કાલોત્તરમ્ · અધ્યાય 1

ઓં નમઃ શિવાય ॥
શિવાદિસ્થાપને યાગે દીક્ષાયાં ચ વિશેષતઃ ।
સર્વેષામપિ વર્ણાનામનુગ્રહકરઃ પરઃ ॥
લક્ષકોટિતસ્રાણિવિંશતિરર્વુદાનિ ચ ।
કોટિખર્વાબ્દવૃન્દં ચ મંત્રા ઈશાદ્ વિનિર્ગતાઃ ॥
દ્વાસપ્તતિ સહસ્રાણિ કોટિલક્ષં તથાર્બુદમ્ ।
અયુતાનિ ચ પંચાશન્મંત્રાવક્ત્રાંદ્વિનિઃસૃતાઃ ॥
ત્રિંશત્કોટિસહસ્રાણિ સપ્તાષ્ટકશતાનિ ચ ।
નિયુતાનિ ચ ષડ્ત્રિંશન્મંત્રારુદ્રાદ્ વિનિર્ગતાઃ ॥
નવકોટિસહસ્રાણિ પંચાશીત્યયુતાનિ ચ ।
કોટિશતાનિ પંચાશન્ મંત્રા વામાદ્ વિનિઃસૃતાઃ ॥
સપ્તકોટિસહસ્રાણિ સપ્તત્રિંશચ્છતાનિ ચ ।
શતં સહસ્રલક્ષં ચ સદ્યોજાતાદ્ વિનિર્ગતાઃ ॥
પંચવક્ત્રોદ્ભવૈર્મૈન્ત્રૈઃ શિવોક્તૈઃ સિદ્ધિમુક્તિદૈઃ ॥
સદ્વક્ત્રાગાદિ સંસ્થાપ્યં નાન્યૈર્વેદાદિ ચોદિતૈઃ ॥
ઈશં વક્ત્રં તથાઘોરં ગુહ્યં વા જાતસંજ્ઞકમ્ ।
પઞ્ચવક્ત્રાણિ દેવસ્ય પઞ્ચાઙ્ગમધિસૂક્તયે ॥
કામિહં યોગર્જચિન્ત્યં કારણં વાજિતં તથા ।
દીપ્તં સૂક્ષ્મં ચ સ્રહસ્રંમંશુમન્ સુપ્રભં દશ ।
શિવભેદા સમાખ્યાતા રુદ્રભેદસ્તતઃ પરમ્ ॥
વિજયં પારમેશ્વર્યનિઃશ્વાસોદ્ગીતસંજ્ઞકમ્ ।
પ્રોદ્ગીતં મુખબિમ્બં તુ સિદ્ધં સન્તાનમેવ ચ ॥
નૃસિંહં ચંદ્રહાસં ચ વીરં સ્વાયંભુ રૌરવમ્ ।
માકોટં કિરિણં ચૈવ ત્વસ્વિતં વીરસં પરમ્ ॥
રુદ્રભેદાઃ સમાખ્યાતા દશાષ્ટદશયોર્દ્ધૂગાઃ ।
હરં હુંકારકં ચૈવ બિંદુસારં કલામૃતમ્ ॥
દેવત્રાસં ચ સૂયાસં સાવરં કાલસાવરમ્ ।
પક્ષિરાજં શિખાયોગં શિખાસારં શિખામૃતમ્ ॥
૧બ્) પઞ્ચભૂતવિભાગં ચ શૂન્યભેદં વિનિર્ણયમ્ ।
નીલકણ્ઠં ચ કાલાગં કાલકૂટં પટદુમમ્ ॥
કમ્બોજં કંવલં કંકં કાલતુણ્ડં કટાહકમ્ ।
સુવર્ણરેખં સુગ્રીવં ત્રોત્તલં ત્રોત્તલોત્તરમ્ ॥
ગારુડસ્ય ત્વિમે ભેદા અષ્ટાવિંશતિરીરિતાઃ ।
સ્વચ્છન્દભૈરયં ચણ્ડં ક્રોધમુન્મત્તભૈરવમ્ ॥
અસિતાંગં રુરું ચૈવ કાપાલીશં સમુચ્ચયમ્ ।
અઘોરં ઘોરાસં ઘોરં નિસ્વાસં ચારદુર્મુખમ્ ॥
ભીમાંસં ડામરારાવં ભીમવેતાલવર્દ્ધકમ્ ।
ઉચ્છૂષ્મં વાહિકં બેલં શેખરં પુષ્પમદ્વયમ્ ॥
ત્રિશિરં ચૈકપાદં તુ સિદ્ધયોગેશ્વરીમતમ્ ।
પઞ્ચામૃત પ્રપઞ્ચં ચ યોગિનીજાલસંવરમ્ ॥
વિશ્વારિકંઠસંકોચં તિલકોષા?નભૈરવમ્ ।
એવં દ્વાત્રિંશતંત્રાણિ સોત્તરાણિ ચ તદ્વયમ્ ॥
ચતુઃષષ્ઠિપ્રમારામવિરુક્ષિંપ્ત્ય? સ્યોદ્ભવાનિ ચ ।
નયં નયોત્તરં મૂકં સંમોહં મોહનામૃતમ્ ॥
કરપૂજાવિધાનં તુ વીણાતત્વં તદુત્તરમ્ ।
જયં ચ વિજયં ચૈવ અજિતં ચાપરાજિતમ્ ॥
સિદ્ધનિત્યોદયં જ્યેષ્ઠં ચિંતામણિમહોદયમ્ ।
વાગ્ભવં કુબ્જકં ચૈવ કામધેનુકદમ્બકમ્ ॥
આનન્દરુદ્ર રુદ્રાક્ષં કિંકરા કિંકરાનુગમ્ ।
અનન્તવિજયં સૌકં દૌર્વાસે ભીજભેદકમ્ ॥
વામદં વામદેવોક્તં ચતુર્વિંશતિભેદગમ્ ।
હાત્વાહત્વં હયંગ્રીવં કરકોટં કટંકટમ્ ॥
કરોટં મુણ્ડમાલં ચ કર્કોટં ખરરામણમ્ ।
ચણ્ડાસિદ્વારહુંકારં હાહાકારં શિવારવમ્ ॥
ઘોરાટહાસમુચ્છિષ્ટં ઘુર્ઘુરં દુષ્ટત્રાસકમ્ ।
પ્. ૨અ)
વિમલં વિકટં ચૈવ સુવરેણ મહોત્કટમ્ ।
યમઘંટં ચ ભૂતાંકં વિંશદ્ભેદમજાતજમ્ ॥
ઇત્યેવં શૈવસૂત્રાણાં ચતુષષ્ટ્યુત્તરંશતમ્ ।
પુનર્લક્ષવિભેદેન પ્રભિન્નઃ શાસ્ત્રસંગ્રહઃ ॥
શિષાદુદસ્તતો દેવા દેવેભ્યો ઋષયસ્તથા ।
ઋષિભ્યો માનુષાઃ શિષ્યાઃ સર્વશાસ્ત્રાવતારકાઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
અતિવિસ્તરયોગેન નાથ જ્ઞાતું ન શક્યતે ।
વાથુલાયાં મહાદેવ બહુધા સંપ્રકાશિતમ્ ॥
કેવલં મૂર્ધમાર્ગસ્થમવતારેષુ ચોદિતમ્ ।
ગોપિતં દક્ષિણં માર્ગં વામમાર્ગં તથૈવ ચ ॥
સંક્ષેપાત્ તત્ત્વસદ્ભાવં યથાર્થં મોક્ષસાધનમ્ ।
ભૂતિપ્રદં સિદ્ધિકરં કથયસ્વ મહેશ્વર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પૃથિવ્યાપર તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ।
પઞ્ચતન્માત્રકં ચાન્યદ્ બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાત્મકમ્ ॥
મનોહંકારબુદ્ધિસ્તુ ગુણાખ્યં લયસંજ્ઞિકમ્ ।
પુરુષશ્ચ કલાકાલો વિષ્વારાગો નિયામિકા ॥
એતત્ કંચુકમિત્યુક્તં મંત્રસ્તારવિભેદકમ્ ।
માયાકંચુકવજ્જ્ઞેયા તુષવ ચ કલાદિકમ્ ॥
શિવેચ્છાવિધિસંસિદ્ધા માયેવ સહજો મલઃ ।
પૃથિવ્યાદિપ્રધાનાં તમેકમાયાત્મકં નયઃ ॥
દ્વિતીય માયાયોગેન બન્ધનં તુ નિગદ્યતે ।
યોનિશ્ચૈવ તથા માયા પરા સંવેદની તુ યા ॥
ઈશ્વરો પ્રમદાખ્યશ્ચ કુટિલા શર્વધારિણી ।
સૂક્ષ્મપ્રાકૃતજાલં તુ વિઘ્નાવિઘ્નાન્તરાણિ ચ ॥
તસ્માત્ સૂક્ષ્મતરો ગ્રન્થિર્પાસાં સૂક્ષ્માસ્તુ કીર્તિતાઃ ।
તત્પરસ્તુ શિવો દેવસ્તં જ્ઞાતાન્મુચ્યતે ગ્રહ ॥
સાંતો નિયુક્તઃ ષષ્ઠે ચ શન્ત્યંતં યાવદુચ્ચરેત્ ।
પ્. ૨બ્) ભુક્તિમુક્તિપ્રદો દેવ એકવીરઃ શિવો વ્યયઃ ॥
યા મુદ્રા બલસંજ્ઞા તુ સા દેયા પરમેશ્વરે ।
પ્રોક્ષ્માનાઘ તથાભ્યર્ચ્ય આત્મસ્થં યાવદન્તતઃ ॥
એકયા ચૈવ આહુત્યા દીક્ષિતો ભવતે નઘ ।
વ્યોમસ્થાં રસં ચા?કૃત્યા પરમામૃતસંભવમ્ ॥
તદાભિષિં? ચેધન્મતિ?માન્મંત્રસિદ્ધિપ્રસિદ્ધયે ।
સૂર્યાધારેભિયિસ્તસ્તુ? આચાર્યત્યે નિયોજયેત્ ॥
આદૌ તુ પ્રથમં યચ્ચ વાયવ્યૈર્વેષ્ટિતં કુરુ ।
વાયુધ્વાનાત્ સ યોગીન્દ્રો વાયુરૂદ્ધ્રો? ન સંશયઃ ॥
એવં દીર્ઘૈસ્તુ વહ્નિસ્થં વહ્નિમંડલવેષ્ટિતમ્ ।
તદા તુ ભવતે વહ્નિઃ સાધકો વહ્નિમણ્ડલે ॥
કલશસ્ય તુ વિન્યાસે વારુણૈઃ સંપ્રવેષ્ટિતમ્ ।
વારુણત્વં પ્રજાયેત શિવં મધ્યે નિયોજયેત્ ॥
અથ મૃત્યુંજયે યુક્તઃ કલૈઃ ષોડશભિ સ્થિતમ્ ।
અષ્ટપત્રે તુ હુંકારં બાહ્યે જ્ઞેયં દ્વિનાડિકમ્ ॥
કંઘમધ્યગતં દેવં શક્તિસ્થમમૃતો ભવેત્ ।
હ્રસ્વા વાયુસ્વરાઃ પ્રોક્તાઃ દીર્ઘા વાહ્યે?યસંજ્ઞકાઃ ॥
ઉત્ક? માહેન્દ્રો વિજેયો અં અઃ વારુણમુચ્યતે ।
વર્ગૌઢ્યૈ વાયયૌ પ્રોક્તૌ વાહ્રેયાશ્ત્રિં? પ્રકીર્તિતાઃ ॥
માહેન્દ્રા પરત્વ વાખ્યાતાઃ શેયા જ્ઞેયાસ્તુ વારુણાઃ ।
વિદ્વેષે કાકપક્ષાસ્તુ ઉલૂકસ્ય ચ સંભવાત્ ॥
વર્ણાનાં ચ વિરોધેન તન્મણ્ડલનિયોજનાત્ ।
વિદ્વિષ્ટં કુરુતે સર્વં યદિ શક્રસમો ભવેત્ ॥
યસ્યેત્ કંટકૈઃ શીઘ્રમસ્થિહોમેન ફટ્કૃતમ્ ।
વિસંધટં જલં વહ્નિં સ્તમ્ભભેદમૃતમધ્યતઃ ॥
ચન્દ્રે ચન્દ્રામૃતં યોજ્યં કુરુતે હ્યવિચારતઃ ।
પ્. ૩અ)
અથ હંસપ્રયોગેન વિષમાઘ્રાયમણ્ડલે ।
રવિસ્થો રેચકેનાસુઃ સંહરેત કિમદ્ભુતમ્ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ।
કિદૃશં યજનં દેવ પ્રસાદસ્ય નિગદ્યતામ્ ।
તન્મયાચક્ષ્વ દેવેશ પ્રસાદાન્મમ શૂલિનઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ
બીજાખ્યાત્માસને યોજ્યા પદ્યરૂપેણ સંસ્થિતા ।
કર્ણિકાયામૃતં યોજ્ય તતો દેવં ન્યસેત્ પુનઃ ॥
સકલાદિવિભાગેન અષ્ટતત્પાદત્વ? તયાઃ ।
મહામુદ્રાન્વિતં દેવં શરીરે સંપ્રયોજયેત્ ॥
અઙ્ગાનાં વ્યસ્તયોગેન ન્યાસં વિન્યસ્ય મંત્રવિત્ ।
એતત્ તે યજનં પ્રોક્તમગ્નિકાર્યમતઃ શૃણુ ॥
પ્રોક્ષયેદર્ચ્ચયેત્ કુણ્ડં વચં વા ચતુરશ્રકમ્ ।
સકલેન હુતયઃ પંચ અનલસ્ય પ્રસિદ્ધયે ॥
હોમયેદર્ચ્ચયેદ્ દેવં દીક્ષામેકાક્ષરીં પરામ્ ।
વિષુવેન તુ યોગેન યોજયેત્ પરમે શિવે ॥
બ્રહ્મહત્યાદિભિર્દોષૈર્ન કદાચિદ્ વિભેતિસુ ।
સત્યં સત્યં મહાસેન મુક્તો સૌ જન્મબન્ધનાત્ ॥
પ્રયોગેન તુ સૂક્ષ્મેણ ગુરુવક્ત્રાગતેન તુ ।
શિવશક્તિનિપાતેન મોચકો ભવતે ગ્રહ ॥
ન સ્નાનં મલશંકા વા ન ક્વચિદ્ વિચિકિત્સિતમ્ ।
મુક્ત એવ હિ યુક્તાત્મામસ્મતત્યં હૃદિ સ્થિતમ્ ॥
જ્ઞાનાનિ ક્રમજાતાનિ ભિન્નેન્દ્રિયકૃતાનિ તુ ।
એકવેદકવેદ્યાનિ ઇતિ મે નિશ્ચિતં મનઃ ॥
અંતરા?ધિષ્ઠિતા વૃત્તિરક્ષાણાં તુ સ્વગોચરે ।
દ્યોતયન્ત્રી પ્રમાણં સ્યાત્ પ્રત્યક્ષં દોષવર્જિતમ્ ॥
અથ નાદાત્મકં રૂપં જપેન્મંત્રી સમાહિતઃ ।
તન્મનાં મત્ પુરો ભૂત્વા નાદે તદ્ગતચેતસઃ ॥
ષડ્માસા સિદ્ધિમાપ્નોતિ દિવ્યરૂપાં હ્યનિંદિતામ્ ।
પ્. ૩બ્)
નાદમધ્યગતં દેવં વિચિંત્ય દિવ્યસાધને ॥
વ્યોમમધ્યગતં દિવ્યં પશ્યેદ્ વ્યોમસુ * લ * ।
વ્યોમવદ્ ભવતે મુર્ધ્ની શિવતત્વપ્રભાવતઃ ॥

યસ્ય યસ્ય તુ દેવસ્ય આદિમં તુ યદક્ષરમ્ ।
દશધા ભેદિતં કૃત્વા શિવં તસ્યોપરિ સ્થિતમ્ ॥
સ દેવો ભવતે વશ્યો વત્સરાન્નાત્ર સંશયઃ ।
કાષામકારપર્યન્તાઃ પઞ્ચવિંશાત્મકે પથિ ॥
પ્રધાનાન્તે ભવેત્ સર્વં સાધકસ્ય વશે સ્થિતમ્ ।
યાદ્યાવકારપર્યન્તા ભૂતાનાં ચૈવ સાધને ॥
શાધ્યહકારપર્યન્તાઃ પાતાલતત્વસાધને ।
શ્મશાને ભષ્મસંગૃહ્ય કૃષ્ણાયાં તુ ચતુર્દશીં ॥
એચા?વષ્ટશતં જપ્ત્વા શ્મશાને ત્વુ ભયાવહે ।
ગ્રામસ્ય નગરસ્યાપિ મધ્યે સ્થિત્વા સુયન્ત્રિતઃ ॥
મહાયોગીશમાર્ગેણ પ્રક્ષિપેત્ તન્તુ સર્વતઃ ।
નિષ્ક્રમન્તિ હિ યોગિન્યો ભૈરવસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
યસ્યોપરિ તવેચ્ચિત્તં ષોડશેન તુ ભૂષિતમ્ ।
ચિત્તં કૃત્વા ગ્રસેત્ તત્ર અધરં ભાવસંયુતમ્ ॥
યો હ્ય તેન પ્રયોગેન ન મૃત્યુવસગો ભવેત્ ।
એકખણ્ડકપાલં તુ પુરુષસ્ય યથા ભવેત્ ॥
ગૃહીત્વા તુ જપેત્ તસ્મિન્ પ્રસાદં ભૈરવાત્મકમ્ ।
ષણ્માસાદુત્પતેદ્ વત્સ તસ્ય યોગપ્રભાવતઃ ॥
રાત્રૌ પર્યટનં કાર્યં પટહિકાં હનેત્ ત વૈ ।
ચતુષ્પથે નદીતીરે દેવસ્યા પતતે શુભે ॥
હાહાકારં તુ કર્તવ્યં તત્ર વૈ દેવતાન્વિતમ્ ।
દર્શનં તુ ભવેદ્ વત્સ નાત્ર કાર્ય વિચારણા ॥
મદ્યં માંસં તિલાં કૃષ્ણાં તત્યૂક્તાં હોમયે નલે ।
શ્મશાનારન્યે તુ વત્સેશ આહૃષ્ટિ પરમોત્તમાઃ ॥
અથવા તુંબુરું દેવં ચતુર્વક્ત્રધરં ગ્રરૂમ્ ।
પ્. ૪અ)
અષ્ટબાહું મહાવીરં ચતુર્ભિર્યોગિનિર્વૃતમ્ ॥
માતૃકાસનસંસ્થં તુ ષોડશેન તુ યેષ્ટિતમ્ ।
મધ્યે પ્રસાદવિન્યસ્તં યજેત્ તન્માતૃમણ્ડલે ॥
ંંંંંંંંંં
સિધ્યતે માસમાત્રેણ યદિ તત્વપરો ભવેત્ ।
બ્રહ્માણ્યાયાસ્તુ યોગિન્યો યોગીશાન્તગણાન્વિતા ॥
પ્રસાદે સ્વરવિન્યસ્તે સિદ્ધ્યંતે દિવિ દેવતાઃ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચાનાં રાક્ષસાનાં ચ સાધને ॥
એમ તે કથિતો ન્યાસો વાથુલાયાં ન સંશયઃ ।
જાનપંચાદશિકા વત્સ ન દેયા યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
વાથુલાયાં મહાસેન સદ્ભાવં પરમં મહત્ ।
શિયસ્યાનાદિરૂપસ્ય ઉપાયો નાસ્ત્યતઃ પરમ્ ॥
સર્વતત્વપ્રયોગેન મન્ત્રયોગેન સુવ્રત ।
કથિતં તવ વત્સેશ સંપ્રદાયં પરં મહત્ ॥
યે યત્ર સંસ્થિતાઃ સત્વાસ્તેષાં મંત્ર શિવો નઘ ।
ચિન્તામણિસમપ્રખ્યો જ્ઞાતવ્યાં નાસ્ત્યતઃ પરઃ ॥
એયં જ્ઞાત્વા મહાસેન મુચ્યતે હ્યવિચારતઃ ।
સંપ્રદાયં મયા તુભ્યં પુત્રસ્નેહાત્ પ્રકાશિતમ્ ॥
સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં કથિતં તવ સુવ્રત ।
ઇતિ કાલોત્તરે જ્ઞાનપઞ્ચાસિકા સમાપ્તા ॥
[શતિકમ્]
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યમિ ઇમામિષ્ટિમનુત્તમામ્ ।
