનાહ - નૈષ તથાગતપ્રભાવઃ । કુલપુત્રો ઽવીચૌ મહાનરકે આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રવિષ્ટઃ । સત્ત્વાન્ પરિમોચયિત્વા ચ પ્રેતનગરં પ્રવિશતિ । તેનેમે રશ્મય ઉત્સૃષ્ટાઃ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ભગવન્, અવીચૌ મહાનરકે કાનિ સત્ત્વાનિ સંવિદ્યન્તે? યત્ર વીચિર્ન પ્રજ્ઞાયતે । તત્રાસ્ય ધર્મં દેશયતિ - યસ્યાઃ કુડ્યપ્રાકારપર્યન્તા અયોમયી ભૂમિઃ સમનન્તરપ્રજ્વલિતૈકજ્વાલીભૂતા, વિસ્ફુરદ્રત્નકરણ્ડકવત્ સંદૃશ્યતે । તસ્મિન્નેવ મહાનરકે આક્રન્દતી કુમ્ભી તિષ્ઠતિ । તસ્યામેવ કુમ્ભ્યામનેકાનિ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રક્ષિપ્તાનિ । યથા બહ્વયુદકાયાં સ્થાલ્યાં મુદ્ગા વા માષા વા ચોર્ધ્વં ગચ્છન્તો ઽધો ગચ્છન્તઃ સ્વિદ્યન્તે પચ્યન્તે, એવં તે સત્ત્વા ( વૈદ્ય 262 ) અવીચૌ મહાનરકે કાયિકં દુઃખં પ્રત્યનુભવન્તિ । તત્કથં ભગવન્ અવીચૌ મહાનરકે ઽવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રવિશતિ? ભગવાનાહ - યથા કુલપુત્ર રાજા ચક્રવર્તી દિવ્યરત્નમયોદ્યાને પ્રવિશતિ મહત્યા ચક્રવર્તિરાજ્યસમૃદ્ધયા, એવમેવ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્મિન્નવીચૌ મહાનરકે પ્રવિશતિ । ન ચ પુનસ્તસ્ય કાયો ઽન્યથાભાવં ગચ્છતિ । યદા અવીચિમહાનરકસમીપમુપસંક્રામતિ, તદા અવીચિર્મહાનરકઃ શીતીભાવમનુગચ્છતિ । તદા તે યમપાલપુરૂષાઃ સંવેગચિત્તાઃ પરમોદ્વિગ્નાશ્ચિન્તાં સમાપદ્યન્તે - કિમસ્મિન્નવીચૌ મહાનરકે ઽશુભનિમિત્તં પ્રાદુર્ભૂતમ્? યદાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રવિશતિ, તદા તસ્મિન્ શકટચક્રપ્રમાણમાત્રાણિ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । સા ચ કુમ્ભી વિસ્ફુટિતા । તસ્મિન્નેવાગ્નિખદાયાં મધોઃ પુષ્કરિણી પ્રાદુર્ભૂતા ॥

અથ તે યમપાલપુરૂષા અસિમુસલભિન્દિપાલતોમરગદાચક્રત્રિશૂલાદીનુપસંગૃહ્ય સર્વં ચાવીચિપરિષ્કારં ગૃહીત્વા યેન સ યમો ધર્મરાજસ્તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ઉપસંક્રમ્ય યમં ધર્મરાજમેતદવોચન્ - યત્ખલુ દેવો જાનીયાત્ પ્રથમમ્ - સા ચાસ્માકં કર્મભૂમિર્નિરવશેષં પરિક્ષીણા અભિરમણીયા સંવૃત્તા સર્વસુખસમર્પિતા । યમો ધર્મરાજસ્તાનુવાચ - કિંકારણં યુષ્માકમપિ કર્મભૂમિઃ પરિક્ષીણા?
યમપાલપુરૂષા ઊચુઃ - અપિ ચ । યત્ખલુ દેવો જાનીયાત્ પ્રથમમ્ - તસ્મિન્નવીચિમહાનરકે ઽશુભનિમિત્તં પ્રાદુર્ભૂતમ્ । સર્વં પ્રશાન્તં શીતીભાવમુપગતમ્ । કામરૂપી ચ તત્ર પુરુષઃ પ્રવિષ્ટો જટામુકુટધરો દિવ્યાલંકારભૂષિતશરીરઃ પરમમૈત્રમાનસઃ સુવર્ણબિમ્બમિવ દૃશ્યતે । સ ચ તાદૃશઃ પુરુષસ્તત્ર પ્રવિષ્ટઃ । તસ્ય ચ પ્રવિષ્ટમાત્રાચ્છકટચક્રમાત્રાણિ પદ્માનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । સા ચ કુમ્ભી વિસ્ફુટિતા । તસ્મિન્નેવાગ્નિખદાયાં મધોઃ પુષ્કરિણી પ્રાદુર્ભૂતા ॥
અથ સ યમો ધર્મરાજશ્ચિન્તામાપેદે - કસ્ય પુનર્દેવસ્યાયં પ્રભાવઃ? અથ મહેશ્વરસ્ય મહર્દ્ધિકસ્ય, અથવા નારાયણસ્ય પઞ્ચમહાસમુદ્રનમસ્કૃતસ્ય, અથવા અન્યેષાં મહર્દ્ધિકદેવપુત્રાણામપિ વરપ્રદાનેનેદૃશં ફલવિશેષં સંવૃત્તમ્? તે ચેહ ભૂમાવનુપ્રાપ્તાઃ? અથવા રાક્ષસ ઉત્પન્નઃ એષ મહારાવણપ્રતિદ્વન્દ્વી? એવં સ તતઃ સ્થિતશ્ચિન્તયામાસ । સ ચ દિવ્યેન ચક્ષુષા વ્યવલોક્ય તચ્ચ દેવનિકાયેન પશ્યતિ સ્મ - ઈદૃશં વરં કસ્યાન્યસ્ય? અથ સ પુનરેવાવીચૌ મહાનરકે વ્યવલોકયતિ સ્મ । વ્યવલોક્ય તસ્મિન્નેવાવીચૌ મહાનરકે ઽવલોકિતેશ્વરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેવ પશ્યતિ સ્મ ॥
અથ સ યમો ધર્મરાજો યેનાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય સ્તોત્રવિશેષં કર્તુમારબ્ધઃ । નમો ઽસ્ત્વવલોકિતેશ્વરાય, મહેશ્વરાય, પદ્મશ્રિયે, વરદાય, વશંકરાય, પૃથિવીવરલોચનકરાય, જગદાશ્વાસનકરાય, શતસહસ્રભુજાય, કોટીશતસહસ્રનેત્રાય, એકાદશશીર્ષાય, વડવામુખપર્યન્તાય, ધર્મપ્રિયાય, સર્વસત્ત્વપરિમોક્ષણકરાય, કૂર્મમકરમત્સ્યાશ્વાસનકરાય, જ્ઞાનરાશ્યુત્તમકરાય, પ્રિયંદદાય, ( વૈદ્ય 263 ) રત્નશ્રિયે, ઉત્તમાય, અવીચિસંશોષણકરાય, જ્ઞાનલક્ષ્મ્યલંકૃતાય, જ્ઞાનપ્રિયાય, સર્વદેવપૂજિતનમસ્કૃતાય, વન્દિતાય, અભયંદદાય, ધર્મદીપંકરાય, કામરૂપાય, ગન્ધર્વરૂપયા, કાઞ્ચનપર્વતસમારૂઢાય, સાગરકુક્ષિગમ્ભીરધર્માય, પરમાર્થયોગમનુપ્રાપ્તાય, સંમુખસંદર્શનકરાય, અનેકસમાધિશતસહસ્રાવકીર્ણાય, અભિરતિકરાય, વિચ્છુરિતગાત્રાય, ઋષિપુંગવકરાય, હડિનિગડબન્ધનભયત્રસ્તમાર્ગપરિમોક્ષણકરાય, સર્વસત્ત્વાભાવસંયુક્તાય, બહુપરિવારસંવર્તનીયાય, ઉપચિતકરાય, ચિન્તામણિરત્નાય, નિર્વાણમાર્ગોપદર્શનકરાય, પ્રેતનગરસમુચ્છોષણકરાય, છત્રભૂતજગત્કરાય, વ્યાધિપરિમોચનકરાય, નન્દોપનન્દનાગરાજકૃતયજ્ઞોપવીતાય, અમોઘપાશસંદર્શનકરાય, અનેકમન્ત્રશતાવકીર્ણાય વજ્રપાણિવિદ્રાવણકરાય, ત્રિલોકભયંકરાય, યક્ષરાક્ષસભૂતપ્રેતવેતાલડાકિનીકૂષ્માણ્ડાપસ્મારસંત્રાસનકરાય, નીલોત્પલચારુનેત્રાય, ગમ્ભીરધીરાય, વિદ્યાધિપતયે, સર્વક્લેશવિમોક્ષણકરાય, વિવિધબોધિમાર્ગોપચિતાય, સમારૂઢમોક્ષમાર્ગપ્રવરાય, આશ્રયચિત્તબોધિમાર્ગોપચિતાય, પ્રેતગતિપરિમોક્ષણકરાય, પરમાણુરજોપમસમાધિશતસહસ્રાકીર્ણાય । એવં યમો ધર્મરાજો વિશેષતરં સ્રોતાવધાનં કૃત્વા પુનરપિ યમો ધર્મરાજઃ ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તત્રૈવ પ્રક્રાન્તો ઽભૂત્ ॥
ઇતિ અવીચિશોષણં નામ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,3:
સત્ત્વધાતુપરિમોક્ષણં તૃતીયં પ્રકરણમ્ ।
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કદા ભગવન્નાગચ્છતિ અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ? ભગવાનાહ - એષ કુલપુત્ર અવીચીમહાનરકાન્નિષ્ક્રમ્ય પ્રેતનગરં પ્રવિષ્ટઃ । તત્રાનેકાનિ પ્રેતશતસહસ્રાણિ પુરસ્તાદ્ધાવન્તિ સ્મ દગ્ધસ્થૂણાકૃતિભિરસ્થિયન્ત્રવદુચ્છ્રિતૈઃ પર્વતોદરસંનિભૈઃ સૂચીચ્છિદ્રોપમમુખૈઃ । યદાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રેતનગરમુપસંક્રામતિ, તદા સ પ્રેતનગરઃ શીતીભાવમનુગચ્છતિ, સા ચ વજ્રાશનિર્વ્યુપશમિતા, સ ચ દ્વારપાલપુરૂષ ઉદ્બદ્ધભિણ્ડિપાલઃ કાલકૂટવ્યગ્રહસ્તો લોહિતાક્ષઃ । સતતમસ્યાનુભાવેન મૈત્રચિત્તં સંભાવયતિ - ન ચ મે ઈદૃશેન કર્મભૂમિના કૃત્યમ્ ॥
અથાર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તં ચ સત્ત્વનિકાયં દૃષ્ટ્વા મહાકરુણાચિત્તમુત્પાદ્ય દશભ્યો હસ્તાઙ્ગુલીભ્યો દશ વૈતરણીર્નિષ્ક્રામયતિ । દશભ્યઃ પાદાઙ્ગુલીભ્યો દશ વૈતરણીર્નિષ્ક્રામયતિ । અતિકરુણાભિભૂતચેતસા અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તેષાં સત્ત્વાનામન્તિકે સર્વરોમકૂપેભ્યો ઽષ્ટાઙ્ગવારિપરિપૂર્ણા મહાનદ્યો નિષ્ક્રામન્તિ । યદા ચ તે પ્રેતસત્ત્વાસ્તદુદકમાસ્વાદયન્તિ, તદા તે વિપુલકણ્ઠા ભવન્તિ, પરિપૂર્ણગાત્રાશ્ચ ભવન્તિ । તેન ચૈતે દિવ્યરસરસાગ્રોપેતેનાહારેણ સંતર્પિતાશ્ચ ભવન્તિ । તદા માનુષિકીં ચેતનામુપાદાયૈવ સાંસારિકીં ચિન્તાં વિચિન્તયન્તિ - અહો બત તે જામ્બુદ્વીપકા મનુષ્યાઃ સુખિતાઃ, યે શીતલાં છાયાં પરિસેવન્તિ । સુખિતાસ્તે જામ્બુદ્વીપકા મનુષ્યા ( વૈદ્ય 264 ) યે માતાપિતરૌ સતતં પરિગ્રહમુપસ્થાનં કુર્વન્તિ । સુખિતાસ્તે સત્પુરુષા યે કલ્યાણમિત્રં સતતસમિતમન્વેષયન્તિ, પરિગ્રહં પરિપાલયન્તિ । તે સત્પુરૂષાઃ સચેતના યે મહાયાનં સતતસમિતમવગાહયન્તિ । તે સત્પુરુષા યે આર્યાસ્તાન્ ગોમાર્ગાય વાસમુપવસન્તિ । તે સત્પુરૂષા યે ધર્મદણ્ડિકામાકોટયન્તિ । તે સત્પુરુષાઃ યે ત્રુટિતસ્ફુટિતાન્ વિહારાન્ પ્રતિસંસ્કારં કુર્વન્તિ, પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ । તે સત્પુરુષા યે પૂર્વિકાનિ સ્તૂપબિમ્બાનિ ત્રુટિતસ્ફુટિતાનિ વિશીર્ણભૂતાનિ પ્રતિસંસ્કારં કુર્વન્તિ । તે સત્પુરુષા યે ધર્મભાણકાંલ્લેખકાન્ ધારકાન્ વાચકાન્ સૂત્રરાજસ્ય શ્રાવકાન્ સતતસમિતં પરિસેવન્તિ ચોપતિષ્ઠન્તિ ચ । તે સત્પુરૂષા યે તથાગતપ્રાતિહાર્યાણિ વિવિધાનિ ચ તથાગતચંક્રમણાનિ ધર્મસરાણિ ચ પશ્યન્તિ । તે સત્પુરૂષા યે પ્રત્યેકબુદ્ધચંક્રમણાનિ પશ્યન્તિ । તે સત્પુરુષા યે ઽર્હચ્ચંક્રમણાનિ પશ્યન્તિ । તે સત્પુરુષા યે બોધિસત્ત્વવિકુર્વિતાનિ ચંક્રમણાનિ પશ્યન્તિ । ઇત્યેવં તે પ્રેતવિષયં શરીરમનુવિચિન્ત્ય માનસાનાં કામાનામભાવોપપત્તિં પ્રતિ પરિત્યજન્તિ । તદા તસ્ય સકાશાત્ ઽકારણ્ડવ્યૂહ ઽમહાયાનસૂત્રરત્ન રાજશબ્દો નિશ્ચરતિ । તદા તેષાં વિંશતિશિખર સમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્ત્વા સર્વે તે સુખાવત્યાં લોકધાતાવુપપન્નાઃ આકાઙ્ક્ષિતમુખા નામ બોધિસત્ત્વા ઉપપન્નાઃ । અથાવલોકિતેશ્વરો યદા તે સત્ત્વધાતવઃ પરિમોક્ષિતાઃ સુપરિમુક્તાશ્ચ, યદા તે સર્વસત્ત્વા બોધિસત્ત્વભૂમાવુપપન્નાઃ, તદા તતઃ પ્રેતનગરાત્પુનરપિ નિષ્ક્રામતિ ॥

ઇતિ સત્ત્વધાતુપરિમોક્ષણં નામ તૃતીયં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,4:
ચન્દ્રાદ્યુત્પત્તિર્નામ ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ।
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - ભગવન, અદ્યાપિ નાગચ્છત્યવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ? ભગવાનાહ - અનેકાનિ કુલપુત્ર સત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પરિપાચયતિ । દિને દિને સ આગત્ય પરિપાચયતિ । નાસ્તિ કુલપુત્ર ઈદૃશં પ્રતિભાનં તથાગતાનામપિ યાદૃશમાર્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી આહ - કેન પ્રકારેણ ભગવન્? ભગવાનાહ - ભૂતપૂર્વં કુલપુત્ર વિપશ્યી નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તેન કાલેન તેન સમયેનાહં સર્વનીવરણનિષ્કમ્ભિન્ સુગન્ધમુખો નામ વણિક્પુત્રો ઽભૂવમ્ । તદા મે શ્રુતા વિપશ્યિનસ્તથાગતસ્ય સકાશાદાર્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય ગુણોદ્ભાવના ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કીદૃશી ત્વયા ભગવન્ ગુણોદ્ભાવના શ્રુતા? એતાઃ સર્વા પ્રવદતામ્ । વિજ્ઞરાજ ભગવન્ મે પ્રબોધય, યાદૃશી ત્વયા ભગવન્ ગુણોદ્ભાવના આર્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શ્રુતા ॥
ભગવાનાહ - ચક્ષુષોશ્ચન્દ્રાદિત્યાવુત્પન્નૌ, લલાટાન્મહેશ્વરઃ, સ્કન્ધેભ્યો બ્રહ્માદયઃ, હૃદયાન્નારાયણઃ, દંષ્ટ્રાભ્યાં સરસ્વતી, મુખતો વાયવો જાતાઃ, ધરણી પાદાભ્યામ્, વરુણશ્ચોદરાત્ । યદૈતે દેવા જાતા આર્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય કાયાત્, અથાર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહેશ્વરં દેવપુત્રમેતદવોચત્ - ભવિષ્યસિ ત્વં મહેશ્વરઃ કલિયુગે પ્રતિપન્ને । કષ્ટસત્ત્વધાતુસમુત્પન્ન આદિદેવ આખ્યાયસે સ્રષ્ટારં કર્તારમ્, તે સર્વસત્ત્વા બોધિમાર્ગેણ વિપ્રહીણા ભવિષ્યન્તિ, ય ઈદૃશપૃથગ્જનેષુ સત્ત્વેષુ સાંકથ્યં કુર્વન્તિ ॥
આકાશં લિઙ્ગમિત્યાહુઃ પૃથિવી તસ્ય પીઠિકા ।
આલયઃ સર્વભૂતાનાં લીલયા લિઙ્ગમુચ્યતે
ઈદૃશં મયા કુલપુત્ર વિપશ્યિનસ્તથાગતસ્ય સકાશાદાર્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય ગુણોદ્ભાવના શ્રુતા ॥
તદપ્યતિક્રમ્ય શિખી નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બભૂવ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તેન કાલેન તેન સમયેનાહં સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ દાનશૂરો નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભૂવમ્ । તસ્ય શિખિનસ્તથાગતસ્ય સકાશાદવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્વસ્ય ગુણોદ્ભાવના શ્રુતા ॥
ઇતિ ચન્દ્રાદ્યુત્પત્તિર્નામ ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,5:
વિવિધરશ્મિનિઃસરણં પઞ્ચમં પ્રકરણમ્ ।
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કીદૃશી ભગવંસ્ત્વયા ગુણોદ્ભાવના અવલોકિતેશ્વરસ્ય શ્રુતા? ભગવાનાહ - યદા સર્વદેવા નાગા યક્ષા ગન્ધર્વા રાક્ષસા અસુરા મરુતો ગરૂડા ગન્ધર્વાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યાઃ સંનિપતિતાઃ સંનિષણ્ણા અભૂવન્, તદા ભગવાન્ । મહાસંનિપાતં દૃષ્ટ્વા તાસાં પર્ષદાં મધ્યે ધર્મસાંકથ્યં કર્તુમારબ્ધઃ । તદા ભગવતો મુખદ્વારાન્નાનાવર્ણા અનેકરશ્મયો નિઃસરન્તિ સ્મ । તદ્યથા - નીલપીતલોહિતાવદાતમાઞ્જિષ્ઠસ્ફટિકરજતસુવર્ણનાનાવિધરશ્મયો નિશ્ચરન્તિ સ્મ । નિશ્ચરિત્વા ચ દશદિગ્વિદિક્ષુ સર્વાન્ લોકાન્ ધાતુનવભાસ્ય પુનરેવાગત્ય તં શિખિનં ભગવન્તં ત્રિઃપ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો મુખદ્વારે પ્રવિષ્ટાઃ ॥
ઇતિ વિવિધરશ્મિનિઃસરણં નામ પઞ્ચમં પ્રકરણમ્ ।
સમાપ્તો ઽયં સર્વનીવરણાવિષ્કમ્ભિસંવાદો નામ પ્રથમઃ કાણ્ડઃ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,6:
તથાગતસંવાદઃ ષષ્ઠં પ્રકરણમ્ ।

અથ તસ્મિન્નેવ પર્ષદિ રત્નપાણિર્નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - ( વૈદ્ય 266 ) કિં કારણં ભગવન્, ઈદૃશં નિમિત્તં પ્રાદુર્ભૂતં દર્શિતમ્? ભગવાનાહ - એષ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરઃ સુખાવત્યા લોકધાતોરાગચ્છતિ, તસ્ય આગચ્છમાનસ્યેદં મયેદૃશં નિમિત્તં પ્રાદુર્ભૂતં દર્શિતમ્ ॥
અથ રત્નપાણિર્નામ બોધિસત્ત્વ આહ - કીદૃશાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ? દર્શયતુ ભગવાન્ । ભગવાનાહ - યદા કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આગચ્છતિ, તદા વિવિધાનિ કલ્પવૃક્ષા વિસ્તરન્તિ, ચૂતવૃક્ષા વિસ્તરન્તિ, કુન્દપુષ્પાણિ સતતં જાયન્તે, ચમ્પકવૃક્ષા અભિનમન્તિ । અતિપુષ્પાવકીર્ણાઃ પુષ્કરિણ્યઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । રત્નવૃક્ષશતાનિ તતો દૃશ્યન્તે । વિવિધાનિ પુષ્પવર્ષાણિ પતન્તિ, રત્નવર્ષાણિ ચ પ્રવર્ષન્તિ, વિવિધાનિ ચ રત્નમણિમુક્તાવજ્રવૈદૂર્યશઙ્ખશિલાપ્રવાલજાતરૂપરજતતામ્રાણિ પ્રવર્ષન્તિ, દિવ્યાનિ ચ વસ્ત્રવર્ષાણિ પતન્તિ । તસ્મિન્નેવ વિહારસમીપે સપ્ત રત્નાનિ પ્રાદૂર્ભૂતાનિ । તદ્યથા - હસ્તિરત્નં મનિરત્નં અશ્વરત્નં સ્ત્રીરત્નં ગૃહપતિરત્નં પરિણાયકરત્નમ્ । એવં સપ્ત રત્નાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । ભૂમિઃ સુવર્ણનિર્ભાસા સંદૃશ્યતે । યદા આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સુખાવત્યા લોકધાતોર્નિષ્ક્રાન્તઃ, તદા સર્વપૃથિવી ષડ્વિકારં પ્રકમ્પિતા ॥
અથ રત્નપાણિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કસ્ય નિમિત્તાનિ ભગવન્? ભગવાનાહ - એષ કુલપુત્ર આર્યાવલોકિતેશ્વરો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ આગચ્છતિ, તસ્યૈષ શુભનિમિત્તમીદૃશં પ્રાદુર્ભૂતમ્ । યદા સ ચલતિ તદા મનોરમં પદ્મવર્ષઃ પતતિ । તદા અવલોકિતેશ્વરો સહસ્રપત્રાણિ પદ્માનિ સુવર્ણદણ્ડાનિ વૈદૂર્યનિર્ભાસાનિ ગૃહીત્વા યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવતસ્તાનિ પદ્માન્યુપનામયતિ સ્મ - ઇમાનિ તે ભગવન્નમિતાભેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન પ્રહિતાનિ । સ તથાગતઃ પૃચ્છતિ અનાતઙ્કતાં લઘુતાં સુખસ્પર્શવિહારિતાં ચ । તતો ભગવતા પદ્માનિ ગૃહીત્વા વામપાર્શ્વે સ્થાપિતાનિ । તદા અર્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય ગુણોદ્ભાવનાં કુરુતે - કીદૃશી ત્વયા અવલોકિતેશ્વર કર્મભૂમિર્નિષ્પાદિતા સદા પ્રેતેષુ અવીચાવુપપન્નેષુ? કાલસૂત્રરૌરવોપપન્નેષુ સત્ત્વેષુ, હાહે તપને પ્રેતાયને મહાનરકે, અગ્નિઘટે મહાનરકે, શાલ્મલિમહાનરકે, અન્ધકાલે મહાનરકે, શીતોદકે મહાનરકે - એવં ચાન્યેષ્વપિ? મહાનરકે યે ઉપપન્નાઃ સત્ત્વાસ્તેષાં ચ કર્મભૂમિં દૃષ્ટ્વા તત્ર મયા સત્ત્વપરિપાકો મે કૃતઃ કર્તવ્યશ્ચ । કૃત્વા સર્વે ચ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ । ન ચ તાવત્ ત્વયાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધવ્યા, યાવત્સમન્તાદ્દશભ્યો દિગ્ભ્યઃ સર્વાક્ષણોપપન્નાઃ સત્ત્વા અરૂપવિશેષે નિર્વાણધાતૌ ન પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુઃ ॥
અથાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વ ઇદં પ્રશ્નવ્યાહારં કૃત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય એકાન્તે પ્રકાન્તઃ, પ્રક્રમિત્વા જ્વલન્નિવાગ્નિપિણ્ડ આકાશે ઽન્તર્હિતઃ ॥
ઇતિ તથાગતસંવાદો નામ ષષ્ઠં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,7:
અવલોકિતેશ્વરપુણ્યસ્કન્ધકથનં સપ્તમં પ્રકરણમ્ ।
અથ રત્નપાણિર્બોધિસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પરિપૃચ્છેયમહં ભગવન્ પ્રશ્નવ્યાહરણમુદ્દેશમ્ - કિદૃશો ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુણ્યસંભારઃ? ભગવાનાહ - શૃણુ કુલપુત્ર । નિર્દેશયામિ અસ્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામગ્રહણાત્ પુણ્યસંભારસ્ય પ્રમાણમ્ । તદ્યથા - અપિ નામ કુલપુત્ર કેચિદેવ સત્ત્વા ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ દિવ્યકલ્પપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરછત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિર્વિવિધાભિઃ, ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈરુપસ્થિતા ભવન્તિ, યશ્ચ તેષાં તથાગતાનાં પુણ્યસ્કન્ધઃ પ્રભવતિ, અવલોકિતેશ્વરસ્યૈકવાલાગ્રે સ પુણ્યસ્કન્ધઃ । તદ્યથા - અપિ નામ કુલપુત્ર દ્વાદશમાસિકેન સંવત્સરેણ ચતુર્મહાદ્વીપેષુ રાત્રિંદિવમવિચ્છિન્નં દેવો વર્ષતિ, તચ્છક્યમેકૈકં બિન્દું ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય શક્યં મયા પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર મહાસમુદ્રશ્ચતુરશીતિયોજનસહસ્રાણિ ગામ્ભીર્યેણ, અપ્રમેયો વૈપુલ્યેન, વડવામુખપર્યન્તમ્, તન્મયા શક્યમેકૈકં બિન્દું ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શક્યતે પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ચતુર્મહાદ્વીપેષુ યે કેચિચ્ચતુષ્પાદા સિંહવ્યાઘ્રઋક્ષતરક્ષુમૃગોષ્ટ્રશૃગાલાદયો ગોગર્દભાઃ પશવઃ હસ્તિનો ઽશ્વા મહિષા માર્જારાદયઃ, એતેષુ ચતુષ્પદેષુ શક્યતે મયૈકૈકં રોમં ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શક્યતે પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પરમાણુરજોપમાસ્તથાગતા અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા દિવ્યસૌવર્ણરત્નમયાન્ સ્તૂપાન્ કારયેદ્ધસ્તશતસહસ્રપ્રમાણમ્, કારયિત્વા ચૈકદિને ધ્યાનાવરોપણં કુર્યાત્, તચ્છક્યં મયા કુલપુત્ર તેષાં સૌવર્ણરજતમયાનાં તથાગતાનાં કરણેષુ પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય શક્યતે પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર શક્યતે મયા શીર્ષવનસ્યૈકૈકં પત્રાણિ ગણયિતુમ્, ન ત્વવલોકિતેશ્વરસ્ય શક્યતે મયા પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ચતુર્મહાદ્વીપેષુ સ્ત્રીપુરુષદારકદારિકાસ્તે સર્વે સ્રોતાપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધૌ નિયોજયેયમ્ । યશ્ચૈતેષુ પુણ્યસ્કન્ધઃ, અવલોકિતેશ્વરસ્ય પૂર્વવદ્બાલગ્રે સ પુણ્યસ્કન્ધઃ ॥
ઇત્યવલોકિતેશ્વરપુણ્યસ્કન્ધકથનં નામ સપ્તમં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,8:
વૈનેયધર્મોપદેશઃ અષ્ટમં પ્રકરણમ્ ।