નાથા કાલોત્તરે તન્ત્રે દધ્નો ઘૃતમિવોદ્ધૃતમ્ ॥
મધુવચ્ચ યથા પુષ્પાત્ સારાણરતરં શુભમ્ ।
નાદાખ્યં યત્ પરં બીજં સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતમ્ ॥
તં વિદિત્વા મહાસેન દેશિકઃ પાશહા ભવેત્ ।
અલધ્વા પશવસ્તેન શિવં યાત્યમનામયમ્ ॥
કિમન્યૈર્બહુભિર્બીજૈશ્ચિત્તવ્યાસંગકારકૈઃ ।
બીજેનૈકેન તત્ સર્વં બહૂનાં પ્રાપ્યતે ફલમ્ ॥
પ્. ૪બ્)
પ્રયોગેણ તુ સૂક્ષ્મેણ યોગદૃષ્ટેન મન્ત્રવિત્ ।
મુદ્રાબીજસમાયોગાચ્ચિન્તયેદ્ બીજમુત્તમમ્ ॥
ન તીથિર્ન ચ નક્ષત્રં નોપવાસો વિધીયતે ।
દેવાગ્નિગુરુભક્તાય માત્સર્ય રહિતાય ચ ॥
અનુગૃહ્ણાતિ તત્ તત્વં શિવં યષ્ટ્વા વિધાનતઃ ।
માનસે સ્થણ્ડિલે વાપિ યત્ર વા રોચતે મનઃ ॥
દ્વિઃપ્રકારં મયા પ્રોક્તમિદં સંસ્કારમુત્તમમ્ ।
સ્થણ્ડિલેનુપશોભાર્થમાનસે મોક્ષદમ્પરમ્ ॥
હંસબીજં કરે ન્યસ્ય મુદ્રાં બન્ધે દ્વિચક્ષણઃ ।
યોગમુદ્રાં તતો બદ્ધ્વા કરણેન તુ સાધકઃ ॥
હસ્તાભ્યાં સંસ્પૃશેત્ પાદૌ દ્વૌ હસ્તૌ યાવન્મસ્તકમ્ ।
એષામુદ્રા સમાખ્યાતા શિવસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ।
કથયસ્વ મહાદેવ યેન મોક્ષો ધ્રુવં ભવેત્ ।
સાપેક્ષં ત્યજ દેવેશ નિરપેક્ષં કથયસ્વ મે ॥
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ પશું મોચયતે ક્ષણાત્ ।
ઈશ્વર ઉવાચ ।
શૃણુ ષણ્મુખ તત્વેન પ્રયોગં તુ સુદુર્લભમ્ ।
સકૃદુચ્ચારયેદ્ બીજં પરાપરમવ સ્થિતમ્ ॥
યથાત્મનિ તથા શિષ્યે યોજયેત વિધાનતઃ ।
પશ્ચાદ્ધોમં પ્રયુઞ્જીત પ્રસાદેન તુ બુદ્ધિમાન્ ॥
શતમષ્ટોત્તરં હુત્વા દદ્યાત્ પૂર્ણાહુતિં તતઃ ।
સ્થણ્ડિલે તુ વિધિર્હ્યેય માનસે માનસં ભવેત્ ॥
અજ્ઞાત્વા તુ પરં તત્વં દીક્ષાં કુર્વન્તિ માનવાઃ ।
મૃધા પરિશ્રમસ્તેષાં નૈવ તત્ફલમાપ્નુયાત્ ॥
માર્ગત્રયં વિદિત્વા તુ વિભાગેન વિચક્ષણઃ ।
ગુરુઃ સર્વસ્ય જગતોઽનુગૃહ્ણાતિ માનવાત્ ॥
યં યં સ્પૃશતિ હસ્તેન યં યં પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
પ્. ૫)
શિવી ભવતિ તત્ સર્વં શિવેન્દુકિરણાહતમ્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને પ્રથમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાસાદસ્ય તુ લક્ષણમ્ ।
હ્રસ્વં દીર્ઘં પ્લુતં ચૈવ લક્ષયેન્મન્ત્રવિત્સદા ॥
હ્રસ્વોદહતિ પાપાનિ દીર્ઘો મોક્ષપ્રદો ભવેત્ ।
આપ્યાયને પ્લુતઃ પ્રોક્તો મૂર્દ્ધ્નિ બિંદુસમન્વિતઃ ॥
જપે ધ્યાને તથા હોમે આયતં ચિન્તયેદ્ બુધઃ ।
શાન્તિકર્મણિ સર્વેષુ વશ્યાશ્ચૈવ * યુજ્યતે ॥
પ્રણવાદિ પ્રયુક્તેન નમસ્કારાન્તયોજિતમ્ ।
કર્મકાલે પ્રયોક્તવ્યા અન્યથા સન્તિ રૂપિણઃ ॥
સિધ્યન્તિ સર્વકર્માણિ યથેષ્ટં સાધકસ્ય તુ ।
એવં વિધિવિધાનજ્ઞઃ સિદ્ધ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને દ્વિતીયઃ પટલઃ ॥
યજનં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
ઓંકારં કર્ણિકાપદ્મં ધર્મજ્ઞાનાદિમેવ ચ ॥
વૈરાગ્યં ચૈવમૈશ્વર્યં કેસારે શક્તમસ્તથા ।
અષ્ટત્રિંશત્કલોપેતં પ્રણવં પરિકીર્તિતમ્ ॥
આવાહયેત્ તતે દિવં પ્રણવેન વિચક્ષણઃ ।
સાન્નિધ્યં ચાર્યપાદ્યં ચ સ્નાનં ચ પ્રણવેન તુ ॥
ગન્ધપુષ્પાક્ષતં ધૂપં દીપં ચ પ્રણવેન તુ ।
બલિં ચૈવ તુ નૈવેદ્યં હૈમં ચ કટિસૂત્રકમ્ ॥
વસ્ત્રાલઙ્કારદાનૈશ્ચ પ્રણવેન પ્રદાપયેત્ ।
પ્રણવેન તુ સર્વં સ્યાદ્ યત્ કિઞ્ચિદ્ વિધિચોદિતમ્ ॥
એવં યષ્ટ્વા વિધાનેન સાધકસ્તુ સમાહિતઃ ।
બ્રહ્મઘ્નો પિ લભેત્ સિદ્ધિં વિધિમેતત્ સમારભેત્ ॥
પ્રસાદં યેન બુધ્યન્તિ ન તે બુધ્યન્તિ શૂલિનઃ ।
જ્ઞાનમન્ત્રેણ બીજેન ન પુનર્જન્મતાં વ્રજેત્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને તૃતીયઃ પટલઃ ॥
પ્. ૫બ્)
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અગ્નિકાર્યં પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદિતઃ શૃણુ ।
ઉલિખ્યા * * * કુણ્ડં પ્રણવેન વિચક્ષણઃ ॥
ગર્ભાધાનાદિકં કૃત્વા નિષ્કૃતિં ચાપ્યપશ્ચિમામ્ ।
પ્રણવેન સર્વ ** ન્યવિધિચોદિતમ્ ॥
પશ્ચાત્ પદ્મવિધાનં તુ પ્રાગુક્તં પરિકલ્પયેત્ ।
ય એવં જુહુયાન્મન્ત્રી સદાકાલં સમાહિતઃ ॥
લભતે સર્વકામિત્વં શિવલોકં સ ગચ્છતિ ।
જપહોમેન સંયુક્તાઃ સિદ્ધ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાનેઽગ્નિકાર્યઃ પટલશ્ચતુર્થઃ ॥
અતઃ પરં મહાભૂતધારણાલક્ષણં પરમ્ ।
સંપ્રવક્ષ્યામિ તે સ્કન્દ સર્વકર્માવભાસકમ્ ॥
પાર્થિવા વર્ણસંયુક્તાં પરાપરવિભાગશઃ ।
પઞ્ચોઘ્નાતપ્રયુક્તાં તુ પાર્થિવીં ધારયેત્ સદા ॥
મનોપવનસંયુક્તાં નગરાયતનસંકુલામ્ ।
દેશાન્વિતપુરગ્રામતોરણાસરલસંયુતામ્ ॥
કઠિનામચલાં ધ્યાયેદ્ વાયવગ્નિભોવિવર્જિતામ્ ।
નિમ્બોન્નતાં સમાં ચૈવ વત્સિભિઃ સંપ્રવેષ્ટિતામ્ ॥
સર્વસ્તંભપ્રયોગેષુ પૌષ્ટિકેષુ પ્રયોજયેત્ ।
ભૂતશુદ્ધિં ચ પ્રકુરુતે દીક્ષાકાલે સુનિશ્ચિતમ્ ॥
આગર્જિતમહામેઘ ધારાં મુશલવર્ષિણીમ્ ।
પ્લાવિતામરલોકાંનાં વાર્યંવર * ખેતલમ્ ॥
વિષાનલમહાજ્વાલ કાલપાશાં ન નાશિની ।
શાન્તિકર્મકરો હ્યેષા વારુણાર્ણવયોજિતામ્ ॥
કાલાનલ શિખારોપજ્વાલિતાશેષરાતલમ્ ।
નિર્દગ્ધં તોયસંધાનં ભસ્મકૂટવ્યવસ્થિતમ્ ॥
આગ્નેયાક્ષરભૂયિષ્ઠાધાસુગ્મમગ્નિસંજ્ઞિતા ।
નાગોદ્ધારેરિહૂત્સાદેબાધા વિનાશિની ॥?
પ્. ૬અ)
પ્રચણ્ડમારુતોદ્ધૂતં વિઘટ્ટિતદિગંબરમ્ ।
રજસા ચિન્તયેત્ સર્વમાપૂરીતનભસ્તલમ્ ॥
ચિંતયેત્ સ્વભાવશૂન્યં માત્માનન્તવ્યવસ્થિતમ્ ।
તત્રસ્થં ભગવન્ દેવં તત્ત્વં સકલનિષ્કલમ્ ॥
વર્ષન્તં તમભિ ધ્યાયેદમૃતં સાધકોત્તમઃ ।

આપૂરિતં તતસ્તેન આયોગકમલાન્તિકમ્ ॥
તદ્યોગકમલાન્તસ્થો આત્માનં લિઙ્ગરૂપિણમ્ ।
સુસૂક્ષ્મં યત્ પરં ધામ પ્રસાદસ્ય મહાત્મનઃ ॥
એમા મૃત્યુંજયો નામધારણાયોગિનાં સદા ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને પઞ્ચમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પ્રતિલોમં વક્ષ્યે તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ।
અહંકારેણ ક્ષુબ્ધાનાં તન્માત્રાણાં પૃથક્ પૃથક્ ॥
ખં વાયુરગ્નિરુદકં ક્ષિતિશ્ચૈવ હિ જાયતે ।
ક્ષિતેઃ કઠિનધારિત્વમપાં દ્રવત્વસંગ્રહઃ ॥
તેજે તુ પચનં પ્રોક્તં પ્રકાશકરણં પરમ્ ।
અનિત્વં વ્યૂહનં પ્રોક્તં તથા ચૈવ તુ શોષણમ્ ॥
વ્યોમ્નિ તથાવકાશિત્વમધિકારિત્વમેવ ચ ।
એવં ભૂતાઃ પ્રતિષ્ઠાસ્તુ એકૈકં પઞ્ચધા યુતઃ ॥
શરીરેષ્વપિ ભિદ્યંતે પ્રાણિનો દેહસંભવા ।
મેદોમાંસંસ્તથાસ્થી નિત્ય ચ સ્નાયૂનિ ચૈવ હિ ॥
પૃથિવી પઞ્ચધા ભિન્ના શરીરેષુ શરીરિણામ્ ।
અહંકારાદ્ વિજાયન્તે ક્રમેણૈકૈકશઃ પુનઃ ॥
શબ્દલક્ષણમાકાશં શવં સ્પર્શ તથાનિલે ।
શબ્દઃ સ્પર્શઃ સ્વરૂપં ચ તેજસ્યૈતે ત્રયો ગુણાઃ ॥
શબ્દ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસશ્ચ સલિલે ગુણાઃ ।
શબ્દસ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પંચમઃ ॥
ગુણૈસ્તુ પઞ્ચભિર્યુક્તા પૃથિવી પરિપઠ્યતે ।
પ્. ૬બ્)
પૃથિવ્યાધારણં કર્ષયોધધીનાં ચ રક્ષણમ્ ॥
આષ્યાયનશરીરાણામમૃતીકરણં પરમ્ ।
સ્વેદશોણિતમજ્જા ચ વસા શ્લેષ્મા તથૈવ ચ ॥
સલિલં પઞ્ચધા ભિન્નં શરીરેયુ શરીરિણામ્ ।
કામઃ ક્રોધશ્ચતુષ્યા ચ ક્રુધા તેજશ્ચ પંચમઃ ॥
અગ્નિસ્તુ પઞ્ચધાભિસ્તુઃ શરીરેયુ શરીરિણામ્ ।
પ્રાણો પાનઃ સમાનશ્ચ દાનો વ્યાન એવ ચ ॥
અનિલં પઞ્ચધા ભિન્નં શરીરેયુ શરીરિણામ્ ।
સુરસવોવં? નાસા ચ હૃદયમુદરં તથા ॥
આકાશં પઞ્ચધા ભિન્નં શરીરેયુ શરીરિણામ્ ।
એતત્ સ્થૂલશરીર સૂક્ષ્મં તન્માત્રસમ્ભવમ્ ॥
તન્માત્રાસ્તુ ઇમે જ્ઞેયા વિષયાશ્ચૈવ કીર્તિતાઃ ।
જીવયોનિમબુદ્ધા તુ અન્તર્યામી સ ઉચ્યતે ॥
સર્વભૂતપ્રદો ભૂતો જીવઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ।
સ નન્દતિ સદા ક્ષેત્રે વિષયાનન્દલક્ષણે ॥
તદાવાસઃ સ્મૃતો યસ્માત્ તદ્ભાવગુણરઞ્જિતઃ ।
છિન્નં? ભિન્નંનપિશસ્ત્રૈર્વ્યાધિભિશ્ચ પ્રપીડિતં ॥
દુઃખેન ત્યજતે દેહં ન વિરાગં કથઞ્ચન ।
વિરાગં ચ પુનર્ગચ્છેત્ જ્ઞાનશક્ત્યા પ્રચોદિતઃ ॥
દૃષ્ટ્વા દેહં જુગુપ્સે હં મહોમાયાસુમોહિતઃ ।
યો હમસ્મિન્ મલાકીર્ણે રમાભિક્ષણધઙ્કુરે ॥
નાનાવ્યાધિસમાકીર્ણે વિષયે રાગદૂષિતે ।
મદોન્માદિર્વિમુહ્યન્તે વિષયોરગતસ્કરૈઃ ॥
કામક્રોધમમૈસ્તાપૈર્મુહુર્મુહુઃ સુતાપિતે ।
અત્યંતક્લેશબહુલેર્જરામૃત્યુસમાકુલે ॥
ચિન્તાશોકસુસંપૂર્ણે અહો દેવે ચ દુઃખિતે ।
ચર્મબન્ધે સુદુર્ગન્ધે શુક્રશોણિતસંભવે ॥
વિણ્મૂષરેતઃસંકીર્ણૈ કથં નામ રમામ્યહમ્ ।
પ્. ૭)
દર્પણેષુ યથા દ્વાયા ચિત્રે રૂપં યથા સ્થિતમ્ ॥
અનર્થાનિમનો જ્ઞાનિ તદ્વદેતચ્છરીરકમ્ ।
એવં વિરાગમાપન્નો જ્ઞાનસિદ્ધિં સમીહતે ॥
જ્ઞાનસિદ્ધિર્વિમોક્ષાય વિનયાયનયાય ચ ।
ઉભયાર્થમિદં શાસ્ત્રં કાલજ્ઞાનં શિવોદ્ભવમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે ષષ્ઠમઃ પટલઃ ॥
અતઃ પરં ભવેત્ પ્રાણો દશધા સંવ્યવસ્થિતઃ ।
પ્રાણાદ્યાઃ વાયવઃ પંચ નાયાઘ્નાશ્ચ તથૈવ ચ ॥
પ્રાણોપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।
નાગઃ કૂર્મોથ કૃકરો દેવદત્તો ધનંજયઃ ॥
માતૃ * * તૃજં ચૈવ શરીરં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ।
શુક્રશોણિતસંયોગાત્ ષટ્કૌશિકમુદાહૃતમ્ ॥
રોમકોટ્યો ભવેત્ તિસ્રો ઉર્દ્ધકોટિસ્તથોત્તરા ।
દ્વાત્રિંશદ્દશનાં પ્રોક્તાં નખાવિંશત્ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
માંસંપલસહસ્રૈકં રક્તં પલશતં સ્મૃતમ્ ।
પલાનિ દશ મેદસ્ય ત્વચં ચૈવ તુ તત્સમમ્ ॥
મજ્જા ચ દ્વાદશપલા મહારક્તં પલત્રયમ્ ।
શુક્રં દ્વિકુડયં જ્ઞેયં પિત્તસ્ય કુડવં સ્મૃતમ્ ॥
અર્દ્ધાટકં ચ શ્લેષ્મસ્ય વિણ્મૂત્રં ચાપ્રમાણતઃ ।
વાયવઃ પંચ યે પ્રોક્તાઃ શૃણુ તેષાં પ્રવિસ્તરમ્ ॥
પ્રાણસ્તુ પ્રથમો વાયુર્નવાનામપિ સ પ્રભુઃ ।
પ્રાણઃ પ્રાણમયઃ પ્રાણાઃ વિસર્ગાઃ પૂરણો પ્રતિ ॥
નિત્યમાપૂરયત્યેય પ્રાણિનામુરસિસ્થિતઃ ।
નિચ્છ્વાસોચ્છાસકાસૈસ્તુ પ્રાણો જીવસમાસૃતઃ ॥
પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્ તસ્માત્ પ્રાણઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અપાન યત્ પપાત્તસ્તુ આહારમનુજ્ઞામધઃ ॥
શુકમૂત્રવહો વાયુરપાનસ્તેન કીર્તિતઃ ।
પીતં ભક્ષિતમાઘ્રાતં રક્તપિત્તકફાનિત્વમ્ ॥
$$$
પ્. ૭બ્)
સમં નયતિ પાત્રેષુ સમાનો નામમારુતઃ ।
સ્પન્દયત્ય ધરં વક્રમેત્રમાત્રપ્રકોપનમ્ ॥
ઉદ્વેજપતિગાત્રાણિ ઉદાનોનામમારુતઃ ।
વ્યાનો વિનામયત્સંગં વ્યાનોવ્યાધિપ્રકોપનઃ ॥
પ્રીતિર્વિનાશકથિતો વાર્દ્ધિક્યં વ્યાન ઉચ્યતે ।