અથ રત્નપાણિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ન મે ભગવન ક્વચિદીદૃશઃ અચિન્ત્યસ્તથાગતાનાં પુણ્યસ્કન્ધો દૃષ્ટો વા શ્રુતો વા પ્રાગેવ બોધિસત્ત્વભૂતસ્ય, યાદૃશો ભગવતો ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય પુણ્યસ્કન્ધઃ । ભગવાનાહ - યત્ખલુ કુલપુત્ર મમ સદૃશાઃ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ભવેયુઃ, તે ચૈકસ્થાને ( વૈદ્ય 268 ) ધારયેયુઃ સત્કારાય દિવ્યકલ્પચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ, તે ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સર્વથૈકત્ર સંનિપાત્યન્તે । સર્વે અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન શન્કુવન્તિ પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । પ્રાગેવ કુલપુત્ર અહમેકાકી અસ્મિન્ લોકધાતૌ વિહરામિ, તત્કથં શક્નુયાં તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં વાચા વ્યાહર્તુમ્? અપિ ચ કુલપુત્ર સર્વે તથાગતા દશભ્યો વાગ્ભિઃ એવં વાચમભાષન્ત - તે સત્ત્વાઃ સુખિતા લોકે ભવન્તિ, યે અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામધેયમનુસ્મરન્તિ । તે જરામરણવ્યાધિશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યેભ્યઃ પરિમુક્તા ભવન્તિ, તે આપશ્ચિમસાંસારિકં દુઃખં નાનુભવન્તિ, તે શુક્લપાણ્ડરપટા ઇવ રાજહંસાઃ પ્લુતવાયુવેગા ઇવ ગચ્છન્તિ સુખાવતીલોકધાતુમમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય સંમુખં ધર્મશ્રવણાય । ધર્મં શ્રુત્વા ચ સાંસારિકં દુઃખં તેષાં કાયે ન બાધતે, ન ચ રાગદ્વેષમોહેન જરામરણમ્, ન ચ તેષાં ક્ષુત્પિપાસા દુઃખં કાયે ન બાધતે, ન ચ તે ગર્ભાવાસદુઃખમનુસ્મરન્તિ, તસ્મિન્નેવ પદ્મે જાયન્તે । ધર્મરસેન પૂર્યમાણાઃ સતતપરિગ્રહં વ્યવસ્થાપિતાઃ તાવદસ્મિંલ્લોકધાતૌ તિષ્ઠન્તિ, યાવદવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય દૃઢપ્રતિજ્ઞા ન પરિપૂરિતા ભવતિ - સર્વસત્ત્વા સર્વદુઃખેભ્યઃ પરિમોક્ષિતાઃ યાવદનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધૌ ન પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવન્તિ ॥
અથ રત્નપાણિર્બોધિસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતમેન કાલેન ભગવતો ઽસ્ય દૃઢપ્રતિજ્ઞાં પરિપૂરયતિ, સર્વસત્ત્વાશ્ચ મોક્ષમાર્ગે પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવેયુઃ? ભગવાનાહ - બહુભિઃ કુલપુત્ર કારણૈઃ સત્ત્વાઃ કારણાત્ સંસારે સંસરન્તિ, દેવતા સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ, તેષાં સત્ત્વાનાં બોધિમાર્ગમુપદર્શયતિ । યેન યેન રુપેણ વૈનેયાઃ સત્ત્વાઃ, તેન તેન રુપેણ ધર્મં દેશયતિ । તથાગતવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં તથાગતરુપેણ ધર્મં દેશયતિ । પ્રત્યેકબુદ્ધવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । અર્હત્ત્વવૈનેયાનાં સત્ત્વાનામર્હત્ત્વરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । બોધિસત્ત્વવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં બોધિસત્ત્વરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । મહેશ્વરવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં મહેશ્વરરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । નારાયણવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં નારાયણરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । બ્રહ્મવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં બ્રહ્મરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । ઇન્દ્રવૈનેયાનાં સત્ત્વાનામિન્દ્રરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । આદિત્યવૈનેયાનાં સત્ત્વાનામાદિત્યરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । ચન્દ્રવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં ચન્દ્રરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । અગ્નિવૈનેયાનાં સત્ત્વાનામગ્નિરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । વરુણવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં વરુણરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । વાયુવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં વાયુરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । નાગવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં નાગરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । વિઘ્નપતિવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં વિઘ્નપતિરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । યક્ષવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં યક્ષરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । વૈશ્રવણવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં વૈશ્રવણરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । રાજવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં રાજરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । રાજભટવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં રાજભટરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । માતૃપિતૃવૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં માતૃપિતૃરૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । યથા યથા વૈનેયાનાં સત્ત્વાનાં તથા તથા ( વૈદ્ય 269 ) રૂપેણ ધર્મં દેશયતિ । એવં કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ ધર્મં દેશયતિ, પરિપાચયતિ, નિર્વાણભૂમિમુપદર્શયતિ ॥
ઇતિ વૈનેયધર્મોપદેશો નામ અષ્ટમં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,9:
અસુરાશ્વાસનં નવમં પ્રકરણમ્ ।
અથ રત્નપાણિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પરમાશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તો ઽહં ભગવન્ । ન ચ મે કદાચિદસ્માભિરીદૃશો વિષયો દૃષ્ટો વા શ્રુતો વા, યાદૃશો ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વિષયઃ । તાદૃશસ્તથાગતાનામપિ ન સંવિદ્યતે ॥
ભગવાનાહ - અસ્તિ કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ જમ્બુદ્વીપે વજ્રકુક્ષિર્નામ ગુહા । અત્ર અનેકાન્યસુરકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ સ્મ । તત્ર કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો ઽસુરરૂપેણાસુરાણાં ધર્મં દેશયતિ । ઇમં ચ કારણ્ડવ્યૂહમહાયાનસૂત્રરત્નરાજમુદ્દેશયતિ । ધર્મશ્રવણાયાગતાનસુરાનેવં ચ કથયતિ સ્મ - અસુરાણાં ધર્મં શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ । યે ચાન્યે ઽસુરપર્ષદસ્તે મૈત્રચિત્તાઃ શાન્તચિત્તાઃ દયાચિત્તાઃ સત્ત્વાનામન્તિકે હિતસુખચિત્તા ભાવં સમન્વાહૃત્ય ઇમં કારણ્ડવ્યૂહં ધર્મપર્યાયં શ્રોતવ્યમ્ ॥
અથ તે ઽસુરાઃ કૃતકરપુટા અવલોકિતેશ્વરસ્યાન્તિકમિમં ધર્મપર્યાયં શૃણ્વન્તિ સ્મ । તે સુખિતા લોકે યે ઈદૃશં ચિન્તામણિસદૃશં કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજમભિમુખીકુર્વન્તિ, શૃણ્વન્તિ, શ્રુત્વા ચાભિશ્રદ્દધાસ્યન્તિ, પ્રતીષ્યન્તિ, લિખિષ્યન્તિ, લિખાપયિષ્યન્તિ, ધારયિષ્યન્તિ, વાચયિષ્યન્તિ, પૂજયિષ્યન્તિ, ચિન્તયિષ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, ભાવયિષ્યન્તિ, પરમપ્રીત્યા ગૌરવેણાધ્યાશયેન ચ નમસ્કુર્વન્તિ । તેષાં ચ પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ ક્ષપયન્તિ, ક્ષપયિત્વા પરિશુદ્ધકાયા ભવિષ્યન્તિ, જાતિસ્મરાશ્ચ । મરણકાલે દ્વાદશ તથાગતા ઉપસંક્રમિષ્યન્તિ, તે ચ સર્વે તથાગતા આશ્વાસયિષ્યન્તિ - મા ભૈષીઃ કુલપુત્ર, ત્વયા કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં શ્રુતમ્ । વિવિધાસ્તે ઽર્થમાર્ગાઃ સજ્જીકૃતાઃ સુખાવતી ગમનાય ચ । તત્ર સુખાવત્યાં લોકધાતૌ તવાર્થે વિચિત્રં ચ તે છત્રં સિહાસનં સજ્જીકૃતમ્, દિવ્યમૌલીકુણ્ડલસ્રગ્દામમીદૃશસ્ય નિમિત્તમ્, મરણકાલસમયપરિપન્થિત એવ સુખાવતીમનુગચ્છતિ । એવં સ રત્નપાણે પ્રતિવિશિષ્ટતરં પુણ્યફલં દર્શયન્નવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિર્વાણિકીં ભૂમિમુપદર્શયતિ સ્મ । અસુરાણાં નિર્વાણપથમુપદર્શિતં સર્વપાપમતિનિવારણાર્થમનુત્તરે બોધિમાર્ગે પ્રતિષ્ઠાપનાર્થમ્ ॥
અથ રત્નપાણિર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય તત્રૈવ પ્રક્રાન્તઃ ॥
ઇતિ અસુરાશ્વાસનં નામ નવમં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,10:
કાઞ્ચનમયભૂમ્યાદ્યુપસ્થાનં દશમં પ્રકરણમ્ ।

અથે સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - અતિદુર્લભં ભગવન્ અસ્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય વિકુર્વિતાનિ શ્રૂયન્તે ગુણોદ્ભાવનાનિ ચ । ભગવાનાહ - અપિ ચ કુલપુત્ર તસ્માદ્ ( વૈદ્ય 270 ) વજ્રકુક્ષેર્યદા નિષ્ક્રાન્તઃ, કાઞ્ચનમય્યાં ભૂમ્યાં પ્રવિષ્ટઃ, તદા ગુણોદ્ભાવનાં શૃણુ । તદપિ પૂર્વતરપ્રવચનમ્ । તદપિ સમતિક્રમ્ય વિશ્વભૂર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બભૂવ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તેન કાલેન તેન સમયેન અહં સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી બોધિસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિવાદી ઋષિરભૂત્ ગિરિગહ્વરાન્તરકર્વટસ્થાનવાસી, મનુષ્યાણામવચરે પૃથિવીપ્રદેશે વ્યહરન્ । તદા કાલાનુકાલં મયા તસ્ય વિશ્વભુવઃ તથાગતસ્ય સકાશાત્ ગુણોદ્ભાવના અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શ્રુતા વિવિધસર્વસત્ત્વપરિપાચનમ્ । અસ્તિ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ સા કાઞ્ચનમયી નામ ભૂમિરસ્તિ યદુત્તરસ્યાં કાઞ્ચનમય્યાં ભૂમ્યાં ગત્વા અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધોમુખાનાં સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ સ્મ । આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગં નિર્વાણમુપદર્શયતિ । સ તતઃ કાઞ્ચનમય્યા ભૂમ્યા નિષ્ક્રમિત્વા રૂપ્યમય્યાં ભૂમ્યાં પ્રવિશતિ । તત્ર સ પશ્યતિ ચતુષ્પાદિકાનિ સત્ત્વાનિ પુરુષપુદ્ગલાનિ । દૃષ્ટ્વા તેષામવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સર્વસત્ત્વાનામેવ ધર્મં દેશયતિ - શૃણ્વન્તુ ભવન્તઃ સર્વે પુરુષપુદ્ગલા અભિમુખં ધર્મપર્યાયં પ્રચલમાનસુચેતસા નિર્વાણિકમ્ । સત્વરમનુવિચિન્તયત ॥
અથે તે સર્વે પુરુષા અવલોકિતેશ્વરસ્ય પુરતઃ સ્થિત્વા એતદવોચત્ - આશ્વાસય ત્વમ્ । અન્ધભૂતાનાં સત્ત્વાનાં માર્ગમુપદર્શકો ભવ । અત્રાણાનાં સત્ત્વાનાં ત્રાણં ભવ । અશરણાનાં સત્ત્વાનાં શરણં પરાયણં માતાપિતૃભૂતો ભવ । તમોભિભૂતાનાં સત્ત્વાનાં પ્રનષ્ટમાર્ગાણાં દીપભૂતો ભવ । સચેતક, મહાકરુણયા મોક્ષમાર્ગસ્યોપદર્શક, સુખિતાસ્તે સત્ત્વા યે તવ સતતં પરિગ્રહં નામમનુસ્મરન્તિ, ઉદીરયન્તિ ચ । ઇદં ચ સમાગાઢતરં દુઃખં ન કદાચિત્પ્રત્યનુભવન્તિ, મુઞ્ચન્તિ તે હીદૃશં દુઃખં યાવદ્યાદૃશં વયં પ્રત્યનુભવામઃ ॥
અથ સ તેષાં સત્ત્વાનાં કારણ્ડવ્યૂહં નમ મહાયનસૂત્રરત્નરાજં કર્ણપુટે નિશ્ચારયતિ સ્મ । તે ચ સત્ત્વા અમું ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા અન્યોન્યવિહિતશ્રોતૃકર્ણપુટા નિશ્ચરન્તિ સ્મ । તદપિ તે પુરુષાઃ શ્રુત્વા અવૈવર્તિકભૂમિનિષ્પાદિતાઃ પરમસુખસમર્પિતાઃ સંસ્કૃતાઃ ॥
અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્યા રૂપમય્યા નિષ્ક્રમ્યાન્યતરાયાં ભૂમ્યાં પ્રવિશતિ સત્ત્વપરિપાકાય મહાકરુણાસંપીડિતહૃદયો ઽયોમય્યાં ભૂમ્યાં યત્ર સ રાજા બલિરસુરેન્દ્રો બદ્ધઃ । સ તસ્યૈવ સકાશમુપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ચ રાજ્ઞો બલેરસુરેન્દ્રસ્ય દૂરતશ્ચક્ષુર્દર્શનં યાતિ સ્મ સુવર્ણબિમ્બમિવ રશ્મિભિઃ પ્રમુઞ્ચમાનૈર્નાનાવર્ણૈઃ ॥
ઇતિ કાઞ્ચનમયભૂમ્યાદ્યુપસ્થાનં નામ દશમં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,11:
બલિસમાશ્વાસનમેકાદશમં પ્રકરણમ્ ।
અથ સ રાજા બલિરસુરેન્દ્રો ઽવલોકિતેશ્વરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં દૂરત એવાગચ્છન્તં પશ્યતિ સ્મ । દૃષ્ટ્વા ચ સાન્તઃપુરપરિવારૈઃ સાર્ધમનેકૈરસુરશતસહસ્રૈઃ કુબ્જવામનકાદિભિઃ સહસ્રપરિવારૈર્ગત્વા અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાદયોર્નિપત્યેદમુદાનયતિ સ્મ -
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં પુણ્યમેવ ચ ।
અદ્ય મે હીદૃશં ચૈવ પરિપૂર્ણં મનોરથમ્
અદ્ય મે આશયઃ પૂર્ણઃ પરિશુદ્ધશ્ચ દુઃખતઃ ।
યન્મયા દર્શને સમ્યગ્ દૃષ્ટ્વા લોકૈકબાન્ધવઃ
તદા મે સર્વસૌખ્યં ચ કામે સંતિષ્ઠતે પુનઃ ।
સૌખ્યા ભવન્તિ તે સત્ત્વા સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ
સંસારબન્ધનાન્મુક્તાસ્તિષ્ઠન્તિ સુખમોદકાઃ ।
મમાપિ દર્શનેનૈવ સર્વે સ્ફુટિતબન્ધનાઃ ।
દૂરાદ્દૂરતરં યાન્તિ ગરૂડસ્યેવ પન્નગાઃ

અથ સ રાજા બલિસ્તસ્ય ભગવતો ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય પાદયોઃ પ્રણિપત્ય રત્નપીઠકં દત્ત્વા દશનખાઞ્જલિં કૃત્વૈવમાહ -
અપિ ચ । ભગવન્, નિષીદસ્વ અસ્મિન્નાસને, અનુગ્રહં કુરુ, પાપરતાનાં જાત્યન્ધભૂતાનાં પરદારગમનપ્રસક્તાનાં પ્રાણાતિપાતોદ્યુક્તાનાં પરપ્રાણાહિંસકાનાં જરામરણભયભીતાનામુદ્વિગ્નમાનસાનાં સંસારદુષ્ટવાર્તાનાં ત્રાતા ભવ । અનાથાનાં માતાપિતૃભૂતો ભવ । દુષ્ટદારુણચણ્ડભૂતાનાં ભગવન્ ત્રાતા ભવ । પરમદારુણદુષ્ટપ્રશમકો ભવ । એષામસ્માકં બન્ધનબદ્ધાનાં તવ દર્શનેન સર્વબન્ધનાદયઃ પરિમુક્તાઃ, સ્ફુટિતાઃ દૂરાદ્દૂરતરં પલાયન્તિ । ત્વદ્દર્શનમાત્રેણ યાનિ તાનિ રાજ્ઞશ્ચક્રવર્તિનશ્ચ શુભકર્મજાતાનિ ચક્રવર્તિસુખાનિ મમ સંવિદ્યન્તે, તત્સ ભગવન્ તાદૃશં ધર્મમાર્ગમુપદર્શય, યેનૈવં પુનરેવ બન્ધનદુઃખં ન પ્રત્યનુભવેમ । ન ચ પુનરિમાનિ યાનિ સર્વબન્ધનાનિ ચક્ષુષુ આભાસમાગચ્છેયુઃ ॥
અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રાજાનં બલિમસુરેન્દ્રમેવમાહ - યે મહારાજ સત્ત્વાનામન્તિકે અવિહિંસાચિત્તમુત્પાદયન્તિ, તથાગતશાસને પિણ્ડપાત્રમનુપ્રયચ્છન્તિ, કારોપકારં બહુતરં કુર્વન્તિ, ન ચ તેષાં કેચિત્સત્ત્વાઃ સ્વપ્નેનાપિ પીડયન્તિ । અમું ચ કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં લિખન્તિ, લિખાપયન્તિ, અન્તતો નામધેયમપિ, અસ્માદ્ધર્મપર્યાયં શૃણ્વન્તિ, અસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યૈકમપિ પિણ્ડપાત્રમનુપ્રયચ્છન્તિ, તેષાં ચ ધર્મભાણકાનામસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય ધારકાનાં વાચકાનાં લેખકાનાં સંશ્રાવકાણામ્, અસ્ય ચ તથાગતસ્ય ધર્મપર્યાયમુદ્દિશ્ય એકદિવસમપિ પુરોભક્તમપિ પિણ્ડપાત્રમનુપ્રદાસ્યતિ, તે સર્વે ચક્રવર્તિરાજ્યલાભિનો ભવિષ્યન્તિ । ન ચ કદાચિત્ક્ષુત્પિપાસાદુઃખં પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ । ન ચ કદાચિન્નરકબન્ધનદુઃખં પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ । ન ચ પ્રિયવિપ્રયોગદુઃખમ્ । અપિ ચ સર્વદુઃખેભ્યો વિમુચ્યન્તે । સુખાવતીલોકધાતુમનુગમિષ્યન્તિ, તસ્ય ચ ભગવતો ઽમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય પુરતઃ સંમુખં ધર્મં શ્રુત્વા વ્યાકરણમનુપ્રાપ્સ્યન્તિ । અપિ ચ મહારાજ । શ્રૂયતાં દાનફલમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર યે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય તિષ્ઠતઃ પરિનિર્વૃતસ્ય વા પિણ્ડપાત્રમનુપ્રયચ્છન્તિ, તેષામિદં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રવક્ષ્યામિ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ( વૈદ્ય 272 ) દ્વાદશગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા મમ સદૃશા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવેયુઃ, તે ચૈકસ્થાને ધારયેયુર્દિવ્યકલ્પતત્પુણ્યપ્રમાણમુદ્ગ્રહીતું સર્વસુખોપધાનેન સમુપતિષ્ઠમાનાઃ, તે ઽપિ સર્વે સમગ્રીભૂતા ન શક્યન્તે એકસ્ય પિણ્ડપ્રાત્રપ્રદાનસ્ય કુશલમૂલસંભારસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । પ્રાગેવાહમેકાકી અસ્મિન્નસુરભવને વિહરામિ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર શક્યતે મયા પરમાણુરજસાં પ્રમાણમુદ્ગ્રહીતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર શક્યં મયા પિણ્ડપાત્રસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નમ કુલપુત્ર ચતુર્ષુ મહાદ્વીપેષુ સ્ત્રીપુરુષદારકદારિકાદયસ્તે સર્વે કૃષિકર્માન્તે ઉદ્યુક્તા ભવેયુઃ । તે ચતુર્મહાદ્વીપેષુ નાન્યં કૃષિં કારયેયુઃ । કાલેન કાલં નાગરાજાનો વર્ષધારામનુપ્રયચ્છન્તિ । તે ચ સર્ષપાન્ નિષ્પાદ્યન્તે । તચ્ચૈકદ્વીપખલં કુર્યાત્ । સર્વે તે સ્ત્રીપુરુષદારકદારિકાદયઃ શકટૈર્ભારૈર્મુટૈઃ પીઠકૈરુષ્ટ્રૈર્ગોભિર્ગર્દભૈઃ સર્વે તે મર્દયિત્વા તસ્મિન્ મહાખલકે મહાન્તં રાશિં કુર્યાત્ । ગોભિર્ગર્દભાદિભિર્મર્દયિત્વા મહાન્તં રાશિં નિષ્પાદયિત્વા । તચ્છક્યં કુલપુત્ર એકમેકં ફલં ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર શક્યતે પિણ્ડપાત્રસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર સુમેરુઃ પર્વતરાજઃ ચતુરશીતિયોજનસહસ્રાણિ અધસ્તાદુપગતઃ ઊર્ધ્વેણ ચતુરશીતિયોજનસહસ્રાણ્યુચ્છ્રયેણ ચ । સ કુલપુત્ર ભૂર્જરાશિર્ભવેત્ । મહાસમુદ્રો મેલન્દુકપરિમણ્ડલં ભવેત્ । યે ચતુર્દ્વીપનિવાસિનઃ પુરુષદારકદારિકાસ્તે ચ સર્વે લેખકા ભવેયુઃ । તચ્ચ સુમેરુપર્વતરાજાન્તપર્યન્તં લિખિતં ભવેત્ । તચ્ચ કુલપુત્ર શક્યં મયૈકૈકાક્ષરં ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર શક્યતે પિણ્ડપાત્રસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર લેખકાઃ સર્વે તે દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વા ભવેયુઃ પર્યાપન્નાઃ । યચ્ચ તેષાં દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પુણ્યસ્કન્ધં તમેકસ્ય પિણ્ડપાત્રસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ગઙ્ગાયા નદ્યા વાલુકાસમુદ્રસ્ય ચ શક્યં મયા એકૈકં વાલુકાં ગણયિતુમ્, ન તુ કુલપુત્ર શક્યતે મયા પિણ્ડપાત્રસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર શક્યતે મયા સર્વમતુરાસ્રાં(?) પ્રમાણમુદ્ગ્રહીતુમ્ । ન શક્યં મયા કુલપુત્ર પિણ્ડપાત્રસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ ॥

અથ બલિસુરેન્દ્રઃ ઇદં ચ તસ્ય ભગવતો ઽવલોકિતેશ્વરસ્યાન્તિકાત્પિણ્ડપાત્રકુશલભૂતસ્ય સુક્ષેત્રાવરૂઢબીજપાત્રભૂતસ્ય નિર્દેશ્યમાનસ્ય તત્સર્વમનુમોદ્ય સાશ્રુદુર્દિનવદનો ગદ્ગદકણ્ઠઃ બાષ્પપરિપૂર્ણ ઉચ્છ્વસન્ અવલોકિતેશ્વરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - કીદૃશં મયા ભગવન્ બલિના કર્મ કૃતં દાનં દત્તમ્, યેનેહૈવ જન્મનિ બન્ધનમનુપ્રાપ્તમ્? સાન્તઃ - પુરપરિવારેણ કુક્ષેત્રે મયા દાનં દત્તમ્ । તસ્યૈવ તત્કર્મણઃ ફલમનુભવામિ । અથવા સર્વજ્ઞક્ષેત્રે ભસ્મમુષ્ટિમુપક્ષિપ્તમપિ અમૃતં પરિનિષ્પદ્યતે । મયાજ્ઞાનેન યજ્ઞાં યજિતમ્ । યદા મયા ચ ભગવન્ તૈર્થિકદૃષ્ટિપર્યાપન્નેન માનગ્રસ્તમાનસેન ચ યજ્ઞં યજતા મહાદાનસમુચ્છ્રયં કર્તુમારબ્ધમ્, તદા મે તત્ર યજ્ઞે વામનકરૂપેણ યાચનકો હિંસ્રઃ સમાગતઃ । તસ્ય મે મૌલીકુણ્ડલસ્રગ્દામાનિ રત્નાભરણાનિ હ્યશ્વરથાદીનિ મુક્ત્વા રત્નકવચાનિ મરકતપ્રલમ્બિતાનિ ( વૈદ્ય 273 ) ચામરપ્રલમ્બિતાનિ મુક્તાહારાણિ મુક્તિકાજાલપ્રલમ્બિતાનિ મુક્તિકાજાલપ્રતિચ્છન્નાનિ મુક્તિકાકલાપજાલાઙ્ગુલીકાનિ સૌવર્ણઘણ્ટિકારૂપ્યનિબદ્ધાનિ રણરણાયમાનાનિ, (અન્યાનિ ચ) કપિલાસહસ્રાણિ રૂપ્યપાદાનિ સૌવર્ણશૃઙ્ગાનિ મુક્તાજાલપ્રલમ્બિતાનિ મુક્તિકાજાલપ્રતિચ્છન્નાનિ અર્ઘપાત્રસમાયુક્તાનિ નાનાવિચિત્રઘણ્ટારત્નસમાયુક્તાનિ, તાદૃક્ષાણિ કપિલાસહસ્રાણિ, (અન્યાનિ ચ) કુમારીણાં શતસહસ્રાણિ પરમયા ગુર્વરુણપુષ્કલતયા સમન્વાગતાનાં નાનાવિચિત્રાણાં કન્યાલક્ષણસમલંકૃતાનાં પરમરૂપશોભમાનામપ્સરસામપિ પ્રતિસ્પર્ધિનીનાં દિવ્યાલંકારવિભૂષિતાનાં મૌલીકુણ્ડલસ્રગ્દામપરિક્ષેપિકાણાં કેયૂરકટકનૂપુરકટિમેખલાહસ્તોત્તર્યા કર્ણપૃષ્ઠોત્તર્યા હસ્તાઙ્ગુલીયસમાયુક્તાનાં સરસરાયમાણમાલાસમાયુક્તાનાં નાનારઙ્ગોપરક્તવસ્ત્રપ્રાવૃતાનામ્, (અન્યાનિ) રત્નપીઠશતસહસ્રાણ્યનેકાનિ સુવર્ણરાશિરૂપ્યરાશીનિ રત્નરાશીનિ સ્થાપિતાનિ । અનેકાનિ ચ વસ્ત્રાભરણાનિ સ્થાપિતાનિ । અનેકાનિ ચ ગોકુલશતાનિ સગોપાલસમાયુક્તાનિ સજ્જીકૃતાનિ । અનેકાન્યન્નપાનશતાનાં સ્થાપિતાનિ । દિવ્યરસરસાગ્રોપેતાન્યાહારાણિ સજ્જીકૃતાણિ । અનેકાનિ સુવર્ણરૂપ્યમયાનિ દણ્ડાનિ રત્નસંયુક્તાનિ સતતં વ્યવસ્થાપિતાનિ । અનેકાનિ સુવર્ણરૂપ્યમયાનિ સંહાસનાનિ રત્નસંયુક્તાનિ ચ । દિવ્યાનિ ચામરદણ્ડાનિ ધત્રાણ્યુપાનહાનિ રત્નપરિવેષ્ટિતાનિ । અનેકાનિ સુવર્ણમયાનિ રૂપ્યમયાનિ મૌલિકુણ્ડલસ્રગ્દામસહસ્રાણિ રત્નોપચિતાનિ । તસ્મિન્ સ મયા રાજ્ઞા શતસહસ્રાન્ સંનિપતિતાન્ બ્રાહ્મણશતસહસ્રં સંનિપતિતમ્ । અનેકાનિ ક્ષત્રિયશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તદાહં ભગવન્ એવં સ્થાનસ્થિતાનાં યથાસંનિપતિતાનાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાપન્નઃ । ત્રીણિ વારાણિ એકચ્છત્રાં પૃથિવીં કૃતવાન્ । તત્ર મયા પાત્રભૂતેષ્વિદં દાનં દાતુમારબ્ધમ્ । એતત્પૌર્વિકં પાપં પ્રતિદેશયામિ - ક્ષાત્રિયભાર્યાણાં ગુર્વિણીનાં યાવદ્ધૃદયં સ્ફુટયિત્વા કુમારકુમારિકા જીવિતાદ્વયપરોપિતાઃ । તતસ્તે ચ મહાક્ષત્રિયાઃ સર્વે મયા હડનિગડબન્ધનૈર્બદ્ધાઃ । નીત્વા તામ્રગુહાયામનેકાનિ ક્ષત્રિયશતસહસ્રાણિ પઞ્ચબન્ધનબદ્ધાનિ કૃત્વા સ્થાપિતાનિ પઞ્ચપાણ્ડવપ્રભૃતીનિ । તસ્યામેવ યક્ષગુહાયામુપયમાનિ કીલકાનિ શૃઙ્ખલાસમાયુક્તાનિ તેષાં ક્ષત્રિયાણાં હસ્તપાદાનિ બદ્ધ્વા સ્થાપિતાનિ । તદા મે સર્વદ્વારાણિ જૃમ્ભીકૃતાનિ । પ્રથમં દ્વારં કાષ્ઠમયમ્, દ્વિતીયં દ્વારં ખદિરમયમ્, તૃતીયં દ્વારમયોમયમ્, ચતુર્થં દ્વારં તામ્રમયમ્, પઞ્ચમં દ્વારં રૂપ્યમયમ્, ષષ્ઠં દ્વારં સુવર્ણમયમ્, સપ્તમં દ્વારં રત્નમયમ્ । એતાનિ સપ્ત દ્વારાણિ । એકૈકદ્વારે પઞ્ચ પઞ્ચ શતાનિ કપાટાનિ યન્ત્રસમાયુક્તાનિ । તસ્મિન્ સુવર્ણમયે દ્વારે સપ્તપર્વતાન્યુપર્યુપરિ સ્થાપિતાનિ । એકૈકસ્મિન્ દ્વારે એકૈકપર્વતાનિ ઉપર્યુપરિ સ્થાપિતાનિ । તતો ઽહં પશ્ચાદ્દશરથપુત્રમન્વેષયામિ । ક્વચિદ્દિવસે મક્ષિકારૂપેણ, ક્વચિદ્દિવસે ભ્રમરરૂપેણ, ક્વચિદ્દિવસે વરાહરૂપેણ, ક્વચિદ્દિવસે માનુષરૂપેણ । રૂપં કૃત્વા દિને દિને મૃગપક્ષ્યાદિના નાનાજન્તુરૂપેણ । ન ચ સંમુખં તં સમનુપશ્યામિ । તદા મે ઽનુવિચિન્તયિત્વા યજ્ઞઃ પ્રારબ્ધઃ ॥
તદાત્ર મે દશરથપુત્રેણાવતારપ્રેક્ષિણા ગત્વા તેન દ્વારસ્થાપિતાઃ સપ્ત પર્વતા ઉત્પાટિતાઃ । ઉત્પાટયિત્વા લઘુનીવાન્યપ્રદેશે છોરયિત્વા ઉચ્ચૈઃશબ્દેન તેષાં ક્ષત્રિયાણામારોચયતિ ( વૈદ્ય 274 ) સ્મ યુધિષ્ઠિરનકુલસહદેવભીમસેનાર્જુનકૌરવાદિભિઃ । અન્યે રાજાનઃ શબ્દમનુશ્રુતં શ્રુત્વા સમાશ્વાસ્ય સ્વસ્થકાયા વ્યવસ્થિતાઃ । સ ચ તાનેવમાહ - જીવન્તો યુષ્માકમથવા મૃતાઃ? તે કથયન્તિ - જીવામો ભગવન્ । તેન મહાવીર્યેણ પુરુષેણ સર્વાણિ તાનિ દ્વારાણિ ભગ્નાનિ । યાવત્તામ્રગુહાયાં પશ્યતિ, સર્વે તે રાજાનો બન્ધનબદ્ધાઃ । દૃષ્ટ્વા ચ નારાયણં સર્વે તે પરસ્પરં વિચિન્તયન્તિ - અથ બલિરસુરેન્દ્રો મૃતઃ કાલગતઃ? અથવા પુનરપિ મરણકાલો ઽસ્માકં ભૂતઃ? અથ તે કથયન્તિ - વરમસ્માકં સંગ્રામભૂમીમરણં ન તુ બન્ધનબદ્ધાનાં મરણમ્ । યદા બન્ધનબદ્ધાઃ કાલં કુર્યામ, તદા ક્ષત્રિયધર્મમસ્માકં વિનશ્યતિ । યદા સંગ્રામભૂમૌ કાલં કુર્યામ, તદા સ્વર્ગોપગા વયં ભવેમ ॥