પ્રાણાઘ્ના વયવઃ પ્રોક્તા નાગાઘ્નાઃ પ્રોચ્યતેધુના ॥
ઉદ્ગારે નાગ ઇત્યુક્તઃ કૂર્મધ્વોન્મીલને સ્થિતઃ ।
કૃકરઃ ક્ષુધિતે ચૈવ દેવદત્તો વિજૃંભણે ॥
ધનઞ્જય સ્થિતો ષોષે મૃતસ્યાપિ ન મુઞ્ચતિ ।
વાયુ વૃંદં સમાખ્યાતં સમાસેન તુ ષણ્મુખ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તમઃ પટલઃ ॥
દેહચારં પ્રવક્ષ્યામિ અહોરાત્રાયનાતિ ચ ।
સંક્રાન્તિં વિષુવં ચૈવ જનરાત્રોધિમાસકમ્ ॥
શક્તિસમરસંજ્ઞેયં મિડાયા દક્ષિણાયનમ્ ।
મધ્યદેશે યદા હ્યાત્મા વિષુવન્તં વિદુર્બુધાઃ ॥
ચૂલિતો ગચ્છતે ચૈવ મધ્ય દેશે યદા પુમાન્ ।
ઉત્તરે દક્ષિણે ચાપિ સંક્રાન્તિઃ સા વિધીયતે ॥
ક્ષુધિતે જનરાત્રં તુ અધિમાસો વિજૃંભકે ।
ઉર્દ્ધ્વપ્રાણો અહશ્ચૈવ અપાનો રાત્રિરેવ ચ ॥
વ્યાપિની સર્વભૂતાનાં શક્તિશ્ચૈવ નિબોધમે ।
તૃતીયે ચૈવ આયામે દ્વિપૂર્વષષ્ઠબિન્દુકમ્ ॥
શ્રૂયતે ચ યદાશક્તિઃ શ્રુત્વા બુધ્વા ચ માનવઃ ।
લીયતે ચ શિવે દેયે ભિન્ને દેહે શિવં વ્રજેત્ ॥
ન શક્તિ રહિતામંત્રા દીક્ષાનુગ્રહકારિણઃ ।
શક્તિહીના ન સિદ્ધ્યન્તિ ન તે યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥
શિવઃ સર્વગતો જ્ઞેયો નામરૂપવિવર્જિતઃ ।
ચિન્માત્ર પુરુષો જ્ઞેયઃ શિવો વ્યાપ્યવ્યવસ્થિતઃ ॥
પ્. ૮અ)
ભાવયેત્સમરસત્વેન શિવેન સહસંયુતઃ ।
એવં સમરસોભૂત્વા ગચ્છતે શિવમન્યયમ્ ॥
અથવાત્મ નિરાલંબં મૂર્ધ્નિમાલમ્બ્ય યત્નતઃ ।
યાગં યોગં જપં ધ્યાનં સર્વકર્માણિ કારયેત્ ॥
શિવમાધાય કર્માણિ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે ।
યોગસિદ્ધિમવાપ્નોતિ શિવસા યુજ્યતાં વ્રજેત્ ॥
જ્ઞાનયોગં મયા પ્રોક્તં અક્લેશાત્સિદ્ધિ મોક્ષદમ્ ।
અપરિક્ષ્ય ન દાતવ્યમબ્દત્નય? નિવાસિને ॥
બ્રાહ્મણે વૃત્તસંપન્ને ક્ષત્રિયે ધર્મશીલિને ।
વૈશ્યે ચૈવ દયાયુક્તે શૂદ્રે યુક્ષુ?ય તત્પરે ॥
અન્યથા દુષ્ટમર્ત્યાનાં નિન્દાતર્કાનુવર્ત્તિનામ્ ।
ન દેયં શિવસદ્ભાવમન્યાયપથવર્ત્તિનામ્ ॥
શિવભક્તિવિહીનાય ગુરુભક્તિ વિવર્જિતે ।
જિજ્ઞાસા કૌતુકાર્થિભ્યો ન દેયં તત્વમુત્તમમ્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાનેઽષ્ટમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
દેહસ્થઃ સકલો જ્ઞેયો નિષ્કલો દેહવર્જિતઃ ।
આપ્તોય દેશગમ્યોસૌ સર્વતઃ કિમપિ સ્થિતઃ ॥
પ્રપંચ રહિતં શાન્તં નિગૂઢં ચ પરંગુહ ।
કાર્યકારણભાવેન સર્વત્રૈવવ્યવસ્થિતમ્ ॥
સ એવ ભગવાન્વ્યાપીતિત્વે તૈલમિવ સ્થિતમ્ ।
ગુરુવક્ત્રાત્તુ લભ્યેત પ્રત્યક્ષં સર્વતોમુખમ્ ॥
સ્વયમુચ્ચરતે યસ્માત્ સ્વદેહાવસ્થિત શિવઃ ।
તસ્માત્ તત્વ વિદાં પુસાં તદેવ જયમુચ્યતે ॥
પ્રાણસ્યાંતર્વિદિત્વા તુ તદન્તં દ્વાદશાંગુલમ્ ।
તત્રાન્તસ્થં વિજાનીયાત્ સર્વવ્યાપી નિરંજનમ્ ॥
નીયતે શક્તિના જીવસ્તસ્મિન્સાપ્ય નિવર્તતે ।
પ્. ૮બ્)
ગમાગમં વિદિત્વા તુ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
એવં વ્યાપી સ ભગવાન્ કરિષ્યતિ ગમાગમમ્ ।
વ્યાપિ ત્વાદ્ગમનં નાસ્તિ તત્રસ્થો વ્યાયયેત્ પ્રભુ ॥
હંસહંસેતિ યોયાદ્ધંસો દેવઃ સદાશિવઃ ।
માતૃમોદકન્યાયેન ગ્રહિતવ્યં વિચક્ષણૈઃ ॥
દેવયાનસ્ય પૂર્વે તુ પિતૃમાનસ્ય ચોત્તરે ।
મધ્યે તુ સેતુ બન્ધસ્ય ગત્વાભૂયો ન જાયતે ॥
મનોપ્ય ન્યન્નનિક્ષિસંદૃષ્ટિરન્યન્નપાતિતા ।
તથાપિ યોગીનાં યોગો અવ્યુચ્છિન્નઃ પ્રવર્તતે ॥

અવિછિત્વેન સંયુક્તં દેયં તં વિદ્ધિતત્વતઃ ।
કથિતં તુ મયાવત્સ નિઃસંદિગ્ધમવિસ્તરમ્ ॥
અતઃ પરતરં નાસ્તિ શિવાત્પરતરં શિવમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાદિકૈઃ પાપૈર્ન ચ લિપ્યતિ તત્વવિત્ ॥
અસિદ્ધો તત્વવિચ્ચૈવ દેહપાતે શિવાન્તિકમ્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને શતિકં સમાપ્તમ્ ॥
[કાલોત્તરમ્ સાર્દ્ધશતિકમ્]
પ્. ૧અ)
ઓં નમઃ શિવાય ॥
નમસ્તે કાલબોદ્ધાય કાલાન્તર નમોસ્તુતે ।
કાલાધિપ નમસ્તેસ્તુ સર્વકાલપ્રવર્તક ॥
કલશે કાલરૂપેણ કલાભિર્વિશ્વરૂપિણઃ ।
વિશ્વેશ્વરે નમસ્તેસ્તુ આદિ કાલપ્રવર્તકઃ ॥
એવં સ્તુત્વા મહાદેવં ભક્ત્યા ચ પરમેશ્વરમ્ ।
વિજ્ઞાપયામ્યહં દેવ પ્રસાદોભવશૂલધૃક્ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
અષ્ટભેદં ત્વયા દેવ પૂર્વં હિ કથિતં મમ ।
સૂચનાત્ સૂત્રમાત્રેણ દ્વિશતે કાલસંજ્ઞિકે ॥
નિર્ણયં તસ્ય દેવેશ વક્તુમસિ શઙ્કર ।
વિષુવં તુ ત્વયા પ્રોક્તં દીક્ષાકાલે હ્યુપસ્થિતે ॥
અષ્ટાનાં ચૈવ તત્વાનાં રૂપકં ચ મહેશ્વર ।
દેહ ન્યાસ વિભાગં તુ યોગવિભાગં યથા ભવેત્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
સકલં પઞ્ચવર્ણસ્થં નિષ્કલં કુન્દ સ પ્રભમ્ ।
ભાવમાત્રં સ્મૃતં શૂન્યં વર્ણાતીતં ષડાનન ॥
કલાષ્વં કુંકુમાભાસં દિવ્યસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ।
ઊર્દ્ધ્વ દિગ્ગોચરાવસ્થમભ્યાસાદ્યોગદં સ્મૃતમ્ ॥
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં તત્વં તુ ખમલંકૃતમ્ ।
ક્ષપસાં તુ સમાખ્યાતં સિન્દૂરારુણ સ પ્રભમ્ ॥
આકર્ષણે સદાયોજ્યં દિવ્યભોગેષુ ષણ્મુખઃ ।
પુષ્કરં વર્ણસંસ્થં તુ યદ્વત્તોયન્તુ દૃશ્યતે ॥
અન્તઃસ્થં તદ્વિજાનીયાત્ હૃત્પદ્માંતર્ગતં પ્રભુમ્ ।
યાદૃશેન તુ ભાવેન કણ્ઠૌષ્ઠ્યં ચિન્ત્યતે બુધૈઃ ॥
તાદૃશં તસ્ય રૂપં હિ વિજ્ઞેયં કૃત્તિકા સુત ।
કણ્ઠૌષ્ઠં સર્વગાત્રેષુ સકલં હૃદિ વિન્યસેત્ ॥
શૂન્યં મૂર્દ્ધનિ સંચિન્ત્ય શિખાયાં ક્ષ્પણં તથા ।
નેત્રયો ખમલં ન્યસ્ય કલા ખમલ મુત્તમમ્ ॥
અન્તસ્થં વક્ત્રમધ્યે તુ નિષ્કલં બહિરં તતઃ ।
પ્. ૧બ્)
ચતુર્દશ સ્વરાક્રાન્તં ષષ્ઠેન તુ સમન્વિતમ્ ॥
પ્રસાદં દીર્ઘમુચ્ચાર્ય યાવન્નિષ્કલતાં ગતઃ ।
અનેનૈવ પ્રયોગેણ નિષ્કલં સર્વતો ન્યસેત્ ॥
અઙ્ગન્યાસં તુ પૂર્વોક્તં હૃદિ અસ્ત્રાંતસંયુતમ્ ।
એવં વિન્યસ્ય વિધિવયવજનં યોગમેવ ચ ॥
કર્તવ્યં દેશિકેંદ્રેણ યથા ભવતિ તચ્છૃણુ ।
યાગં તુ પૂર્વવત્પ્રોક્તં દીક્ષા ચ પરિનિષ્ઠિતા ॥
યોગઞ્ચ વિષુવં કૃત્વા સા યુજ્યં તુ વિધીયતે ।
પ્રસાદં નાદ સંસ્થં તુ સ્મૃત્વા નાદાન્ત ગોચરમ્ ॥
સમાને નૈવ સંરુધ્ય શક્તિ યુગ્મં હિ યાવતઃ ।
મધ્યતોયા સ્થિતારૌદ્રી તયા નાદં પ્રમુઞ્ચયેત્ ॥
નાદાન્તાવસ્થિતા શક્તિઃ શિવાખ્યા કામરૂપિણી ।
ચતુર્થી સા પરાનિત્યા રૌઘ્ન?તીતા મહેશ્વરી ॥
તસ્યોર્દ્ધે તુ સ્થિતો દેવઃ શિવઃ પરમકારણઃ ।
કિઞ્ચિદ્વિધૃતવક્ત્રસ્તુ શૂન્યાધારે મહેશ્વરઃ ॥
સંસ્મૃત્ય પ્રક્ષિપેત્પૂર્ણાં શિષ્યે ચૈવ તુ દેશિકઃ ।
એવં તુ વિષુવં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે પશુબન્ધનાત્ ॥
દીક્ષિતો વિષુવે નાપિ કિં પુનસ્તત્વ વિન્નરઃ ।
તસ્માત્ સર્વ પ્રયત્નેન વિષુવસ્થઃ સદા ભવેત્ ॥
અષ્ટાનાં ચૈવ તત્વાનાં ન્યાસઃ સિદ્ધાર્થકારણમ્ ।
ન ચાત્મયાગ યોગેન વર્ણન્યાસવિભાગશઃ ॥
આસનં હૃદયે નૈવ પૂર્વવત્પરિકલ્પયેત્ ।
કૂટં તુ મધ્યતો ન્યસ્ય તત્તત્વં તુ શિવાત્મકમ્ ॥
સદાશિવન્તુ પૂર્વેણ આગ્નેયયામીશ્વરં ન્યસેત્ ।
વિઘ્ના યામ્યે તુ સંપૂજ્ય માયાં નૈર્-ઋતિ ગોચરે ॥
કાલન્તુ વારુણે ભાગે નિયતિં વાયવે તથા ।
પુરુષં ચોત્તરેપન્ને પ્રકૃતિમીશગોચરે ॥
પ્. ૨અ)
એવં વિન્યસ્યવિધિ * *? નયેત્ હૃદયેન તુ ।
આવાહનાદિકં કર્મ અનેનૈવ તુ કારયેત્ ॥
એવં કૃત્વા તુ મન્ત્રજ્ઞો યત્તત્વં સાધયેન્નરઃ ।
અષ્ટાનાં ચૈવ તત્વાનાં તત્સિધ્યતિ ન સંશયઃ ॥
દ્રવ્યાણાં ચાપ્યલાભેન હૃત્પદ્મે વા પ્રકલ્પયેત્ ।
પ્રકલ્પમાનસં સર્વં તતો યોગં સમભ્યસેત્ ॥
અષ્ટાનાં ચૈવ તત્વાનાં વિકારાનનુ પૂર્વશઃ ।
જાગ્રસ્થં સકલં વિન્ઘ્નાદંતસ્થં સ્વપ્નમાશ્રિતમ્ ॥
સુષુપ્તે શૂન્યમાનન્તુ તુર્યે તુ ખમલઙ્કૃતમ્ ।
નિષ્કલં દ્વાદશોર્ધે તુ કલાઢ્યં વિશુવે સ્થિતમ્ ॥
ક્ષપણં દુઃખનાશાય કણ્ઠોષ્ઠ્યં તત્વ ધર્મતઃ ।
શુદ્ધાશુદ્ધેષુ ભાવેષુ વિકારા કુરુતે પ્રભુઃ ॥
પિણ્ડસ્થં સકલં વિન્દ્યાન્નિષ્કલં તુ સમાશ્રિતમ્ ।
દ્વાદશોર્દ્ધ સ્થિતં દેવં ભવબન્ધવિભેદકં ॥
ઉભાભ્યામંતરે તત્વં શૂન્યં નામ પ્રકીર્તિતમ્ ।
ભાવિતવ્યં પ્રયત્નેન સાધકૈર્મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ ॥
ઇડાપિઙ્ગલમધ્યસ્થં સુષુમ્ણાન્તર્વ્યવસ્થિતમ્ ।
યદા ભવતિ વિશ્લેષં કલાઢ્યં લક્ષયે તદા ॥
રેચકસ્ય પ્રવૃત્તસ્ય યચ્છેષં પરિકીર્તિતમ્ ।
તત્રસ્થં તદ્વિજાનીયાત્તત્વં તુ ખમલંકૃતમ્ ॥
વિજૃમ્ભિકા સ્વરૂપેણ હાકારં કુરુતે યદા ।
ક્ષપણં તુ સમાખ્યાતં તત્વં વિદ્ધિ વિમોક્ષદમ્ ॥
રેચકં તુ પરિત્યજ્ય પૂરકં તુ યદા ભવેત્ ।
કિઞ્ચિન્નિર્વાણમાયાતં મન્તસ્થં મૃત્યુનાશનમ્ ॥
સપ્તાનાં તુ સમાખ્યાતા યે વિકારાઃ ષડાનન ।
કણ્ઠોષ્ઠસ્ય તુ તે પ્રોક્તાઃ કિન્તુ ઉત્ક્રાંતિકારકાઃ ॥
પ્. ૨બ્)
પાદાન્મૂર્દ્ધાદિકં યાવદ્વિન્યસં પરમેશ્વરમ્ ।
આસનં પદ્મકં બધ્વા યથા સુખમથાપિવા ॥
મૂર્દ્ધ્નિ ચિત્તં સમાધાય મનસોચ્ચાહયેદ્વરમ્ ।
શનૈઃ શનૈઃ સમાકૃષ્ય બ્રહ્મનાઢ્યં વ્યવસ્થિતઃ ॥
રુદ્રશક્ત્યાગ્રતોઽયાભેદાત્મનમરૂણપ્રભમ્ ।
યાવત્તદ્ઘણ્ટિકા માર્ગ તતો હિક્કાન્તુ કારયેત્ ॥
સંપૂર્યપ્રક્ષિપેત્ સ્કન્દ વાયુંશ્ચોતે વ્યવસ્થિતં ।
નિષ્પીડ્યોર્દ્ધં પ્રકૂર્વીત યાવત્તાલ્યન્તિકં ગતમ્ ॥
સદાશિવં તુ તસ્યોર્દ્ધ્વં બિન્દુનાદં તત્રોપરિ ।
બિન્દુનાદં પરિત્યજ્ય તતઃ શક્તિમનુક્રમાત્ ॥
શક્તિં ત્યક્ત્વા વ્રજેચ્છાન્તં શિવં પરમકારણમ્ ।
યત્ર ગત્વા ન જાયન્તે પ્રતિશ્ય સમપુત્રક ॥
ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમુત્ક્રાન્તિસ્તવસુવ્રતઃ ।
સ્વશિષ્યાય પ્રદાતવ્યં ભક્તિયુક્તાય નિત્યશઃ ॥
શિવાદ્ગુરુતરી યસ્ય ગુરૌભક્તિર્વ્યવસ્થિતા ।
તસ્મૈરેયમિદં જ્ઞાનં નાન્યસ્યૈ તુ કદાચન ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ।
અષ્ટભેદં સમાખ્યાતં ત્વયા દેવ મહેશ્વર ।
અધુનાશ્રોતુમિચ્છામિ સંક્રાન્તિર્વિષુવં તથા ॥
યથા કલયેતે દેવઃ કાલસંખ્યા ચ યા સ્મૃતા ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
ષષ્ટિસંવત્સરાઃ પ્રોક્તા અહોરાત્રે સા યોગિનામ્ ।
શતત્રયપ્રમાણાનાં ષષ્ઠ્યાધિકં તુ ષણ્મુખઃ ॥
સાધકા ઘટિકા પ્રોક્તા તાયત્ સંખ્યાપ્રકીર્તિતા ।
એવં સંવત્સરાઃ પ્રોક્તા બાહ્યે તુ ઘટિકા તુ યા ॥
આધ્યાત્મિકેન ચરેણ કથિતન્તુ તથા નઘ ।
પ્રાણો ભવેદહોરાત્રં દ્વિસ્થં તુ વિષુવં ભવેત્ ॥
વિષુવન્તુ પરિત્યજ્ય યદા તુ ચલતે પ્રભુઃ ।
કિઞ્ચિદ્વિચલિતે દેવે સંક્રાન્તિ પરિપઠ્યતે ॥
પ્. ૩અ)
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
અઘ્નાપિ ભ્રમતે દેવ આસ્થા હિ વિષુવં મમ ।