અથ તે રાજાનઃ સર્વે સ્વકં સ્વકં ગૃહં ગતાઃ । તદા રથયોગ્યાન્યશ્વાનિ સ્વકસ્વકાનિ સજ્જીકૃતાનિ । યદા તે રથં સજ્જીકુર્વન્તિ મહાર્હાણિ શસ્ત્રાણિ, તદા દશરથપુત્રેણ વામનકરૂપમભિનિર્માય મૃગાજિનેનોત્તર્ય વેણુદણ્ડમુપગૃહ્ય પીઠિકામુપગૃહ્ય સંપ્રસ્થિતો મત્સકાશમ્ । દ્વારમાગતઃ । દ્વારપાલૈરનુબદ્ધઃ - મા પ્રવિશ વામનક બ્રાહ્મણ ઇતિ । સ કથયતિ - દૂરાદેવાહમાગતઃ । અથ સ દ્વારપાલસ્તમેતદવોચત્ - બ્રાહ્મણ । કતમસ્યા ભૂમેસ્ત્વમાગતઃ? સ તમાહચન્દ્રદ્વીપાદ્રાજર્ષિરહમાગતઃ । અથ સ દ્વારપાલપુરુષો ગત્વા બલિમારોચયતિ - દેવ, આગતસ્તે વામનકો બ્રાહ્મણઃ । અથ સ બલિસ્તમેતદવોચત્ - કીદૃશં વસ્તુ યાચતે? અથ સ દ્વારપાલસ્તમેતદવોચત્ - દેવ ન તમનુજાનામિ । અથ સ બલિસ્તમેતદવોચત્ - ગચ્છન્તુ ભવન્તઃ, આનીયતાં બ્રાહ્મણઃ । સ તૈર્દ્વારપાલપુરુષૈરાહૂયોક્તઃ - પ્રવિશ મહાબ્રાહ્મણ । સ પ્રવિષ્ટઃ, રત્નપીઠમનુપ્રદત્તમ્ । શુક્રસ્તત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ । સ ચ તસ્યોપાધ્યાય ઇતિ ખ્યાયતે । સ તં બલિમેતદવોચત્ - એષ કાલપુરુષો ઽવપ્રવિષ્ટઃ, અવશ્યં તે વિઘાતો ભવિષ્યતિ । બલિસ્તમેતદવોચત્ - કથં જાનાસિ ભગવન્? શુક્ર ઉવાચ - જાનામ્યહં તસ્ય નિમિત્તાનિ ચિહ્નાનિ ચ દૃષ્ટ્વા । બલિરાહ - કિમુપાયં વયં કુર્યામઃ? અથ નારાયણેન વિચિન્ત્ય અવશ્યં દાનસ્ય વિપ્રતિસારં ભવિષ્યતિ । તેન મે સરસ્વતી મુખે ન્યસ્તા, તદા સ કથયતિ - આગચ્છ બ્રાહ્મણ । કીદૃશમભિપ્રાયો ભવતઃ? સ પ્રવિશ્યૈતદવોચત્ - દ્વિપદભૂમી યાચયામિ । બલિરુવાચ - યદિ ત્વં બ્રાહ્મણ દ્વિપદં યાચસે, મયા ત્રીણિ પદાનિ તે ઽનુપ્રદત્તાનિ । સ પ્રતિગ્રહં તસ્યોપગૃહ્ય સ્વસ્તિમુપવદ્યાનુગૃહીતં તેન તિલપાનીયસુવર્ણસહિતમ્ । તતસ્તેન વામનકરૂપમન્તર્ધાપિતમ્ । અથ શુક્રો બલિમેતદવોચત્ - રાજન્ કથિતં મયા કાલપુરુષ એષ પ્રવિષ્ટઃ । ન ચ ત્વયા પ્રમાણં કૃતં વચનમ્ । તસ્યૈતત્ કર્મફલમનુભવ । તેનાત્માનં મહાપ્રમાણીકૃતમ્ । તસ્ય ચન્દ્રાદિત્યૌ સ્કન્ધૌ વ્યવસ્થિતૌ । ગૃહીત્વાસૌ નિગડચક્રધનુસ્તોમરભિણ્ડિપાલાસન્નહ્ય (?) ॥
અથ બલિરસુરેન્દ્રો ઽધોમુખં પ્રપતિતઃ સ્મૃતિભ્રષ્ટઃ થરથરાયમાનઃ સ્થિતઃ । કિં કૃત્ય(?) સ્વહસ્તેન મયા વિષં ભક્ષિતમ્ । દ્વિપદાનિ પરિપૂરિતાનિ । તૃતીયં પદં ન સંવિદ્યતે । તદા સ કથયતિ - તૃતીયસ્ય પદં ન સંવિદ્યતે । યન્મમ પ્રતિગ્રહં યાચિતમ્, કીદૃશં પાપં કરોમ્યહમ્? અથ નારાયણસ્તમેતદવોચત્ - યત્રાહં સ્થાપયામિ તત્ર ત્વયા સ્થાતવ્યમ્ । ( વૈદ્ય 275 ) અથ સ બલિરસુરેન્દ્રસ્તમેતદવોચત્ - યાદૃશં ત્વયાજ્ઞપ્તં તાદૃશં કરોમ્યહમ્ । સત્યં કુરુષે? સ કથયતિ - સત્યં સત્યં કરોમ્યહમ્ । તેન સત્યપાશૈર્બદ્ધઃ । સા ચ યજ્ઞભૂમિર્વિનાશિતા । તાનિ ચ ભાણ્ડાન્યુચ્છિષ્ટીકૃતાનિ । તા અપિ ચ કુમારિકાઃ પાણ્ડવૈઃ કૌરવૈર્વિધ્વંસિતાઃ । તાનિ ચ સુવર્ણમયાનિ સિંહાસનાનિ દિવ્યાનિ ચ્છત્રાણ્યુપાનહાનિ રત્નપરિવેષ્ટિતાનિ ચ વસ્ત્રાભરણાનિ ચ સુવર્ણઘણ્ટાનિ સુવર્ણકટકાનિ રત્નખચિતાનિ કપિલાનિ કૌરવપાણ્ડવૈર્વિધ્વંસિતાનિ । સા ચ યજ્ઞભૂમિર્વિનાશિતા ॥
અથ સ બલિરસુરેન્દ્રો યજ્ઞભૂમેર્નિષ્ક્રાન્તઃ શરીરચિન્તામાપેદે - દાતા બલિરુદારયજ્ઞમુપાસ્ય । કાલદાનસ્ય દત્તસ્ય બન્ધનમેવ લબ્ધમ્ । નમો ઽસ્તુ દેવાય । યથૈવ કર્તા સર્તા સ નીત્વા પાતાલમુપસ્થાપિતઃ સાન્તઃપુરપરિવારઃ । આખ્યાતં હિ મયા ભગવન્ - ભૂતપૂર્વં કુરુક્ષેત્રે મયા દાનં દત્તં તસ્યૈતત્કર્મફલમનુભવામિ । તથા ત્રાતા ભવાહિ મે ભગવન્નાથ, ન ભૂયો દુઃખમાપ્નુયામ્ ॥
અથ બલિસ્તં ભગવન્તમાર્યાવલોકિતેશ્વરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સ્તોત્રવિશેષૈઃ સ્તોતુમારબ્ધઃ - ત્રાણં ભવાહિ શુભપદ્મહસ્ત । પદ્મશ્રિયાલંકૃતશુદ્ધકાય । અમિતાભમૂર્તે શિરસા નમામિ । જટાર્ધમધ્યે ચિન્તામણિમુકુટધરાય । શુભપદ્મહસ્તાય । પદ્મશ્રિયા સમલંકૃતાય । જટામુકુટધરાય । સર્વજ્ઞવશીકૃતાય । બહુસત્ત્વાશ્વાસનકરાય । હીનદીનાનુકમ્પાય । દીવાકરવરરોચનકરાય । પૃથિવીવરરોચનકરાય । ભૈષજ્યરાજોત્તમાય । સુશુદ્ધસત્ત્વાય । પરમયોગમનુપ્રાપ્તાય । મોક્ષપ્રવરાય મોક્ષપ્રિયાય । ચિન્તામણિવત્સદૃશાય । ધર્મગઞ્જપરિપાલનકરાય । ષટ્પારમિતાનિર્દેશનકરાય । સુચેતનકરાય । ઇદં સ્તોત્રં મયા કૃતમવલોકિતેશ્વરસ્ય । સુખિતાસ્તે સત્ત્વા યે તવ નામધેયમનુસ્મરન્તિ । મુચ્યન્તે તે કારસૂત્રૈ રૌરવોપપન્નેષુ અવીચ્યુપપન્નેષુ પ્રેતનગરોપપન્નેષુ યે તવ નામધેયમનુસ્મરન્તિ । મુચ્યન્તે ત બહવઃ પાપદુઃખાત્ । સુચેતનાસ્તે સત્ત્વા યે તવ નામધેયમનુસ્મરન્તિ । ગચ્છન્તિ તે સુખાવતીલોકધાતુમ્ । અમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય ધર્મમનુસ્મરન્તિ શૃણ્વન્તિ ॥
અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બલેરિન્દ્રસ્ય વ્યાકરણમનુપ્રયચ્છતિ સ્મ - ભવિષ્યસિ ત્વમસુરેન્દ્ર શ્રીર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । સર્વે તે ઽસુરા વૈનેયા ભવિષ્યન્તિ । તત્ર તવ બુદ્ધક્ષેત્રે ન રાગશબ્દો ન દ્વેષશબ્દો ન મોહશબ્દો ભવિષ્યતિ । ષડક્ષરી મહાવિદ્યા લબ્ધલાભા ભવિષ્યતિ । તેન તસ્ય ધર્મદક્ષિણા ઉપનામિતા । શતસહસ્રમૂલ્યં મુક્તાહારમુપનામિતં મૌલીકુણ્ડલં ચ નાનારત્નસમુચ્ચિતમુપનામિતં ચ ॥
અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો ધર્મદેશનાં કર્તુમારબ્ધઃ - શૃણુ મહારાજ । નિત્યે ધ્રુવે શાશ્વતે માનુષ્યકે યે ચિન્તયન્તિ સતતપરિગ્રહં મહાભોગાન્યનુવિચિન્તયન્તિ દાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયાન્, યાનિ ચ મહાર્હાણિ વસ્ત્રશય્યાસનાનિ, યે ચ મહાર્હા નિધાનધનધાનધનધાન્યકોષકોષ્ઠાગારાઃ, અજ્ઞાનાસ્તે સત્ત્વા યે પુત્રદારદારિકામનુવિચિન્તયન્તિ ભાર્યાં માતાપિતરૌ । ( વૈદ્ય 276 ) એભિર્વસ્તુભિર્યે સક્તાસ્તે સ્વપ્નોપમા એવ દૃશ્યન્તે । મરણકાલસમયે ન કશ્ચિત્તેષાં ત્રાતા ભવતિ । યદા પ્રાણોદ્ધરણં ભવતિ, તદા જમ્બુદ્વીપં વિપરીતં પશ્યતિ । અથ મહતીં વૈતરણીં પૂયશોણિતપરિપૂર્ણાં પશ્યન્તિ । યે ચ મહાર્હા વૃક્ષાસ્તાન્ પ્રદીપ્તાન્ સપ્રજ્વલિતાનેકજ્વાલીભૂતાન્ પશ્યન્તિ । દૃષ્ટ્વા ચ સમાપદ્યન્તે । તતો યમપાલપુરુષૈઃ કાલપાશૈર્બદ્ધ્વા નીયન્તે । ત્વરિતં ત્વરિતં ક્ષુરધારોપચિતે મહાપથે પાદા વિશીર્યન્તે । ઉત્ક્ષિપ્તે પાદે યે ઽન્યાઃ પાદાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ, અનેકૈઃ કાકગૃધ્રશ્વાનાદિભિર્ભક્ષ્યન્તે । મહતીં નારકીયાં વેદનાં પ્રત્યનુભવન્તિ । તતઃ ક્ષુરધારોપચિતાન્મહાપથાદવતીર્ય યત્ર ષોડશાઙ્ગુલિપ્રમાણાનિ કણ્ટકાનિ તત્રાનીયતે, તત એકૈકપાદે પઞ્ચ પઞ્ચશતાનિ કણ્ટકાનિ પ્રવિશન્તિ । સ ચાક્રન્દન્તિ - વિષયપાપરતેન સત્ત્વેન કર્મ કૃતમ્ ॥

અથ તે યમપાલપુરુષા એવમાહુઃ - માર્ષાઃ, ન ત્વયા તથાગતસ્ય પિણ્ડપાત્રં નિર્યાતિતમ્ । ન ચ ત્વયા ધર્મગણ્ડીમાકોટ્યમાના શ્રુતા । ન બુદ્ધનામ ગૃહીતમ્ । ન ચ ત્વયા ક્વચિદ્દાનાનિ દીયમાનાનિ દૃષ્ટ્વાનુમોદિતાનિ । ન ચ ત્વયા ક્વચિત્ પ્રદેશે સ્તૂપબિમ્બાનિ પ્રદક્ષિણીકૃતાનિ । સ કથયતિ - અશ્રાદ્ધો ઽભૂવં પાપરતો બુદ્ધધર્મસંઘપરિવર્જિતઃ પાપમિત્રપરિગૃહીતઃ કલ્યાણમિત્રપરિવર્જિતશ્ચ । તે કથયન્તિ - તસ્યૈતત્કર્મફલમનુભવસે । સ તૈર્યમપાલકૈર્નીયતે ચૈતત્કર્મભૂમિમુપદર્શયિતુમ્ ॥
અથે તે યમપુરુષા નીત્વા કાલસૂત્રે મહાનરકે ક્ષિપન્તિ । શિક્ષા ચૈકૈકશક્તિશતં કાયે વિધ્યન્તિ તદપિ જીવતિ, દ્વિતીયં શક્તિશતં કાયે વિધ્યન્તિ તદપિ જીવતિ, તૃતીયં શક્તિશતં કાયે વિધ્યન્તિ તદપિ જીવતિ । યદા કલં ન કુર્વન્તિ તદાગ્નિખદામધ્યે ક્ષિપન્તિ । તદપિ કાલં ન કુર્વન્તિ । તતસ્તે તપ્તાયોગુડામુખે વિષ્કમ્ભન્તે દહ્યન્તે । તેષામીષ્ટમપિ દન્તાનિ વિશીર્યન્તે, તાલૂનિ વિસ્ફુટન્તે, કણ્ઠમપિ તાલુમપિ હૃદયમપિ યન્ત્રવત્કલા નિગડાયમાના સર્વં તં કાયં દહ્યન્તે । એવમેવ હા રાજન્ ન કશ્ચિત્ ત્રાતા ભવિષ્યતિ પરલોકે । તસ્માત્તર્હિ તં મહારાજ યત્નેન પુણ્યં કર્તવ્યમ્ । એવં સાનુલોમિકીં ધર્મદેશનાં કૃત્વા ચ તં રાજાનં બલિમસુરેન્દ્રમેવમાહ - અપ્રમત્તેન ભવિતવ્યમ્, ન પુનઃ કદાચિત્પ્રમાદચારિણા ભવિતવ્યમ્ । એવં બહુદોષદુષ્ટો ઽયં ગૃહાવાસઃ પરમદારુણનરકભૂમિપ્રપાતનઃ । તસ્માત્તર્હિ મહારાજ અપ્રમત્તેન ભવિતવ્યં પાપભીરુણા । પરલોકં દર્શિતમ્ । અપિ ચ મહારાજ । મમાન્તિકાદ્ધર્મદેશનાં શૃણ્વતો નિરવશેષાણિ પાપસ્કન્ધાનિ ન ચ સુપરિશુદ્ધાનિ । સર્વદુઃખતરગાઢબન્ધનૈઃ પરિમુક્તઃ । સુખાવતીલોકધાતુગમનાય તવ પન્થાનં પરિશુદ્ધમ્ । તત્ર ચ તવ સપ્તરત્નમયં પદ્માસનં પ્રાદુર્ભૂતં ભવિષ્યતિ । યત્ર રત્નપદ્મે નિષદ્ય તસ્ય ભગવતો ઽમિતાભસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકાત્ ઇમં સર્વદુઃખપાપસ્કન્ધં પાપશમનં સર્વદુર્ગતિસાધનં અનન્તમણિમહાપુણ્યનિર્દેશં કારણ્ડવ્યૂહમહાયાનં સૂત્રરત્નરાજં ત્વં શ્રોષ્યસિ, શ્રુત્વા ચ તત્રૈવ વ્યાકરણમનુપ્રાપ્સ્યસે અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તાવત્સુપરિશુદ્ધબોધિચિત્તાલંકારં નામ બોધિસત્ત્વજન્મ પ્રતિલપ્સ્યસે । યાવદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ભવિષ્યસિ ॥
અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્ય ચ બલેરસુરેન્દ્રસ્ય ઇમં સર્વદુર્ગતિપરિશોધનં બોધિસત્ત્વાલંકારકારણ્ડવ્યૂહં નામ ધર્માલોકં દેશયિત્વા તં રાજાનં બલિમસુરેન્દ્રં સમાશ્વાસ્ય ઇદમવોચત્ - ગમિષ્યામ્યહમ્ । અસ્મિન્ જેતવને મહાવિહારે ઽદ્ય મહાસંનિપાતો ભવતિ ॥
ઇતિ બલિસમાશ્વાસનં નામૈકાદશં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,12:
યક્ષાદિસમાશ્વાસનં દ્વાદશં પ્રકરણમ્ ।
તતો ઽવલોકિતેશ્વરેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન રશ્મય ઉત્સૃષ્ટાઃ । અનેકાનિ નાનાવર્ણાનિ નીલપીતલોહિતાવદાતાનિ માઞ્જિષ્ઠસ્ફટિકરજતવર્ણાનિ । ગત્વા ચ વિશ્વભૂવસ્તથાગતસ્ય પુરતો વ્યવસ્થિતાનિ । તદા તે દેવા નાગા યક્ષા રાક્ષસા અસુરા ગરુડાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યાઃ સંનિપતિતાઃ । અનેકાનિ બોધિસત્ત્વશતાનિ સંનિપતિતાનિ ॥
અથ તેષાં બોધિસત્ત્વેનાં મધ્યે ગગનગઞ્જો નામ બોધિસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કુતો ભગવન્ રશ્મય આગચ્છન્તિ? ભગવાનાહ - એષ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બલેરસુરેન્દ્રસ્ય ભવને વિહરતિ, તેન તસ્માન્નિષ્ક્રામિત્વા અમી રશ્મયઃ પ્રમુક્તાઃ । તતો ઽમી રશ્મય આગચ્છન્તિ, પુનસ્તસ્યૈવ સકાશં ગતાઃ ॥
અથ ગગનગઞ્જો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કેનોપાયેન પશ્યેયમહમવલોકિતેશ્વરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્? ભગવાનાહ - એષ કુલપુત્ર ઇહૈવાગચ્છત્યવલોકિતેશ્વરઃ । યદા અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બલેરસુરેન્દ્રસ્ય ભવનાન્નિષ્ક્રાન્તઃ, તદા જેતવને મહાવિહારે દિવ્યાનિ પુષ્પવર્ષાણિ પતન્તિ, દિવ્યાનિ કલ્પવૃક્ષશતાનિ પરમશોભનીયાનિ, રત્નાલંકારશતસહસ્રાણિ પ્રલમ્બિતાનિ, મુક્તાહારશતસહસ્રાણિ પ્રલમ્બિતાનિ, કાશિકવસ્ત્રસચ્ચીવરાણિ પ્રલમ્બિતાનિ, લોહિતદણ્ડાનિ સુવર્ણરૂપ્યપત્રાણિ અનેકાનિ પુષ્પવૃક્ષશતાનિ અનેકાનિ પુષ્કરિણીશતાનિ પુષ્પપરિપૂર્ણાનિ પરમશોભનીયાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ ॥
અથ ગગનગઞ્જો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - નાગચ્છતિ ભગવન્નવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ? ભગવાનાહ - એષ કુલપુત્ર તતો બલેરસુરેન્દ્રસ્ય ભવનાન્નિષ્કમ્ય પરમભીષણીયં તમોન્ધકારં નામ પૃથિવીપ્રદેશં યક્ષરાક્ષસાનાં ભૂમિં અમનુષ્યાવચરમપૃથિવીપ્રદેશં તત્ર ગચ્છતિ । યત્ર કુલપુત્ર ચન્દ્રાદિત્યૌ ન જ્ઞાયેતે, તત્ર ચ પૃથિવીપ્રદેશે વરદો નામ ચિન્તામણિરત્નરાજો ઽસ્તિ । સ ચ તત્રાવભાસં કુરુતે । અનેકાનિ યક્ષરાક્ષસશતસહસ્રાણિ તસ્મિન્ દ્વીપે પ્રતિવસન્તિ । યદાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિવસતિ, તદા દર્શનમાત્રાત્સર્વયક્ષરાક્ષસાઃ પરમહૃષ્ટતુષ્ટાઃ પ્રમુદિતહૃદયા ભવન્તિ । અથ તે ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય પુરસ્તાદ્ધાવન્તિ, નિર્ધાવન્તિ, ધાવિત્વા પાદયોઃ પ્રણિપત્ય સંભાષયન્તિ - મા ત્વં ભગવન્ શ્રાન્તક્લાન્તો યસ્ત્વં ચિરકાલેન દૃષ્ટઃ, યસ્ત્વમસ્યાં તમોન્ધકારાયાં ભુમૌ વિહરસિ । ( વૈદ્ય 278 ) સ કથયતિ - અનેકાનિ કર્તવ્યાનિ મે । ન ચ મયૈકસત્ત્વસ્યાર્થે આત્મભાવઃ પરિનિષ્પાદિતઃ । અપિ તુ સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે મયા મહાકરુણાચિત્તતોત્પાદયિતવ્યા ॥

અથ તે સર્વે યક્ષરાક્ષસા દિવ્યસુવર્ણરત્નમયં સિંહાસનં પ્રસમયન્તિ તસ્યાવલોકિતેશ્વરસ્યાર્થે વિચિત્રૈઃ પુષ્પમયૈઃ સંછાદિતમ્, યત્ર ચ ભગવાન્નિષદ્ય ધર્મં દેશયતિ । સ તૈર્યક્ષરાક્ષસૈર્નીત્વા તત્ર દિવ્યસુવર્ણરત્નમયે સિંહાસને વિશ્રામિતઃ । તતઃ અવલોકિતેશ્વરસ્તેષાં યક્ષરાક્ષસાનાં ધર્મ દેશયતિ - શૃણ્વત્તુ ભવન્તઃ । આર્યકારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથાં યે શ્રોષ્યન્તિ, શ્રુત્વા ચ ધારયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ, યોનિશં ચ મનસિ કરિષ્યન્તિ, તેષામિદં પુણ્યસ્કન્ધસંચોદનો ભવિષ્યતિ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્રાઃ શક્યં મયા પરમાણુરજસાં પ્રમાણમુદ્ગ્રહીતુમ્, ન તુ કુલપુત્રાઃ શક્યં મયા કારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્રાઃ શક્યં મયા મહાસમુદ્રસ્યૈકમુદકબિન્દું ગણયિતુમ્, ન તુ કુલપુત્રાઃ શક્યં મયા કારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય ચતુષ્પાદિકાયા અપિ ગાથાયાઃ પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્રાઃ દ્વાદશગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાદ્વાદશકલ્પાનેકસ્થાને ધારયેયુઃ, ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ, તે ઽપિ તથાગતાઃ સર્વે સહિતા ભૂત્વા કારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય ચતુષ્પાદિકાયા અપિ ગાથાયાઃ પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતું ન શક્નુવન્તિ સ્મ, પ્રાગેવાહમેકાકી તમોન્ધકારભૂમૌ વિહરામિ ॥
તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્રાશ્ચતુર્મહાદ્વીપેષ્વેકૈકદ્વીપપ્રમાણં ગૃહં વિહારં વા કારયેદ્દિવ્યસુવર્ણરત્નમયમ્, તત્ર ગૃહે વિહારે વા સ્તૂપસહસ્રં કુર્યાત્, તેષાં ચૈકદિને ધાત્વાવરોપણં કુર્યાત્, યચ્ચ તેષાં ધાત્વાવરોપણેષુ પૂજાયાં પુણ્યસ્કન્ધમ્, તતો બહુતરં કારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય ચતુષ્પાદિકાયા અપિ ગાથાયાઃ પુણ્યસ્કન્ધમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્રાઃ પઞ્ચ મહાનદ્યો સહસ્રનદીપરિવારા મહાસમુદ્રમુપસંક્રામન્તિ, એવમેવ કુલપુત્રા અસ્ય કારણ્ડવ્યૂહમહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથાં શૃણ્વતાં પુણ્યૌઘપ્રવાહમુપપ્રવહતિ ॥
અથ તે યક્ષરાક્ષસા અવલોકિતેશ્વરમેતદવોચન્ - યે સત્ત્વાઃ કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં લિખાપયિષ્યન્તિ, તેષાં કિદૃશં પુણ્યસ્કન્ધં ભવતિ? સ આહ - અપ્રમેયં તેષાં કુલપુત્રાઃ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રભવતિ । યે કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં લિખાપયન્તિ, તૈશ્ચતુરશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણિ લિખાપિઉતાનિ ભવન્તિ । તે રાજાનો ભવન્તિ, ચક્રવર્તિનશ્ચતુર્દ્વીપેશ્વરા ભવન્તિ । તે સહસ્રં પુત્રાણાં શૂરાણાં વીરાણાં વરાઙ્ગરૂપિણાં પરસૈન્યપ્રમર્દકાનાં જનયન્તિ । યે સતતપરિગ્રહં કારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય નામમનુસ્મરન્તિ, મુચ્યન્તે તે ઈદૃશાત્સંસારિકાદ્દુઃખાત્ । જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવનાદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસપરિમુક્ત ભવન્તિ । યત્ર યત્રોપપદ્યન્તે, તત્ર તત્ર જાતૌ જાતૌ જાતિસ્મરા ભવન્તિ । ( વૈદ્ય 279 ) તેષાં ચ કાયાત્ ગોશીર્ષચન્દનગન્ધો વાસ્યતિ । નીલોત્પલગન્ધિનો મુખા ભવન્તિ । પરિપૂર્ણગાત્રાશ્ચ ભવન્તિ । મહાનગ્ના અપરિમાણપુણ્યબલસમન્વાગતાશ્ચ તે સત્પુરૂષા ભવિષ્યન્તિ । ન કદાચિત્ યક્ષત્વં ન રાક્ષસત્વં ન પ્રેતત્વં ન પિશાચત્વં ન પૂતનાત્વં ન કટપૂતનાત્વં ન મનુષ્યદારિદ્ર્યં પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ । ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સેવાપુણ્યસ્કન્ધેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । યે ઽપિ કેચિત્ કુલપુત્રાઃ સત્ત્વા અસ્માત્ કારણ્ડવ્યૂહમહાયાનસૂત્રરત્નરાજાદેકાક્ષરમપિ નામધેયમપિ ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથાં લિખાપયિષ્યન્તિ, તેષાં પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ નિરવશેષં પરિક્ષયં ગમિષ્યન્તિ । તે ચાભિરૂપા ભવિષ્યન્તિ । પ્રાસાદિકા ભવિષ્યન્તિ । દર્શનીયાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ । બહુજનપ્રિયમનાપદર્શનેન ચ ભવિષ્યન્તિ । તેષાં ન કશ્ચિત્ કાયે વ્યાધિઃ પ્રભવિષ્યતિ । ન ચક્ષુરોગં ન શ્રોત્રરોગં ન ઘ્રાણરોગં ન જિહ્વારોગં ન કાયરોગમ્ । ન હીનાઙ્ગાનિ ભવિષ્યન્તિ । ન પ્રત્યન્તિકેષુ જનપદેષુ પ્રત્યાજાયન્તે । ન મ્લેચ્છેષુ ન પાપકુલેષુ નોરભ્રિકેષુ ન કૌક્કુટિકેષુ ન જત્યેષુ(?) પ્રત્યાજાયન્તે । સુપરિશુદ્ધકાયાશ્ચ તે સત્પુરુષા ભવિષ્યન્તિ ॥
અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં તેષાં યક્ષરાક્ષસાનાં તમોન્ધકારવાસિનાં સર્વેષાં ચાનુલોમિકાં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્ । તે યક્ષરાક્ષસાસ્તાં ધર્મદેશનાં શુભાં શ્રુત્વા કેચિત્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠિતાઃ । કેચિત્ સકૃદાગામિફલે, કેચિદનાગમિફલે, કેચિદર્હત્ત્વે, કેચિત્ પ્રભુત્વબોધૌ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥
અતો યેનાર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તેનોપસંક્રમ્ય પાદયોઃ પ્રણિપત્ય એવં કથયન્તિ - ઇહૈવ ભગવન્ વિહરસ્વ, માન્યત્ર સ્થાને ક્વચિદ્ગચ્છ, વયં તે ઉપસ્થાનપરિચર્યાં કરિષ્યામઃ, વયં ચ તવાન્તિકે અસ્મિન્નેવ તમોન્ધકારભૂમૌ તવાર્થાય દિવ્યાનિ સૌવર્ણમયાનિ ચંક્રમણાનિ કરિષ્યામઃ । મા ભગવન્નન્યત્ર પ્રદેશં ગચ્છસ્વ, વયં તવાદર્શનાત્ કથં તિષ્ઠામઃ? અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાંશ્ચ યક્ષરાક્ષસાનેતદવોચત્ - અનેકાનિ ચ મયા કુલપુત્રાઃ સત્ત્વાનિ બોધિમાર્ગે નિયોજયિતવ્યાનિ । અથ તે સર્વે યક્ષરાક્ષસાઃ કરે કપોલં દત્ત્વા ચિન્તાપરા વ્યવસ્થિતાઃ । તે પરસ્પરમેવમાહુઃ - ગમિષ્યતિ અયમસ્માકમવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યતરં પૃથિવીપ્રદેશમ્, તદ્વયં ધર્મસાંકથ્યવિપ્રહીણા ભવિષ્યામઃ । કિમસ્માભિઃ કર્તવ્યમ્? અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્યાસ્તમોન્ધકારાયા ભૂમ્યાઃ સંપ્રસ્થિતઃ । અથ તે તમોન્ધકારપ્રતિવાસિનો યક્ષરાક્ષસાસ્તસ્ય ભગવતો ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધા ગચ્છન્તિ સ્મ । અથ અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાનેતદવોચત્ - પ્રતિનિવર્તયધ્વમ્ । દૂરતમેવમાહ(?) ॥
તે યક્ષરાક્ષસાઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા ત્રિઃપ્રદક્ષિણીકૃત્ય તત્રૈવ ચ પ્રક્રાન્તાઃ ॥
ઇતિ યક્ષાદિસમાશ્વાસનં નામ દ્વાદશં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,13:
દેવભવનભ્રમણં ત્રયોદશં પ્રકરણમ્ ।