યથા વિજ્ઞાયતે તં ચ તથા કથયશઙ્કર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અહોરાત્રં તુ યત્સત્કીર્તિતં હિ મયા તવ ।
એવસંવત્સરઃ પ્રોક્તસ્તન્ત્રે કાલાખ્યસંજ્ઞકે ॥
તદેવ ભાજિતં કૃત્વા દ્વાદશાંશં તુ ત્રિંશતિ ।
ષડ્ભિર્ભાજ્યં ત્રિભિર્હાર્યં પરાપર વિકલ્પિતમ્ ॥
તત્રસ્થઃ પ્રક્ષિપેત્પૂર્ણાં મુચ્યતે હ્યવિચારતઃ ।
એષો હિ મુક્તિદઃ પ્રોક્તો લીલયાપત્સુ મોચને ॥
યે ન્યેપિ વિષુવાખ્યાતા મુક્તિ સાયુજ્યદાયિન ।
કાલેન લક્ષયેત્તેપિ ભેદૈરેતૈર્હ્યનેકધા ॥
અથ ધાતુ મહાસેન સંક્ષેપાત્કથયામિતે ।
યત્પૂર્વં તુ મયાખ્યાતં તદન્તં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ॥
તસ્યોપરિ મહેશાનં દ્વાદશાન્તે તુ સુવ્રત ।
અતીત સર્વભાવાનાં કારણં હ્યુપરિસ્થિતમ્ ॥
કારણં તુ ભવેદ્ બિન્દુર્નાદશક્તિલયં તથા ।
લયં તુ પરમં તત્રન્નિરુપાખ્યં નિરામયમ્ ॥
તં ગત્વા સર્વગં દેવં ન ભૂયઃ પ્રતિપઠ્યતે ।
સર્વભાવમયં દેવં વિશ્વેસ્મિન્સ ચરાચરે ॥
કલતે કાલરૂપેણ વિશ્વમૂર્તિર્મહેશ્વરઃ ।
દક્ષિણં ચોત્તરં જ્ઞેયં વામદક્ષિણસંજ્ઞિતમ્ ॥

સૌમ્ય * * પ્રભેદેન કાલસ્તુ પરિકીર્તિતઃ ।
ભાસ્કર ગ્રહણં બાહ્યે સૌમ્યં રાત્રૌ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
પૂર્વોદિતં તુ યત્કાલં ઘટિકા સા વ્યવસ્થિતા ।
માસસ્ત્રિંશત્સ્મૃતાઃ પ્રાણા યોગિનાં કાલ વેદિનામ્ ॥
સહસ્રાણ્યેક વિંશસ્તુ ષડ્શતાનિ તથૈવ ચ ।
અહોરાત્રેણ બાહ્યે ન પ્રાણસંખ્યા પ્રકીર્તિતા ॥
પ્રાણસંખ્યા તુ યા પ્રોક્તા અહોરાત્રેણષણ્મુખ ।
પ્. ૩બ્)
સંવત્સરેણ સા જ્ઞેયા સંખ્યા વૈ ઘટિકાત્મિકા ॥
બાહ્યે નૈવ તુ કાલેન અધ્યાત્મમેકતઃ કુરુ ।
બાહ્યકાલં પરિત્યજ્ય અધ્યાત્મં તુ નિરૂપયેત્ ॥
અધ્યાત્મેન તુ સર્વાણિ કાલે નૈવ સમારભેત્ ।
વિષુવે મુક્તિ કામસ્ય યજનં પરિકીર્તિતમ્ ॥
શાન્ત્યર્થં સોમ્યનાદ્યાયાઃ પ્રવહન્તે મહેશ્વરે ।
યજનં વિહિતં સ્કન્દ અનિત્વામભિ ચારુકે ॥
એવં જ્ઞાત્વા તુ મન્ત્રજ્ઞો મુચ્યતે ભવસાગરાત્ ।
સિધ્યતે ચાપિ મન્ત્રજ્ઞો યદિ સિદ્ધિં સમીહતે ॥
નાન્યથા સિદ્ધિર્મુક્તિસ્યાઘ્નદિ કાલં ન વેત્તિસઃ ।
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
યોગીનેયુ યથા વિઘ્ના ન ભવન્તિ હિ તત્વતઃ ।
કથયસ્વ યથા ન્યાયં પૂર્વાદિભિઃ ક્રમાત્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
પરમેશ્વરસ્ય દેવસ્ય હંસાખ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
જ્ઞાત્વા તુ તસ્ય સદ્ભાવં તતો યોગં સમભ્યસેત્ ॥
શિવી કૃત્વા તુ ચાત્માનં પૂર્વમુક્તં યથા મયા ।
તતો યોગસ્ય ચાભ્યાસં કર્તવ્યં ચ ન ચાન્યથા ॥
અસ્ત્રં પાશુપતં ધ્યાત્વા તતઃ કર્મસમારભેત્ ।
ઓં શ્લીં પશૂં હૂં ફટ્ઽસ્યેવં તારકાઘ્નન્તુ હ્યસ્ત્રનુત્તમમ્ ॥
નામ્ના પાશુપતં પ્રોક્તં રક્ષાહેતોર્વ્યવસ્થિતમ્ ।
સાધને યોગસિદ્ધૌ તુ વિઘ્નમુચ્ચાટનં પ્રતિ ॥
પ્રાસાદશીધનાર્થં ચ ભૂપરિગ્રહણેપિવા ।
રક્ષોરગભયે ચૈવ દેવાસુર સ ગુહ્યકૈઃ ॥
રક્ષતે હ્યસ્ત્ર રાજસ્તુ પ્રાકારાદિ નિયોજિતઃ ।
સ્મરણાત્સર્વવિઘ્નાનિ વિનાશયતિ અસ્ત્રરાટ્ ॥
અસ્ય યાગં યથા ન્યાયં શૃણુષણ્મુખ તત્વતઃ ।
પ્રણવં હૃદયે ન્યસ્ય શ્લીંકારં શિરસિ તથા ॥
મકારં તુ શિખાં તસ્ય શૂતદ્? વર્મપ્રકીર્તિતમ્ ।
પ્. ૪અ)
અસ્ત્રહુંકારયુક્તેન ફટ્કારેણસમન્વિતમ્ ॥
હુંકારેણ સ્મૃતં નેત્રં નેત્રયોઃ પરિકલ્પયેત્ ।
સકૃન્મત્ત્રં સમુચ્ચાર્ય શરીરે વિન્યસેદ્બુધઃ ॥
અઙ્ગાનિ વિન્યસેત્પશ્ચાદોંકાદિ નમોંતિકમ્ ।
તતો યાગં પ્રકુર્વિત્ત વિઘ્નોપશમનાય ચ ॥
ધ્યાત્વા તુ માનસં પદ્મમષ્ટપત્રં સ કર્ણિકમ્ ।
અથવા રજસા લેખ્યં મણ્ડલં સાર્વકામિકમ્ ॥
પ્રણવાસનસમારૂઢં તસ્મિન્મંત્રં વિચિન્તયેત્ ।
દશબાહુંમહાત્માનં દશકર્ણમહાબલમ્ ॥
નેત્રૈઃ પઞ્ચદશૈર્યુક્તં સ્ફુરન્તં દીપ્તતેજસમ્ ।
દંષ્ટ્રૈઃ કરકરાયન્તં મુક્તનાદં સુદુર્જયમ્ ॥
શીર્ષૈઃ પઞ્ચભિરત્યુગ્રં સૂર્યકોટ્યયુતપ્રભમ્ ।
લેલિહાનં દુરાધર્ષં રૂપં તસ્ય મનું સ્મરેત્ ॥
કર્ણિકાશિખરસ્થં હિ પૂજયેત્ પરમેશ્વરમ્ ।
બિન્દુનાદનિયુક્તેન સર્વકર્માણિ કારયેત્ ॥
પ્રથમં તૈજસે પત્રે વિન્યસેદક્ષરેશ્વરમ્ ।
દ્વિતીયમીશપત્રે તુ નૈર્-ઋત્યાન્તુ તૃતીયકમ્ ॥
ચતુર્થં વાયવે પત્રે હું દેવસ્ય તુ નેત્રયોઃ ।
અસ્ત્રં ચૈવ સ ફટ્કારમૈંદ્રાદિષુ વ્યવસ્થિતમ્ ॥
વિન્યસેદ્વિધિવત્સર્વં તતો હ્યેમં સમારભેત્ ।
ન ચાત્મકસ્ય ચાહુત્યૈર્નવભિઃ સંસ્કૃતે નલે ॥
ઘૃતમધ્વાદિ યુક્તેન દધ્ના સહ નિયોજિતે ।
અસ્ત્રરાજસ્ય ચાહુત્યા જુહુયાદષ્ટોત્તરંશતમ્ ॥
યષ્ટ્વા તુ વિધિવત્ ભક્ત્યા બલિભિર્વિવિધૈસ્તથા ।
અકાલમૂલકલશં સંપૂર્ણમુદકેન તુ ॥
શતાષ્ટોત્તરજપ્તેન અસ્ત્રમસ્ત્રેણસાધકઃ ।
અભિષિઞ્ચેતપ્રતિમાન્ધ્યાત્વા રૂપં તુ પૂર્વવત્ ॥
પ્. ૪બ્)
એવં કૃતે પ્રણશ્યન્તિ એતસ્ય દ્વિદ્રકારકાઃ ।
વિનાયકાશ્ચ વિવિધાયે ચ વિઘ્ને વ્યવસ્થિતાઃ ॥
તેષાં કુર્યાદિદં યાગં નશ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ।
આત્મનો વા પ્રકુર્વીત ઉપસર્ગે હ્યુપસ્થિતે ॥
ઉપસર્ગ ભયં સર્ગ? વિનાશયતિ અસ્ત્રરાટ્ ।
ઇતિ સર્વસમાખ્યાતમસ્ત્રયાગં મયા તવ ॥
સાંપ્રતં પરમેશસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
પિણ્ડે શસ્યાતિ ગુહ્યસ્ય સર્વમન્ત્રમયસ્ય ચ ॥
યેનોચ્ચારિતમાત્રેણ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
ધર્માધર્મૈશ્ચ વિવિધૈર્મુચ્યતે નાત્રસંશયઃ ॥
અસ્ય સ્મરમાત્રેણ દીક્ષિતો ભવતે ક્ષણાત્ ।
પ્રયત્નાન્મુચ્યતે મર્ત્યો દીક્ષિતઃ શિવશાસને ॥
અસ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યં શૃણુ ષણ્મુખ તત્વતઃ ।
જન્મકોટિ સહસ્રાણિ જન્મકોટિ શતાનિ ચ ॥
અનન્તસ્ત્વ પ્રમેયસ્તુ સંસારપરિકીર્તિતઃ ।
તસ્મિન્ સંસારમાનેન યત્પાપં સમુપાર્જિતમ્ ॥
તત્સર્વં નાશયેદ્ દેવ સકૃદ્દુચ્ચારિતોપિ યઃ ।
તસ્યોદ્ધારં પ્રવક્ષામિ તન્મે નિગદિતઃ શૃણુ ॥
હંસંહંસસમારૂઢં સ્વતત્વોપરિસંસ્થિતમ્ ।
ભુજાર્દ્ધ સુસ્થિરાઘ્નેન યુક્તં તસ્યાધો વિન્યસેત્ ॥
આઘ્નં દ્વિતીય વર્ગસ્ય એકવિંશત્તથા પુનઃ ।
ગ્રન્થિસ્તસ્યાધઃ સંયોજ્ય કાલમમૃતમૂર્દ્ધનિ ॥
ગ્રન્થ્યધસ્તાત્સમાયોજ્ય દ્વિપિણ્ડમમૃતાસનમ્ ।
શોષક મમૃતાધસ્તાતલસ્યોપરિ સંસ્થિતમ્ ॥
શોષકં શક્તિબીજેન યુક્તં કુર્યાદધઃ પુનઃ ।
ઉપરિષ્ટાત્સમાક્રાન્તં બિન્દુનાકારયેચ્છિવમ્ ॥
ઓંકારમૂર્ધ્નિસહિતં નાદાન્તં તુ વિચિન્તયેત્ ।
એષતે પરમં તત્વં સર્વપાપનિકૃન્તનમ્ ॥
સર્વતત્વેશ્વરં શાન્તં વ્યોમવ્યાપી પરંશિવમ્ ।
પ્. ૫અ)
સહસ્રાક્ષરદેવસ્ય હૃદયં પરિકીર્તિતમ્ ॥
અનેન સકૃદ્જપ્તેન દેવ દેવેન શમ્ભુના ।
મન્ત્રાણાં સપ્તકોટ્યસ્તુ જપ્તા એવં ભવન્તિ હિ ॥
બીજાનાં પરમં બીજં તત્વાનાં પરમં સ્મૃતમ્ ।
ઉત્ક્રાન્તિ સાધને ચૈવ સર્વપાતકશોધને ॥
યોજ્યં પરં શરીરે તુ આચાર્યૈસ્તુ હિતૈષિભિઃ ।
અઙ્ગાનિ ચાસ્ય દેવસ્ય શૃણુ સ્કન્દ યથાક્રમમ્ ॥
પ્રાણાઃ પુંવહ્નિ ચલનં દ્વિતીયેન સમન્વિતમ્ ।
સંપૂર્ણતિલકાક્રાન્તં હૃદયં પરિકીર્તિતમ્ ॥
એવં મધ્યમસંયોગાદ્વહ્નિના ચ તથા પુનઃ ।
ચલનેન સમાયુક્તા અઙ્ગાહ્યેતે ક્રમેણ તુ ॥
ચતુર્થેન પુનઃ ષષ્ઠે દ્વાદશેન તુ ભૂષિતમ્ ।
દ્વાત્રિંશકં તુ પ્રથમં સપ્તમસ્ય દ્વિતીયકમ્ ॥
તસ્યૈવ પ્રથમં ગૃહ્ય અધસ્તાત્પરિકલ્પયેત્ ।
પૂર્વપઞ્ચમસંયોગાત્સવિસર્ગેણ મન્ત્રવિત્ ॥
શિવાસ્ત્રં પરમં ગુહ્યં સર્વકિલ્વિષનાશનમ્ ।
સર્વવિઘ્નહરં નાથં દુર્જયં તત્સુરૈરપિ ॥
સૂર્યકોટિ સહસ્રૈસ્તુ તેજસા વૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
તેજોરૂપં દુરાધર્ષં રક્ષાહેતોપ્રયોજયેત્ ॥
ભવબન્ધાન્યનેકાનિ સ્મરણાન્નાશયેત્ તુ સઃ ।
અઘોરં નામમેવન્તુ અસ્ત્રં ભૂતભયાવહમ્ ॥
યાગે તુ પ્રણવં યોજ્ય માસનાર્થાયમન્ત્રવિત્ ।
હામિતિ પરમેશસ્ય ધર્માદિષુ નિયોજયેત્ ॥
વામાઘ્નાશક્તૃયો યાસ્તુ તેન ચૈવ તુ કારયેત્ ।
મહાશિવં સમુચ્ચાર્ય પિણ્ડેશં પ્રભુરવ્યયમ્ ॥
નાદાન્તે શક્તિમાર્ગેણ સુષુણ્નાં તં સ્થિતં યદા ।
તદા સંસ્થાપનં કુર્યાત્ સિદ્ધિમુક્તિફલાર્થિના ॥
આગ્નેયયાં હૃદયં ન્યસ્ય શિરશ્ચૈશાન દિક્સ્થિતમ્ ।
પ્. ૫બ્)
નૈ-ઋત્યાં તુ શિખાં ન્યસ્ય કવચં વાયુ ગોચરે ॥
ઐં * * દિ વિન્યસેત્ હ્યસ્વં પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્ ।
નિત્યયાગઃ સ્મૃતો હ્યેષ વૈશેષિકમતઃ શૃણુ ॥
સંસ્કારાર્થં પશૂનાં ચ યદા કુર્વન્તિ દેશિકાઃ ।
એક હસ્તાત્ સમારભ્ય યાવદ્ધસ્તાનિ ષોડશ ॥
મણ્ડલં ચતુરસ્ત્રં તુ ચતુર્દ્વારો પશોભિતમ્ ।
મધ્યે પદ્મં તુ વિકચં કર્ણિકા કેસરોજ્જ્વલમ્ ॥
તવ દેવં પ્રતિષ્ઠાપ્ય હૃદયેન મહાશિવમ્ ।
પૂર્વોક્ત વિધિના પૂજ્ય હૃદયાઘ્નસ્ત્રસંયુતમ્ ॥
આગ્નેયાદિષુ પત્રેષુ દિગ્વિદિક્ષુક્રમેણ તુ ।
પૂજ્યયેત્પત્રમધ્યે તુ મૂલસ્થાને વ્યવસ્થિતમ્ ॥
પવમધ્યે તુ વિઘ્નેષાઃ સંપૂર્ણતિલકાન્વિતમ્ ।
શાન્તં તુ ચલત્વારૂઢમનન્તાઘ્ના મહૌજસામ્ ॥
અગ્રે તુ ગણસુરમ્યાશ્ચ નાડી બીજે વ્યવસ્થિતાઃ ।
દ્વિતીયેન સમાક્રાન્ત દિવ્યાદિ ષણ્મુખાવધિ ॥
લોકપાલા મહાસ્ત્રૈસ્તુ ઇન્દ્રાઘ્નાસ્તુ યથાક્રમમ્ ।
ઇન્દ્રાદિ સુરપતયેન પ્ર *? રાઘ્નમસ્ત્રસંયુતામ્ ॥
કથિતા લોકપાલાશ્ચ સ્વકરાયુધ પાણયઃ ।

પૂજાન્તે ચ પ્રયોક્તવ્યા મુદ્રા હ્યેયામતઃ પરમ્ ॥
વજ્રાદિકા ત્રિશૂલાંતા અસ્ત્રમુદ્રા ક્રમાન્ન્યસેત્ ।
યો યસ્ય ચ સ્મૃતો હ્યત્ર સા તુ મુદ્રા તદાત્મિકા ॥
મહામુદ્રા નમસ્કારં વિઘ્નેષાન્ ગણનાયકાન્ ।
યોજયેત્પરમાં મુદ્રા નામ્ના ચૈવ મહાશિવમ્ ॥
શિવસ્ય મંત્રરાજસ્ય મુદ્રાલક્ષણમુચ્યતે ।
ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા કન્યસે યોજ્યમેકતઃ ॥
અનામિકા તથૈવેહ મધ્યમૌ હ્યૂર્દ્ધ નિસૃતૌ ।
અઙ્ગુષ્ઠૌ મધ્યમાશક્તૌ તર્જન્યૌ નિઃસૃતા વુભૌ ॥
પ્. ૬અ)
સંશક્તાવગ્રતશ્ચૈવ મધ્યમા પૃષ્ઠયોજિતૌ ।
એષા મુદ્રા મહામુદ્રા સર્વબન્ધનિકૃન્તની ॥
માતેયં સર્વમુદ્રાણાં મન્ત્રાણાં ચ મહેશ્વરી ।
શિવસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય પૂજા કાલે નિયોજયેત્ ॥
વિધિસંપૂરણી હ્યેષા ધર્માધર્મવિનાશિની ।
ગોપિતવ્યં પ્રયત્નેન પ્રાણવત્સતતં બુધૈઃ ॥
હૃદિ ચાલભનં કુર્યાચ્છિષ્યસ્યા પાદમૂર્દ્ધનિ ।
શિવહસ્તાદિકં કર્મ ષડ્ભિઃ પિણ્ડૈર્વિધાનતઃ ॥
પિણ્ડેન હૃદયાખ્યેન સર્વાત્મનેન સર્વતઃ ।
કર્મ કુર્યાઘ્નથા?ન્યાયં સંસ્કારાર્થ તુ દેશિકઃ ॥
પૃથિવ્યાદીનિ તત્વાનિ હૃચ્છિરઃ શિખાવર્મણિ ।
વ્યોમં મહાશિવે નૈવ શોધયેદ્દેશિકોત્તમઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાદિકં કર્મ અસ્ત્રપિણ્ડેન હોમયેત્ ।
તત્વે તત્વે ભવેત્ પૂર્ણા પાશાનાં? વિહિતાગ્રહ ।
અથવા ચૈકમાહુત્યા પરમેશેન ષણ્મુખ ।
યોજયેદ્વિષુવસ્થેન મુચ્યતે પશુબન્ધનાત્ ॥
દેહપાતે શિવં યાન્તિ નિરૂપાખ્યં નિરામયમ્ ।
ગણયાગં વાસ્તુયાગં ચ ચણ્ડીશં હૃદયેન તુ ॥
એતત્સર્વસમાખ્યાતં વિધાનં પારમેશ્વરમ્ ।
અષ્ટભેદપ્રસઙ્ગેન અનાખ્યેયં કથંચન ॥
શૈવી તુ પરમાશક્તિર્નિત્યાનુગ્રહકારિણી ।
યસ્ય સા પતને પુંસઃ સોત્રસંસ્કારમાપ્નુયાત્ ॥
નાન્યથા પ્રાપ્નુયાદીક્ષાં મહાશિવ પદાનુગામ્ ।
ઇત્યેતત્પરમં જ્ઞાનં કથિતં તવ ષણ્મુખ ॥
સુપરીક્ષિત શિષ્યા યદાતવ્યં તુ દયાન્વિતે ।
અન્યથા દુષ્ટમર્ત્યેભ્યો અમૃતં ન પ્રકાશયેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સ્યુર્ધશતિકં સમાપ્તમિતિ ॥
દ્વિશતિકમ્
પ્. ૧અ)
ઓં નમઃ શિવાય ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
અલ્પાયુષાસ્ત્વિમે મર્ત્યા અલ્પવીર્યપરાક્રમાઃ ।
અલ્પસત્વાલ્પ વિત્તાશ્ચ લોભ મોહસમન્વિતાઃ ॥
અલ્પગ્રન્થમહાર્થઞ્ચ પદાર્થાનેકસંકુલમ્ ।
વક્તુમર્હસિ દેવેશાનુગ્રહાર્થં મમ પ્રભો ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ શાસ્ત્રસદ્ભાવમુત્તમમ્ ।
નામ્ના ઉત્તરે તન્ત્રે દધ્નોઘૃતમિવોદ્ધૃતમ્ ॥
તથેદં સર્વશાસ્ત્રાણાં મુદ્ધૃતં પરમામૃતમ્ ।
મધુવચ્ચ યથા પુષ્પાત્ સારાત્ સારમિદં શુભમ્ ॥
નાદાખ્યં યત્પરં બીજં સર્વભૂતે વ્યવસ્થિતમ્ ।
તં વિદિત્વા મહાસેન દેશિકઃ પાશહા ભવેત્ ॥
આગોપાલાંગનાવાલામ્લેચ્છાઃ પ્રાકૃતભાષિણઃ ।
અન્તર્જલગતા સત્વાસ્તેપિ નિત્યં ધ્રુવન્તિતમ્ ॥
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં જ્ઞાત્વા કર્મકુર્યાદ્ યથેપ્સિતમ્ ।
સ્થૂલંશબ્દમિતિ પ્રોક્તં સૂક્ષ્મં ચિન્તામયં ભવેત્ ॥
ચિન્તયા રહિતં યચ્ચ તત્પરં પરિકીર્તિતમ્ ।
એવં જ્ઞાત્વા તુ મન્ત્રજ્ઞઃ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ॥
ય વર્ગાશ્ચાષ્ટમં બીજં માત્રૈર્દ્વાદશભિસ્થિતમ્ ।
અક્ષરાન્તરિતં કૃત્વા ષડઙ્ગઃ સ શિવો ભવેત્ ॥
પ્રથમં હૃદયં વિઘ્નાદ્દ્વિતીયં તુ શિવઃ સ્મૃતમ્ ।
તૃતીયા તુ શિખા દેવી ચતુર્થં કવચં ભવેત્ ॥
પઞ્ચમં તુ શિવં વિઘ્નાત્ ષષ્ઠમસ્ત્રં વિસર્ગજમ્ ।
ષડઙ્ગમેતત્કથિતં શિવેન પરમાત્મના ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અસ્ય મુદ્રાં પ્રવક્ષ્યામિ યેન સિધ્યંતિ સાધકાઃ ।
હસ્તાભ્યાં સંસ્પૃશેત્પાદૌ દ્વૌ હસ્તૌ યાવમસ્તકમ્ ॥
એષામુદ્રા મહામુદ્રા સર્વકામાર્થસાધિકા ।
કરન્યાસં પુરાકૃત્વા દર્શયેત્તુ વિચક્ષણઃ ॥
પ્. ૧બ્)
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે પ્રથમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યજનં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા વદનુપૂર્વશઃ ।
હૃદયં કર્ણિકા પદ્મં ધર્મજ્ઞાનાદિમેવ ચ ॥
વૈરાગ્યં ચૈવમૈશ્વર્યં હૃદયેપ્રભવાન્ન્યસેત્ ।
કેસરૈ શક્તયો વ્યૂહં હૃદયેન તુ કારયેત્ ॥
આવાહયેત્ તયો દેવં હૃદયેન તુ સાધકઃ ।
સ્થાપનં ચાર્ધયાઘ્નં ચ આચમનીયઞ્ચ મંત્રવિત્ ॥
સ્નપનં પૂજનં ચૈવ હૃદયેન તુ કારયેત્ ।
હૃદયેન તુ સર્વસ્યાદ્યત્કિઞ્ચિદ્વિધિચોદિતમ્ ॥
એકાવરણમેતન્તુ સર્વકામાર્થસાધકમ્ ।
સર્વતન્ત્રેષુ સામાન્યં સર્વજ્ઞાનેષુ સમ્મતમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકેઽર્ચનદ્વિતીયઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ અગ્નિકાર્યવિધિક્રમમ્ ।
ઉલ્લેખનન્તુ ચાસ્ત્રેણ કવચેનાભ્યુક્ષણં સ્મૃતમ્ ॥
શક્તિ ન્યાસં તતો મંત્રી હૃદયેન તુ કારયેત્ ।
હૃદિના શક્તિગર્ભે તુ પ્રક્ષિપેજ્જાતવેદસમ્ ॥
ગર્ભાધાનાદિતઃ કૃત્વા નિષ્કૃતિં ચાપ્ય પશ્ચિમામ્ ।
હૃદયેન તુ તત્વજ્ઞઃ સર્વકર્મ્મણિ કારયેત્ ॥
પશ્ચાત્પદ્મવિદ્યા?નં તુ પ્રાગુક્તં પરિકલ્પયેત્ ।
હોમયેત્તુ શિવં સાઙ્ગં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકેઽગ્નિ કાર્યસ્તૃતીયઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ મણ્ડલં સાર્વકામિકમ્ ।
સૂત્રેણ સુસ્મિતં કૃત્વા ચતુરસ્રં સમંતતઃ ॥
મધ્યે પદ્મં પ્રતિષ્ઠાપ્ય અષ્ટપત્રં સ કર્ણિકમ્ ।
એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા ચતુરષ્ટમથાપિવા ॥
એકાવરણમેતત્તુ સર્વકામાર્થસાધકમ્ ।
પ્. ૨અ)
પશ્ચિમે બાહયેદ્દ્વારં સિદ્ધિકામઃ સમાહિતઃ ॥
આગ્નેયયાં કારયેત્કુણ્ડં હસ્તમાત્રં સમં તતઃ ।
યજ્ઞકર્મ વિધિં કુર્યાત્સુસમં દ્વિહુતાશને ॥
આગ્નેય હૃદયં ન્યસ્ય ઐશાન્યાં ચ શિરો ન્યસેત્ ।
નૈર્-ઋત્યાં તુ શિખાં દઘ્ના દ્વાપર્યા કવચં ન્યસેત્ ॥
અસ્ત્રંદિસાસુ વિન્યસ્ય કર્ણિકાયાં સદાશિવમ્ ।
સંક્ષેપેણ મયાસ્કન્દ વિધાનં પરિકીર્તિતમ્ ॥
અનુક્તં મદ્ ભવેત્ કિઞ્ચિત્ તત્ સર્વં મૂલમાશ્રયેત્ ।
એવં વિધિવિધાનજ્ઞો બુધા કર્મ સમારભેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે ચતુર્થો મણ્ડલઃ પટલઃ ।
અથ દીક્ષ્યં પ્રવક્ષ્યામિ પઞ્ચતત્વૈર્વ્યવસ્થિતામ્ ।
પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ॥
એતે પંચમહાતત્વાયૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ।
સર્વે તત્વાસ્તુ તત્રસ્થા દ્રષ્ટવ્ય દિશિકોત્તમૈઃ ॥
અવિદિત્વાત્વિમાંજ્ઞાત્વા યો દીક્ષાં કર્તુમિચ્છતિ ।
વૃથા પરિશ્રમં તસ્ય નૈવં તત્ફલમાપ્નુયાત્ ॥
નિવૃત્તિ પૃથિવી જ્ઞેયા પ્રતિષ્ઠા આપ ઉચ્યતે ।
વિદ્યા તેજો મયી પ્રોક્તાયાયુઃ શાંતિશ્ચ કીર્તિતા ॥
શાન્ત્યાતીતં પરં વ્યોમં તત્પરં શાન્તમવ્યયમ્ ।
તં વિદિત્વા મહાસેન સ્થાવરાણ્યપિ દીક્ષયેત્ ॥
નિવૃત્તિ હૃદયે નૈવ પ્રતિષ્ટાં ચ શિરેણ તુ ।
વિઘ્ના? તત્વં શિખાયાં તુ શાન્તિર્વૈ કવચેન તુ ॥
શાન્ત્યાતીતં પરંશાન્તં પ્રસાદેન તુ યોં?દયેત્ ।
એકૈકસ્ય શતં જુહુયાચ્છતાન્વૈયં ચ હોમયેત્ ॥
પશ્ચાત્પૂર્ણાહુતિં દઘ્નાત્પ્રસાદેન તુ ષણ્મુખ ।
પ્રાયશ્ચિત્ત વિશુદ્ધ્યર્થમેકૈકાયાહુતિં ક્રમાત્ ॥
અસ્ત્રબીજેન મંત્રજ્ઞો હોમયેચ્ચ પૂર્વસઃ ।
પ્. ૨બ્)
એવં સમાપ્યતે દીક્ષા જનનાદિ વિવર્જિતા ॥
હુતે નૈવ મુચ્યંતે સાધકાજન્મબન્ધનાત્ ।
અપ્રકાસ્યમિદમિષ્ટિં ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ॥
રહસ્યં સર્વતન્ત્રાણામિદં સંસ્કારમુત્તમમ્ ।
એવં સંસ્કારશુદ્ધસ્ય શિવત્વં જાયતે ધ્રુવમ્ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
વિસ્તરં ત્યજ દેવેશ સંક્ષેપાત્કથયસ્વ મે ।
યેન વિજ્ઞાત માત્રેણ પશું મોચયતે ક્ષણાત્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
શૃણુ ષણ્મુખ તત્વેન યેન મોક્ષો ભવેદ્ ધુવમ્ ।
પ્રયોગેણ તુ સૂક્ષ્મેણ યોગ દૃષ્ટેન મંત્રવિત્ ॥
યોગમાર્ગેણ દિવ્યેન પ્રેર્યતે સ તુ શક્તિતાઃ ।
તં વિદિત્વા મહાસેન જીવં વાયુ મયં બુધઃ ॥
વિષુવેન તુ યોગેન વિન્યસેત્ શાશ્વતે પદે ।
યોગં તુ વિષુવં પ્રાપ્ય કોન મુચ્યતે બન્ધનાત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે પઞ્ચમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
નાડી ચક્રમિદં સૂક્ષ્મં પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
નાભેરધસ્તાઘ્નકન્દઃ કુરાસ્તત્રનિર્ગતાઃ ॥
દ્વાસપ્તતિ સહસ્રાણિ નાભિ મધ્યે વ્યવસ્થિતાઃ ।

તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ વ્યાપિતૈ તૈસ્તુ સર્વતઃ ॥
ચક્રવત્સંસ્થિતામર્ધાઃ પ્રધાનાદશનાડયઃ ।
ઇડા ચ પિંગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચ તૃતીયકા ॥
ગાન્ધારી હસ્તિ જિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યમાત્તથા ।
અલંબુષા કુહૂશ્ચૈવ શંખિનીદશમી સ્મૃતા ॥
દશપ્રાણવહા હ્યેતા નાડયઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
પ્રાણોપાનઃ સમાસશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ॥
નાગઃ કૂર્મોથ કૃકરો દેવદત્તો ધનંજયઃ ।
પ્રાણસ્તુ પ્રથમો વાયુર્નવાનામપિ સ પ્રભુઃ ॥
પ્રાણપ્રાણમયઃ પ્રાણો વિસર્ગાત્પૂરણં પ્રતિ ।
પ્. ૩અ)
નિત્યમાપૂરયત્યેય પ્રાણીનામુરતિ સ્થિતઃ ॥
નિશ્વાસો ચ્છ્વાસકાસૈસ્તુ પ્રાણોજીવ સમાશ્રિતઃ ।
પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્તસ્માત્પ્રાણઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
અપાનયત્યપાનસ્તુ આહારમનુજામધઃ ।
શુક્રમૂત્રવહો વાયુરપાનસ્તેન કીર્તિતઃ ॥
સીતં ભક્ષિતમાઘ્રાતં રક્ષપિત્તકફાનિત્વમ્ ।
શમં નયતિ ગાત્રેષુ સમાનો નામમારુતઃ ॥
સ્પંદ યત્યવરં વક્ત્રં નેત્રમાત્રપ્રકોપનમ્ ।
ઉદ્વેજયતિમર્માણિ ઉદાનો નામમારુતઃ ॥
વ્યાનો વિનાશયત્યંગં વ્યાનો વ્યાધિ પ્રકોપનઃ ।
પ્રીતિર્વિનાશઃ કથિતો વાર્દ્ધિક્યં વ્યાનમુચ્યતે ॥
પ્રાણાઘ્નાવાયવઃ પ્રોક્તા નાગાઘ્નાઃ પ્રોચ્યતેધુના ।
ઉદ્ગારે નાગ ઇત્યુક્તઃ કૂર્મ ઉન્મીલને સ્થિતઃ ॥
કૃકરઃ ક્ષુદિતે ચૈવ દેવદત્તો વિજૃમ્ભતે ।
ધનંજયઃ સ્થિતો ઘોષે મૃતસ્યાપિ ન મુઞ્ચતિ ॥
ઇત્યેતદ્વાયુવૃન્દં હૃદિ હ્રદનિહિતં નાડિચક્રે પ્રતિષ્ઠં ।
નિચ્છ્વાસોચ્છ્વસકાસૈઃ શ્વસનસુરમધઃ કંપિતાઘૂર્ણિતૈશ્ચ નિત્યં
નિત્યાલ્પજન્માવ્યસનમતિષુ વા યૌવને બાલ્યભાવાદાક્રાન્તોવાયુરેકો
વિધુનનષરણૈઃ ક્રીડતે સર્વસત્વૈઃ ॥
નાડીચક્રં યથાવસ્થં કથયામિ તવાખિલમ્ ।
દશારં ચક્રમેતં તુ વિભાગો જ્ઞાયતે યથા ॥
તથાતે કથયિષ્યામિ તન્મે નિગદિતઃ શૃણુ ।
ચક્રવદ્ભ્રમતે જીવો દશસ્થાનેષ્વનુક્રમાત્ ॥
સ જીવો જીવ લોકસ્ય નૈવબુધ્યંતિ મોહિતાઃ ।
દશધા ગચ્છતે યેન તેન ચક્રં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
નાડીચક્રમિતિખ્યાતં ય ચ સંકમતે હ્યસૌ ॥
પ્. ૩બ્)
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
સ જીવો જીવલોકસ્ય યથા * *? જિતસ્વનઃ ।
સંશયો મે મહાદેવ પ્રસાદીમ * *? કર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
જીવસ્ય પુરુષાખ્યસ્ય દર્શનં શૃણુ ષણ્મુખ ।
કથયામિ ન સન્દેહ પુત્રસ્નેહાદ્વિશેષતઃ ॥
સંક્રાન્તિવિષુવશ્ચૈવ અહોરાત્રાયનાનિ ચ ।
અધિમાસસૃણં ચૈવ ઊનરાત્રં ધનં તથા ॥
ઊનરાત્રભવેચ્છિક્ત્વા અધિમાસો વિજૃમ્ભિકા ।
ભસ્મં ચ ભવતે કાશો નિશ્વાસોધનમુચ્યતે ॥
દક્ષિણમુત્તરં જ્ઞેયં વામદક્ષિણસંજ્ઞકમ્ ।
મધ્યે તુ વિષુવં પ્રોક્તં મુદદ્વયવિનિઃસૃતમ્ ॥
સંક્રાન્તિપુનરસ્યૈવ સ્વરયાનાત્સ્યાન એવ ચ ।
ઇડા ચૈવ સુષુમ્ના ચ પ્રમા? ચૈવ સમન્વિતા ॥
સુષુમ્ના મધ્યમે હ્યઙ્ગે ઇમા? * * પ્રતિષ્ઠિતા ।
* * દક્ષિણે હ્યઙ્ગે એતત્સ * * * * * તે ॥
?
ઊર્દ્ધ્વપ્રાણોઽહશ્ચૈવ અપાનો રાત્રિરેવ ચ ।
વિભાગાદશયો વેત્તિ સ * વેદ વિદુચ્યતે ॥