અથાર્યાવલોકિતેશ્વરો જ્વલદિવાગ્નિપિણ્ડમાકાશે ઽન્તર્હિતઃ । તતો દેવભવનં ગત્વા શુદ્ધાવાસકાયિકદેવપુત્રાણાં સકાશમુપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય બ્રાહ્મણરૂપમાત્માનમભિનિર્માયાગમત્ । તત્ર દેવનિકાયેષુ સુકુણ્ડલો નામ દેવપુત્રો દરિદ્રો દુશ્ચિત્તશ્ચેતિ । અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરઃ સ તેન બ્રાહ્મણરૂપેણ તસ્ય દેવપુત્રસ્ય સકાશમુપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય સર્વેષાં દેવાનાં દારિદ્ર્યદુઃખવ્યુપશમાય તં દેવપુત્રમેતદવોચત્ - બુભુક્ષિતો ઽહં તૃષિતશ્ચેતિ । અથ સ દેવપુત્રો રુદંસ્તં બ્રાહ્મણમેતદવોચત્ - ન ચ મે બ્રાહ્મણ કિંચિત્સંવિદ્યતે । બ્રાહ્મણો ઽવોચત્ - અવશ્યં ત્વયા મમ કિંચિદ્દાતવ્યમ્ । અથ સ દેવપુત્રો વિમાનં પ્રવિશ્ય સર્વભાણ્ડં નિરભ્યવેક્ષિતુમારબ્ધઃ । સ ચ પરિપતિતં નિવેશનં દિવ્યૈર્મહાર્હૈ રત્નભાણ્ડૈઃ પરિપૂર્ણં દક્ષિણપાર્શ્વમ્, અન્યાનિ ચ ભાણ્ડાનિ દિવ્યરસરસાગ્રોપેતૈરાહારૈઃ પરિપૂર્ણાનિ વામપાર્શ્વે વિમાનસ્ય વસ્ત્રાભરણૈઃ સર્વપુષ્પગન્ધાદિભિઃ પરિપૂર્ણાનિ ॥
અથ સ દેવપુત્ર એતદ્ દૃષ્ટૈવં ચિન્તામાપેદે - અવશ્યમયં સ સત્પાત્રો દ્વારે સ્થિતો યસ્ય દર્શનમાત્રેણાપિદૃશી લક્ષ્મીર્મમાનુપ્રાપ્તા । અથ સ દેવપુત્રસ્તં બ્રાહ્મણમાહૂયૈવમાહ - એહિ બ્રાહ્મણ, ઇદં વિમાનં પ્રવિશ । સ ચ બ્રાહ્મણસ્તેન દેવપુત્રેણ વિમાને પ્રવિશ્ય તૈર્દિવ્યરત્નૈઃ પ્રતિપાદિતઃ, દિવ્યૈ રસરસાગ્રોપેતૈરાહારૈર્ભોજિતઃ, દિવ્યૈર્વસ્ત્રૈઃ પ્રવારિતઃ । સ ભુક્ત્વા ચ સ્વસ્તિકારમનુકુરુતે । અથ સ દેવપુત્રસ્તં બ્રાહ્મણમેતદવોચત્ - ભો બ્રાહ્મણ, કતમાયા ભૂમ્યાસ્ત્વમાગતઃ? બ્રાહ્મણ આહ - જેતવનનામમહાવિહારાદહમાગતઃ । અથ સ દેવપુત્રસ્તમેતદવોચત્ - કીદૃશી સા ભૂમિઃ? અથ સ બ્રાહ્મણો દેવપુત્રમેતદવોચત્ - તથાગતાધ્યુષિતા સા ભૂમી રમણીયા દિવ્યમણિરત્નપરિખચિતા પરિશોભિતા । પરિભોગાય ચ તદ્ભૂમૌ દિવ્યકલ્પવૃક્ષાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ, મનોરમાણિ પુષ્પાણિ પ્રાદુભર્વન્તિ, વિવિધાઃ પુષ્કરિણ્યો દૃશ્યન્તે, વિવિધાશ્ચ શીલવન્તો ગુણવન્તો દક્ષિણીયા દૃશ્યન્તે વિશ્વભુવઃ । તથાગતસ્યાનેકાનિ પ્રાતિહાર્યાણિ દૃશ્યન્તે । એવં સા પરમરમણીયા દેવપુત્ર ભૂમિઃ । અથ સ દેવપુત્રસ્તં બ્રાહ્મણમેતદવોચત્ - અવશ્યં ત્વયા બ્રાહ્મણ સત્યં પ્રત્યાહારઃ કર્તવ્યઃ । અથવા ત્વં દેવો ઽસિ, મનુષ્યો ઽસિ વા? ન ચ મનુષ્યસ્યેદૃશં નિમિત્તં ભવતિ યાદૃશં તવ નિમિત્તં ભવતિ । અથ સ બ્રાહ્મણસ્તમેતદવોચત્ - ન દેવઃ, અપિ તુ માનુષો ઽહં બોધિસત્ત્વભૂતઃ । એવં હીનદીનાનુકમ્પકો બોધિમાર્ગમુપદર્શકઃ । અથ સ દેવપુત્રસ્તસ્મૈ મૌલિકુણ્ડલમુપનામયતિ, ઉપનામયિત્વા ચ સ દેવપુત્ર ઇમાં ગાથાં ભાષિત(વાન્) -
અહો ગુણમયં ક્ષેત્રં સર્વદોષવિવર્જિતમ્ ।
અદ્યૈવ વાપિતં બીજં અદ્યૈવ ફલસંપદમ્ ॥
અથ સ દેવપુત્ર ઇમાં ગાથાં ભાષિત્વા તત્રૈવ પ્રક્રાન્તઃ ॥
ઇતિ દેવભવનભ્રમણં નામ ત્રયોદશં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,14:
સિંહલભ્રમણં ચતુર્દશં પ્રકરણમ્ ।
અથ સ બ્રાહ્મણઃ તસ્માદ્દેવનિકાયાદવતીર્ય સિંહલદ્વીપં પ્રત્યુદ્ગતઃ । ગત્વા ચ રાક્ષસીનાં પુરતો વ્યવસ્થિતઃ કામરૂપમાત્માનમભિનિર્માય પ્રાસાદિકમ્ । અથ તા રાક્ષસ્યો ઽન્યોન્યમેવમાહુઃ - અયમીદૃશં પરમકામરૂપી પુરુષો દૃશ્યતે । અથ તં દૃષ્ટ્વા ચ તદા તાસાં રાક્ષસીનાં કામચિત્તમુત્પન્નમ્ । તદા તસ્ય સકાશમુપસંક્રમ્યૈતદવોચન્ - ભવાંસ્ત્વં ભજસ્વ અસ્માકં કુમારીયૌવનમ્, ન ચાસ્માકં સ્વામી સંવિદ્યતે । ત્વં ચ ભો પુરુષ, અસ્વામિકાનાં સ્વામી ભવ । અગતિકાનાં ગતિર્ભવ । અપરાયણાનાં પરયાણો ભવ । અત્રાણાનાં ત્રાણં ભવ । અદ્વીપાનાં દ્વીપો ભવ । અન્ધાનામાલોકો ભવ । ઇમાનિ તે ઽન્નગૃહાણિ પાનગૃહાણિ વસ્ત્રગૃહાણિ વિવિધાનિ વિચિત્રાણિ શયનાનિ ઉદ્યાનરમણીયાનિ પુષ્કિરિણીરમયાણિ ॥
સ કથયતિ - મદીયમાજ્ઞપ્તં યદિ કુરુતે, તત્સર્વં યુષ્માકં યથાભિપ્રાયં કરિષ્યામિ । તાશ્ચ તમાહુઃ - કથં વયં તવાજ્ઞાં ન કરિષ્યામઃ? તેન તાસામાર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગમુપદર્શિતમ્ । દશ કુશલાનિ કર્મપથાન્યુપદર્શિતાનિ । આગમચતુષ્ટયં ચાધીતમ્ । અથ તા રાક્ષસ્યસ્તસ્યપુરુષસ્યાન્તિકાદાર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગં ગૃહીત્વા દશ કુશલાનિ ચ સંસ્મર્ય, સત્યચતુષ્ટયં પ્રાપ્ત્વા, આગમસત્યચતુષ્ટયાધીતાઃ, કાશ્ચિત્સ્રોતાપત્તિફલમનુપ્રાપ્તાઃ, સકૃદાગામિફલં ચાનુપ્રાપ્તાઃ, અનાગામિફલં ચાનુપ્રાપ્તાઃ, યાવત્કાશ્ચિદર્હત્ત્વં કાશ્ચિત્પ્રત્યેકબોધિમનુપ્રાપ્તાઃ, તદા તાસાં રાક્ષસીનાં રાગદુઃખં ન બાધતે । દ્વેષદુઃખં ન બાધતે । મોહદુઃખં ન બાધતે । આઘાતચિત્તં ન ભવતિ । ન ચ કસ્યચિજ્જીવિતાન્તરાયં કુર્વન્તિ । અભિરતા ધર્મેષુ વ્યવસ્થિતાઃ, શિક્ષાસંવરમુપગૃહીતાઃ । એવં ચાહુઃ - પુનરપિ ન પ્રાણાતિપાતં કુર્વામઃ । યાદૃશેન જામ્બુદ્વીપકા મનુષ્યા જીવન્તિ અન્નેન પાનેન, તાદૃશજીવિકયા વયં જીવામઃ । પુનરપિ રાક્ષસીવૃત્તિં ન કુર્વામઃ । ઉપાસકસંવરં ધારયિષ્યામ ઇતિ । તાદૃશં શિક્ષાસંવરમુપગૃહીત્વા તસ્યૈવ પુરુષસ્ય પુરતો ઽનિમિષૈર્નયનૈઃ પ્રેક્ષમાણાઃ પ્રસ્થિતાઃ ॥

ઇતિ સિંહલભ્રમણં નામ ચતુર્દશં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,15:
વારાણસીભ્રમણં પઞ્ચદશં પ્રકરણમ્ ।
અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્માત્સિંહલદ્વીપાદવતીર્ય વારાણસ્યાં મહાનગર્યામુચ્ચારપ્રસ્રાવસ્થાને ગતો યત્રાનેકાન્યનેકાનિ કૃમિકુલશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ । તતો ઽવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપસંક્રમ્ય તત્રાસ તાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ દૃષ્ટ્વા આત્માનં ભ્રમરરૂપમભિનિર્માય ઘુણઘુણાયમાણમ્ । તદેષાં શબ્દં નિશ્ચારયતિ - નમો બુદ્ધાય, નમો ધર્માય, નમઃ સંઘાય ઇતિ । તચ્છ્રુત્વા તે ચ સર્વે પ્રાણકાઃ નમો બુદ્ધાય નમો ધર્માય નમઃ સંઘાયેતિ નામમનુસ્મારયન્તિ । તે ચ સર્વે બુદ્ધનામસ્મરણમાત્રેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્ત્વા સર્વે તે સુખાવત્યાં લોકધાતાવુપપન્નાઃ સુગન્ધમુખા નામ બોધિસત્ત્વા બભૂવુઃ । સર્વે તે ભગવતો ઽમિતાભસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદિદં કારણ્ડવ્યૂહં નામ મહાયાનં શ્રુત્વા અનુમોદ્ય ચ નાનાદિગ્ભ્યો વ્યાકરણાનિ પ્રતિલબ્ધાનિ ॥
અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સત્ત્વપરિપાકં કૃત્વા તસ્યા વારાણસ્યા મહાનગર્યાઃ પ્રક્રાન્તઃ ॥
ઇતિ વારાણસીભ્રમણં નામ પઞ્ચદશં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 1,16:
મગધભ્રમણં ષોડશં પ્રકરણમ્ ।
તદા સ મગધાભિમુખં પ્રત્યુદ્ગચ્છતિ । સ મગધવિષયમનુપ્રાપ્તઃ । યાવત્ સત્ત્વાન્ પશ્યન્તિ સ્મ પરસ્પરં માંસભક્ષણં કુર્વાણાન્ । અથ આર્યાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાનેવમાહ - કસ્માદ્ભોઃ, યૂયં અન્યોન્યં માસં ભક્ષયથ? તે ચાહુઃ - નાદ્યૈવ માસંભક્ષણમ્, વિંશતિવર્ષાણિ પરિપૂર્ણાનિ કાન્તારસ્ય ચ પ્રતિપન્નસ્ય ચ । નાત્ર કિંચિદન્નપાનં સંવિદ્યતે । તસ્માદ્વયં અન્યોન્યં વિરોધં કુર્વાણા જીવિતાઃ । એવં કૃત્વા માંસભક્ષણં કુર્વામઃ ॥
અથ અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વશ્ચિન્તામાપેદે - કેનોપાયેનાહં સત્ત્વાન્ સર્વાન્ સુખોપધાનૈસ્તસ્માત્કાન્તારાન્મહાદારૂણાદકાલમરણાત્પરિમોચયેયં સંતર્પયેયમ્? અથાવલોકિતેશ્વરો વિવિધાનિ વર્ષાણિ પ્રવર્ષિતુમારબ્ધઃ । પ્રથમમુદકવર્ષમ્ । યદા ઉદકેન સંતર્પિતાઃ પ્રીણિતગાત્રાશ્ચ ભવન્તિ, તદા પશ્ચાદ્દિવ્યાનિ પિષ્ટકાનિ રસરસાગ્રોપેતાનિ તેનાહારેણ પરિપૂર્ણાનિ । યદાહારેણ સંતર્પિતા ભવન્તિ તદા ધાન્યવર્ષાણિ પતન્તિ, અન્યાનિ ચ તિલતણ્ડુલકોલમુદ્ગમાષકલાવમસૂરયવગોધૂમશાલિધાન્યકુલત્થાદીનિ પતન્તિ સ્મ । વિવિધાનિ ચ વસ્ત્રાભરણાનિ ચ પ્રવર્ષન્તિ સ્મ । યદા યદા તેષાં સર્વેષાં સત્ત્વાનાં કે ઽપ્યભિપ્રાયા ભવન્તિ, તદા તદા તેષાં સત્ત્વાનામભિપ્રાયા અનુસિધ્યન્તે । અથ તે માગધકાઃ સત્ત્વાસ્તદિદં વિચિત્રં સ્વાત્મસુખં દૃષ્ટ્વા દુઃખં ચ વ્યુપશાન્તમ્, તદા પરમવિસ્મયમાપન્નાઃ । તે ચ સર્વે એકસ્થાને વિશ્રાન્તાઃ, વિશ્રમિત્વા પરસ્પરમેવમાહુઃ - કસ્ય દેવસ્યાયં પ્રભાવઃ? તતસ્તેષાં પુરુષાણાં મધ્યે જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકઃ કુબ્જો ગોપાણસીવક્રો ઽધિભગ્નો દાણ્ડપરાયણઃ અનેકવર્ષશતસહસ્રાયુષિકઃ । સ તેષાં મધ્યે સ્થિત્વા કથયતિ - ન યુષ્માકમન્યદેવસ્ય કસ્યચિદીદૃશં પ્રભાવો ભવતિ વિરહિતાદવલોકિતેશ્વરસ્ય । તતસ્તા પર્ષદઃ પૃચ્છન્તિ - કીદૃશં તસ્ય નિમિત્તમવલોકિતેશ્વરસ્ય? અથ સ પુરુષ આર્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય ગુણોદ્ભાવનાં ભાષિતુમારબ્ધઃ -
શૃણુત કુલપુત્રાઃ । અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્ધભૂતાનાં દીપભૂતઃ, સૂર્યતાપદગ્ધાનાં છત્રીભૂતઃ, તૃષોપદ્રુતાનાં નદીભૂતઃ, ભયભીતાનામભયંદદઃ, વ્યાધિપરિપીડિતાનાં વૈદ્યભૂતઃ, દુઃખિતાનાં સત્ત્વાનાં માતાપિતૃભૂતઃ, અવીચ્યુપપન્નાનાં સત્ત્વાનાં નિર્વાણપ્રદર્શકઃ । ઈદૃશાનિ ભવન્તસ્તસ્ય ગુણવિશેષાણિ । સુખિતાસ્તે સત્ત્વા લોકે યે તસ્ય નામમનુસ્મરન્તિ । તે આપશ્ચિમં સાંસારિકં દુઃખં પરિવર્જયન્તિ । સચેતનાસ્તે પુરુષપુંગવા યે અવલોકિતેશ્વરસ્ય સતતપરિગ્રહં પુષ્પધૂપં નિર્યાતયન્તિ । યે ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય પુરતશ્ચતુરસ્રં મણ્ડલકં કુર્વન્તિ, તે રાજાનો ભવન્તિ ચક્રવર્તિનઃ સપ્તરત્નસમન્વાગતાઃ । તદ્યથા - ચક્રરત્નમ્, અશ્વરત્નં હસ્તિરત્નં મણિરત્નં સ્ત્રીરત્નં ગૃહપતિરત્નં પરિણાયકરત્નમ્ । એવં સપ્ત રત્નાનિ, એભિઃ સપ્તરત્નૈઃ સમન્વાગતા ભવન્તિ । યે ચાવલોકિતેશ્વરસ્યૈકમપિ પુષ્પં નિર્યાતયન્તિ, તે ( વૈદ્ય 283 ) સુગન્ધિકાયા ભવન્તિ । યત્ર યત્રોપપદ્યન્તે તત્ર તત્ર પરીપૂર્ણકાયાશ્ચ ભવન્તિ । એવં સ પુરુષો ગુણવિશેષં કૃતવાન । તાશ્ચ પર્ષદઃ સ્વકસ્વકેષુ ભવનેષુ પ્રત્યુદ્ગતાઃ, અનન્તવિમલા નામ કાયપરિશુદ્ધિઃ [તાં] પ્રતિલભન્તે સ્મ । અથ સ જીર્ણપુરૂષઃ આનુલોમિકીં ધર્મદેશનાં કૃત્વા સ્વકં ગૃહં નિવેશનં પ્રત્યુદ્ગતઃ । અથાવલોકિતેશ્વરસ્તત્રૈવાકાશે ઽન્તર્હિતઃ ॥
અથ સ આકાશે ચિન્તામાપેદે - વિશ્વભૂસ્તથાગતો મે ચિરકાલં દૃષ્ટઃ, સો ઽનુપૂર્વેણ જેતવનં વિહારમનુપ્રવિષ્ટઃ । યાવત્પશ્યતિ અનેકાનિ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યશતસહસ્રાણિ । અનેકાનિ ચ બોધિસત્ત્વશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ ॥
અથ ગગનગઞ્જો બોધિસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતમો ઽયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વ આગચ્છતિ? ભગવાનાહ - એષ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આગચ્છતિ । અથ ગગનગઞ્જો બોધિસત્ત્વઃ તૂષ્ણીંભાવેન વ્યવસ્થિતઃ । અથાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વસ્તં ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વામપાર્શ્વે વિશ્રાન્તઃ ॥
અથ સ પુનઃ શ્રાન્તં વિદિત્વા ભગવાન્ પૃચ્છતિ - શ્રાન્તસ્ત્વં કુલપુત્ર । કીદૃશી કર્મભૂમિસ્ત્વયા નિષ્પાદિતાઃ? તન તસ્ય ભૂતપૂર્વં વર્ણિતમ્ - સદા પ્રેતેષ્વવીચ્યુપપન્નેષુ કાલસૂત્રરૌરવોપપન્નેષુ હાહે તપને મહાનરકે, સિતોદકે મહાનરકે, અસિચ્છેદે મહાનરકે, સંવરે મહાનરકે । એષુ મહાનરકેષુ યે સત્ત્વા ઉપપન્નાસ્તેષાં ચ કર્મભૂમિઃ સત્ત્વાનામપરિપાકકૃતા કર્તવ્યા, કૃત્વા ચાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ । ઈદૃશો મયા સત્ત્વપરિપાકઃ કૃતઃ । અથ ગગનગઞ્જો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરમવિસ્મયમાપન્નઃ - ન ચ મે બોધિસત્ત્વભૂતસ્ય ઈદૃશં વિષયં દૃષ્ટં શ્રુત વા, તથાગતાનામીદૃશં વિષયં ન સંવિદ્યતે ॥
અથે ગગનગઞ્જો બોધિસત્ત્વો ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતઃ સ્થિત્વા અવલોકિતેશ્વરમેવમાહ - મા ત્વં શ્રાન્તઃ । ક્લિષ્ટસ્ત્વમ્ । સ આહ - ન ચાહં યુષ્માકં મધ્યે શ્રાન્તો ન ક્લિષ્ટઃ । તૌ પરસ્પરં સાંકથ્યં કૃત્વા તૂષ્ણીંભાવેન વ્યવસ્થિતૌ ॥

અથ ભગવાન્ ષટ્પારમિતાનિર્દેશં ધર્મં દેશયિતુમારબ્ધઃ - શૃણ્વન્તુ કુલપુત્રાઃ । પ્રથમં બોધિસત્ત્વભૂતેન દાનપારમિતા પરિપૂરયિતવ્યા । એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા ધૈ(વી)ર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિપૂરયિતવ્યા । ઇમાં ચાનુલોમિકાં ધર્મદેશનાં કૃત્વા તૂષ્ણીંભાવેન વ્યવસ્થિતઃ । અથ તાઃ પર્ષદઃ સ્વકસ્વકસ્થાનેષુ પ્રક્રાન્તાઃ, તે ચ બોધિસત્ત્વાઃ સ્વકસ્વકેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ પ્રક્રાન્તાઃ ॥
અયં કારણ્ડવ્યૂહમહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય પ્રથમો નિર્વ્યૂહઃ સર્વકર્મવિશોધનો ઽનુત્તરબોધિમાર્ગપ્રતિષ્ઠાપકઃ સમાપ્તઃ ॥ 1 ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 2,1:
દ્વિતીયો નિર્વ્યૂહઃ ।
અશ્વરાજવર્ણનં પ્રથમં પ્રકરણમ્ ।
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - આખ્યાહિ ભગવન્ અવલોકિતેશ્વરસ્ય ભૂતપુર્વં કૃતમેતે સમાધયઃ, યૈરવલોકિતેશ્વરઃ સમાપન્નઃ । ભગવાનાહ - અપ્રમેયૈરસંખ્યેયૈઃ સમાધિકોટિનિયુતશતસહસ્રૈઃ સમાપન્નૌ ઽવલોકિતેશ્વરઃ, યેષાં સમાધીનાં (ન) શક્યં સર્વતથાગતૈઃ પર્યન્તમધિગન્તુમ્ । અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી આહ - નિર્દેશય ભગવંસ્તાનિ સમાધીનિ સર્વસત્ત્વાનુકમ્પયા । ભગવાનાહ - તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર આકારકરો નામ સમાધિઃ, પ્રભાકરો નામ સમાધિઃ, વજ્રોદ્ગતો નામ સમાધિઃ, સૂર્યપ્રભો નામ સમાધિઃ, વિકિરિણો નામ સમાધિઃ, કેયૂરો નામ સમાધિઃ, ધ્વજાગ્રો નામ સમાધિઃ, અલંકારો નામ સમાધિઃ, વ્યૂહરાજો નામ સમાધિઃ, દશદિગ્વ્યવલોકનો નામ સમાધિઃ, ચિન્તામણિવરલોચનો નામ સમાધિઃ, ધર્મધરો નામ સમાધિઃ, સમુદ્રાવરોહણો નામ સમાધિઃ, અભિનમિતો નામ સમાધિઃ, ઉષ્ણીષકુણ્ડલો નામ સમાધિઃ, ચન્દ્રવરલોચનો નામ સમાધિઃ, બહુજનપરિવારો નામ સમાધિઃ, દેવકુણ્ડલરોચનો નામ સમાધિઃ, કલ્પદ્વીપો નામ સમાધિઃ, પ્રાતિહાર્યસંદર્શનો નામ સમાધિઃ, પદ્મોત્તમો નામ સમાધિઃ, અવીચિસંશોષણો નામ સમાધિઃ, રુચિતો નામ સમાધિઃ, દેવમણ્ડલો નામ સમાધિ, અમૃતબિન્દુર્નામ સમાધિઃ, પ્રભામણ્ડલો નામ સમાધિઃ, સમુદ્રાવગાહનો નામ સમાધિઃ, વિમાનનિર્વ્યૂહો નામ સમાધિઃ, કલવિઙ્કસ્વરો નામ સમાધિઃ, નીલોત્પલગન્ધો નામ સમાધિઃ, આરૂઢો નામ સમાધિઃ, વજ્રકુચો નામ સમાધિઃ, દ્વિરદરતો નામ સમાધિઃ, સિંહવિક્રીડિતો નામ સમાધિઃ, અનુત્તરો નામ સમાધિઃ, દમનો નામ સમાધિઃ, ચન્દ્રોત્તર્યો નામ સમાધિઃ, આભાસકરો નામ સમાધિઃ, શતકિરણો નામ સમાધિઃ, વિચ્છુરિતો નામ સમાધિઃ, પ્રભાકરો નામ સમાધિઃ, સ્વાકારકરો નામ સમાધિઃ, અસુરસંચોદનો નામ સમાધિઃ, ભવસંશોધનો નામ સમાધિઃ, નિર્વાણસંચોદનો નામ સમાધિઃ, મહાદ્વીપો નામ સમાધિઃ, દ્વિપરાજો નામ સમાધિઃ, ભવોત્તારકરો નામ સમાધિઃ, અક્ષરકરો નામ સમાધિઃ, દેવાભિમુખો નામ સમાધિઃ, યોગકરો નામ સમાધિઃ, પરમાર્થદર્શનો નામ સમાધિઃ, વિદ્યુન્નામ સમાધિઃ, નામવ્યુહો નામ સમાધિઃ, સિંહવિજૃમ્ભિતો નામ સમાધિઃ, સ્વાતિમુખો નામ સમાધિઃ, આગમનાગમનો નામ સમાધિઃ, બુદ્ધિવિસ્ફુરણો નામ સમાધિઃ, સ્મૃતીન્દ્રિયસંવર્ધનો નામ સમાધિઃ, અભિમુક્તો નામ સમાધિઃ, જયવાહનો નામ સમાધિઃ, માર્ગસંદર્શનો નામ સમાધિઃ । એભિં કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સમાધિભિઃ સમન્વાગતઃ । તસ્યૈકકરોમવિવરે સમાધિશતસહસ્રાણિ સન્તિ । અયં કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય પરમપુણ્યસંભારઃ । ઈદૃશસ્તથાગતાનાં પુણ્યસંભારો ન સંવિદ્યતે, પ્રાગેવ બોધિસત્ત્વભૂતસ્ય ॥
ભૂતપૂર્વં કુલપુત્ર અહં સિંહલરાજો નામ બોધિસત્ત્વભૂતો ઽભૂવમ્ । તતો ઽહં સિંહલદ્વીપયાત્રાં સંપ્રસ્થિતઃ । પઞ્ચભિર્વણિક્પુત્રશતૈઃ સાર્ધં શકટૈર્ભારૈર્મૂટૈઃ પિઠરૈરુષ્ટ્રૈર્ગોભિર્ગર્દભાદિભિઃ પ્રભૂતં પણ્યમારોપ્ય સિંહલદ્વીપં સંપ્રસ્થિતઃ । તતો ઽનુપૂર્વેણ ગ્રામનગરનિગમપર્ણપત્તનેષુ ચંચૂર્યમાણઃ સિંહલદ્વીપમનુપ્રાપ્તઃ, યેન નિપુણં તદ્યાનપાત્રં પ્રતિપાદિતમ્ । તદા મે કર્ણધારા આહુઃ - કથય કથય યુષ્માકં કતમદ્વીપેષુ ગમનાયેદૃશા વાયવો વાન્તિ? અથવા રત્નદ્વીપેષુ વાયવો વાન્તિ, અથવા રાક્ષસદ્વીપેષુ વાયવો વાન્તિ? અથ કર્ણધાર એવમાહ - યત્ખલુ દેવો જાનીયાત્ - સિંહલદ્વીપેષુ વાયવો વાન્તિ । અથ તદ્યાનપાત્રમારુહ્ય સિંહલદ્વીપં સંપ્રસ્થિતઃ ॥
તતો ઽહં સિંહલદ્વીપનિવાસિનીભી રાક્ષસીભિઃ સંપ્રસ્થિતો વિદિત્વા અકાલવાયવ ઉત્સૃષ્ટાઃ । તચ્ચ તદ્યાનપાત્રં ખણ્ડખણ્ડં વિશીર્ણમ્ । તે ચ વણિક્પુરુષા ઉદકે પતિતા બાહુબલેન સંતર્તુમારબ્ધાઃ । તતસ્તીરસ્ય સમીપમનુપ્રાપ્તાઃ ॥
તતો રાક્ષસીનાં પઞ્ચ શતાનિ નિષ્ક્રાન્તાનિ કિલકિલાયમાનાનિ । કુમારીરૂપમભિનિર્માય તદા કૂલસ્ય સમીપમનુપ્રાપ્તાઃ । ઉત્તાર્ય શાટકાનિ દત્ત્વા ઉદકેભ્ય ઉત્ક્ષિપ્તાઃ । તે ચ સ્વકીયાનિ વસ્ત્રાણિ શરીરે લગ્નાનિ ગૃહીત્વા નિષ્પીડિતુમારબ્ધાઃ । નિષ્પીડયિત્વા તે તસ્માત્સ્થાનાદતિક્રમ્ય અન્યપ્રદેશે મહતશ્ચમ્પકવૃક્ષસ્ય તલે વિશ્રાન્તાઃ । વિશ્રમિત્વા પરસ્પરં સાંકથ્યં કર્તુમારબ્ધાઃ - કો ઽસ્માકમુપાયઃ સંવિદ્યતે? તે કથયન્તિ - નાસ્માકં ઉપાયસ્ય સ્થાનમ્ । એવં સાંકથ્યં કૃત્વા તૂષીંભાવેન વ્યવસ્થિતાઃ । અથ તેષાં રાક્ષસ્યઃ પુરુષાણાં પુરતઃ સ્થિત્વૈવમાહુઃ - સ્વાગતમ્ । ભવન્ત આગચ્છતામ્, અસ્વામિકાનાં સ્વામી ભવ । અગતિકાનાં ગતિકો ભવ । અદ્વીપાનાં દ્વીપો ભવ । અનાલયનાનાં અપરાયણાનાં આલયો ભવ, પરાયણો ભવ । ઇમાનિ તે ઽન્નગૃહાણિ પાનગૃહાણિ યાનગૃહાણિ વસ્ત્રગૃહાણિ કટકકેયૂરાણાં મૌલિકુણ્ડલાનાં ગૃહાણિ ઉદ્યાનરમણીયાનિ પુષ્કિરિણીરમણીયાનિ સંતિષ્ઠન્તિ । તાભી રાક્ષસીભિરેકૈકં પુરુષં ગૃહીત્વા સ્વકં સ્વકં નિવેશનં પ્રત્યુદ્ગતાઃ । યા ચ તાસાં રાક્ષસીનાં વૃદ્ધતરા, તયાહં સ્વકીયં નિવેશનં નીત્વા દિવ્યરસસાગ્રોપેતેનાહારેણ સંતર્પિતઃ । સંતર્પયિત્વા ક્રીડિતુમારબ્ધા । સ તુ તતો માનુષ્યકેન સૌખ્યેન સંતર્પિતઃ । એવં દ્વિત્રિસપ્તદિનાન્યતિક્રાન્તાનિ । સ રાત્રૌ શયિતઃ । એવં યાવત્પશ્યતિ રતિકરહસનં તદાહં વિસ્મયમાપન્નઃ । ન કદાચિત્સ્યાન્મયા દૃષ્ટં વા શ્રુતં વા પ્રજ્વલિતમેવ રતિકરહસનમ્, તદૈવ મયા તસ્ય પ્રત્યાહારઃ કૃતઃ - કિં કારણં ત્વં હસસે? ઇયં સિંહલદ્વીપનિવાસિની રાક્ષસી । સા તવ જિવિતાન્તરાયં કરિષ્યતિ । તદા મે તસ્ય પ્રત્યાહારઃ કૃતઃ - ત્વં જાનાસિ રાક્ષસીતિ? સ કથયતિ - યદિ ન પ્રતીયસિ, દક્ષિણપન્થલિકાં ગૃહીત્વા અનુવિચરન્ ગચ્છ । તત્રાયં સ નગરમૂર્ધ્વમુચ્ચં ગવાક્ષતોરણવિપ્રહીણં ચાપ્રતિહતમ્ । તત્રાનેકાનિ વણિગ્જનાનિ ભક્ષયિત્વા અસ્થીનિપ્રક્ષિપ્તાનિ । અન્યે ચ જીવન્તો અન્યે ચ મૃતાઃ । યદિ ન પ્રતીયસિ, તદપિ માર્ગં ગચ્છ । ગત્વા ચ માર્ગં નિરીક્ષસ્વ, તદા મે શ્રદ્ધાસ્યસિ । તદા તસ્યાસ્તેન મોહજાલા નામ નિદ્રાતિ સા ॥