પ્રાણાયામં સમાસેષુ કથયામિ તવાધુના ।
* * યીત પ્રણવં સ્વરેણૈકે ન યોગવિત્ ॥
ઉદરં પૂરયિત્વા તુ વાયુના યાવદીક્ષિતમ્ ।
* * * * * * * * * * *
* * * ॥
* * * * * * ણિનિ છ્વાસોછ્વાસવર્જિતઃ ।
સંપૂર્ણકુમ્ભવત્તિષ્ઠેત્ પ્રાણાયામઃ સ કુમ્ભકઃ ॥
યુજ્યતેદ્વાયું? તતોર્દ્ધે તુ નિશ્વાસે * * * * ।
નિશ્વાસયોગયુક્તં વર્દ્ધં વાયું વિરેચયેત્ ॥
રેચકસ્ત્યેયવિખ્યાતઃ પ્રાણસંશયકારકઃ ।
યોસૌ હૃદિ સ્થિતઃ પદ્મ * * * * * * વ્યવસ્થિત ॥
પ્. ૪અ)
* * * સતે પદ્મઃ પૂરકેન તુ પૂરિતઃ ।
ઊર્ધ્વશ્રોતો ભવેત્ પદ્મકુમ્ભકેન તુ રોધિતઃ ॥
રેચકે ન તુ આક્ષિપ્તઃ સઘ્નઃ પ્રાણહરે ભવેત્ ।
* હૃદયપદ્મં તુ જીવ ઊર્દ્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ ॥
રેચિતો ગચ્છતે ઊર્દ્ધ્વં ભિત્વા ગ્રન્થિં ક્ષણેન તુ ।
ભિત્વાકપાલદ્વારં તુ જીવ ઊર્ધ્વ તુ રેચિતઃ ॥
સદાશિવ પદં ગત્વા ન ભૂયો જન્મમાપ્નુયાત્ ।
આયામઃ ક્રિયતે તસ્ય નાન્યસ્ય ચ કદાચન ॥
સ જીવો જીવ લોકસ્ય મયા પ્રોક્તઃ સમાસતઃ ।
સ્વયમુચ્ચરતે યસ્માત્ સ્વ * હાવસ્થિતઃ શિવઃ ॥
તસ્માત્તત્વવિદાનાં તુ તદેવ જપ ઉચ્યતે ।
અયુતેબ્દે સહસ્રૈકં ષટ્શતાનિ તથૈવ ચ ॥
અહોરાત્રેણ યોગિન્દ્રો જપઃ સંખ્યાં કરોતિ સઃ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને દ્વિશતિકે નાડિચક્રસપ્તમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ શાસ્ત્રસદ્ભાવમુત્તમમ્ ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ ગૃહ્ણાતિ ન પુનસ્તનુમ્ ॥
દેહસ્થઃ સકલો જ્ઞેયો નિષ્કલો દેહવર્જિતઃ ।
આપ્તોપદેશ ગમ્યો સૌ સર્વતઃ કિમપિ સ્થિતઃ ॥
હંસહંસેતિ યો બ્રૂયાદ્ધંસો દેવઃ સદાશિવઃ ।
ગુરુવક્ત્રાત્તુ લભ્યેત પ્રત્યક્ષં સર્વતો મુખમ્ ॥
તિલાનાં તુ યથા તૈલં પુષ્પે ગન્ધઃ સમાસૃતઃ ।
પુરુષસ્ય શરીરેસ્મિન્સ બાહ્યાભ્યન્તરે સ્થિતઃ ॥
ઉલ્કાહસ્તો યથા કઽસ્ચિદ્ દ્રવ્યમાલોક્ય તાંત્યજેત્ ।
જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્ય તદા જ્ઞાનં પરિત્યજેત્ ॥
પુષ્પં તુ સકલં વિંઘ્નાદ્ગંધં તસ્યૈવ નિષ્કલમ્ ।
વૃક્ષં તુ સકલં વિન્દ્યાચ્છાયં તૈસ્યૈવ નિષ્કલા ॥
સકલનિષ્કલભાવેન સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ ।
પ્. ૪બ્)
સકલે સકલં વિંઘ્નન્નિષ્કલે નિષ્કલં તથા ॥
ત્રિમાત્રશ્ચ દ્વિમાત્રશ્ચ એકમાત્રસ્તથૈવ ચ ।
અર્દ્ધમાત્રાપરાસૂક્ષ્મા તસ્યાપ્યૂર્દ્ધં પરાપરમ્ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરઃ શિવ એવ ચ ।
પઞ્ચધાપંચ દૈવત્યં સકલં પરિપઠ્યતે ॥
બ્રહ્મણો હૃદયે સ્થાનં કણ્ઠે વિષ્ણુઃ સ્માસતઃ ।
તાલુ મધ્યે સ્થિતો રુદ્રો લલાટસ્થો મહેશ્વરઃ ॥
નાશાગ્રે તુ શિવં વિંઘ્નાત્તસ્યાન્તે તુ પરાપરમ્ ।
પરાત્પરતરં નાસ્તિ ઇતિ શાસ્ત્રસ્વનિશ્ચયઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ।
ગમાગમં કથં તસ્ય કેન વા નીયતે તુ સઃ ।
સંશયો મે મહાદેવ કથયસ્વ યથાર્થતઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
નીયતે શક્તિના જીવસ્તસ્થિત્પ્રાપ્યનિવર્તતે ।
તસ્યાં તં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ષણ્મુખ તત્ત્વતઃ ॥
દેહાતીતં તુ તં વિન્ધ્યાન્નદન્તં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
અન્તસ્થં તદ્વીજાતીયાત્ તત્રસ્થો વ્યાપયેત્ પ્રભુઃ ॥
મલોપ્ય ન્યત્રનિક્ષિપ્તં દૃષ્ટિરન્યત્રપાતિતા ।
તથાપિ યોગીનાં યોગો અવ્યુચ્છિન્નપ્રવર્તતે ॥
એતત્તુ પરમં ગુહ્યમેતત્તુ પરમં પદમ્ ।
એતત્તત્પરમં બ્રહ્મ એતદ્ધિ પરમાક્ષરમ્ ॥
નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિન્નાતઃ પરતરં શિવમ્ ।
નાતઃ પરતરં જ્ઞાનમિત્યાહ ભગવાન્ શિવઃ ॥
શિવજ્ઞાનામૃતં પ્રોક્તં સંક્ષેપાન્ન તુ વિસ્તરાત્ ।
અવાપ્ત દેવદેવેશ પરમાક્ષરનિર્ણયમ્ ॥
એતદ્ધિ શિવ સદ્ભાવં શિવવક્ત્રાદ્વિનિસૃતમ્ ।
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં ગુહ્યં ગૃહિતવ્યં પ્રયત્નતઃ ॥
નાશિષ્યાય પ્રદાતવ્યં ના પુત્રાય કથંચન ।
ગુરુદેવાગ્નિ ભક્તાય શાન્તાય ચ તપસ્વિને ॥
પ્. ૫અ)
શિવામૃતં સમાખ્યાતં સત્યં સત્યં મયા તવ ।
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી વિચરસ્વ યથાસુખમ્ ॥
ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી વા વાનપ્રસ્થોથ ભિક્ષુકઃ ।
યત્ર તત્ર સ્થિતો જ્ઞાની પરમાક્ષરવિત્સદા ॥
વિષયૈર્વિષયાસક્તો યાન્તિ દેહાન્તિકં શિવમ્ ।
જ્ઞાનાદેવાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પાપાસક્તોપિ માનવઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાઘ્નૈઃ પુ * પાપૈર્ન લિપ્યતે ।
ચોદકે *? રથકેશ્ચૈવ મોક્ષકશ્ચ પરઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇત્યેતે ત્રિવિધાજ્ઞેયા આચાર્યાસ્તુ મહીતલે ।
ચોદકો દર્શયેન્માર્ગં બોધકઃ સ્થાનમાદિશેત્ ॥
મોક્ષકસ્તુ પરં સ્થાનં યં ગત્વા ન નિવર્ત્તતે ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકેઽષ્ટમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચઃ ॥
અગ્નિ મધ્યે રવિસ્થાનં રવિમધ્યે તુ ચન્દ્રમા ।
તન્મધ્યે ચાઙ્કુરં દિવ્યં તતઃ સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે ॥
સૃષ્ટિ ન્યાસં ન્યસેત્ તત્ર દ્વિરભ્યાસ પદેરિતમ્ ।
શ્રવન્તં ચિન્તયેત્ તસ્મિન્ ન મૃતં સાધકોત્તમઃ ॥
અગ્નિષોમાત્મકં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
વિપરીતં ચિન્તયેત્ તસ્મિન્ સિદ્ધિકામઃ સમાહિતઃ ॥
સ્વદેહં ચિન્તયેદ્વિશન્દિવ્યરૂપમતૌપમમ્ ।
યસ્ય યત્કર્મમુદ્દિષ્ટં તત્કર્મં ચિન્તયેદ્બુધઃ ॥

યો ભ્યસેત ઇદં ધ્યાનમમૃતં સર્વતોમુખમ્ ।
અચિરેણૈવ કાલેન સ સિદ્ધિફલભાગ્ ભવેત્ ॥
સૃષ્ટિન્યાસમવિજ્ઞાય કથં યુંજન્તિ સાધકાઃ ।
હનતે મુષ્ટિનાકાસં તુષા?ત્કન્દયતે તુ સઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકેઽગ્નિ વ્યો?મિયો નવમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરંપ્રવક્ષ્યામિ પ્રસાદેનોત્થાપ્ય નાદં સતતં જપતે યદિ ।
પ્. ૫બ્)
ષણ્માસાજ્જાયતે સિદ્ધિર્યોગયુક્તો ન સંશયઃ ॥
ગમાગમસ્ય જાપ્યેન સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ।
અણિમાદિગુણૈશ્વર્ય ષડ્ભિર્માસૈ ન સંશયઃ ॥
તત્વયસ્તન્મયો ભૂત્વા ષણ્માસાત્સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં ચૈવ પ્રસાદઃ કથિતો મયા ॥
પ્રસાદં યેન જાનન્તિ ન તે બુધ્યન્તિ શંકરમ્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને દ્વિશતિકે દશમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષામિ પ્રસાદસ્ય તુ લક્ષણમ્ ।
હ્રસ્વોદીર્ઘઃ પ્લુતશ્ચૈવ લક્ષયેન્મન્ત્રવિત્સદા ॥
હ્રસ્વો દહતિ પાપાનિ દીર્ઘો મોક્ષપ્રદો ભવેત્ ।
આપ્યાયને પ્લુતં ચૈવ બિન્દુમૂર્દ્ધ્નિસમન્વિતમ્ ॥
સ્થૂલભેદાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તા વશ્યોચ્ચાટનમારણે ।
પ્લુતેન તુ સદાવસ્યં કુરુતે નાત્ર સંશયઃ ॥
દીર્ઘોચ્ચાટયતે ક્ષિપ્રં ફટ્કારેણ તુ સંયુતઃ ।
આદિરન્તે ચ હ્રસ્વસ્ય ફટ્કારો મારયેદ્ભૃશમ્ ॥
આદિરન્તે ચ હૃદયં પ્રયોગાકર્ષણે સ્મૃતઃ ।
આકર્ષયેદ્ધ્રુવં યુક્તો યોજનાનાં શતૈઃ સ્થિતમ્ ॥
એવમાકર્ષયેત્સાધ્યં નામં વિજ્ઞાયતત્વતઃ ।
સાધકસ્ય ભવેદ્ વહ્વી ન્યૂનાસાધ્યસ્ય કીર્તિતા ॥
એવં વિજ્ઞાયમેધાવી આકર્ષં કુરુતે ધ્રુવમ્ ।
અવિજ્ઞાય ઇદં સમ્યક્ નૈવ સિધ્યન્તિ સાધકાઃ ॥
યાગં કૃત્વા તુ પૂર્વોક્તં મન્ત્રસ્યાર્ઘં પ્રદાપયેત્ ।
અર્ઘં દત્વા તુ મ્રતસ્ય? જપં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
દેવસ્ય દક્ષિણે ભાગે પઞ્ચલક્ષાં સ્થિતો જપેત્ ।
જપાન્તે * * હોમસ્તુ દશસાહસ્રિકો ભવેત્ ॥
એવમાપ્યાયિતો મન્ત્રઃ કર્મયોગ્યો ભવેત્ તનઃ ।
ઉક્તા ચ યે મયાકર્માઃ સિધ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ॥
પ્. ૬અ)
દશલક્ષં જપેઘ્નસ્તુ જનાઃ સ્વસ્થાનવાસિનઃ ।
યશ્યમાયાન્તિ વૈ ક્ષિપ્રસિતિ?શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ॥
લક્ષાન્યં ચ દશાઞ્જ પૂત્વાદશગ્રામનિવાસિનઃ ।
તે જનાવશમાયાન્તિ આત્મના ચ ધનેન ચ ॥
પઞ્ચવિંશતિભિર્લક્ષૈર્વિષયં વશમાનયેત્ ।
ત્રિંશલ્લક્ષં જપેત્ યસ્તુ મણ્ડલિકો વશી ભવેત્ ॥
પઞ્ચત્રિંશતિભિર્લક્ષૈઃ પૃથિવીં વશમાનયેત્ ।
ચત્વારિંશતિભિર્લક્ષૈરીક્ષતે હાટકેશ્વરમ્ ॥
લક્ષાન્યં ચાશનામ્જપ્ત્વા? તુ વિઘ્નાધરસમો ભવેત્ ।
તત્રૈવ મોદતે મન્ત્રી યાવદાહૂતસંપ્લવમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે એકાદશઃ પટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ।
અઘ્નાપિ સંશયો દેવ જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોઃ પ્રભો ।
કથં જ્ઞાયતિતજ્જ્ઞાનં કથં વા જ્ઞેય ઉચ્યતે ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
આધારં પૂર્વવિજ્ઞાય પશ્ચાદ્વ્યે?યન્તુ ષણ્મુખ ।
આધારાધેય વિત્પ્રાજ્ઞઃ સમર્થઃ સર્વકર્મસુ ॥
આધારં મુ?રમિત્યુક્તં માધેયસ્ત્વીશમુચ્યતે ।
ઈશિન્યા ઈશતે યો હિ સોસ્મ ઈશ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
ઈશં વિજ્ઞાયમેધાવી યઃ સ્વયં નદતે સદા ।
પુર્યષ્ટકસમાયુક્તોઽધશ્ચોર્દ્ધ્વં ચ ગચ્છતિ ॥
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસોગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
બુદ્ધિર્મનસ્ત્વહંકારઃ પુર્યષ્ટકમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
યાવદેતૈર્ન મુચ્યંતે કથં મુચ્યન્તિ બન્ધનાત્ ।
શબ્દઃ સ્પર્શ ત્યજે બ્રહ્મે રસં વૈ કેશવે ત્યજેત્ ॥
રૂપગન્ધૌ ત્યજેદ્રુદ્રે બુધ્યહંકારમીશ્વરે ।
મનોબિન્દું શિવે ત્યજ્ય એભિર્મુક્ત શિવો ભવેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે દ્વાદશઃ પટલઃ ॥
પ્. ૬બ્)
કાલચક્રવિધાનં તુ પ્રવક્ષ્યામ્ય તુ પૂર્વશઃ ।
કાલચક્રેતિ વિખ્યાતં યેન કાલં પ્રબુધ્યતિ ॥
ઇડાહોરાત્રાચારેણ ચન્દાંસ્ત્રીણિ? સ જીવતિ ।
દા?વહોરાત્રચારેણ અબ્દ દ્વયં સ જીવતિ ॥
તૃરાય?હોરાત્રચારેણ અબ્દમેકં સ જીવતિ ।
અબ્દમેકં ચ * *? સ્તુ એ * *? કાં તથૈવ ચ ॥
ષણ્માસાજ્જાયતે મૃત્યુરિતિ શાસ્ત્રસ્ય સિદ્ધયઃ? ।
યાગદ્વયસ્ય ચારેણ અહોરાત્રં સ જીવતિ ॥
* * * * * * * મધ્યસ્ય ચ તથા ભવેત્ ।
કાલચક્રં સમાખ્યાતં પુત્રસ્નેહાન્નસંશયઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે ત્રયોદશઃ પટલઃ ॥
તથા? વહતુ? માર્ગૌ? તુ? * * * *?
ભજન્તિતૌ ।
એકાસંયુજ્યતે યોગે દ્વિતીયા દુઃખમાપ્નુયાત્ ॥
સંયોગા યત્સુખં ભદ્રે તત્સુખં કથયસ્વ મે ।
કથયામિ ત્વહં ભદ્રે યત્સુખં સંપ્રવર્તતે ॥
પુનશ્ચાગમનં દૃષ્ટ્વા પરિ * જતિ સોત્સુકા ।
યત્ત્વયા પૂર્વમુદ્દિષ્ટં સાંપ્રત્રં જપ * * *? ॥
અ અસ્ય મેતત્કથિતં * * * * * * સુખમ્ ।
તતઃ સા બ્રુવતે ત્રુકોકિં? ત્વયા સત્યવાદિમિ ॥
ઈદૃશં તાદૃશં ચૈવ સૌપમ્યં? પ્રત્યયં યતઃ ।
લયોગિકં? યત્સુખંસ્યા? ચૈવ * * * * *
? ॥
અન્યથા વદમાનસ્ય પ્રત્યયો નૈવ જાયતે ।
અવ્યુત્પન્નં સુખં યસ્માત્ કથિતું વૈ વશક્યતે? ॥
અચિરેણૈવ કાલેન સંશયં? તત્સુખં તથા ।
યત્ત્વયા કથિતં ભદ્રે તત્તથૈવ ન સંશયઃ ॥
અજ્ઞાન સુખમોહેન યદુક્રં ચા પ્રિયં મયા ।
* * * પ્રિયં ભદ્રે યથા ભજા * * * ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે ચતુર્દશઃ પટલઃ ॥
પ્. ૭અ)
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
પૂર્વદેવ પ્રતિજ્ઞાતં શિવ ભેદોષ્ટધાવિભો ।
કથં સ ભિઘ્નતે દેવ પ્રસાદી ભવશૂલિનઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
સકલં નિષ્કલં શૂન્યં કલાઘ્નં ખમલં કૃતમ્ ।
ક્ષેપણં ક્ષયમન્તસ્થં કણ્ઠોષ્ઠ્યં ચાષ્ટમં સ્મૃતમ્ ॥
પ્રસાદં ષષ્ટસંયુક્તં ષડઙ્ગે ચ સમન્વિતમ્ ।
સકલં સર્વભૂતસ્થં શિવતત્ત્વં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સ્વયં નિષ્ક્રમતે દેવો દેહં ત્યક્ત્વા સમારુતઃ ।
નિષ્કલં તદ્વિજાનીયાત્યદ્વર્ણરહિતઃ શિવઃ ॥
નિચ્છ્વાસોચ્છ્વસનં ભિત્વા સ્થિતં દેહન્તુ કાષ્ઠવત્ ।
શૂન્યં તં તુ વિજાનીયાદ્ હૃદયેન તુ ભાવયેત્ ॥
ચુમ્બાકારેણ વક્ત્રેણ યત્તત્વં ધૂમતે ભુવિ ।
કલાદ્યં તદ્વિજાનીયાદાકાશસ્થં તુ મે શૃણુ ॥
ઊર્દ્ધ્વનાદસ્ય ક્ષીણસ્ય યદં તં પરિકીર્તિતમ્ ।
તત્રસ્થં તુ વિજ્ઞાની પાદાકાશેન અલંકૃતમ્ ॥
વ્યાવૃત્તેન તુ વક્ત્રેણ શ્રુત્વા દેવં જગદ્ગુરૂમ્ ।
દુઃખક્ષપણમિત્યુક્તં તત્ક્ષયાત્ક્ષપણાત્સ્મૃતઃ ॥
આદૌ નાદસ્ય ક્ષીણસ્ય પદન્તં પરિકીર્તિતમ્ ।
અન્તસ્થં તદ્વિજાનીયાદનુચ્ચાર્યં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અષ્ટવર્ગાષ્ટમં કોટિ સપ્તમસ્ય દ્વિતીયકમ્ ।
વર્ગાતીતં ષડં તં ચ સપ્તમે ત્રિચતુર્થકમ્ ॥
આદિમં તુ પુનર્યોજ્યં ષષ્ઠં વૈ પ્રથમસ્ય તુ ।
ખશેખરસમાયુક્તં કણ્ઠોષ્ઠં ચાષ્ટમં સ્મૃતમ્ ॥
એતે ભેદાઃ સમાખ્યાતા અણિમાદિ પ્રસાધને ।
અનુચ્ચાર્યમસંદિગ્ધં મોક્ષમિત્યભિધીયતે ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે પઞ્ચદશઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
પ્. ૭બ્)
કથં વ્યાપી અધશ્ચોર્દ્ધ્વં તિર્યક્ ચૈવ કથં ભવેત્ ।
એતન્મે બ્રૂહીં સદ્ભાવં યથા વદનુ પૂર્વશઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યાવદ્દેહે સ્થિતો જન્તુ માવદ્વ્યાપ્ય વ્યવસ્થિતઃ ।
નિર્ગતો વ્યાપયેત્તિર્યગંતસ્થઃ સર્વતઃ સ્થિતઃ ॥
ત્રિમાર્ગાવસ્થિતો જન્તુઃ સર્વદેહે વ્યવસ્થિતઃ ।
અવિદિત્વા તુ મુચ્યેતપઘ્નપિ તત્સયો ભવેત્ ॥
ત્રિમાર્ગં ત્રિરધિષ્ઠાનં સર્વદેહે વ્યવસ્થિતમ્ ।
યો વેત્યે ચ મિમાં વ્યાપ્તિં સ વ્યાપી તુ ન સંશયઃ ॥
તાવદ્ભ્રમન્તિ સંસારે યાવદ્વ્યાપ્તિં ન વિન્દતિ ।
વિદિત્વા વ્યાપીનં દેવં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
યથા તૃણજલૂકા તુ તૃણાગ્રં યાવદાગતા ।
ઉપરિષ્ઠાન્નિરાલમ્બા તદ્વજ્જિવો વ્યવસ્થિતઃ ॥
ઊર્દ્ધ્વં શૂન્યમધઃ શૂન્યં મધ્યે શૂન્યં નિરામયમ્ ।
ત્રિશૂન્યં યો વિજાનાતિ મુચ્યતે સ ધ્રુવં ગ્રહ ॥
વ્યાપ્તિશ્ચાસ્ય મયા પ્રોક્તા સંક્ષેપાન્ન તુ વિસ્તરાત્ ।
અતઃ પરતરં નાસ્તિ વ્યાપકસ્ય તુ વ્યાપકમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે ષોડશઃ પટલઃ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ અષ્ટધા પ્રત્યયો યથા ।
અનગ્નેર્જ્વલનં ચૈવ વૃક્ષસ્યા લભનં તથા ॥
પાશાનાં સ્તોભનં ચૈવ મહાપાતકનાશનમ્ ।
વિષસંહરણં ચૈવ નિર્જીવીકરણં તથા ॥

જ્વરગ્રહવિનાશં ચ પ્રત્યયોષ્ટવિધઃ સ્મૃતઃ ।
એવં જ્ઞાત્વા વિધિં સમ્યક્ ખ્યાતિઃ સર્વત્ર જાયતે ॥
ઓં હ્રં હ્રૌં હ્રૂં નમઃ ।
અગ્નિશ્રોતે પ્રયોક્તવ્યં પ્રયોયોઽગ્નિં જ્વાલને ॥
સહસ્વોદ્ધોમયુક્તેન જ્વલતે નાત્ર સંશયઃ ।
ઓં હ્રૂં હ્રૌં હ્રૂં નમઃ ॥
અયમપ્યગ્નિશ્રોતેષુ પ્રયોગઃ સંપ્રકીર્તિતઃ ।
શતૈઃ પઞ્ચભિરુદ્ઘાતૈરાલબ્ધો મ્રિયતે ધ્રુવમ્ ॥
પ્. ૮અ)
પુનશ્ચાપ્યાયનં તસ્ય વારુણે સ્યેતસિસ્થિતે ।
ઓં હાં હૌં હીં નમઃ ॥
સ જીવતિ પુનર્વૃક્ષો યથા પૂર્વં તથૈવ સઃ ।
ઓં હ્રીં હ્રૌં હ્રીં નમઃ ॥
(પ્રયોગો વિષુવે કાલે પાશાનાં સ્તોભકારકઃ ।
શતૈઃ પઞ્ચભિરુદ્ઘાતૈઃ પતતે નાત્ર સંશયઃ ॥)
ઓં હ્યં હ્રૌં સ્વં નમઃ ।
ઘટસ્પશેહણે પ્રોક્તં ગુરુત્વં ચૈવ જાયતે ।
* * * * ઇતિ શ્લોકોઽન પટિતવ્યા ॥
ઓં હં હેં સ્થેં નમઃ ॥
તુલા પુરુષપ્રયોગોય સહધાતાયુતસંખ્યયા ॥
ઓં હ્યાં હ્યૌં હ્યીં નમઃ ।
વિષસંહરણે ચૈવ પ્રયોગો વારુણેન તુ ।
ઉદ્ઘાતાષ્ટશતે નૈવ વિષં સંહરતે ધ્રુવમ્ ॥
યથાગ્નિ જ્વલને પ્રોક્તં નિર્વીજીકરણે તથા ।
શતૈઃ પઞ્ચભિરુદ્ઘાતૈર્વિશેષોઽત્રવિધીયતે ॥
ઓં હ્રં હ્રૌં હ્રં નમઃ ॥
ગ્રહાન્નાશયતે ક્ષિપ્રં પ્રયોગો વારુણે સ્થિતમ્ ।
ઉદ્ઘાતાષ્ટશતૈઃ પ્રોક્તં ગ્રહાણાન્નાશને તથા ॥
ઓં હું ફટ્ ॥ ઓં હ્રોં ફટ્ ॥ હું ફટ્ ॥
વારુણેન તુ સ્ત્રોતેન ક્ષિપ્રં નાશયતે જ્વરમ્ ।
ઉદ્ઘાતાષ્ટશતે નૈવ પ્રયોગોજ્વરનાશનઃ ॥
અષ્ટાનાં પ્રત્યયાનાં તુ પ્રયોગો કથિતો મયા ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકે સપ્તદશઃ પટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
પ્રસાદઃ કિંદૃશો જ્ઞેયો વ્યાપ્તિસ્તસ્યૈવ કિંદૃશી ।
પ્રસૂતિઃ કિંદૃશી તસ્ય કથયસ્વ મહેશ્વરઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
પ્રસાદં યેન જાનન્તિ પઞ્ચમંત્રમહાતનુમ્ ।
અષ્ટત્રિંશત્કલૈર્યુક્તં ન સ આચાર્ય ઉચ્યતે ॥
પ્રસાદં સમ્યગજ્ઞાત્વા દીક્ષાં યઃ કુરુતે ગુરુઃ ।
અધસ્તાચ્છિષ્યમાત્માનં નયતે નાત્ર સંશયઃ ॥
પ્. ૮બ્)
પ્રસાદા *? શિખાન્તસ્થો યસ્તુ દીક્ષાં પ્રકુર્વતિ ।
આચાર્યઃ સહશિષ્યૈસ્તુ શિવ સા યુજ્યતાં વ્રજેત્ ॥
દેવદાનવગન્ધર્વાઃ સ યક્ષોરગરાક્ષસઃ ।
સિદ્ધાશ્ચ ઋષયશ્ચૈવ સર્વે પ્રાસાદસંભવાઃ ॥
બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથા રુદ્ર ઈશશ્ચેન્દુઃ પ્રજાપતિઃ ।
બૃહસ્પતિસ્તથાદિત્યઃ શુક્રઃ સ્કન્દો ભૃગુસ્તથા ॥
યે ચાન્યે ગ્રહગણાઃ કેચિત્ સર્વે પ્રાસાદસંભવાઃ ।
એતે ચાન્યે ચ વહવ ઋષયઃ સંશિતઃ વ્રતાઃ ॥
ધ્યાયન્તિ પરમં હંસં પ્રાસાદં નામનામતઃ ।
વિભાગં તસ્ય વક્ષ્યામિ યં જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે ॥
સદ્યં કલાષ્ટકસંયુક્તામકારાક્ષરજં વિદુઃ ।
વિધ? *? કારજં વામમઘોરં તુ મકારજમ્ ॥
બિંદુજં પુરુષં જ્ઞેયમીશાનં તુ શિખાત્મકમ્ ।
એવં મત્રાસ્ત્વયં ચૈતે પ્રાસાદા વા સમુદ્ભવાઃ ॥
શતકોટિસહસ્રાણિ મન્ત્રણામમિતૌજસામ્ ।
પ્રસાદે નૈકેન યષ્ટેન સર્વે યષ્ટા ન સંશયઃ ॥
મારુતાનલશક્રાઘ્ના યે મન્ત્રાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
પ્રસાદાન્તસમુત્પન્ના સર્વે ચામોઘશક્તયઃ ॥
સદ્ય * પૃથિવી જ્ઞેયા વામોહ્યાપઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અઘોરસ્તેજ ઇત્યુક્તો વાયુસ્તત્પુરુષસ્મૃતઃ ॥
આકાશન્તુ ભવેદીશઃ સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ ।
સદ્યો જાતસ્તુ ઋગ્વેદો વામદેવો * *? મૃતઃ ॥
સામવેદો હ્યઘોરસ્તુ તત્પુરુષોઽથર્વ ઉચ્યતે ।
પઞ્ચમં યત્પરં સૂક્ષ્મં વ્યોમવ્યાપી મહેશ્વરમ્ ॥
સદ્યોજાતસ્તુ વૈ બ્રહ્મા વામો વિષ્ણુઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અઘોરો દેવરુદ્રશ્ચ પુરુષશ્ચેશ્વરઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્. ૯અ)
ઈશાનં શિવદૈવત્યમધિદેવાસ્ત્વિમે સ્મૃતાઃ ।
ષષ્ઠન્તુ યત્પરં તત્ત્વમસા દૃશ્યગુણૈસ્થિતમ્ ॥
તસ્ય દેહો ન વક્તવ્યઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણસંભવૈઃ ।
જ્ઞાત્વાપરમનિઃશ્રેણીં પઞ્ચમસ્થાનગામિનીમ્ ॥
જ્ઞાનં જ્ઞાતં સકૃદ્યેન વિસ્મિતે નાન્તરાત્મના ।
તત્કાલ એવ મુક્તોસૌ યાદાજ્ઞાતં હિ તત્પદમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે દ્વિશતિકેઽષ્ટાદશઃ પટલઃ ॥
શુભં ભૂયાત્ ॥
અધ્યુષ્ટ શતિકમ્
પ્. ૧અ)
ઓં નમઃ શિવાય ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
ભગવન્દેવ દેવેશ લોકનાથ જગત્પતે ।
મન્ત્રં તન્ત્રં ત્વયા પ્રોક્તં વિસ્તરં વસ્તુ સાધનમ્ ॥
અલ્પાયુષા સ્ત્વિમે મર્ત્યા અલ્પવીર્યપરાક્રમાઃ ।
અલ્પસત્વાલ્પવિત્તાશ્ચ લોભમોહસમન્વિતાઃ ॥
અલ્પગ્રન્થં મહાર્થં ચ પદાર્થાનેક સંકુલમ્ ।
વક્તુમર્હસિ દેવેશાઽનુગ્રહાર્થં પ્રભો મમ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ શાસ્ત્રં પરમદુર્લભમ્ ।
નામ્ના તુ વાતુલે તન્ત્રે કાલાખ્યમિતિ સંજ્ઞકમ્ ॥
સર્વતઃ સારમાદાય દધ્નોઘૃતમિવોદ્ધૃતમ્ ।
મધુવચ્ચ યથા પુષ્પાત્સારાત્સારમિદં શુભં ॥
નાદાખ્યં યત્પરં બીજં સર્વભૂતે વ્યવસ્થિતમ્ ।
મુક્તિદં પરમં દિવ્યં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ॥
તં વિદિત્વા મહાસેન દેશિકઃ પાશહા ભવેત્ ।
આગોપાલાંગાના બાલામ્લેચ્છાઃ પ્રાકૃતભાષિણઃ ॥
અન્તર્જલગતાં સત્વાસ્તેપિ નિત્યં બ્રુવન્તિતમ્ ।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં જ્ઞાત્વા કર્મ કુર્યાદ્યથેપ્સિતમ્ ॥
(ન સ નિપ્યતિ પાપેન સ્ફટિકં પાંશુભિર્યથા ઇતિ પુસ્તકાન્તરોધિકા
પાઠ)?