અથ સ બોધિસત્ત્વો રાત્રિપ્રથમયામે સમયે તસ્યા રાક્ષસ્યાઃ સકાશાદુત્થાય સંપ્રસ્થિતઃ । ચન્દ્રાવભાસં ખઙ્ગં સજ્જીકૃતમ્ । ઉપગૃહ્યાનુવિચરંસ્તાં દક્ષિણપન્થલિકાં ગૃહીત્વા સંપ્રસ્થિતઃ । અનુપૂર્વેણાયસં નગરમનુપ્રાપ્તઃ, સમન્તેન પરિક્રમતિ । ન ચ દ્વારાણિ ગવાક્ષાણિ સમનુપશ્યતિ । અથ તસ્મિન્નાયસે નગરે મહાન્ યશ્ચમ્પકવૃક્ષસ્તત્રૈવારુહ્ય તતો મયા તેષામુત્કાસનશબ્દઃ કૃતઃ । તતો મે વણિક્પુરુષાઃ કથયન્તિ - યત્ખલુ મહાસાર્થવાહો જાનીયાત્ - વયં રાક્ષસીભિરાયસે નગરે પ્રક્ષિપ્તાઃ । તદા દિને દિને શતં પુરુષાણાં ગૃહીત્વા ભક્ષયન્તિ । તાન્ ભક્ષયિત્વા અસ્થીન્યત્રૈવાયસે નગરે ક્ષિપન્તિ । તેન તસ્ય ભૂતપૂર્વં વર્ણિતમ્ । તદાહં ચમ્પકવૃક્ષાદવતીર્ય પુનરેવ દક્ષિણાં પન્થલિકાં ગૃહીત્વા અનુવિચરન્ ત્વરિત આગચ્છામિ સ્મ । તતો પ્રવિષ્ટઃ ॥

અથ રતિકરો મામેતદવોચત્ - દૃષ્ટસ્તે સાર્થવાહ મદ્વચનમ્? ઉક્તં ચ મયા - દૃષ્ટં યુષ્માકં સત્યં સાંકથ્યકૃતમ્ । તદા મે ઽસ્ય પ્રત્યાહારઃ કૃતઃ - સત્યમેવ, ક ઉપાયો ઽસ્માકમ્? અથ સ રતિકર એતદવોચત્ - અસ્તિ મે મહાસાર્થવાહોપાયમ્, યેનોપાયેન સિંહલદ્વીપાત્ સ્વસ્તિક્ષેમાભ્યાં જમ્બૂદ્વીપં નિર્ગચ્છસિ । પુનરેવ જમ્બુદ્વીપમપસરસિ । અથ સ રતિકરો મામેતદવોચત્ - અસ્તિ તસ્મિન્નેવ દ્વીપે મહાસમુદ્રતીરે દેવબાલાહો નામાશ્વરાજો હીનદીનાનુકમ્પકઃ । સ ચ બાલાહો ઽશ્વરાજઃ । સર્વશ્વેતાનામૌષધીં ભુક્ત્વા સુવર્ણવાલુકાસ્થલે આવર્તનપરિવર્તનસંપરિવર્તનં કૃત્વા શરીરં પ્રચ્છોડયતિ, પ્રચ્છોડયિત્વા પ્રત્યાહારં કુરુતે - કઃ પારગામી, કઃ પારગામી કઃ પારગામીતિ? ત્વયૈવં વક્તવ્યમ્ - અહં દેવ પારગામીતિ । એવં સાંકથ્યં કૃત્વા સા રાક્ષસી સમીપમુપગમ્ય સાર્ધં શયિત એવ પ્રતિવિબુદ્ધા । સા કથયતિ - આર્યપુત્ર, કથં તે શરીરં શીતલમ્? તદા મયા તસ્યા મૃષાવાદં પ્રત્યાહારં કૃતમ્ । બહિર્નગરસ્ય ઉચ્ચારપ્રસ્રવેણ નિષ્ક્રાન્તો ઽહમ્, તતઃ શરીરં શીતલમ્ । ઇત્યુક્ત્વા સા પુનરપિ શયિતા । તતઃ પ્રાતઃ સૂર્યસ્ય ચાભ્યુદ્ગમનકાલસમયે ઉત્થાય તેષાં વણિક્પુરૂષાણામારોચયતિ સ્મ - આગચ્છન્તુ ભવન્તો બહિર્નગરસ્ય ગચ્છામઃ । તે સર્વે સહિતાઃ સમગ્રા બહિર્નગરસ્ય સંપ્રસ્થિતાઃ । તે ચ બહિર્નગરસ્ય ગત્વા એકાન્તે વિશ્રાન્તાઃ સાંકથ્યં કર્તુમારબ્ધાઃ - કસ્ય કીદૃશી ભાર્યા સ્નેહવતી? કેચિત્કથયન્તિ - અતિસ્નેહં ન કુરુતે । કેચિત્કથયન્તિ - મમ દિવ્યરસરસાગ્રોપેતૈરાહારૈઃ સંધારયતિ । કેચિત્ કથયન્તિ - નાનાવિધૈર્વસ્ત્રૈર્મમ સંધારયતિ । કેચિત્કથયન્તિ - મમ દિવ્યમૌલીકુણ્ડલસ્રગ્દામાનિ ધારયતિ । કેચિત્કથયન્તિ - નાસ્માકં કાયદૌર્બલ્યમ્ । કેચિત્કથયન્તિ - મમ વિવિધાનિ ચન્દનકર્પૂરકસ્તૂરિકાદીનિ ધારયતિ । એવં તૈઃ સાંકથ્યં કૃતમ્ । તદા તેષાં વણિક્પુરુષાણાં પ્રત્યાહારં કરોતિ સ્મ - ન યુષ્માકં યુક્તમિદં યદ્વયં રાક્ષસીભિઃ પ્રસક્તાઃ । ઇતિ શ્રુત્વા તે વિહ્વલીભૂતાઃ એવમાહુઃ - સત્યં મહાસાર્થવાહ, રાક્ષસી સિંહલદ્વીપનિવાસિનીતિ । તદા તેષાં મયા પ્રત્યાહારઃ કૃતઃ - સત્યં સત્યં બુદ્ધધર્મસંઘેભ્યં, નેયં માનુષી, રાક્ષસી । અથ તે વણિક્પુરુષાઃ કથયન્તિ - કાસ્માકં ગતિઃ? કિં પરાયણમ્? તદા તેષાં મયા પ્રત્યાહારઃ કૃતઃ - અસ્માકં ગતિઃ શરણં પરાયણમ્? ( વૈદ્ય 287 ) વણિક્પુરૂષાઃ કથયન્તિ - ઉપદર્શય સાર્થવાહ । અથ સ તેષામેવમાહ - અસ્તિ યુષ્માકં સિંહલદ્વીપે બાલાહો નામ અશ્વરાજઃ । સ ચ હીનદીનાનુકમ્પકઃ । સ સર્વશ્વેતાનામૌષધીર્ભુક્ત્વા સુવર્ણવાલુકાસ્થલે આવર્તનં કરોતિ । કૃત્વા ચ શરીરં પ્રચ્છોડયિત્વા વાણીં પ્રત્યાહરેદિતિ - કઃ પારગામી કઃ પારગામી કઃ પારગામીતિ । તત્રાસ્માભિર્ગન્તવ્યમ્ - વયં પારંગામિન ઇતિ । અથ તે વણિક્પુરૂષા ઊચુઃ - કતમે દિને ગચ્છામો વયમ્? સ પ્રત્યાહારં કર્તુમારબ્ધઃ - તૃતીયે દિવસે ઽવશ્યં ગન્તવ્યમ્ । પુરુષેણ સંબલં કર્તવ્યમિતિ । તે ક્રિયાકારં કૃત્વા પુનરેવ તન્નગરં પ્રવિષ્ટાઃ સ્વકસ્વકં નિવેશનમુપગતા । તાભી રાક્ષસીભિઃ સંભાષિતાઃ - શ્રાન્તસ્ત્વમ્, દૃષ્ટાસ્તે તાન્યુદ્યાનરમણીયાનિ પુષ્કરિણીશતાનિ રમણીયાનિ? સ કથયતિ - ન ચ તે કિંચિદ્ દૃષ્ટમ્ । અથ સા રાક્ષસી તમેતદવોચત્ - સન્તિ આર્યપુત્ર વિવિધાન્યસ્મિન્ સિંહલદ્વીપે ઉદ્યાનરમણીયાનિ પુષ્કરિણીરમણીયાનિ વિવિધવિચિત્રપુષ્પપરિપૂર્ણાનિ । અનેકાનિ ચ પુષ્કરિણીશતાનિ રમણીયાનિ । સ પ્રત્યાહારં કર્તુમારબ્ધઃ - તૃતીયે દિવસે ગમિષ્યામીત્યતઃ સંબલં કર્તવ્યમ્ । ઉદ્યાનભૂમિદર્શનાયોપસંક્રમિષ્યામિ । તાનિ ચ વિવિધાનિ પુષ્કરિણીશતાનિ રમણીયાનિ ઉદ્યાનશતાનિ પુષ્પપરિપૂર્ણાનિ પશ્યામિ । તાનિ ચ વિવિધાનિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા આગમિષ્યામિ । સા કથયતિ સ્મ - આર્યપુત્ર । એવં કરોમ્યહમ્ । તતસ્તેન શરીરમનુવિચિન્ત્ય । (?) અથ રાક્ષસ્યો જાનન્તિ યોગં તેનાસ્માકં (?) જીવિતાન્તરાયં કરિષ્યન્તિ । ઈદૃશં શરીરમનુવિચિન્ત્ય તૂષ્ણીંભાવેન વ્યવસ્થિતઃ । તસ્ય તયા પ્રણીતાપ્રણીતાન્યાહારાણ્યનુપ્રદત્તા । ભુક્ત્વા ચ ઉચ્છ્વાસં છોરિતમ્ । સા કથયતિ રાક્ષસી - આર્યપુત્ર કિં કારણં ઉચ્છ્વાસં છોરિતમ્? અથ સ તામેતદવોચત્ - સ્વદેશાભિરતા જામ્બુદ્વીપકા મનુષ્યાઃ । સા આહ - કિં કરોષ્યાર્યપુત્ર સ્વકીયેન વિષયેન? અસ્મિન્નેવ સિંહલદ્વીપે વિવિધાન્યન્નગૃહાણિ પાનગૃહાણિ વસ્ત્રગૃહાણિ વિવિધાન્યુદ્યાનરમણીયાનિ પુષ્કરિણીરમણીયાનિ । વિવિધસુખમનુભવસે । કિં જમ્બુદ્વીપમનુશોચસે? તદાહં તૂષ્ણીંભાવેન વ્યવસ્થિતઃ । સ તં દિવસમતિક્રાન્તઃ । દ્વિતીયે દિવસે પ્રણીતાન્યાહારાણિ સત્વરમનુપ્રદત્તાનિ સજ્જીકૃતાનિ । તૃતીયે દિવસે પ્રત્યૂષકાલસમયે સર્વે તે સંપ્રસ્થિતાઃ । તે ચ બહિર્નગરસ્ય નિષ્ક્રાન્તાઃ । નિષ્ક્રમિત્વા ક્રિયાકારં કર્તુમારબ્ધાઃ । ન પુનઃ કેનચિત્ પુનરેવ સિંહલદ્વીપો નિરીક્ષિતવ્યઃ । ત્વરિતમસ્માભિર્ગન્તવ્યમ્ । ઈદૃશં ક્રિયાકારં કૃત્વા સંપ્રસ્થિતાઃ ત્વરિતં ત્વરિતમેવ લઘુ લઘ્વેવ ગચ્છન્તિ । અનુપૂર્વેણ યત્ર સ બાલાહકો ઽશ્વરાજસ્તત્રાનુપ્રાપ્તાઃ । યાવત્પશ્યન્તિ બાલાહમશ્વરાજમ્ । તં સર્વશ્વેતાનામૌષધીમાસ્વાદયતિ । આસ્વાદયિત્વા સુવર્ણવાલુકાસ્થલે આવર્તનં કરોતિ । કૃત્વા ચ શરીરં પ્રચ્છોડયતિ । યદા શરીરં પ્રચ્છોડયતિ તદા સિંહલદ્વીપં ચલતિ સ્મ । ત્રીણિ વાક્યાનિ પ્રત્યાહરતિ સ્મ - કઃ પારગામી, કઃ પારગામી, કઃ પારગામીતિ? અથ સ બાલાહો ઽશ્વરાજસ્તાનેતદવોચત્ - ભો વણિક્પુરુષાઃ । યદા શરીરં પ્રચ્છોડયામિ, ન તદા યુષ્માકં કેનચિત્સિંહલદ્વીપો નિરીક્ષિતવ્યઃ । ન કેનચિચ્ચક્ષુર્વિસ્ફુરિતવ્યમ્ । તે તાદૃશં ક્રિયાકારં કૃત્વા...... । તદાહં પ્રથમતરમારૂઢઃ, ( વૈદ્ય 288 ) પશ્ચાત્પઞ્ચશતાણિ વણિગ્જનાઃ । યદા તે આરૂઢાઃ તદા સિંહલદ્વીપનિવાસિન્યો રાક્ષસ્યઃ કિલકિલાયમાનાઃ પૃષ્ઠતો ધાવન્તિ સ્મ રુદન્ત્યઃ કરુણકરુણૈર્વિલાપૈઃ । તતસ્તૈ રુદચ્છબ્દં શ્રુત્વા પ્રતિનિવર્ત્ય નિરીક્ષિતુમારબ્ધમ્ । તૈર્નિરીક્ષ્યન્તે । તદા તે ઽધોમુખા ઉદકે પતન્તિ સ્મ । યદા તે ઉદકે પતિતાઃ, તદા રાક્ષસ્ય ઉત્ક્ષિપ્ય માંસં ભક્ષયન્તિ સ્મ । તદાહમેકાકી જમ્બૂદ્વીપમેવ પ્રત્યુદ્ગતઃ । તદા તીરસ્ય સમીપે બાલાહમશ્વરાજં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તત્રૈવ પ્રક્રાન્તઃ । તતો ઽહં સંપ્રસ્થિતઃ । સ્વકીયં નિવેશનમનુપૂર્વેણાનુપ્રાપ્તઃ । તદા મે માતાપિતારૌ કણ્ઠે પરિષ્વજ્ય રોદિતુમારબ્ધૌ । તતો બાષ્પેણ પટલાનિ વિસ્ફુટિતાનિ । તતો દ્રષ્ટુમારબ્ધૌ । તતો માતાપિતૃભ્યાં સાર્ધં વિશ્રાન્તઃ । તેન તેષાં સર્વં ભૂતપૂર્વં વૃત્તાન્તમાખ્યાતમ્ । તતસ્તૌ માતાપિતરૌ કથયતઃ સ્મ - જીવંસ્તુ પુત્ર ત્વમનુપ્રાપ્તઃ । નાસ્માકં દ્રવ્યેણ કૃત્યમ્ । જરાકાલે યષ્ટિભૂતો ઽન્ધકારે માર્ગસ્યોપદર્શકઃ, મરણકાલે પિણ્ડદાતા, મૃતસ્ય સનાથીકરણીયમ્ । યથા શીતલો વાતો નામ પુત્ર આહ્લાદકરઃ । એતદ્વચનં માતાપિતરૌ ચાખ્યાતમ્ । ઈદૃશં

મયા સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ સાર્થવાહબોધિસત્ત્વભૂતેન દુઃખમનુભૂતમ્ ॥
તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ બાલાહકં તમશ્વરાજભૂતેનાવલોકિતેશ્વરેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તાદૃશાદહં મૃત્યુભયાત્પરિમોક્ષિતઃ । તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ ન શક્નોમ્યવલોકિતેશ્વરસ્ય પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । અલ્પમાત્રમિદં સાંકથ્યં કૃતં એકૈકરોમવિવરસ્ય ॥
ઇતિ અશ્વરાજવર્ણનં નામ પ્રથમં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 2,2:
રોમવિવરણાવર્ણનં દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ।
તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણાવિષ્કમ્ભિન્ સુવર્ણં નામ રોમવિવરમ્ । તત્રાનેકાનિગન્ધર્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ સ્મ । તેન ચ સંસારિકેન દુઃખેન ન બાધ્યન્તે । પરમેણ સૌખ્યેન સંતર્પિતા ભવન્તિ । દિવ્યાનિ વસ્તૂનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । તત્ર ન ચ તે રાગેણ બાધ્યન્તે । ન ચ મોહેન બાધ્યન્તે । ન ચ દ્વેષેણ બાધ્યન્તે । ન ચ તે આઘાતચિત્તમુત્પાદયન્તિ । ન ચ તેષાં હિંસાચિત્તમુત્પદ્યતે । તે સતતસમિતમાર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગમુપદર્શિતા ભવન્તિ । સતતકાલં ધર્માભિકાઙ્ક્ષિણો ભવન્તિ । તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ સુવર્ણનામરોમવિવરે અવભાસં નામ ચિન્તામણિરત્નમ્ । યદા તે ગન્ધર્વા અભિપ્રાયં ચિન્તયન્તિ, તદા તેષામભિપ્રાયો ઽનુસિધ્યતિ । તદા સુવર્ણરોમવિવરાદતિક્રમ્ય કૃષ્ણો નામ રોમવિવરઃ । તત્રાનેકાનિ ઋષિકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ । કેચિદેકાભિજ્ઞાઃ, કેચિદ્ દ્વયભિજ્ઞાઃ, કેચિત્ ત્ર્યભિજ્ઞાઃ, કેચિચ્ચતુરભિજ્ઞાઃ, કેચિત્પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ, કેચિત્ષડભિજ્ઞાઃ । તસ્મિંશ્ચ રોમવિવરે રૂપ્યમયી ભૂમિઃ, કનકમયાઃ પર્વતાઃ, રૂપ્યમયાઃ શૃઙ્ગાઃ, પદ્મરાગૈરુપચિતાઃ પર્વતાઃ, તાદૃશાઃ સપ્તસપ્તતિપર્વતાઃ । એકૈકપર્વતે ઽશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણાં પ્રતિવસન્તિ । તેષાં ચ ઋષીણામીદૃશા પર્ણકુટિરકલ્પવૃક્ષાણિ દૃશ્યન્તે । લોહિતદણ્ડાઃ ( વૈદ્ય 289 ) સુવર્ણરૂપ્યપત્રા રત્નાવભાસિતાઃ । એકૈકપાર્શ્વે રોમવિવરે ચતસ્રઃ પુષ્કરિણ્યઃ । કેચિદષ્ટાઙ્ગોપેતેન વારિણા પરિપૂર્ણાઃ કેચિત્પુષ્પપરિપૂર્ણાઃ । તસ્મિન્નુપચારસમીપે દિવ્યા અગુરુદ્રુમવૃક્ષાઃ, સુગન્ધાશ્ચન્દનવૃક્ષાઃ, પરિશોભિતાઃ કલ્પવૃક્ષાઃ, સંદૃશ્યન્તે । દિવ્યાલંકારપ્રલમ્બિતા મૌલીકુણ્ડલપ્રલમ્બિતા હારાર્ધહારપ્રલમ્બિતાઃ કેયૂરનૂપુરસ્રગ્દામપ્રલમ્બિતાઃ સૌવર્ણપત્રાઃ । તત્રૈકૈકકલ્પવૃક્ષે ગન્ધર્વશતં વિશ્રાન્તમ્ । યદા તે વાદ્યપ્રત્યાહારમુદીરયન્તિ, તદા મૃગપક્ષ્યાદયઃ સંવેગમાપદ્યન્તે - સુખદુઃખમિદં સાંસારિકાણાં સત્ત્વાનામ્ । કથં જમ્બુદ્વીપે દુઃખમનુભવન્તિ? જાતિજરામરણં પશ્યન્તિ? ઇષ્ટપ્રિયવિયોગમપ્રિયસંપ્રયોગં પશ્યન્તિ? માનુષ્યકાણિ બહૂનિ દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવન્તિ? ઇત્યેવં તે મૃગપક્ષિણઃ સંવેગમનુવિચિન્ત્ય યદા કારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય નામાનુસ્મરન્તિ, તદા તેષાં દિવ્યરસરસાગ્રોપેતા આહારાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । દિવ્યાનિ ચ સૌગન્ધિકાનિ વસ્તૂનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । દિવ્યાનિ વસ્ત્રાણિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । યદા તે ઽભિપ્રાયમનુવિચિન્તયન્તિ, તદાભિપ્રાયાઃ સિધ્યન્તિ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - પરમાશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તો ઽહં ભગવન્ । ભગવાનાહ - કિં કારણં કુલપુત્ર પરમવિસ્મયમાપન્નઃ? અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદા ભગવન્ કારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય નામાનુસ્મરન્તિ, તદાભિપ્રાયા અનુસિધ્યન્તિ । યસ્ય નામધેયમાત્રેણ ઈદૃશાનિ વસ્તૂનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ, સુખિતાસ્તે સત્ત્વા યે કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં શ્રોષ્યન્તિ લિખાપયિષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, યોનિશં ચ મનસિ કરિષ્યન્તિ । યે કારણ્ડવ્યૂહસ્ય મહાયાનસૂત્રરાજસ્યૈકાક્ષરમપિ લિખાપયિષ્યન્તિ, તે ઇદં સાંસારિકં દુઃખં ન પશ્યન્તિ । ન ચ તે ચણ્ડાલકુક્કુરકુલેષુ જાયન્તે । ન ચ તે હીનેન્દ્રિયા ભવન્તિ । ન ચ તે ખઞ્જકુબ્જકોર્ધ્વનાસગણ્ડલમ્બોષ્ઠાશ્ચ સત્ત્વાઃ કુષ્ઠિનશ્ચ સન્તઃ । ન ચ તેષાં કાયે વ્યાધિઃ સંક્રમતે । આરોગ્યબલવત્પ્રીણિતેન્દ્રિયાશ્ચ ભવન્તિ । અથ ભગવાન્ સાધુકારમદાત્ । સાધુ સાધુ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્, યસ્ત્વમીદૃશં પ્રતિભાનં કરોષિ । અનેકાનિ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરૂડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યા ઉપાસકોપાસિકાસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ - ત્વયેદૃશં ધર્મસાંકથ્યં કૃતમ્ । યતસ્ત્વયેદૃશો વૈપુલ્યપ્રતિભાનઃ કૃતઃ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદા ભગવન્નિદં પ્રશ્નમનિર્દિષ્ટં તદા દેવપુત્રાણામભેદ્યા શ્રદ્ધોત્પન્ના । અથ ભગવાન્ સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, યસ્ત્વમેવં પુનઃ પુનસ્તથાગતમધ્યેષસે । તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ કૃષ્ણાન્નામ રોમવિવરાદવતીર્ય રત્નકુણ્ડલો નામ રોમવિવરઃ । તત્રાનેકાનિ ગન્ધર્વકન્યાકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ । તાશ્ચ ગન્ધર્વકન્યા અભિરૂપાઃ દર્શનીયાઃ પરમયા શુભવર્ણપુષ્કલતયા સમન્વાગતા દિવ્યાલંકારવિભૂષિતશરીરા અપ્સરસામિવ પ્રતિસ્પર્ધિન્યઃ તાદૃશ્યઃ, પરમશોભનાઃ । ન ચ તા રાગદુઃખેન બાધ્યન્તે । ન ચ દ્વેષદુઃખેન બાધ્યન્તે । ન ચ મોહદુઃખેન બાધ્યન્તે । ન ચ તાસાં કાયે કિંચિન્માનુષીદુઃખં સંવિદ્યતે । તાશ્ચ ગન્ધર્વકન્યાસ્ત્રિકાલમવલોકિતેશ્વરસ્ય ( વૈદ્ય 290 ) બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામમનુસ્મરન્તિ । યદા ત્રિકાલમનુસ્મરન્તિ, તદા તાસાં સર્વવસ્તૂનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ ॥
અથ સર્વનીવરણાવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમિષ્યામ્યહં ભગવન્ । તાનિ રોમવિવરાણિ દ્રષ્ટુકામો ઽહમ્ । ભગવાનાહ - અગ્રાહ્યાસ્તે કુલપુત્ર રોમવિવરા અસંસ્પર્શાઃ । યથા આકાશધાતુરગ્રાહ્યો ઽસંસ્પર્શઃ, એવમેવ તે કુલપુત્ર રોમવિવરા અગ્રાહ્યા અસંસ્પર્શાઃ । તેષુ રોમવિવરેષુ સમન્તભદ્રો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તેષાં રોમવિવરાણાં દ્વાદશ વર્ષાણિ પરિભ્રમિતઃ, ન ચ તેન તાનિ રોમવિવરાણિ દૃષ્ટાણિ । યસ્યૈકૈકરોમવિવરે સ્થિતં બુદ્ધશતમ્, તેનાપિ ન દૃષ્ટાણિ, પ્રાગેવાન્યે બોધિસત્ત્વભૂતાઃ ॥

અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદા ભગવન્ સમન્તભદ્રેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન દૃષ્ટં દ્વાદશવર્ષાણિ પરિભ્રમતા, ન ચ તેન તાનિ રોમવિવરાણિ દૃષ્ટાનિ, અસ્યૈકૈકરોમવિવરે સ્થિતં બુદ્ધશતં તેનાપિ ન દૃષ્ટમ્, તદા તેષાં રોમવિવરાણામન્તતો ઽહમપિ કિં ગમિષ્યામિ? આહ - કુલપુત્ર, મયાપિ તસ્ય રોમવિવરં વીક્ષમાણેન પરિમાર્ગયમાણેન ન દૃશ્યતે । સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ કુલપુત્ર, અયં માયાવી અસાધ્યઃ સૂક્ષ્મ એવમનુદૃશ્યતે । નિરઞ્જનો રૂપી મહાપી(?) શતસહસ્રભુજઃ કોટિશતસહસ્રનેત્રો વિશ્વરૂપી એકાદશશીર્ષઃ મહાયોગી નિર્વાણભૂમિવ્યવસ્થિતઃ સુચેતનો મહાપ્રાજ્ઞઃ ભવોત્તારકઃ કુલીનો ઽનાદર્શી પ્રાજ્ઞો નિર્દેશસ્તથાચ્છાયાભૂતઃ સર્વધર્મેષુ, એવમેવ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો ન શ્રુતો ન કેનચિદ્ દૃશ્યતે । તસ્ય સ્વભાવકા અન્યથાર્તગતા ન પશ્યન્તિ, પ્રાગેવ સમન્તભદ્રાદયો ઽન્યે ચ બોધિસત્ત્વાઃ । અચિન્ત્યો ઽયં કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રાતિહાર્યાણિ સમુપદર્શયતિ । અનેકાનિ ચ બોધિસત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પરિપાચયતિ, સત્ત્વાંશ્ચ તાન્ બોધિમાર્ગે પ્રતિષ્ઠાપયતિ । પ્રતિષ્ઠાપયિત્વા સુખાવતીલોકધાતુમનુગચ્છતિ । અમિતાભસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકે ધર્મમનુશૃણોતિ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કેનોપાયેન ભગવન્ પશ્યામિ અહમવલોકિતેશ્વરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્? ભગવાનાહ - યદિ કુલપુત્ર ઇહૈવ સહાલોકધાતુમાગચ્છતિ મમ દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય । અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - અનુજાનામ્યહં ભગવન્, અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આગચ્છતિ? ભગવાનાહ - યદા કુલપુત્ર સત્ત્વપરિપાકો ભવતિ, તદાવલોકિતેશ્વરઃ પ્રથમતરમાગચ્છતિ ॥

અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી બોધિસત્ત્વઃ કરે કપોલં દત્ત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ - કિં મયા પાપરતેન ચિરકાલજીવિકયા તેનાવલોકિતેશ્વરદર્શનવિપ્રહીણેનાન્ધભૂતેન તમોનુપ્રાપ્તમાર્ગસંપ્રસ્થિતેન? અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી બોધિસત્ત્વઃ પુનરપિ ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતમસ્મિન્ કાલે ભગવન્નવલોકિતેશ્વર આગચ્છતિ? અથ ભગવાનપીદં વચનં શ્રુત્વા હસતિ, વ્યવહસતિ ચ - અકાલસ્તે કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્યાગમનકાલસમયઃ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર તતો રોમવિવરાદવતીર્ય અમૃતબિન્દુર્નામ રોમવિવરઃ, તત્રાનેકાનિ દેવપુત્ર કોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ ( વૈદ્ય 291 ) પ્રતિવસન્તિ । કેચિદેકભૂમિકા, કેચિદ્ દ્વિભૂમિકાઃ, કેચિત્રિભૂમિકાઃ, કેચિચ્ચતુર્ભૂમિકાઃ, કેચિત્પઞ્ચભૂમિકાઃ, કેચિત્ ષડ્ભૂમિકાઃ, કેચિત્સપ્તભૂમિકાઃ, કેચિદષ્ટભૂમિકાઃ, કેચિન્નવભૂમિકાઃ, કેચિદ્દશભૂમિકાઃ પ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વસન્તિ । તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ અસ્મિન્નમૃતબિન્દૌ રોમવિવરે ષષ્ટિપર્વતાઃ સુવર્ણરૂપ્યમયાઃ । એકૈકપર્વતઃ ષષ્ટિયોજનાસહસ્રાણ્યુચ્છ્રયેણ । તદેષાં પર્વતાનાં નવનવતિશૃઙ્ગસહસ્રાણિ દિવ્યસુવર્ણરત્નોપચિતાનિ । પાર્શ્વે કેચિદેકચિત્તોત્પાદિકા બોધિસત્ત્વાઃ પ્રતિવસન્તિ । તેષુ પર્વતરાજિષુ અનેકાનિ ગન્ધર્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ, યે તસ્મિન્ રોમવિવરે સતતસમિતં નિર્નાદિતં સૂર્યં ધારયતિ । તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ તસ્મિંશ્ચામૃતબિન્દૌ રોમવિવરે અનેકાનિ વિમાનકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ રત્નપરિખચિતાનિ શોભનીયાનિ દર્શનીયાનિ વિચિત્રાણિ મુક્તાહારશતસહસ્રાણિ પ્રલમ્બિતાનિ । તેષુ વિમાનેષુ બોધિસત્ત્વા વિશ્રમિત્વા ધર્મસાંકથ્યં કુર્વન્તિ । તતો વિમાનાન્નિષ્ક્રમ્ય સ્વકસ્વકાનિ ચંક્રમણાનિ પ્રત્યુદ્ગતાઃ । ચંક્રમે ચંક્રમે સપ્તતિ સપ્તતિ પુષ્કરિણ્યઃ કેચિદષ્ટાઙ્ગોપેતેન વારિણા પરિપૂર્ણાઃ, કેચિદ્વિવિધપુષ્પપરિપૂર્ણાઃ, ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકમાન્દારવમહામાન્દારવપુષ્પપરિપૂર્ણાઃ । તેષુ ચંક્રમેષુ મનોરમાઃ કલ્પવૃક્ષાઃ લોહિતવર્ણાઃ સુવર્ણરૂપ્યપત્રા દિવ્યાલંકારપ્રલમ્બિતા મૌલીકુણ્ડલસ્રગ્દામપ્રલમ્બિતા હારાર્ધહારપ્રલમ્બિતાઃ કેયૂરપ્રલમ્બિતાઃ । તદન્યે વિવિધાલંકારપ્રલમ્બિતાઃ । તેષુ ચંક્રમેષુ રાત્રૌ તે બોધિસત્ત્વાશ્ચંક્રમન્તિ, વિવિધં ચ મહાયાનમનુસ્મરન્તિ, નૈર્વાણિકીં ભૂમિમનુવિચિન્તયન્તિ । સાંસારિકં દુઃખમનુવિચિન્તયન્તિ । નરકનિર્યાસં ચિન્તયન્તિ । સંચિન્તયિત્વા મૈત્રીં ભાવયન્તિ । એવમેવ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ તસ્મિન્ રોમવિવરે ઈદૃશા બોધિસત્ત્વા વસન્તિ । તતો ઽમૃતવિત્તબિન્દુરોમવિવરાદવતીર્ય વજ્રમુખો નામ રોમવિવરઃ, તત્રાનેકાનિ કિન્નરશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ । અઙ્ગદકુણ્ડલકેયૂરવિચિત્રમાલ્યાભરણાનુલેપનપરમશોભનાનિ દૃશ્યન્તે । સતતકાલં બુદ્ધધર્મસંઘાભિપ્રસન્નાઃ એકાગ્રધર્મમૈત્રીવિહારિકાઃ ક્ષાન્તિસંભાવિતા નિર્વાણચિન્તકાઃ સંવેગમાનુષ્યકાઃ । ઈદૃશાસ્તે કુલપુત્ર કિન્નરા ધર્માભિરતાઃ । તસ્મિન્નેવ રોમવિવરે અનેકાનિ પર્વતવિવરાણિ શતસહસ્રાણિ । કેચિદ્વજ્રમયાઃ કેચિત્પદ્મરાગમયાઃ કેચિદિન્દ્રનીલમયાઃ કેચિત્સપ્તરત્નમયાઃ । ઈદૃશાનિ ચ તત્ર કુલપુત્ર રોમવિવરે સદ્ધર્મનિમિત્તાનિ ચ દૃશ્યન્તે । તત્ર રોમવિવરે અનેકાઃ કલ્પવૃક્ષાઃ, અનેકવિદ્રુમવૃક્ષાશ્ચન્દ્રનવૃક્ષાઃ સૌગન્ધિકવૃક્ષાઃ, અનેકાનિ પુષ્કરિણીશતસહસ્રાણિ, દિવ્યાનિ વિમાનાનિ, સ્ફટિકરજતસંયુક્તાઃ પરમશોભનીયાઃ રમણીયાઃ પ્રાસાદાઃ । યત્ર ઈદૃશાનિ વિમાનાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ, તેષુ વિમાનેષુ કિન્નરા વિશ્રાન્તાઃ । વિશ્રમિત્વા ધર્મસાંકથ્યં કુર્વન્તિ । યદુત દાનપારમિતાસાંકથ્યં કુર્વન્તિ । ધ્યાનપારમિતાસાંકથ્યં કુર્વન્તિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાસાંકથ્યં કુર્વન્તિ । એવં ષટ્પારમિતાસાંકથ્યં કૃત્વા સ્વકસ્વકાનિ ચંક્રમણાનિ ચંક્રમન્તિ । કેચિત્સુવર્ણમયાશ્ચંક્રમાઃ । તેષુ ચંક્રમેષુ સામન્તકેષુ કલ્પવૃક્ષા લોહિતદણ્ડાઃ સૌવર્ણરૂપ્યપત્રા દિવ્યાલંકારપ્રલમ્બિતાઃ મૌલિકુણ્ડલસ્રગ્દામપ્રલમ્બિતા હારાર્ધહારપ્રલમ્બિતા રત્નહારપ્રલમ્બિતાઃ । તે ચ કલ્પવૃક્ષાસ્તસ્મિંશ્ચંક્રમે કૂટાગારવત્સંસ્થિતાઃ, કૂટાગારસદૃશેષુ ( વૈદ્ય 292 ) તેષુ ચંક્રમેષુ કિન્નરાશ્ચંક્રમન્તિ । ચંક્રમ્યમાણાઃ સાંસારિકં સત્યમનુવિચિન્તયન્તિ - અહો દુઃખમ્ । જાતિર્દુઃખમ્ । અહો દુઃખમ્ । જરામરણદુઃખમ્ । અહો દુઃખમ્ । તદપિ દારિદ્ર્યદુઃખમ્ । ઇષ્ટપ્રિયવિયોગાપ્રિયાવિયોગદુઃખમ્ । તદપિ કષ્ટતરં દુઃખમ્ । યે ચાવીચાવુપપન્ના રૌરવોપપન્નાઃ, કાલસૂત્રોપપન્નાઃ, હાહવે મહાનરકે ઉપપન્નાઃ, પ્રતાપને નરકે ઉપપન્નાઃ, અગ્નિઘટેષુપપન્નાઃ, વજ્રશૈલેષુપપન્નાઃ, પ્રેતનગરોપપન્નાઃ, તદેષાં સર્વસત્ત્વાનાં દુઃખતરમ્ । એવં ચ તે કિન્નરાશ્ચિત્તેન ચિન્તયન્તિ । ચિન્તયિત્વા નૈર્વાણિકીં ભૂમીં ચિન્તયન્તિ । એવમેવ કુલપુત્ર કિન્નરા ધર્માભિરતાઃ સતતકાલમવલોકિતેશ્વરસ્ય નામનુસ્મરન્તિ । યદા તે નામાનુસ્મરન્તિ, તદા તેષાં સર્વોપકરણૈરુપસ્થિતા ભવન્તિ । એવં દુર્લભઃ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનાં માતાપિતૃભૂતઃ સર્વસત્ત્વેષ્વભયંદદઃ । સર્વસત્ત્વેષુ માર્ગોપદર્શકઃ । સર્વસત્ત્વેષુ કલ્યાણમિત્રઃ । એવં કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । દુર્લભં કુલપુત્ર તસ્ય નામગ્રહણમ્ । યે ચ તસ્ય ષડક્ષરીમહાવિદ્યાનામાનુસ્મરન્તિ, તદા તેષુ રોમવિવરેષુ જાયન્તે । ન ચ પુનરેવ સંસારે સંસરન્તિ । રોમવિવરાદ્રોમવિવરમુપસંક્રામન્તિ । તેષાં તેષુ રોમવિવરેષુ તાવત્તિષ્ઠન્તિ યાવન્નૈર્વાણિકીં ભૂમિમન્વેષન્તે ॥
ઇતિ રોમવિવરવર્ણનં નામ દ્વિતીયં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 2,3:
ષડક્ષરીમહાવિદ્યામાહાત્મ્યવર્ણનં તૃતીયં પ્રકરણમ્ ।

અથ સર્વનીવરણવિષ્કભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કુતો ભગવન્ ષડક્ષરી મહાવિદ્યા પ્રાપ્યતે? ભગવાનાહ - દુર્લભા કુલપુત્ર સા ષડક્ષરી મહાવિદ્યા । ન ચ તથાગતા જાનન્તિ પ્રાગેવ બોધિસત્ત્વભૂતાઃ । અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદ્ભગવન્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ન જાનન્તિ? ભગવાનાહ - કુલપુત્ર સા ષડક્ષરી મહાવિદ્યા ત્વવલોકિતેશ્વરસ્ય પરમહૃદયમ્ । યશ્ચ પરમહૃદયં જાનાતિ સ મોક્ષં જાનાતિ । અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - અસ્તિ ભગવન્ કેચિત્સત્ત્વા યે ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં જાનન્તિ? ભગવાનાહ - ન કશ્ચિજ્જાનીતે કુલપુત્ર । ષડક્ષરી મહાવિદ્યા રાજ્ઞી । એષા દુરાસદા અપ્રમેયા યોગિનસ્તથાગતા જાનન્તિ પ્રાગેવ બોધિસત્ત્વભૂતાઃ । અસ્યાઃ કુલપુત્ર ષડક્ષરીમહાવિદ્યાયાઃ કારણેન સર્વે તથાગતાઃ ષોડશકલ્યાણસંખ્યેયાઃ પરિભ્રમિતાઃ પ્રાગેવ બોધિસત્ત્વભૂતાઃ કુતો જાનન્તિ? અયં સ પરમહૃદયઃ અવલોકિતેશ્વરસ્ય । યો ઽપ્યયં પરિભ્રમતિ જગન્મણ્ડલે, કશ્ચિજ્જાનીતે ષડક્ષરીં મહાવિદ્યામ્ । પુણ્યવન્તસ્તે સત્ત્વા યે ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં સતતપરિગ્રહં જપાભિયુક્તા ભવન્તિ । તસ્યા જપકાલે તુ નવનવતિગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાસ્તથાગતાઃ સંનિપતન્તિ, પરમાણુરજોપમા બોધિસત્ત્વાઃ સંનિપતન્તિ, ષટ્પારમિતા દ્વારસ્થા ભવન્તિ । અન્યે ચ દ્વાત્રિંશદ્દેવનિકાયાઃ દેવપુત્રાઃ સંનિપતિતાઃ । ચત્ત્વારશ્ચ મહારાજાનશ્ચતસ્રો દિશો રક્ષન્તિ । સાગરશ્ચ નાગરાજઃ । અનવતપ્તશ્ચ નાગરાજઃ । તક્ષકશ્ચ નાગરાજઃ । વાસુકિર્નાગરાજઃ - એવંપ્રમુખાન્યનેકાનિ નાગરાજકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ ધરણીં પરિરક્ષન્તિ । અન્યે ચ ભૌમા યક્ષાઃ । અન્યે ચાવકાશં રક્ષન્તિ । તસ્ય કુલપુત્રસ્ય એકૈકરોમવિવરે ( વૈદ્ય 293 ) તથાગતકોટ્યો વિશ્રમન્તિ, વિશ્રમિત્વા સાધુકારમનુપ્રયન્તિ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, યસ્ત્વમીદૃશં ચિન્તામણિરત્નલબ્ધલાભો ઽસિ । વિમોક્ષિતાસ્તે સપ્તકુલવંશા જાતિપરંપરયા । યે ચ તવ કુલપુત્ર કુક્ષિગતાઃ પ્રાણિનઃ, સર્વે તે ઽવૈવર્તિકા બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ । યઃ કશ્ચિદિમાં ધારયેત્ ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં કાયગતાં કણ્ઠગતાં વા, સ કુલપુત્ર વજ્રકાયશરીર ઇતિ વેદિતવ્યઃ, ધાતુસ્તૂપ ઇતિ વેદિતવ્યઃ, તથાગતજ્ઞાનકોટિરિતિ વેદિતવ્યઃ । યઃ કશ્ચિત્કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં જપન્તિ સો ઽક્ષયપ્રતિભાનો ભવતિ । જ્ઞાનરાશિવિશુદ્ધો ભવતિ । મહાકરુણયા સમન્વાગતો ભવતિ । સ દિને દિને ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ । વિદ્યાધરચક્રવર્ત્યભિષેકં પ્રતિલભતે । યસ્ય કસ્યચિદુચ્છવસ્યોચ્છ્વાસપ્રશ્વાસં દદાતિ મૈત્ર્યા વા દ્વેષેણ વા, સર્વે તે ઽવૈવર્તિકાધિસત્ત્વા ભવન્તિ, ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે । યે કેચિદ્વસ્ત્રસ્પર્શનેનાપિ સ્પૃશન્તિ, સર્વે તે ચરમભવિકા બોધિસત્ત્વા ભવેયુઃ । દર્શનમાત્રેણ સ્ત્રી વા પુરુષો વા દારિકા વા મૃગપક્ષિણો ગોમહિષગર્દભાદયશ્ચ ચક્ષુર્દર્શનેનાપિ પશ્યન્તિ, સર્વે તે ચરમભવિકા બોધિસત્ત્વા ભવેયુઃ, જાતિજરાવ્યાધિમરણદુઃખપ્રિયવિપ્રયોગવિહીણા ભવેયુઃ । અચિન્ત્યા યોગિનશ્ચ ભવેયુઃ । એવં તુ ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં જપમાનસ્ય સંચોદનો ભવતિ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ લભેયમહં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યામ્? સો ઽચિન્ત્યો યોગાનાં ચાપ્રમેયધ્યાનાનાં ચ અપરિસ્થિતશ્ચાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, નિર્વાણસ્યોપદર્શકઃ, મોક્ષસ્ય પ્રવેશનમ્, રાગદ્વેષસ્ય વ્યુપશમનમ્, ધર્મરાજસ્ય ચ પરિપૂરણમ્, ઉન્મૂલનં ચ સંસારસ્ય પઞ્ચગતિકસ્ય, સંશોષણં ચ નારકાણાં ક્લેશાનામ્, સમુદ્ધાતનમુત્તારણં ચ તિર્યગ્યોનિગતાનામ્, આસ્વાદો ધર્માણાં ચ પરિપૂરણમ્, સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય અક્ષયં નિર્દેશં શ્રોતુમિચ્છામિ । ભગવન્ યો મે ષડક્ષરીં મહાવિદ્યામનુપ્રયચ્છતિ, તસ્ય ચતુર્દ્વીપાન્ સપ્તરત્નપરિપૂર્ણાન્નિર્યાતયિતુમ્ । યદિ ભગવન્ લિખ્યમાનાયાપિ ભૂર્જં ન સંવિદ્યતે, ન મસિઃ, ન ચ કરમમ્ । મદીયેન શોણિતેન મસિં કુર્યાત્, ચર્મમુત્પાટ્ય ભૂર્જં કુર્યાત્, અસ્થિં ભઙ્ક્તવા ચ કરમં કુર્યાત્, તદાપિ ભગવન્ મમ નાસ્તિ ખેદં શરીરસ્ય । સ ચ મે માતાપિતૃભૂતો ભવેત્ ગુરૂણામપિ ગુરુશ્ચ ॥

અથ ભગવાન્ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિણં બોધિસત્ત્વમેતદવોચત્ - સ્મરામ્યહં કુલપુત્ર અસ્યાઃ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ કારણેન પરમાણુરજોપમાન્ લોકધાતૂન્ પરિભ્રમિતઃ । અનેકાનિ તથાગતકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ મયા પર્યુપાસિતાનિ । ન ચ તેષાં તથાગતાનાં સકાશાત્સચાલંબાપિ (?) શ્રુતા । તદા રત્નોત્તમો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તસ્ય મયા પુરસ્તાદશ્રૂણિ પ્રમુક્તાનિ । તદા તેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાભિહિતમ્ - મા કુલપુત્ર એવં કરુણકરૂણાન્યશ્રૂણિ પ્રમુઞ્ચ । ગચ્છ કુલપુત્ર યેન પદ્મોત્તમો નામ લોકધાતુઃ । તત્ર પદ્મોત્તમો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । સ ઇમાં ષડક્ષરીં ( વૈદ્ય 294 ) મહાવિદ્યામનુજાનાતિ । તસ્ય કુલપુત્ર અહં રત્નોત્તમસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાત્ પ્રક્રાન્તઃ । યેન પદ્મોત્તમસ્ય તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા પુરસ્તાત્પ્રાઞ્જલીભૂત્વોત્તમ્ - લભેયમહં ભગવન્ પદ્મોત્તમ ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં રાજ્ઞીં યસ્યા નામાનુસ્મરણમાત્રેણ સર્વપાપાનિ ક્ષયન્તે, દુર્લભાં બોધિં પ્રતિલભતે, યેનાર્થેનાહં ક્લિષ્ટો ઽનેકાનિ લોકધાતૂનિ । ઇહૈવાગત્વા મા વ્યર્થશ્રમો ભવેયમ્ । તદા પદ્મોત્તમસ્તથાગત ઇમાં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાગુણાં સંસ્મારયતિ સ્મ - તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર શક્યતે પરમાણુરજઃપ્રમાણમુદ્ગૃહીતુમ્, ન તુ કુલપુત્ર શક્યતે ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । શક્યતે મયા કુલપુત્ર ચતુઃસમુદ્રસ્યૈકૈકાં વાલુકાં ગણયિતુમ્, ન તુ કુલપુત્ર શક્યતે મયા ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર કશ્ચિદેવ પુરુષો ભવેત્ । સ ગૃહં પૂર્ણં યોજનસહસ્રં કુર્યાત્ દ્વિગુણં પઞ્ચયોજનશતાનિ । તં તિલફલૈઃ પરિપૂર્ણં કુર્યાત્ । યત્ર સૂચીવિવરં ન સંવિદ્યતે, તત્ર પુરુષો દ્વારે સ્થાપિતો ઽજરામરઃ । સ કલ્પશતસ્યાતિક્રાન્તસ્ય અસ્યૈકતિલફલં બહિર્દ્વારે પ્રક્ષિપેત્ । તદનેન પર્યાયેણ તં ગૃહસમૂહપ્રતિષ્ઠિતાસ્તિલાઃ પરિક્ષયપર્યવદાનં યાવત્કાલેન વ્રજેયુઃ, તચ્છક્યતે મયા ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર શક્યતે ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ચતુર્દ્વીપે નાનાવિધાનિ કૃષિં કારયન્તિ યવગોધૂમશાલિમુદ્ગમાષાદયસ્તિલકોલકુલત્થાદિભિઃ, તત્ર કાલેન કાલં નાગરાજાનો વર્ષધારામનુપ્રયચ્છન્તિ । તાનિ શસ્યાનિ નિષ્પાદ્યન્તે, તતસ્તે પરિપક્કાઃ પરિછિદ્યન્તે । એવં જમ્બુદ્વીપં ખલં કુર્યાત્, તતસ્તે શકટૈર્ભારૈર્મુટૈઃ પિઠકૈર્ગોભિર્ગર્દભાદિભિર્લઙ્ઘયિત્વા તસ્મિન્ ખલાભ્યન્તરે પ્રક્ષિપેરન્, તાનિ ગોભિર્ગર્દભૈર્મર્દયિત્વા મહાન્તં રાશિં નિષ્પાદ્યતે । શક્યતે મયા કુલપુત્ર એકૈકાનિ ફલાનિ ગણયિતુમ્, ન તુ કુલપુત્ર શક્યતે મયા ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ઇમા મહાનદ્યો જમ્બુદ્વીપે પ્રવહન્તિ રાત્રૌ દિવા ચ । તદ્યથા ગઙ્ગા સીતા યમુના સિન્ધુઃ શતદ્રુઃ ચન્દ્રભાગા એરાવતી સુમાગન્ધા હિમરતી કલશોદરી ચેતિ । એકૈકનદી પઞ્ચસહસ્રપરિવારા । રાત્રૌ ચ દિવા ચ મહાસમુદ્રે પ્રવહન્તિ । એવમેવ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધઃ પ્રવહતિ । તત્રાસાં મહાનદીનાં શક્યતે મયા એકૈકબિન્દું ગણયિતુમ્ । ન ચ કુલપુત્ર શક્યતે મયા ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ચતુર્દ્વીપેષુ ચતુષ્પાજ્જાતીનાં ગોગર્દભમહિષાશ્વહસ્તિનઃ, શ્વજમ્બુકચ્છાગલપશવઃ, તથા સિંહવ્યાઘ્રતરક્ષુમૃગમર્કટશશકાદયઃ, એષાં મયૈકૈકાનિ રોમાણિ શક્યતે ગણયિતુમ્, ન તુ કુલપુત્ર ષડાક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ શક્યતે એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર વજ્રાઙ્કુશો નામ પર્વતરાજો નવનવતિયોજનસહસ્રાણ્યુચ્છ્રયેણ ચતુરશીતિયોજનસહસ્રાણ્યધસ્તાત્ । તસ્ય પર્વતરાજસ્ય વજ્રાઙ્કુશસ્યૈકં પાર્શ્વં ચતુરશીતિયોજનસહસ્રમ્ । તસ્ય ચ પાર્શ્વે પર્વતરાજસ્ય જરામરઃ પુરુષો ભવેત્ । સ ( વૈદ્ય 295 ) કલ્પસ્યાતિક્રાન્તસ્ય એકવારં કશિકવસ્ત્રેણ પરિમાર્જયેત્ । એવં કૃત્વા તસ્ય પરિક્ષયં પર્યવદાનં ભવેત્, એતત્કાલેષુ વર્ષમાસદિનમુહૂર્તનાડીકલાઃ યાવત્ શ્વાસાઃ, તેષાં પ્રમાણં કર્તુંશક્યમ્, ન તુ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ શક્યતે એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર મહાસમુદ્રં ચતુરશીતિયોજનસહસ્રં ગામ્ભીર્યેણ, અપ્રમેયં વૈપુલ્યેન વડવામુખપર્યન્તં શક્યતે મયા શતાગ્રભિન્નયા વાલગ્રકોટ્યા એકૈકં બિન્દું ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર શક્યતે મયા ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર શક્યતે મયા શીર્ષવનસ્ય એકૈકપત્રાણિ ગણયિતુમ્, ન તુ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ શક્યતે એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધમ્ ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર ચતુર્દ્વિપનિવાસિનં સ્ત્રીપુરુષદારકદારિકાસ્તે સર્વે દશભૂમિપ્રતિષ્ઠિતા બોધિસત્ત્વા ભવેયુઃ । યત્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં પુણ્યસ્કન્ધમ્, તતઃ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર દ્વાદશમાસિકેન સંવત્સરેણ અધિમાસિકેન ત્રયોદશમાસિકેન વા સંવત્સરેણ તથા સંવત્સરગણનયા પૂર્ણ કલ્પં દેવો રત્રૌ દિવા વર્ષતિ, તચ્છક્યતે મયા કુલપુત્ર એકૈકં બિન્દું ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા એકજાપસ્ય પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । એવં કુલપુત્ર બહવો મત્સદૃશાઃ તથાગતકોટય એકસ્થાનધારિતા દિવ્યં કલ્પં ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વોપકરણોપસ્થાને નોપસ્થિતા ભવેયુઃ । ન ચ તથાગતાઃ શક્નુવન્તિ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ પુણ્યસ્કન્ધં ગણયિતુમ્ । પ્રાગેવાહમેકાકી અસ્મિંલ્લોકધાતૌ વિહરામિ । અચિન્ત્યધ્યાનપદેન સમુત્થાનેનાહં કુલપુત્ર ભાવનાયોગમનુયુક્તઃ । સ ચ સૂક્ષ્મો ધર્મઃ, અવ્યક્તો ધર્મં, અનાગતો ધર્મઃ, પરમહૃદયપ્રાપ્તઃ । અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકુશલૈર્ધર્મૈઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ । એવં કુલપુત્ર ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા ઉપાયકૌશલ્યં પ્રાપ્તુમહમપિ કુલપુત્ર અનેકાનિ લોકધાતુકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ પરિભ્રમિતઃ । ગત્વા ચામિતાભસ્ય તથાગતસ્ય પુરસ્તાત્પ્રાઞ્જલીભૂત્વા ધર્મવેગેનાશ્રૂણિ પ્રમુક્તાનિ, તથામિતાભસ્તથાગતો જાનાતિ અનાગતપ્રત્યુત્પન્નમ્ ॥

તેન મમાભિહિતમ્ - કુલપુત્ર ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં રાજ્ઞીમિચ્છસિ ભાવનાયોગમનુયુક્તઃ? મયોક્તમ્ - ઇચ્છામિ સુગત । યથા તૃષાર્તઃ પાનીયમન્વેષતે એવમહં ભગવન્ ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં સમન્વેષમાણો ઽનેકલોકધાતૂનુપસંક્રાન્તઃ । પર્યુપાસિતાનિ મે ઽનેકાનિ તથાગતકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ, ન કસ્યચિત્સકાશાન્મયા લબ્ધા ષડક્ષરી મહાવિદ્યા રાજ્ઞી । ત્વં ભગવન્ ત્રાતા ભવ, શરણં પરાયણમ્ । વિકલેન્દ્રિયસ્ય ચક્ષુર્ભૂતો ભવ । નષ્ટમાર્ગસ્ય દર્શકો ભવ । સૂર્યતાપદગ્ધાનાં છત્રભૂતો ભવ । ચતુર્મહાપથે શાલવૃક્ષ ઇવ ભવ । ધર્મપરિતૃષિસ્યાનન્તધર્મમાર્ગમુપદર્શકો ભવ । સુપ્રતિષ્ઠિતચેતસો વજ્રકવચભૂતો ભવ ॥
અથામિતાભસ્ય તથાગતાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લમ્બિકરુતેન સ્વરેણ નિર્ઘોષેણારોચયતિ - પસ્ય કુલપુત્ર અયં પદ્મોત્તમસ્તથાગતો ( વૈદ્ય 296 ) ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ ષડક્ષરીમહાવિદ્યાયાઃ કારણેનાનેકલોકધાતુકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ પરિભ્રમિતઃ । દદસ્વ કુલપુત્ર ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં રાજ્ઞીમ્ । તથાગત એવં પરિભ્રમતિ ॥
ઇતિ ષડક્ષરિમહાવિદ્યામાહાત્મ્યવર્ણનં તૃતીયં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 2,4:
ષડક્ષરિમહાવિદ્યામણ્ડલવર્ણનં ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ।
અથ અવલોકિતેશ્વરો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અદૃષ્ટમણ્ડલસ્ય ન દાતવ્યાં કથં ભગવત્પદ્માઙ્કમુદ્રામનુગૃહ્ણાતિ? કથં મણિધરાં મુદ્રાં સંજાનીતે? કથં સર્વરાજેન્દ્રાં સંજાનીતે? મણ્ડલપરિશુદ્ધિં કથં સંજાનીતે? મણ્ડલસ્યેદં નિમિત્તં ચતુરસ્રં પઞ્ચહસ્તપ્રમાણં સામન્તકેન મધ્યે મણ્ડલસ્યામિતાભં લિખેત્ । ઇન્દ્રનીલચૂર્ણં પદ્મરાગચૂર્ણં મરકતચૂર્ણં સ્ફાટિકચૂર્ણં સુવર્ણરૂપ્યચૂર્ણાન્યમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય કાયે સંયોજયિતવ્યાનિ । દક્ષિણે પાર્શ્વે મહામણિધરો બોધિસત્ત્વઃ કર્તવ્ય । વામપાર્શ્વે ષડક્ષરી મહાવિદ્યા કર્તવ્યા ચતુર્ભુજા શરત્કાણ્ડગૌરવર્ણા, નાનાલંકારવિભૂષિતા । વામહસ્તે પદ્મં કર્તવ્યમ્ । દક્ષિણહસ્તે અક્ષમાલા કર્તવ્યા । દૌ હસ્તૌ સંપ્રયુક્તૌ સર્વરાજેન્દ્રા નામ મુદ્રા કર્તવ્યા । તસ્યાઃ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ પાદમૂલે વિદ્યાધરં પ્રતિસ્થાપયિતવ્યમ્ । દક્ષિણહસ્તે ધૂપકટચ્છુકં કર્તવ્યં ધૂમાયમાનમ્ । વામહસ્તે નાનાવિધાલંકારપરિપૂર્ણં પિટકં કર્તવ્યમ્ । તસ્ય ચ મણ્ડલસ્ય ચતુર્દ્વારેષુ ચત્વારો મહારાજાઃ કર્તવ્યાઃ, નાનાપ્રહરણગૃહીતાઃ કર્તવ્યાઃ । તસ્ય મણ્ડલચતુષ્કોણેષુ ચત્વારઃ પૂર્ણકુમ્ભાઃ નાનામણિરત્નસંચિતાઃ । યઃ કશ્ચિત્કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇચ્છતિ મણ્ડલં પ્રવેષ્ટુમ્, તેન સર્વગોત્રસ્યાપરંપરસ્ય નામાનિ લિખિતવ્યાનિ, લિખિત્વા ચ હસ્તે ગૃહીતવ્યાનિ ચ । મણ્ડલે પ્રથમતરં તાનિ નામાનિ પ્રક્ષિપેત્ । તે સર્વે ચરમભવિકા બોધિસત્ત્વા ભવન્તિ । સર્વમાનુષ્યકેણ દુઃખેન વિપ્રહીણા ભવિષ્યન્તિ, ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે । તત આચાર્યેણ અસ્થાને નૈવ દાતવ્યા । અથવા શ્રદ્ધાધિમુક્તકસ્ય દાતવ્યા । અથવા મહાયાનશ્રદ્ધાધિમુક્તકસ્ય દાતવ્યા । ન ચ તીર્થિકસ્ય દાતવ્યા ॥
અથામિતાભસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽવલોકિતેશ્વરમેતદવોચત્ - યદિ કુલપુત્ર ઇન્દ્રનીલચૂર્ણં પદ્મરાગચૂર્ણં સુવર્ણરૂપ્યચૂર્ણં દરિદ્રસ્ય કુલપુત્રસ્ય કુલદુહિતુર્વા ન સંવિદ્યન્તે તાનિ ચૂર્ણાનિ, ભગવન્નાનારઙ્ગાણિ સંપ્રયોક્તવ્યાનિ? નાનારઙ્ગાણિ સંપ્રયોક્તવ્યાનિ નાનાપુષ્પૈર્નાનાગન્ધૈઃ । યદિ કુલપુત્ર તદપિ ન સંવિદ્યતે દેશાન્તરગતસ્ય સ્થાનપદચ્યુતસ્ય, તદાચાર્યેણ માનસિકં મણ્ડલં ચિન્તિતવ્યમ્ । આચાર્યેણ મન્ત્રમુદ્રાલક્ષણાન્યુપદર્શયિતવ્યાનિ ॥
ઇતિ ષડક્ષરિમહાવિદ્યામણ્ડલવર્ણનં ચતુર્થં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 2,5:
મહાવિદ્યોપદેશો નામ પઞ્ચમં પ્રકરણમ્ ।
અથ પદ્મોત્તમસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો અવલોકિતેશ્વરમેતદવોચત્ - દદસ્વ મે કુલપુત્ર ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં રાજ્ઞીમ્, યેનાહમનેકસત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ દુઃખાત્પરિમોચયેયમ્ । યથા તે ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે ॥
અથ અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પદ્મોત્તમસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યેમાં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યામનુપ્રયચ્છતિ -
॥ * ॥ + ॥ 0 ॥ + ॥ ઓમ્ મણિપદ્મે હૂં ॥ + ॥ 0 ॥ + ॥ * ॥
યસ્મિન્ કાલે ઇયં ષડક્ષરી મહાવિદ્યા અનુપ્રદત્તા, તદા ચત્વારો દ્વીપાઃ, સદેવભવનપર્યન્તાઃ કદલીપત્રેવ સંચલિતાઃ, ક્ષુબ્ધાશ્ચત્વારો મહાસમુદ્રાઃ સર્વવિઘ્નવિનાયકાઃ । નિષ્પલાયન્તે યક્ષરાક્ષસકુમ્ભાણ્ડા મહાકાલમાતૃગણસહિતાઃ ॥
અથ પદ્મોત્તમેન તથાગતેન ભુજંગસદૃશં બાહું પ્રસાર્ય અવલોકિતેશ્વરસ્ય શતસહસ્રમૂલ્યં મુક્તાહારમ્, તેન ગૃહીત્વા અમિતાભસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યોપનામિતમ્ । તેન ગૃહીત્વા તસ્ય પદ્મોત્તમસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યોપનામિતમ્ । અથ પદ્મોત્તમસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇમાં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં ગૃહીત્વા યેન પત્રોત્તમો નામ લોકધાતુસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । એવં કુલપુત્ર મયા ભૂતપૂર્વં પદ્મોત્તમસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્વ સકાશાચ્છ્રુતમ્ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ લભેયં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યા રાજ્ઞીં પ્રાપ્તયોગસ્ય? યથા હિ ભગવન્નમૃતસ્ય લબ્ધાસ્વાદાસ્તૃપ્તિં ન લભન્તે, એવમહં ભગવન્ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાશ્રુતમાત્રેણ તૃપ્તિં ન લભામ । પુણ્યવન્તસ્તે સત્ત્વા ય ઇમાં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં જપન્તિ શૃણ્વન્તિ ચિન્તયન્તિ અધ્યાશયેન ધારયન્તિ ॥

ભગવાનાહ - કુલપુત્ર, યશ્ચેમાં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં લિખાપયેત્, તેન ચતુરશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણિ લિખાપિતાનિ ભવન્તિ । પરમાણુરજોપમાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં દિવ્યસૌવર્ણરત્નમયાન્ સ્તૂપાન્ કારયેત્, કારયિત્વા એકદિને ધાત્વાવરોપણં કુર્યાત્ । યશ્ચ તેષાં ફલવિપાકઃ, સ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયા એકસ્યાક્ષરસ્ય ફલવિપાકઃ । અચિન્ત્યો ઽગુણાનાં સુપ્રતિષ્ઠિતો મોક્ષઃ । યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાઃ ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં જપેત્, સ ઇમાન્ સમાધીન્ પ્રતિલભતે । તદ્યથા - મણિધરો નામ સમાધિઃ, નરકતિર્યક્સંશોધનં નામ સમાધિઃ, વજ્રકવચો નામ સમાધિઃ, સુપ્રતિષ્ઠિતચરણો નામ સમાધિઃ, સર્વોપાયકૌશલ્યપ્રવેશનો નામ સમાધિઃ, વિકિરિણો નામ સમાધિઃ, સર્વબુદ્ધક્ષેત્રસંદર્શનો નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મપ્રવેશનો નામ સમાધિઃ, ધ્યાનાલંકારો નામ સમાધિઃ ધર્મરથાભિરૂઢો નામ સમાધિઃ, રાગદ્વેષમોહપરિમોક્ષણો નામ સમાધિઃ, અનન્તવત્સો નામ સમાધિઃ, ષટ્પારમિતાનિર્દેશો નામ સમાધિઃ, મહામેરુધરો નામ સમાધિઃ, સર્વભવોત્તારણો નામ સમાધિઃ, સર્વતથાગતવ્યવલોકનો નામ સમાધિઃ, સુપ્રતિષ્ઠિતાસનો નામ સમાધિઃ । એવંપ્રમુખાનામષ્ટોત્તરસમાધિશતં પ્રતિલભતે, ય ઇમાં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં ધારયતિ ॥
ઇતિ ષડક્ષરિમહાવિદ્યોપદેશો નામ પઞ્ચમં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 2,6:
મહાવિદ્યામણ્ડલવર્ણનં ષષ્ઠં પ્રકરણમ્ ।
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કુત્રાહં ભગવન્ ગચ્છેયં યત્ર ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીં લભેયમ્? ભગવાનાહ - અસ્તિ કુલપુત્ર વારાણસ્યાં મહાનગર્યાં ધર્મભાણકો ય ઇમાં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યાં ધારયતિ વાચયતિ યોનિશશ્ચ મનસિ કુરુતે । આહ - ગમિષ્યામ્યહં ભગવન્ વારાણસીં મહાનગરીં તસ્ય ધર્મભાણકસ્ય દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય । ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, એવં કુરુષ્વ । દુર્લભસ્તે કુલપુત્ર ધર્મભાણકસ્તથાગતસમો દ્રષ્ટવ્યઃ, પૂણ્યકૂટ ઇવ દ્રષ્ટવ્યઃ । સર્વતીર્થો ગઙ્ગેવ દ્રષ્ટવ્યઃ । અવિતથવાદીવ દ્રષ્ટવ્યઃ । ભૂતવાદીવ દ્રષ્ટવ્યઃ । રત્નરાશિરિવ દ્રષ્ટવ્યઃ । વરદશ્ચિન્તામણિરિવ દ્રષ્ટવ્યઃ । ધર્મરાજ ઇવ દ્રષ્ટવ્યઃ । જગદુત્તારણ ઇવ દ્રષ્ટવ્યઃ । ન ચ કુલપુત્ર ત્વયા ધર્મભાણકં દૃષ્ટ્વા વિચિકિત્સાચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । મા ત્વં કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વભૂમેશ્ચ્યુત્વા અદાયે પ્રપત્સ્યસે । સ ચ ધર્મભાણકઃ શીલવિપન્નઃ આચરવિપન્નો ભાર્યાપુત્રદુહિતૃભિઃ પરિવૃતઃ કાષાયોચ્ચારપ્રસ્રાવપરિપૂર્ણઃ અસંવૃત્તેર્યાપથઃ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - યથાજ્ઞપ્તં ભગવતા । અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ અનેકૈર્બોધિસત્ત્વપર્ષદ્ગૃહસ્થૈઃ પ્રવ્રજિતૈર્દારકદારિકાદિભિઃ સંપ્રસ્થિતઃ । તસ્ય ધર્મભાણકસ્ય પૂજાકર્મણે દિવ્યાનિ છત્રાણિ દિવ્યાનિ ઉપાનહાનિ મૌલીકુણ્ડલસ્રગ્દામકેયૂરહારાર્ધહારરત્નહારસ્કન્ધોપરિષ્વજાનિકપૃષ્ઠોત્તર્યાણિ અઙ્ગુષ્ઠવિભેદિકાનિ અન્યાનિ ચ વિવિધાનિ વસ્ત્રાણિ ચીવરાધ્યુષિતાનિ વિદ્યાધરસંચોદિતાનિ કાશિકવસ્ત્રાણ્યગ્નિશૌચવસ્ત્રાણિ ચ અન્યાનિ ચ વિવિધાનિ વસ્ત્રાણિ પુષ્પાણિ । તદ્યથા - ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમાન્દારવમહામાન્દારવાણિ મઞ્જૂષકમહામઞ્જૂષકાણિ ચૌદુમ્બરાણિ અન્યાનિ વિવિધાનિ કાષ્ઠપુષ્પાણિ ચમ્પકકરવીરપાટલાનિ મુક્તકવાર્ષિકાણિ શકુનકાધ્યુષિતાનિ । સુમનાનવમાલિકચક્રવાકોપશોભિતાનિ । શાલિકૌત્સુક્યાનિ શતપત્રિકાણિ નીલપીતલોહિતાવદાતમાઞ્જિષ્ઠસ્ફટિકરજતવર્ણાનિ । અન્યાનિ ચ સ્થલજલજાનિ પુષ્પાણિ વિવિધાનિ ગૃહીત્વા યેન વારાણસી મહાનગરી તેનોપજગામ । અનુપૂર્વેણ વારાણસીં મહાનગરીમનુપ્રાપ્તઃ । યેન સ ધર્મભાણકસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય સ તેન દૃષ્ટઃ શીલવિપન્ન આચારવિપન્નો ઽસંવૃતેર્યાપથઃ । તેન તાણિ છાત્રાણ્યુપાનહાનિ વસ્ત્રાભરણાનિ ગન્ધમાલ્યવિલેપનાન્યુપઢૌકિતાનિ । તૈર્વસ્ત્રાભરણૈઃ ગન્ધમાલ્યૈશ્ચ મહતીં પૂજાં કૃત્વા તસ્ય ધર્મભાણકસ્ય પુરસ્તાત્પ્રાઞ્જલીભૂતઃ તદ્વિજ્ઞમિદમવોચત્ - અહો ધર્મનિધાનાસ્વાદકો ઽમૃતનિધિરિવ સંચય અનવગાહો ઽસિ, સાગરો યથા ભાજનભૂતો ઽસિ સર્વમાનુષ્યભૂતેષુ એવ તે । તવ સકાશાદ્ધર્મં દેશયતઃ દેવા નાગા યક્ષા ગન્ધર્વા અસુરા ગરૂડાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યામનુષ્યાઃ સર્વે તે સંનિપતિતાઃ । તવ ધર્મશ્રવણકાલે મહાવજ્રસમયે ધર્મપર્યાયં નિર્દિશસિ પરિમોક્ષયસિ । બહવઃ સત્ત્વા યે સંસારે બન્ધનબદ્ધાઃ । પુણ્યવન્તસ્તે સત્ત્વાઃ યે ઽસ્યાં વારાણસ્યાં મહાનગર્યાં વસન્તિ, પશ્યન્તિ, તવ સતતં પરિગ્રહં કુર્વન્તિ । દર્શનમાત્રેણ સર્વપાપાનિ નિર્દહસિ । યથાગ્નિર્દહતિ વનાન્તરમ્, ( વૈદ્ય 299 ) એવં ત્વં દર્શનેન સર્વપાપાનિ દહસિ । જાનન્તે તવ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । અન્યે ચાનેકબોધિસત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ તવ પૂજાકર્મણ ઉપસંક્રામન્તિ । બ્રહ્માવિષ્ણુમહેશ્વરચન્દ્રાદિત્યવાયુવરુણાગ્નયો યમશ્ચ ધર્મરાજો ઽન્યે ચ ચત્વારો મહારાજાનઃ ॥
અથે સ ધર્મભાણકસ્તસ્યૈતદવોચત્ - મા ત્વં કુલપુત્ર કૌકૃત્યમુત્પાદયસિ । કતિ માષાઃ ક્લેષા ઔપભોગિકાઃ સંસારસ્ય નૈમિત્તિકાઃ પ્રજામણ્ડલસ્યોત્પાદિકાઃ । યે ચ કુલપુત્રાઃ ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીં જાનન્તે, ન ચ તે રાગેણ દ્વેષેણ મોહેન સંલિપ્યન્તે । યથા જામ્બૂનદસ્ય સુવર્ણસ્ય ન સજ્જતે મલમ્, એવમેવ કુલપુત્ર યસ્ય ષડક્ષરી મહાવિદ્યા કાયગતા, ન તસ્ય કાયેન ન રાગેણ ન દ્વેષેણ ન મોહેન સંલિપ્યતે ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ગાઢં પાદે પરિષ્વજ્યૈનમેતદવોચત્ - વિકલેન્દ્રિયસ્ય ચક્ષુર્ભૂતો ભવ । નષ્ટમાર્ગસ્યોપદર્શકો ભવ । ધર્મપરિતૃષિતસ્ય ધર્મરસેન સંતર્પય મે ત્વમ્ । અનુત્તરાસમ્યક્સંબોધિવિપ્રહીણસ્ય બોધિબીજં મે દદસ્વ । ધર્માણામવકાશં દદસ્વ । સુપ્રતિષ્ઠિતરૂપાણાં કાયપરિશુદ્ધિં દદસ્વ । અભેદ્યાનાં કુશલાનાં પ્રતિલમ્ભ ઇતિ સર્વજનાઃ કથયન્તિ વાક્યં મધુરોપચયમ્ । એવં ગુરુર્દદસ્વ મે ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીં યેનાહં ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ભવેયમ્ । દ્વાદશાકારં ધર્મરન્ધ્ર(ચક્ર?)માવર્તયેયમ્ । સર્વસત્ત્વાનાં સાંસારિકં દુઃખં પરિમોચયેયમ્ । ષડક્ષરીમહાવિદ્યારાજ્ઞીલબ્ધલાભો ભવેયમ્ । દદસ્વ મે ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીમ્ । ત્રાતા ભવ, શરણં પરાયણમ્ । અદ્વીપાનાં દ્વિપો ભવ ॥

અથ સ ધર્મભાણકસ્તસ્યૈતદવોચત્ - દુર્લભં ષડક્ષરિમહાવિદ્યારાજ્ઞ્યા અસમવજ્રપદમ્ । અભેદ્યવજ્રપદમ્ । અનુત્તરજ્ઞાનદર્શનપદમ્ । અક્ષયજ્ઞાનપદમ્ । નિરુત્તરપદમ્ । મોક્ષપ્રવેશનપદમ્ । તથાગતજ્ઞાનવિશુદ્ધિપદમ્ । રાગદ્વેષમોહસંસારદુઃખપરિવર્જનપદમ્ । સર્વોપાયકૌશલ્યપદમ્ । ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપૂર્તિપદમ્ । સર્વધર્મપ્રવિશનપદમ્ । નિત્યકાલદેવતાભિકાઙ્ક્ષિપદમ્ । યે ચ કુલપુત્રા નાનાસ્થાનેષુ દીક્ષન્તે । મોક્ષાર્થેષુ નાનાપટેષુ દીક્ષન્તે । તદ્યથા ઇન્દ્રપટં શ્વેતપટં ધ્યુષિતપટમ્ । દિવસનિરીક્ષકા મહેશ્વરેષુ દીક્ષન્તે । બૈલ્મવેગરૂદ્રેષુ નગ્નશ્રમણેષુ ચ । એષુ સ્થાનેષુ દીક્ષન્તે । ન તેષાં મોક્ષં સંવિદ્યતે । અનાદિગતિકાનામપિ નાપિ નાશો ભવતિ । સર્વદેવગણાશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ શક્રશ્ચ દેવાનામિન્દ્રશ્ચન્દ્રાદિત્યૌ વાયુવરુણાદયો યમશ્ચ ધર્મરાજો ચત્વારશ્ચ મહારાજાનઃ, તે નિત્યકાલં ષડક્ષરીં મહવિદ્યારાજ્ઞીં પ્રાર્થયન્તિ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી તમાહ - કથં વયં ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીં લભેમહિ યેન વયં ક્ષિપ્રવરા ભવામઃ? ધર્મભાણકસ્તમુવાચ - તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતાઃ સર્વતથાગતાઃ । તત્પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વતથાગતાનાં ચ નેત્રીત્યાખ્યાયતે । સાપિ ચ ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીં પ્રણમતે કૃતાઞ્જલિપુટા ભવન્તી, પ્રાગેવ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બોધિસત્ત્વગણાઃ । ઇદ કુલપુત્ર તણ્ડુલવત્સારં મહાયાનસ્ય કિંચિદસૌ બહુમહાયાનસૂત્રં ગેયં વ્યાકરણગાથાનિદાનેતિવૃત્તજાતકવૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મોપદેશકઃ પ્રાપ્યન્તે(?) ( વૈદ્ય 300 ) કુલપુત્ર જપિતમાત્રેણ શિવં મોક્ષમ્, કિંબહુના અન્યકુશલમિતિ । કિંવા તુ સમધ્યગતં સારમુપગૃહ્ણન્તિ શાલિનસ્તથા સારમિત્યનુગૃહ્ણન્તિ, નીત્વા સ્વકીયે નિવેશને ભાણ્ડાનિ પરિપૂર્ણાનિ કૃત્વા સ્થાપયિત્વા દિવસાનુરૂપેણ સૂર્યતાપેન પરિશોષયિત્વા મુસલપ્રહારૈર્વિભેદયન્તિ, તતશ્ચતુર્વર્ષાણિ પરિત્યજન્તિ । કિં સારમિતિ વ્યવસ્થિતમ્? તણ્ડુલસારમિતિ । એવમેવાન્યે યોગાઃ તુષસદૃશાઃ । સર્વયોગાનાં ચેયં ષડક્ષરી મહાવિદ્યા રાજ્ઞી તણ્ડુલમિતિ ભૂતા દ્રષ્ટવ્યા । યસ્યાઃ કારણેન કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વાઃ શ્રાવયન્તો ભ્રમન્તિ દાનપારમિતાર્થિનઃ, શીલપારમિતાર્થિનઃ, ક્ષાન્તિપારમિતાર્થિનઃ વીર્યપારમિતાર્થિનઃ, ધ્યાનપારમિતાર્થિનઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતાર્થિનઃ । એકજાપેન કુલપુત્ર ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂરયન્તિ । યસ્ય કસ્યચિદ્વસ્ત્રસ્પર્શનેનાપિ અવૈવર્તિકભૂમિં પ્રતિલભન્તે । એવમેવાસ્યાઃ ષડક્ષરી મહાવિદ્યા રાજ્ઞી, દુર્લભમસ્યા નામગ્રહણમ્ । એકવારનામગ્રહણેન સર્વે તથાગતાશ્ચીવરપિણ્ડપાત્રશય્યાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કરૈઃ સર્વોપસ્થાનૈરુપસ્થિતા ભવન્તિ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ધર્મભાણકમેતદવોચત્ - દદસ્વ મે ષડક્ષરિમહાવિદ્યારાજ્ઞીમ્ । અથ સ ધર્મભાણકઃ સંચિન્ત્ય સંચિન્ત્ય વ્યવસ્થિતઃ । તતો આકાશે છન્દો (શબ્દો?) નિશ્ચરતિ સ્મ - દદસ્વ આર્ય ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીમ્ । અયં બોધિસત્ત્વભૂતો ઽનેકદુષ્કરાભિયુક્તઃ । પુનઃ સ ધર્મભાણકઃ સંચિન્તયતિ સ્મ - કુતઃ શબ્દો નિશ્ચરતિ । તતઃ સ પુનરપ્યાકાશાચ્છબ્દો નિશ્ચરિતઃ - દદસ્વાર્થ ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીમ્ । અયં બોધિસત્ત્વો ઽનેકદુષ્કરાભિયુક્તઃ ॥
અથ સ ધર્મભાણક આકાશં વ્યવલોકયતિ સ્મ । યાવત્પશ્યતિ શરત્કાણ્ડગૌરવર્ણં જટામુકુટધરં સર્વજ્ઞશિરસિકૃતં શુભપદ્મહસ્તં પદ્મશ્રિયાલંકૃતં શરીરમ્ । સ તાદૃશં રૂપં દૃષ્ટ્વા સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિણં બોધિસત્ત્વમેતદવોચત્ - અનુજ્ઞાતસ્તે કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરેણ બોધિસત્ત્વેન ષડક્ષરીં મહાવિદ્યારાજ્ઞીમ્ ॥
તેન સસંભ્રમેણ કૃતાઞ્જલિપુટેન ભૂત્વા ઉદ્ગૃહીતુમારબ્ધઃ -
॥ * ॥ 0 ॥ + ॥ ઓમ્ મણિપદ્મે હૂં ॥ + ॥ 0 ॥ * ॥
ઇયં ચ સમનન્તરદત્તમાત્રેણ ષડ્વિકારં પૃથિવી પ્રકમ્પિતા । ઇમે સમાધયઃ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિનઃ પ્રતિલબ્ધાઃ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર સૂક્ષ્મજનો નામ સમાધિઃ, મૈત્રીકરૂણામુદિતો નામ સમધિઃ, યોગાચારો નામ સમાધિઃ, મોક્ષપ્રવેશવ્યવસ્થાનો નામ સમાધિઃ, સર્વાલોકકરો નામ સમાધિઃ, વ્યૂહરાજો નામ સમાધિઃ, ધર્મધરો નામ સમાધિઃ । ઇમે સમાધયઃ પ્રતિલબ્ધાઃ । ઉદ્ગૃહીતમાત્રેણ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભીણા બોધિસત્ત્વેન તસ્યોપાધ્યાયસ્ય દક્ષિણોપનામયિતુમારબ્ધા - ચત્વારો દ્વીપાઃ સપ્તરત્નપરિપૂર્ણાઃ ॥
અથ સ ધર્મભાણકસ્તસ્યૈતદવોચત્ - એકસ્યાક્ષરસ્યાપિ ન ભવતિ દક્ષિણા, પ્રાગેવ ષડક્ષરિમહાવિદ્યાયાઃ । ન ચ ગૃહ્ણામિ કુલપુત્ર ત્વત્સકાશાત્ । ત્વં ચ બોધિસત્ત્વભૂત ( વૈદ્ય 301 ) આર્યો ઽનાર્યો ઽસિ મા વૈનેયશ્ચ ત્વં કુલપુત્ર । તેન તસ્ય શતસહસ્રમૂલ્યમુક્તાહારમુપનામિતમ્ । સ કથયતિ - કુલપુત્ર, મદ્વચનેન શાક્યમુનેસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યોપનામયિતવ્યમ્ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી તસ્ય ધર્મભાણકસ્ય પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા પ્રક્રાન્તઃ પરિપૂર્ણલાભો લબ્ધમનોરથઃ । યેન જેતવનવિહારસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્યૈકાન્તે વ્યવસ્થિતો ઽભૂત્ ॥
ઇતિ ષડક્ષરિમહાવિદ્યામણ્ડલવર્ણનં ષષ્ઠં પ્રકરણમ્ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 2,7:
સપ્તમં પ્રકરણમ્ ।
અથ ભગવાન્ શાક્યમુનિસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્તમેતદવોચત્ - લબ્ધલાભસ્ત્વં કુલપુત્ર? સ આહ - યથા ભગવાન્ જ્ઞાનં સંજાનીતે । તતઃ સપ્તસપ્તતિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધકોટયઃ સંનિપતિતાઃ । તૈશ્ચાપિ તથાગતૈરિયં ધારણી ભાષિતુમારબ્ધા -

નમઃ સપ્તાનાં સમ્યક્સંબુદ્ધકોટીનામ્ ।
॥ + ॥ 0 ॥ ઓમ્ ચલે ચુલે ચુન્યે સ્વાહા ॥ 0 ॥ + ॥
ઇયં સપ્તસપ્તતિસમ્યક્સંબુદ્ધકોટિભિરુક્કા નામ ધારણી ॥
તતો રોમવિવરાદવતીર્ય સૂર્યપ્રભો નામ રોમવિવરઃ । તત્રાનેકાનિ બોધિસત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ । તસ્મિન્ સૂર્યપ્રભે રોમવિવરે દ્વાદશશતસહસ્રાણિ કનકમયાનાં પર્વતાનાં પ્રતિવસન્તિ । તસ્મિન્ પર્વતે દ્વાદશ શૃઙ્ગશતાનિ । તેષાં પર્વતાનાં પાર્શ્વાનિ પદ્મરાગોપચિતાનિ પાર્શ્વે
દિવ્યમણિરત્નખચિતાનિ । પરમશોભમાનાન્યુદ્યાનાનિ પરમશોભિતાનિ વિચિત્રાણિ સુરમણીયાનિ । દિવ્યપુષ્કરિણીરમણીયાનિ ચ કૂટાગારશતસહસ્રાણિ, દિવ્યસુવર્ણરત્નમયાનિ મુક્તાફલદામકલાપપ્રલમ્બિતાનિ, મુક્તાહારશતસહસ્રાણિ પ્રલમ્બિતાનિ । તેષાં કૂટાગારાણામધો સારદો નામ ચિન્તામણિરત્નમ્, યત્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં સર્વોપકરણૈરુપસ્થાનં કરોતિ । તદા તે બોધિસત્ત્વાસ્તેષાં કૂટાગારેષુ પ્રવિશન્તિ । પ્રવિષ્ટાશ્ચ ષડક્ષરીમહાવિદ્યામનુસ્મરન્તિ । તં ચાવલોકિતેશ્વરં પશ્યન્તિ । દૃષ્ટ્વા ચ તસ્ય ચિત્તપ્રસાદં જનયન્તિ । જનયિત્વા ચ તે બોધિસત્ત્વાસ્તેભ્યઃ કૂટાગારેભ્યો નિષ્ક્રામન્તિ । નિષ્ક્રમ્ય કેચિચ્ચંક્રમેષુ ચંક્રમન્તિ । કેચિન્મણિરત્નમયેષુદ્યાનેષુ, કેચિત્પુષ્કરિણીષુ ગચ્છન્તિ, કેચિત્પદ્મરાગમયેષુ પર્વતેષુ ગચ્છન્તિ । ગત્વા ચ પર્યઙ્કમાભુજ્ય ઋજુકાયં પ્રણિધાય અભિમુખાં સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય । ઈદૃશાસ્તે કુલપુત્ર બોધિસત્ત્વાસ્તસ્મિન્ રોમવિવરે પ્રતિવસન્તિ । તતઃ કુલપુત્ર રોમવિવરાદવતીર્ય ઇન્દ્રરાજો નામ રોમવિવરઃ । તત્રાનેકાન્યવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ । તસ્મિન્નિન્દ્રરાજરોમવિવરે ઽશીતિસહસ્રાણિ પર્વતાનામભૂવન્ દિવ્યસુવર્ણરત્નમયાનિ । તત્તેષાં પર્વતાનાં મધ્યે પદ્માવભાસો નામ ચિન્તામણિરત્નમ્ । યદા યદા તે બોધિસત્ત્વાશ્ચિન્તયન્તિ, તદા તદા તેષામભિપ્રાયો ઽનુસિધ્યતિ । અથે તે બોધિસત્ત્વાસ્તેષુ પર્વતરાજેષુ વિહરન્તિ । ન ચ તેષાં સાંસારિકં ( વૈદ્ય 302 ) દુઃખં વિદ્યતે । ન ચ તે સંસારિકૈઃ ક્લેશૈર્લિપ્યન્તે । સર્વકાલં નિર્વાણચિન્તા વ્યવસ્થિતા । ન ચ તેષામન્યા ચિન્તા શરીરે સંવિદ્યતે । તતઃ કુલપુત્ર રોમવિવરાદવતીર્ય મહોષધીર્નામ રોમવિવરઃ । તત્રાનેકાનિ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકબોધિસત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ । તસ્મિન્ કુલપુત્ર રોમવિવરે નવનવતિસહસ્રાણિ પર્વતાનામ્ । કેચિદ્ વજ્રમયાં, કેચિદ્રૂપ્યમયાઃ, કેચિત્સુવર્ણમયાં, કેચિદિન્દ્રનીલમયાઃ, કેચિત્પદ્મરાગમયાઃ, કેચિન્મરકતમયાઃ, કેચિત્સ્ફટિકમયાઃ, કેચિદ્રજતમયાઃ, ઈદૃશાસ્તે પર્વતરાજાનઃ । એકૈકસ્મિન્ પર્વતે ઽશીતિશૃઙ્ગસહસ્રાણિ વિવિધરત્નખચિતાનિ પરમશોભનીયાનિ વિવિધચિત્રાણિ રમણીયાનિ । તેષુ શૃઙ્ગેષુ ગન્ધર્વાઃ પ્રતિવસન્તિ । સતતકાલં રોમવિવરાન્નિનાદિતં તૂર્યં ધારયન્તિ । યે તે પ્રથમચિત્તોત્પાદિકા બોધિસત્ત્વસ્તે શૂન્યતાનિમિત્તં ચિન્તયન્તિ । અહો દુઃખમ્, જરા દુઃખમ્, મરણં દુઃખમ્, ઇષ્ટપ્રિયસંપ્રયોગવિયોગો દુઃખમ્, અવીચ્યુપપન્નાનાં દુઃખમ્, પ્રેતનગરોપપન્નાનાં સત્ત્વાનાં દુઃખમ્ । ઇદં કાયે સંવેગમનુવિચિન્ત્ય તદા તે પર્યઙ્કમાભુજ્ય ઋજુકાયં પ્રણિધાય પ્રતિમુખાં સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય તેષુપર્વતરાજેષુ વિહરન્તિ । તતઃ કુલપુત્ર રોમવિવરાદવતીર્ય ચિત્તરાજો નમ રોમવિવરઃ । તત્રાનેકાનિ પ્રત્યેકબુદ્ધકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ પ્રતિવસન્તિ, યે જ્વલનતપનવિદ્યોતનવર્ષણપ્રાતિહાર્યાણિ કુર્વન્તિ । તસ્મિન્ રોમવિવરે શતસહસ્રાણિ પર્વતાનામ્ । તે સર્વે પર્વતરાજાઃ સપ્તરત્નમયાઃ । તેષુ પર્વતરાજેષુ વિવિધાનિ કલ્પવૃક્ષાણિ સૌવર્ણદણ્ડાનિ રૂપ્યપત્રાણ્યનેકરત્નખચિતાનિ વિવિધાલંકારપ્રલમ્બિતાનિ મૌલીકુણ્ડલસ્રગ્દામપ્રલમ્બિતાનિ કેયૂરહારાર્ધહારપ્રલમ્બિતાનિ કાશિકવસ્ત્રપ્રલમ્બિતાનિ સૌવર્ણરૂપ્યઘણ્ટારુણરૂણાયમાનાનિ । તાદૃશૈઃ કલ્પવૃક્ષૈઃ પર્વતરાજેષુ પ્રત્યેકબુદ્ધા વિહરન્તિ । અનેકાનિ સૂત્રગેયવ્યાકરણગાથોદાનેતિવૃત્તકજાતકવૈપુલ્યાઙ્ગાત્ ધર્મોપદેશં પરસ્પરમીદૃશં સાંકથ્યં કુર્વન્તિ । તદા સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી તતો રોમવિવરાદવતીર્ય સર્વપશ્ચિમો ઽયં રોમવિવરઃ ધ્વજાગ્રો નામ રોમવિવરઃ । સ રોમવિવરો ઽશીતિયોજનસહસ્રાણિ । તસ્મિન્ રોમવિવરે ઽશીતિપર્વતસહસ્રાણ્યભૂવન્, વિવિધરત્નપરિખચિતવિચિત્રાણિ । તેષુ પર્વતરાજેષુ અનેકાઃ કલ્પવૃક્ષાઃ, અનેકાશ્ચન્દનવૃક્ષાઃ શતસહસ્રાઃ, અગુરુવૃક્ષાઃ શતસહસ્રાઃ । તસ્મિન્ રોમવિવરે વજ્રમયી ભૂમિઃ । તસ્મિન્ રોમવિવરે નવનવતિકૂટાગારશતસહસ્રાણિ દિવ્યસૌવર્ણમયાનિ મુક્તાહારપટદામકલાપપ્રલમ્બિતાનિ ઘણ્ટામાલાપ્રલમ્બિતાનિ ચન્દ્રકાન્તિરત્નાવભાસિતાનિ । તત્તેષુ કૂટાગારેષુ તથાગતવિગ્રહા નિષણ્ણાઃ । તે જામ્બૂદ્વીપકાનાં મનુષ્યાણાં ચ ધર્મં દેશયન્તિ । યદુત ષટ્પારમિતાનિર્દેશં નિર્દિશન્તિ । દાનપારમિતાનિર્દેશં નિર્દિશન્તિ । શીલપારમિતાનિર્દેશં નિર્દિશન્તિ । ક્ષાન્તિપારમિતાનિર્દેશં નિર્દિશન્તિ । વીર્યપારમિતાનિર્દેશં નિર્દિશન્તિ । ધ્યાનપારમિતાનિર્દેશં નિર્દિશન્તિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં નિર્દિશન્તિ । એવં વિવિધાં ધર્મદેશનાં કૃત્વા જામ્બુદ્વીપકાનાં મનુષ્યાણાં કાલેન કાલં ધર્મ દેશયન્તિ । એવં તે કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય રોમવિવરાણિ યાવત્પશ્યન્તિ । તસ્મિન્નેવ જેતવનવિહારે ( વૈદ્ય 303 ) દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરૂડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યમહેશ્વરનારાયણપૂર્વંગમાનિ દેવપુત્રાણિ સંનિપતિતાનિ । અનેકાનિ બોધિસત્ત્વકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિં ભગવન્ । યાનિ રોમવિવરાણિ, સંવિદ્યન્તે વાઃ? ભગવાનાહ - તતઃ કુલપુત્ર રોમવિવરાદતિક્રમ્ય અવલોકિતેશ્વરસ્ય દક્ષિણં પાદાઙ્ગુષ્ઠં યત્ર તે ચત્વારો મહાસમુદ્રાઃ પરિભ્રમન્તિ, ન ચ જાનન્ત્યવગાહયન્તિ । યદા દક્ષિણપાદાઙ્ગુષ્ઠાદુદકં નિષ્ક્રામતિ, તદા વડવામુખે પતન્તિ । તદા ભસ્મરાશિમનુગચ્છન્તિ । એવમેવ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાધિષ્ઠાનં સંવિદ્યતે । અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - તદપિ ભગવન્ રોમવિવરં સંવિદ્યતે? ભગવાનાહ - તદપિ કુલપુત્ર ન સંવિદ્યતે ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - નાગચ્છતિ ભગવન્નવલોકિતેશ્વરઃ? ભગવાનાહ - આગચ્છતિ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરઃ । અસ્મિન્નેવ જેતવનમહાવિહારે મમ દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય, મહેશ્વરસ્ય દેવપુત્રસ્ય સહાયા લોકધાતૌ વ્યાકરણમુદ્દેશાય ચ ॥

અથાવલોકિતેશ્વરેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન રશ્મય ઉત્સૃષ્ટા નીલપીતલોહિતાવદાતમાઞ્જિષ્ઠસ્ફટિકરજતવર્ણાઃ । તે ચ રશ્મયો જેતવનમાગચ્છન્તિ । આગત્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પુનરેવ જેતવનાદ્વિહારાન્નિષ્ક્રમ્ય અવીચિં મહાનરકં ગચ્છન્તિ । તત્ર ગત્વા અવીચિમહાનરકં શીતિભાવમુપનયન્તિ । અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કુતો ભગવન્ રશ્મય આગચ્છન્તિ કુત્ર ગચ્છન્તિ? ભગવાનાહ - એવં કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરેણ નાનાવિધા રશ્મય ઉત્સૃષ્ટાઃ । તે ચાસ્મિન્ જેતવને વિહારમાગચ્છન્તિ । આગત્ય ચ માં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય અવીચિં મહાનરકં ગચ્છન્તિ । ગત્વા ચાવીચિમહાનરકં શીતિભાવં કુર્વન્તિ । તસ્મિન્ જેતવને વિહારે શુભનિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । દિવ્યાનિ ચમ્પકવૃક્ષાણિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । દિવ્યાઃ પુષ્કરિણ્યઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ । તત્ર જેતવનવિહારે દિવ્યસૌવર્ણનિર્ભાસા દૃશ્યન્તે । ઈદૃશો જેતવનવિહારો દૃશ્યતે ॥
અથાવલોકિતેશ્વરઃ સુખાવતીલોકધાતોર્નિષ્ક્રમ્ય યેન જેતવનવિહારસ્તેન સંપ્રસ્થિતઃ । અનુપૂર્વેણ જેતવનવિહારં સંપ્રાપ્તઃ । અથ તસ્મિન્ જેતવનવિહારે પ્રવિષ્ટો ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય એકાન્તે સ્થિતઃ । તદા કલવિઙ્કરુતસ્વરાભિનિર્ઘોષેણ ભગવાનારોચયતિ - આગતસ્ત્વં કુલપુત્ર? કૃતસ્તે સત્ત્વપરીપાકઃ? અથાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યથાજ્ઞપ્તો ભગવતા । એવં ચ મયા કર્મભૂમિર્નિષ્પાદિતા । અથ ભગવાન્ સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, યસ્ત્વયા ઈદૃશા કર્મભૂમિર્નિષ્પાદિતા । અથાવલોકિતેશ્વરો ભગવન્તં પદ્માન્યુપનામયતિ - ઇમાનિ તે ભગવન્નમિતાભેન તથાગતેન પ્રહિતાનિ । પૃચ્છત્યલ્પાબાધતાં ચ અલ્પાતઙ્કતાં ચ લઘૂત્થાનતાં ચ સુખસ્પર્શવિહારતાં ચ । તતો ભગવતા ગૃહીત્વા વામપાર્શ્વે સ્થાપિતાનિ ॥
અથ મહેશ્વરો દેવપુત્રો યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ, ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - લભેયાહં ભગવન્ વ્યાકરણનિર્દેશસ્ય સમુદ્દેશમ્? ભગવાનાહ - ( વૈદ્ય 304 ) ગચ્છ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તે વ્યાકરણં દાસ્યતિ । અથ મહેશ્વરો દેવપુત્રો ઽવલોકિતેશ્વરસ્ય પાદયોર્નિપત્ય સ્તોત્રવિશેષં કર્તુમારબ્ધઃ -
નમોસ્ત્વલોકિતેશ્વરાય મહેશ્વરાય પદ્મધરાય પદ્માસનાય પદ્મપ્રિયાય શુભપદ્મહસ્તાય પદ્મશ્રિયે પરિવૃતાય જગદાસ્વાદનકરાય પૃથિવીવરલોચનકરાય પ્રહ્લાદનકરાય ॥
એવં મહેશ્વરો દેવપુત્રો ગત્વા અવલોકિતેશ્વરસ્ય સ્તોત્રવિશેષં કૃત્વા તૂષ્ણીંભાવેન વ્યવસ્થિતઃ । અથ અવલોકિતેશ્વરસ્તમેતદવોચત્ - કિં કારણં ત્વં કુલપુત્ર તૂષ્ણીંભાવેન વ્યવસ્થિતઃ? અથ મહેશ્વરો દેવપુત્રસ્તમેતદવોચત્ - દદસ્વ મે વ્યાકરણમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । અવલોકિતેશ્વરસ્તમેતદવોચત્ - ભવિષ્યસિ ત્વં કુલપુત્ર વિવૃતાયાં લોકધાતૌ ભસ્મેશ્વરો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । અથ સા ઉમાદેવ્યુપસંક્રમ્યાવલોકિતેશ્વરસ્ય પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા અવલોકિતેશ્વરસ્ય સ્તોત્રાભિધાનં કર્તુમારબ્ધાઃ -
નમો ઽસ્ત્વલોકિતેશ્વરાય મેહેશ્વરાય પ્રાણંદદાય પૃથિવીવરલોચનકરાય શુભપદ્મશ્રિયે પરિવૃતાય નિર્વાણભૂમિસંપ્રસ્થિતાય સુચેતનકરાય ધર્મધરાય ॥
એવં સા ઉમાદેવી સ્તોત્રાભિધાનં કૃત્વા અવલોકિતેશ્વરસ્ય પ્રત્યાહારં કર્તુમારબ્ધા -
પરિમોચય મે સ્ત્રીભાવાજ્જુગુપ્સનીયાત્ । કલિમલપરિપૂર્ણગર્ભાવાસદુઃખાત્ સતતપરિગ્રહસંગૃહીતાત્ પરિમોક્ષય મામ્ । અથાવલોકિતેશ્વરસ્તામેતદવોચત્ - ભવિષ્યસિ ત્વં ભગિનિ ઉમેશ્વરો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । હિમવતઃ પર્વતરાજસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે તવ લોકધાતુર્ભવિષ્યતિ । અથ સા ઉમાદેવી વ્યાકરણમનુપ્રાપ્તા ॥
ભગવાનાહ - પશ્ય સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ । વ્યાકૃતા ઉમાદેવી અવલોકિતેશ્વેરણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વે તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ॥
અયં કુલપુત્ર મહેશ્વરનિર્વ્યૂહો નામ ખ્યાત ઇતિ ॥
સ્તર્ત્ ક્વ્યુ 2,8:
અષ્ટમં પ્રકરણમ્ ।
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - આગતો ભગવન્નવલોકિતેશ્વરઃ । યથાન્ધભૂતેન ચક્ષુરનુપ્રાપ્તમ્, એવં ભગવન્નવલોકિતેશ્વરો ઽનુપ્રાપ્તઃ । અદ્ય મે સફલં જન્મ । અદ્ય મે આશા પરિપૂર્ણા । અદ્ય મે પરિશોધિતો બોધિમાર્ગઃ । સ ચેતનસધર્મકાયનિર્વાણોપદર્શકમ્ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી પુનરેવ ભગવન્તમેતદવોચત્ - અદ્યાસ્માકં ભગવન્ દેશય ત્વમવલોકિતેશ્વરસ્ય ગુણવિશેષમ્ ॥
ભગવાનાહ - તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ ચક્રવાલમહાચક્રવાલૌ પર્વતરાજાનૌ । મુચિલિન્દમહામુચિલિન્દૌ પર્વતરાજાનૌ । કાલમહાકાલૌ પર્વતરાજાનૌ । સંસૃષ્ટમહાસંસૃષ્ટૌ પર્વતરાજાનૌ । પ્રલમ્બોદરઃ પર્વતરાજા । અનાદર્શકઃ પર્વતરાજા । ( વૈદ્ય 305 ) કૃત્સ્રાગતઃ પર્વતરાજા । જાલિનીમુખઃ પર્વતરાજા । શતશૃઙ્ગઃ પર્વતરાજા । ભવનશ્ચ પર્વતરાજા । મહામણિરત્નઃ પર્વતરાજા । સુદર્શનશ્ચ પર્વતરાજા । અકાલદર્શનશ્ચ પર્વતરાજા । એતેષુ પર્વતરાજેષ્વેકૈકં લોકધાતુષુ શક્યતે મયા પર્વતરાજાનાં પલાનિ વા પલશતાનિ વા પલસહસ્રાણિ વા પલકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ વા સંખ્યામપિ કલામપિ ગણનામપિ શક્યતે મયા કુલપુત્ર ગણયિતુમ્ । ન તુ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય શક્યતે પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર શક્યતે મયા પરમાણુરજસાં પ્રમાણમુદ્ગૃહીતુમ્, ન તુ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય શક્યતે પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર શક્યતે મયા મહાસમુદ્રસ્યૈકૈકં બિન્દું ગણયિતુમ્, ન તુ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય શક્યતે મયા પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર શક્યતે મયા શીર્ષવનસ્યૈકૈકાનિ પત્રાણિ ગણયિતુમ્, ન તુ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય શક્યતે પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ ॥

તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર સુમેરુઃ પર્વતરાજો ભૂર્યરાશિર્ભવેત્ । મહાસમુદ્રઃ ભેરણ્ડુમણ્ડલં ભવેત્ । ચતુર્દ્વીપનિવાસિનઃ સ્ત્રીપુરુષદારકદારિકાદયઃ સર્વે તે લેખકા ભવેયુઃ । સ ચ સુમેરુપર્વતરાજો ઽનન્તો લિખિતો ભવેત્ । શક્યતે મયૈકૈકાક્ષરં ગણયિતુમ્ । ન ત્વવલોકિતેશ્વરસ્ય શક્યતે પુણ્યસંભારં ગણયિતુમ્ । તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ દ્વાદશ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાશ્ચીવરપિણ્ડપાત્રશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વોપકરણૈઃ સમુપસ્થિતા ભવેયુઃ । યશ્ચ તેષાં તથાગતાનામુપસ્થાને પુણ્યસ્કન્ધઃ, તતઃ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્યૈકવાલાગ્રે પુણ્યસ્કન્ધઃ । તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ અવલોકિતેશ્વરઃ અનેકૈઃ સમાધિશતૈઃ સમન્વાગતઃ । તદ્યથા - પ્રભંજનો નામ સમાધિઃ । વિભૂષણકલો નામ સમાધિઃ । અભૂષણકરો નામ સમાધિઃ । વિદ્યુલ્લોચનો નામ સમાધિઃ । ક્ષપણો નામ સમાધિઃ । મહામનસ્વી નામ સમધિઃ । આકારકરો નામ સમાધિઃ । વજ્રમાલા નામ સમાધિઃ । વરદો નામ સમાધિઃ । શતવીર્યો નામ સમાધિઃ । અન્ધવ્યૂહો નામ સમાધિઃ । પ્રતિભાનકૂટો નામ સમાધિઃ । રાજેન્દ્રો નામ સમાધિઃ । વજ્રપ્રાકારો નામ સમાધિઃ । વજ્રમુખો નામ સમાધિઃ । સદાવરદાયકો નામ સમાધિઃ । ઇન્દ્રિયપરિમોચનો નામ સમાધિઃ । દ્વેષપરિમોચનો નામ સમાધિઃ । ચન્દ્રવરલોચનો નામ સમાધિઃ । દિવાકરવરલોચનો નામ સમાધિઃ । ધર્માભિમુખો નામ સમાધિઃ । વજ્રકુક્ષિર્નામ સમાધિઃ । સુદર્શકો નામ સમાધિઃ । નિર્વાણકરો નામ સમાધિઃ । અનન્તરશ્મિનિષ્પાદનકરો નામ સમાધિઃ । યોગકરો નામ સમાધિઃ । વિકિરિણો નામ સમાધિઃ । જમ્બુદ્વીપવરલોચનો નામ સમાધિઃ । બુદ્ધક્ષેત્રવરલોચનો નામ સમાધિઃ । મૈત્ર્યાભિમુખો નામ સમાધિઃ । પ્રજ્ઞાપ્રતિભાસિતો નામ સમાધિઃ । સુદન્તો નામ સમાધિઃ । અક્ષરાક્ષરો નામ સમાધિઃ । અવીચિસંશોષણો નામ સમાધિઃ । સાગરગમ્ભીરો નામ સમાધિઃ । શતપરિવારો નામ સમાધિઃ । માર્ગસંદર્શનો નામ સમાધિઃ । એભિઃ કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરઃ સમન્વાગતઃ ॥
તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ ભૂતપૂર્વં કુલપુત્ર ક્રકુચ્છન્દો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્ । તેન કાલેન તેન સમયેન અહં દાનશૂરો નામ બોધિસત્ત્વો ઽભૂવમ્ । તદા એતસ્ય તથાગતસ્ય પુરઃ સ્થિત્વા ઈદૃશમવલોકિતેશ્વરસમન્તભદ્રયોઃ સમાધિવિગ્રહો મયા દૃષ્ટઃ । ભદ્રાદિભિશ્ચાન્યૈર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ સમાધિવિગ્રહો દૃષ્ટઃ । યદા સમન્તભદ્રો બોધિસત્ત્વો વજ્રોદ્ગતં નામ સમાધિં સમાપેદે, તદાવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિધમાધિસમાધિં સમાપેદે । યદા સમન્તભદ્રશ્ચન્દ્રવરલોચનં નામ સમાધિં સમાપેદે, તદાવલોકિતેશ્વરઃ સૂર્યવરલોચનં નામ સમાધિં સમાપેદે । યદા સમન્તભદ્રો વિચ્છુરિતં નામ સમાધિં સમાપેદે, તદાવલોકિતેશ્વરો ગગનગઞ્જં નામ સમાધિં સમાપેદે । યદા સમન્તભદ્ર આકારકરં નામ સમાધિં સમાપેદે, તદાવલોકિતેશ્વર ઇન્દ્રમતિં નામ સમાધિં સમાપેદે । યદા સમન્તભદ્રો ભદ્રરાજં નામ સમાધિં સમાપેદે, તદા અવલોકિતેશ્વરઃ સાગરગમ્ભીરં નામ સમાધિં સમાપેદે । યદા સમન્તભદ્રઃ સિંહવિષ્કમ્ભિતં નામ સમાધિં સમાપેદે, તદાવલોકિતેશ્વરઃ સિંહવિક્રીડિતં નામ સમાધિં સમાપેદે । યદા સમન્તભદ્રો વરદાયકં નામ સમાધિં સમાપેદે, તદાવલોકિતેશ્વરઃ અવીચિસંશોષણં નામ સમાધિં સમાપેદે । યદા સમન્તભદ્રઃ સર્વરોમવિવરાણ્યુદ્ધાટયતિ, તદાવલોકિતેશ્વરઃ સર્વરોમવિવરાણ્યપાવૃણોતિ । તદા સમન્તભદ્રસ્તમેતદવોચત્ - સાધુ સાધ્વવલોકિતેશ્વર, યસ્ત્વમીદૃશં પ્રતિભાનવાન્ । અથ ક્રકુચ્છન્દસ્તથાગતસ્તમેતદવોચત્ - અલ્પં ત્વયા કુલપુત્ર અવલોકિતેશ્વરસ્ય પ્રતિભાનં દૃષ્ટમ્ । યાદૃશમવલોકિતેશ્વરસ્ય પ્રતિભાનં તાદૃશં તથાગતાનાં ન સંવિદ્યતે । ઈદૃશં મયા કુલપુત્ર ક્રકુચ્છન્દસ્ય તથાગતસ્ય સકાશાચ્છ્રુતમ્ ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ મે ભગવાન્ કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં યેન વયં ધર્મરસેનાપૂર્યમાણાઃ સંતૃપ્તાઃ ભવેમ । ભગવાનાહ - યે કુલપુત્ર કારણ્ડવ્યૂહમહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય નામ શ્રોષ્યન્તિ, તેષાં પૂર્વકાનિ કર્માવરણાનિ ન સંવિદ્યન્તે । યે પરદારગમનપ્રસક્તા ઔરભ્રિકકર્મોદ્યુક્તાઃ, યે માતાપિતૃઘાતકા અર્હદ્ધાતસ્તૂપભેદકાસ્તથાગતસ્યાન્તિકે દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદકાઃ, ઈદૃશાનાં પાપરતાનાં સત્ત્વાનાં તદપિ કારણ્ડવ્યૂહો મહાયાનસૂત્રરત્નરાજઃ સર્વપાપપરિમોક્ષણં કુરુતે ॥
અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભી ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં જાનામ્યહં ભગવન્ કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં સર્વપાપપરિમોક્ષણં કુરુતે? ભગવાનાહ - અસ્તિ કુલપુત્ર સુમેરોઃ પર્વતરાજસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે સપ્તભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્મલનિર્મલૌ તીર્થૌ પરિકલ્પિતૌ । એતર્હિ મયા વિકલ્પિતૌ । યથા પાણ્ડુલવસ્ત્રં નીલમનુગચ્છન્તિ, સ પાપરાશિરિવ દ્રષ્ટવ્યઃ । એવમેવ કુલપુત્ર ઇદં કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં સર્વપાપાનિ દહતિ । સુશુક્લભાવં કુરુતે । તદ્યથાપિ નામ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિન્ વર્ષાકાલસમયે સર્વાણિ તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયઃ સર્વે નીલાભિ(રૂપા) ભવન્તિ । અથ શતમુખો નામ નાગરાજઃ ભવનાદવતીર્ય સર્વાસ્તા તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતીર્દહતિ । એવમેવાયં કુલપુત્રં કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં સર્વપાપાનિ દહતિ, શુક્લભાવં કુરુતે । સુખિતાસ્તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમં કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રં રત્નરાજં ( વૈદ્ય 307 ) શ્રોષ્યન્તિ । ન તે કુલપુત્ર પૃથગ્જના ઇતિ વક્તવ્યાઃ । અવૈવર્તિકા બોધિસત્ત્વા ઇવ દ્રષ્ટવ્યાઃ । તેષાં ચ મરણકારણસમયે દ્વાદશ તથાગતા ઉપસંક્રમ્ય આશ્વાસયન્તિ - મા ભૈષીઃ કુલપુત્ર । ત્વયા કારણ્ડવ્યૂહં મહાયાનસૂત્રરત્નરાજં શ્રુતમ્ । ન ત્વયા પુનરેવ સંસારં સંસરિતવ્યમ્ । ન પુનરપિ તેષાં જાતિજરામરણં ભવિષ્યતિ । તત ઇષ્ટપ્રિયવિપ્રયોગો પ્રિયસંપ્રયોગો ન ભવિષ્યતિ । ગમિષ્યસિ ત્વં કુલપુત્ર સુખાવતિલોકધાતુમ્ । અમિતાભસ્ય તથાગતસ્ય સકાશાદ્ધર્મમનુશ્રોષ્યસિ । એવં કુલપુત્ર તેષાં સત્ત્વાનાં સુખમરણં ભવિષ્યતિ । અથાવલોકિતેશ્વરો ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય એકાન્તે પ્રક્રાન્તઃ । અથ સર્વનીવરણવિષ્કમ્ભિસ્તૂષ્ણીંભાવેન વ્યવસ્થિતઃ । ત ચ દેવા નાગા યક્ષા ગન્ધર્વા અસુરા ગરૂડાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યામનુષ્યાઃ પ્રક્રાન્તાઃ ॥

યદા તે પ્રક્રાન્તાસ્તદાયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્ - દેશયતુ મે ભગવાનસ્માકં શિક્ષાસંવરમ્ । ભગવાનાહ - યે ભિક્ષવ ઉપસંપદાભાવમિચ્છન્તિ, તૈઃ પ્રથમતરં ગત્વા આવાસં સમ્યગવલોકયિતવ્યમ્ । વ્યવલોકયિત્વા ભિક્ષુક(?)મારોચયિતવ્યં શુદ્ધયતે ભદન્ત નાનાવાસં ન ચ યત્ર નાનાવાસે ઽસ્થીનિ સંવિદ્યન્તે । ઉચ્ચારપ્રસ્તાવે ન સંવિદ્યેતે । પરિશુદ્ધયતિ । એવં ભદન્ત નાનાવાસમર્હતિ ઉપસંપદાભાવો ભિક્ષૂણામ્ ॥
ભગવાનાહ - દુઃશીલેન ભિક્ષુણા નોપસંપાદયિતવ્યમ્ । ન ચ જ્ઞપ્તિર્દાતવ્યા । કિં બહુના? ભિક્ષવો દુઃશીલેન ભિક્ષુણા નાનાવાસં ન કર્તવ્યમ્, પ્રાગેવ જ્ઞપ્તિચતુર્થમ્ । એતે હિ શાસનદૂષકાઃ । દુઃશીલાનાં ભિક્ષૂણાં શીલવતાં દક્ષિણીયાણાં મધ્યે આવાસો ન દાતવ્યઃ । તેષાં બહિર્વિહારે આવાસો દાતવ્યઃ । તથા સંઘાલાપો ન દાતવ્યઃ । ન ચ તેષાં સાંઘિકી ભૂમિમર્હતિ । ન ચ તેષાં કિંચિદ્ભિક્ષુભાવં સંવિદ્યતે ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતમે કાલે ભગવન્નીદૃશાદક્ષિણીયા ભવિષ્યન્તિ? ભગવાનાહ - તૃતીયે વર્ષશતગતે મમ પરિનિર્વૃતસ્ય તથાગતસ્ય ઈદૃશાદક્ષિણીયા ભવિષ્યન્તિ, યે વિહારે ગૃહિસંજ્ઞાં ધારયિષ્યન્તિ । તે દારકદારિકાપરિવૃતા ભવિષ્યન્તિ । તે સાંઘિકં મઞ્ચપીઠં વંશિકોપબિમ્બોપધાનકં શયનાસનં અસત્પરિભોગેન પરિભોક્ષ્યન્તે । યે ચ સાંઘિકોપચારે ઉચ્ચારં પ્રસ્રાવં કુર્વન્તિ, તે વારાણસ્યાં મહાનગર્યામુચ્ચારપ્રસ્રાવે ગૂઢમૃત્તિકોદરે પ્રાણિનો જાયન્તે । યે સાંઘિકં દન્તકાષ્ઠમસત્પરિભોગેન પરિભુઞ્જન્તે, તે કૂર્મમકરમત્સ્યેષુ જાયન્તે । યે સાંઘિકં તિલતણ્ડુલકોદ્રવકુલત્થધાન્યાદીનસત્પરિભોગેન પરિભૂઞ્જન્તે, તે પ્રેતનગરેષુપપદ્યન્તે । હીનેન્દ્રિયા દગ્ધસ્થૂણાકૃતિભિરસ્થિપત્રવદુચ્છ્રિતૈઃ સ્વકેશરોમપ્રતિચ્છન્નૈઃ પર્વતોદરસંનિભૈઃ સૂચીછિદ્રોપમમુખૈઃ કાયે ઈદૃશં તે દુઃખં પ્રત્યનુભવન્તિ । યે સાંઘિકસ્યાન્નપાનાદેરન્યાયેન પરિભોગં કુર્વન્તિ, તે ઽલ્પશ્રુતેષુ કુલેષુ જાયન્તે । હીનેન્દ્રિયાશ્ચ જાયન્તે । ખઞ્જકુબ્જકાણવામનાશ્ચ જાયન્તે । પરમુખયાચનકાશ્ચ જાયન્તે । તતશ્ચોત્તરિ વ્યાધિતાશ્ચ જાયન્તે । પૂયશોણિતં કાયે વહન્તિ । સ્વકીયલોમસંકુચિતકાયા ઉત્તિષ્ઠન્તિ, તદા માંસપિણ્ડા ભૂમૌ પતન્તિ । અસ્થીનિ દૃઅશ્યન્તે । એવં તે બહૂનિ વર્ષશતાનિ કાયિકં દુઃખં પ્રત્યનુભવન્તિ । યે સાંઘિકીં ભૂમિમસત્પરિભોગેન પરિભુઞ્જન્તે, તે દ્વાદશ કલ્પાન્ રૌરવે મહાનરકે ઉપપદ્યન્તે । તેષાં તપ્તાન્યયોમુહાનિ મુખે ( વૈદ્ય 308 ) વિષ્કમ્ભાન્તે દહ્યન્તે । ઓષ્ઠમપિ, દન્તા અપિ વિશીર્યન્તે । તાલૂનિ સ્ફૂટન્તિ દહ્યન્તે । કણ્ઠમપિ તાલ્વપિ હૃદયમપિ । અન્યાન્યપિ સર્વેણ સર્વં દહ્યન્તે, અવશેષં ગચ્છન્તિ । તદા ભિક્ષવઃ કર્મવાયવો વાન્તિ યેન તે મૃતાઃ પુરૂષાઃ પુનરેવ જીવન્તિ । તતઃ પુનરપિ યમપાલૈઃ પુરુષૈઃ સંગૃહ્યન્તે । તતઃ તેષાં કર્મોપગાનાં કર્મવશાનાં મહતી જિહ્વા પ્રાદુર્ભવતિ । તત્ર જિહ્વાયામુપરિ હલશતસહસ્રં કૃષ્યતે । એવં તે બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ નારકં દુઃખં પ્રત્યનુભવન્તિ । તતશ્ચ્યુત્વા અગ્નિઘટે મહાનરકે ઉપપત્સ્યન્તે । તતસ્તે યમપાલપુરુષા ગૃહીત્વા ચ તસ્ય જિહ્વાયાં સૂચીશતસહસ્રં વિધ્યન્તિ । તદપિ કર્મવશાજ્જીવન્તિ, તત ઉત્ક્ષિપ્ય અગ્નિખદામધ્યે ક્ષિપન્તિ । તસ્યામગ્નિખદાયામુત્ક્ષિપ્ય મહતીં વૈતરણીં ક્ષિપન્તિ, તદપિ કાલં ન કુર્વન્તિ, તદન્યનરકેષુપપદ્યન્તે । એવં પરિક્રમતાં તેષાં ત્રયઃ કલ્પાઃ પરીક્ષીયન્તે । તતશ્ચ્યુત્વા જમ્બૂદ્વીપે જાયન્તે દરિદ્રાઃ જાત્યન્ધાઃ । તસ્માત્તે હ્યનિન્દાન્યુત્તરાણિ સાંઘિકાનિ વસ્તૂનિ રક્ષિતવ્યાનિ ॥
યે ભિક્ષવઃ શિક્ષાસંવરસંવૃતાશ્ચ ભવન્તિ, તૈઃ ઇમાનિ ત્રીણિ ચીવરાણિ ધારયિતવ્યાનિ । એકં ચીવરં સંઘસ્ય વિશ્વાસેન સંઘપરિભોગાય, તથા દ્વિતીયં ચીવરં રાજકુલદ્વારગમનાય ચ, તૃતીયં ચીવરં ગ્રામનગરનિગમપલ્લીપત્તનેષુ ચ । ઇમાનિ ત્રીણિ ચીવરાણિ ભિક્ષવો ધારયિતવ્યાનિ । યે શીલવન્તો ગુઅણવન્તઃ પ્રજ્ઞાવન્તસ્તૈર્ભિક્ષવ ઇમાનિ શિક્ષાપદાનિ મયા પ્રજ્ઞપ્તાનિ ધારયિતવ્યાનિ । અસત્પરિભોગેન ભિક્ષવો ન પરિભોક્તવ્યં સાંઘિકં વસ્તુ અગ્નિઘટોપમમ્ । સાંઘિકં વસ્તુ વિષોપમમ્ । સાંઘિકં વસ્તુ વજ્રોપમમ્ । સાંઘિકં વસ્તુ ભારોપમમ્ । વિષસ્ય પ્રતીકારં કર્તું શક્યતે, ન તુ સાંઘિકસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતિકારં કર્તું શક્યતે ॥
અથાયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આજ્ઞપ્તાનિ ભગવતા શિક્ષાપદાનિ, યે ભિક્ષવો ધારયન્તિ, તે પ્રતિમોક્ષસંવરસંવૃતા ભવન્તિ । વિનાયાભિમુખા ભવન્તિ । કોશાભિમુખા ભવન્તિ । શિક્ષાકુશલા ભવન્તિ । તાનિ ચ ભગવતઃ શિક્ષાપદાનિ ભવન્તિ ॥
આયુષ્માનાનન્દો ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા પ્રક્રાન્તઃ । અથ તે મહાશ્રાવકાઃ સ્વકં સ્વકં બુદ્ધક્ષેત્રં પ્રક્રાન્તાઃ । તે ચ દેવા નાગા યક્ષા ગન્ધર્વા અસુરા ગરુડાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યાઃ, સર્વે તે પ્રક્રાન્તાઃ ॥
ઇતિ શિક્ષાસંવરો નામ દ્વાદશં(?) પ્રકરણમ્ ॥
ઇદમવોચદ્ભગવાન્, તે ચ બોધિસત્ત્વાઃ સા ચ સર્વાવતી પર્ષત્ સદેવમાનુષાસુરગન્ધર્વશ્ચ લોકો ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્નિતિ ॥
અયં કારણ્ડવ્યૂહમહાયાનસૂત્રરત્નરાજસ્ય ધારણિવ્યૂહઃ મહેશ્વરઃ સમાપ્તઃ ॥
આર્યકારણ્ડવ્યૂહો મહાયાનસૂત્રરત્નરાજઃ સમાપ્તઃ ॥
* * * * *
યે ધર્મ હેતુપ્રભવા હેતુસ્તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધ એવં વાદી મહાશ્રમણઃ ॥