સ્થૂલં શબ્દમિતિ પ્રોક્તં સૂક્ષ્મં ચિન્તા મયં ભવેત્ ।
ચિન્તયા રહિતં યચ્ચ તત્પરં પરિકીર્તિતમ્ ॥
એવં જ્ઞાત્વા તુ મન્ત્રજ્ઞઃ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ।
સાન્તં સર્વગતં શૂન્યં માત્રૈર્દ્વાદશભિઃ સ્થિતમ્ ॥
અક્ષરાન્તરિતં કૃત્વા સ ષડઙ્ગં શિવો ભવેત્ ।
(પ્રથમં હૃદયં ન્યસ્ય નેત્રં તુ પઞ્ચમં વિદ્યાત્ ।)
હ્રસ્વા બ્રહ્માસમાખ્યાતા દીર્ઘાહ્યંગાષડાનન ॥
સાનુસ્વારં ભવેન્નેત્રં સર્વેષાં ચોપરિસ્થિતમ્ ।
સ વિસર્ગં ભવેદસ્ત્રમનુસ્વાર વિવર્જિતમ્ ॥
ષષ્ઠં ત્રયોદશાન્તં ચ પઞ્ચમે વિનિયોજયેત્ ।
શિવં તં તુ વિજાનીયાન્મન્ત્રમૂર્તિ સદાશિવમ્ ॥
ષષ્ઠસ્ય *? દ્વિતીયં તુ ચતુર્થાદ્યેનસંયુતમ્ ।
દ્વિતીયે પંચમે ચૈવ આદિમં યોજયેત્પુનઃ ॥
પ્. ૧બ્)
સર્વવિઘ્નં શિવાસ્ત્રેણ શિખયામુક્તિદઃ સ્મૃતઃ ।
એતત્પાશુપતં દિવ્યં સર્વપાશનિકૃન્તનમ્ ॥
પઞ્ચબ્રહ્મશિવં સાઙ્ગં નેત્રં પાશુપતં ચ યત્ ।
સમાસાત્કથિતં સર્વં મન્ત્રોદ્ધારમિદં શુભમ્ ॥
અસ્ય મુદ્રાં પ્રવક્ષ્યામિ સાધકાનાં હિતાય વૈ ।
હસ્તાભ્યાં સંસ્પૃશેત્પાદૌ દ્વૌહસ્તૌ યાવત્મસ્તકમ્ ॥
એષામુદ્રા મહામુદ્રા સર્વકામાર્થસાધિકા ।
કરન્યાસં પુરાકૃત્વા મુદ્રાબન્ધં તુ કારયેત્ ॥
નલિકે હસ્ત પૃષ્ટૌ તુ અસ્ત્ર બીજેન શોધયેત્ ।
કનિષ્ઠામાદિતઃ કૃત્વા અઙ્ગુષ્ટં ચાપ્ય પશ્ચિમમ્ ॥
યથા બ્રહ્મા તથા હ્યૈઙ્ગા વિન્યસે તત્પ્રયત્નતઃ(ચાનુપૂર્વશઃ પા

મન્ત્રોદ્ધારા) ।
પ્રસાદં વિન્યસેત્પશ્ચાદ્વ્યાપિનં સર્વતોમુખમ્ ॥
કરન્યાસમિદં વત્સ અસ્મિન્તન્ત્રેન સંશયઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ઠશતે પ્રથમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અન્તઃકરણ વિન્યાસં સંભૂતશુદ્ધિં તથૈવ ચ ।
ભૂતશુદ્ધિં પુરાકૃત્વા પશ્ચાન્તં કરણં કુરુ ॥
હૃદ્બીજં પાર્થિવે યુક્તં પાર્થિવોધારયેત્સદા ।
શિરો સ્વાપ્ને? શિખાતેજ કવચં વાયુના સહ ॥
અસ્ત્રં તુ શિવસંયુક્તં હ્યાકાશીં ધારયેત્સદા ।
ફડન્તેન પટલં ભિત્વા ભિત્વા ચોર્દ્ધ્વં વિશેષતઃ ॥
દીક્ષાકાલે યથા વક્ષ્યે તત્પ્રયોગં સમાચરેત્ ।
પશ્ચોદ્ધાતાય તત્પ્રશ્વ * શ્વદ્વયમેકતઃ ॥?
શૂન્યં સર્વનિરાલમ્બં વિજ્ઞાનં કેવલં સ્થિતમ્ ।
પ્રકૃયાન્તસ્થમમૃતં સ્રવન્તં ચિન્તયેત્તતઃ ॥?
ઓમિત્યનેન કમલં યોગપીઠં તથા ભવેત્ ।
સૂર્યમણ્ડલસંકાશમકારં હ્યાત્મસમ્ભવમ્ ॥
વિઘ્નાતત્વમુકારન્તુ શિવ તત્વં મકારજમ્ ।
(હૂં ફડન્તેન પટલં ભિત્વા પૂર્વવિશેષત. ઇત્યેક પુસ્તકે પાઠઃ ।
બોત્તોમ્ ઓf પગે)
પ્. ૨અ)
પુર્યષ્ટકન્તુ તન્માત્રં તુર્યાતીતં સદાશિવમ્ ।
ચિન્તયેત્ પરમં ધામ સુષુમ્ણાભિન્નમસ્તકમ્ ॥
તેન પ્લાવિતમાત્માનં માપૂર્યન્તં વિચિન્તયેત્ ।
ઇદં યો ભ્યસતે નિત્યં સમાધિં મૃત્યુનાશિનીમ્ ॥
ન તસ્ય જાયતે મૃત્યુરિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ।
પશ્ચાદાચાર્ય સાધકાનાં મૂર્ત્તેસ્તુ ગ્રહણં ભવેત્ ॥
ઈશાનાઘ્નાસ્તુ સઘ્નાન્તા મૂર્ધ્નિમારભ્યવિન્યસેત્ ।
નેત્રં દત્વા તુ આવાહ્ય દેવદેવં સદાશિવમ્ ॥
સર્વજ્ઞત્વ તયોન્માનં ચિન્તયેત વિચક્ષણઃ ।
હૃદયં ચ શિરશ્ચૈવ શિખા કવચમેવ ચ ॥
અસ્ત્રં ચૈવ તુ મન્ત્રજ્ઞો યથા સ્થાનં નિયોજયેત્ ।
હૃદયૈર્વા વિધાનં તુ નાભૌ હોમપ્રકલ્પયેત્ ॥
લલાટે ચેશ્વરં ધ્યાયેદ્વરદં સર્વતોમુખમ્ ।
યથર્ચને તથા હ્યગ્નૌ ધ્યાને ચૈવ તથૈવ હિ ॥
યથા દેવે તથા દેહે અગ્નૌ હોમે તથૈવ ચ ।
અન્તઃકરણમિદં જ્ઞાત્વા પશ્ચાદ્બાહ્યં તુ ષણ્મુખ ॥
સ બાહ્યાભ્યન્તરં કૃત્વા પશ્ચાઘ્નજનમારભેત્ ।
ઇતિ કાલજ્ઞાને વાતુલે તન્ત્રેઽધ્યુષ્ટશતે દ્વિતીયઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ સ્નાનં પાપહરંપરમ્ ।
સકૃજ્જરો ન ચાસ્ત્રેણ મૃદં ગૃહ્યવિચક્ષણઃ ॥
મલસ્નાનં પુરાકૃત્વા સ કૃજ્જપ્ત્વા તુ સંહિતામ્ ।
તામેવ મૃત્તિકાં વત્સ અભિમન્ત્ર્ય સકૃત્સકૃત્ ॥
ભાગત્રયં તતઃ કૃત્વા એકં ચાસ્ત્રેણ ભાલયેત્ ।
દ્વિતીયં પઞ્ચભિર્બ્રહ્મૈઃ શિવજપ્તં તૃતીયકમ્ ॥
અસ્ત્ર જપ્તેન ભાગેન દિશાબન્ધન્તુ કારયેત્ ।
શિવજપ્તેન તીર્થં તુ બ્રહ્મ જપ્તેન ચાત્મનિ ॥
ગુંડયિત્વા તતઃ સ્નાયાત્ શિવ તીર્થસ્ય મધ્યતઃ ।
પ્. ૨બ્)
(યથા દેવે તથા દેહે ચિન્તયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
કૃત્વાન્તઃ કરણં હ્યેતત્પશ્ચાદ્બાહ્યન્તુ ષણ્મુખ ॥ પાઠાન્તરમ્ । ટોપ્ ઓf
પગે)
ચક્રવત્યુપચારેણ સુગન્ધામલકાદિભિઃ ॥
ઉપસ્પૃશ્ય વિધાનેન સન્ધ્યાં વન્દેદનુક્રમાત્ ।
મન્ત્રૈઃ સર્વૈઃ સકૃદ્વત્સ ઉપસ્થાનન્તુ કારયેત્ ॥
અભિષેકં પુરાકૃત્વા પશ્ચાત્સન્ધ્યાં સમાચરેત્ ।
અસ્ત્રંતિ યોજયેદ્દેહે ક્ષિપેદ્બાહ્યે વિચક્ષણઃ ॥
શરીરં શોષયેદ્વત્સ(ધયેત્તસઃ) તે નાત્મનિ નિયોજયેત્ ।
વિઘ્નેષુ પાશજાલેષુ સદાયોજ્યં વિચક્ષણૈઃ ॥
હૃદયેન તતો વિદ્વાન્ પિતૃદેવાંશ્ચ તર્પયેત્ ।
સંહારં તસ્ય તીર્થસ્ય પ્રસાદેન તુ ષણ્મુખ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે તૃતીયઃ પટલઃ
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
ભસ્મસ્થાનં પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપેણ તુ ષણ્મુખ ।
સર્વમન્ત્રૈઃ સકૃદ્વત્સ અભિમન્ત્ર્ય યથાક્રમમ્ ॥
મલસ્નાનં પુરાકૃત્વા અસ્ત્રબીજેન ષણ્મુખઃ ।
વિધિસ્નાનં તતઃ પશ્ચાન્મૂર્દ્ધ્નિમારભ્ય વિન્યસેત્ ॥
ઈશાનેન્યેદ્ધૂલ્ય શિરોંમુખં ચક્રેણમન્ત્રવિત્ ।
હૃદયાઙ્ગં અઘોરેણ ગુહ્યં વૈ ગુહ્યકેન તુ ॥
સર્વાઙ્ગઞ્ચૈવ સંઘેન અભિષેકન્તુ પઞ્ચભિઃ ।
ઉપરિષ્ઠાદ્યેનાદેન પશ્ચાત્કુર્વીત ષણ્મુખ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે વાતુલે તન્ત્રેઽધ્યુષ્ટશતે ચતુર્થઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યજનં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
બીજાઙ્કુરં પુરા * * ત્યા પશ્ચાદનન્તમાસનમ્ ॥
અન્તે ચાનન્તિકં કુર્યાત્ક્રમેણ ષડાનન ।
હૃદયં કર્ણિકા પદ્મં ધર્મજ્ઞાનાદિમેવ ચ ॥
વૈરાગ્યં નૈવ ઐશ્વર્યં હૃદયં પ્રભવા ન્યસેત્ ।
કેસરૈઃ શક્તયો વ્યૂહં હૃદયેન તુ કારયેત્ ॥
આવાહયેત્ તતો દેવં હૃદયેન તુ ષણ્મુખઃ ।
પ્. ૩અ)
(શિવાદિ સર્વમન્ત્રૈશ્ચ હોમયેચ્ચાનુ પૂર્વશઃ । તોપ્ ઓf પગે)
સ્થાપનં ચાર્ઘ પાદ્યં ચ આચમનીયં ચ મંત્રવિત્ ॥
સ્નપનં પૂજનં ચૈવ હૃદયેન તુ કારયેત્ ।
ઉક્તાનુક્તં ચ યત્કિઞ્ચિત્તત્સર્વ હૃદયેન તુ ॥
એકાવરણમેતદ્ધિ સર્વકામાર્થસાધનમ્ ।
સર્વમંત્રેષુ સામાન્યં સર્વજ્ઞાનેષુ ચોત્તમમ્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને વાતુલે તન્ત્રેઽધ્યુષ્ટશતે પઞ્ચમઃ પટલઃ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષામિ અગ્નિકાર્યવિધિક્રમમ્ ।
અસ્ત્રેણોત્ હ્યે?ખનં કુર્યાત્ કવચેનાભ્યુક્ષણં તથા ॥
શક્તિ ન્યાસં તતો મન્ત્રી હૃદયેન તુ કારયેત્ ।
હૃદિ વૈ શક્તિ ગર્ભં તુ પ્રક્ષિપેજ્જાતવેદસમ્ ॥
ગર્ભાધાનાદિકં કૃત્વા નિકૃતિં ચાપ્ય પશ્ચિમામ્ ।
હૃદયેન તુ મન્ત્રજ્ઞઃ સર્વકર્માણિ કારયેત્ ॥
પશ્ચાત્પદ્મવિધાનં તુ પ્રાગુક્તં પરિકલ્પયેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે ષષ્ઠઃ પટલઃ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ મણ્ડલં સાર્વકામિકમ્ ।
ભૂમેઃ સંસોધનં કૃત્વા શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ॥
અધિવાસનં તતઃ કુર્યાન્નક્ષત્રે શકુનાન્વિતે ।
આલિખેન્મણ્ડલં પ્રાજ્ઞઃ સર્વસિદ્ધિપ્રદં શુભમ્ ॥
સૂત્રેણ સુમિતં કૃત્વા ચતુરસ્ત્રં સમંતતઃ ।
મધ્યે પદ્મં પ્રતિષ્ઠાપ્ય અષ્ટપત્રં સ કર્ણિકમ્ ॥
એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા ચતુરષ્ટમથાપિ વા ।
લિખેદાવરણં ત્રીણિ સ્વતન્ત્રં વિહિતાંગુહ ॥
પશ્ચિમે વાહ્યેદ્વારમાચાર્ય સુસમાહિતઃ ।
આગ્નેયાં કારયેત્કુણ્ડં હસ્તમાત્રં પ્રમાણતઃ ॥
યજ્ઞકર્મવિધિં કુર્યાત્ સુસમિદ્ધે હુતાસને ।
પૂર્વાદારભ્ય વક્ત્રાદીન્ વિન્યસેચ્ચાનુ પૂર્વશઃ ॥
પવિત્રાણિપુરાન્યસ્ય શિવાઙ્ગાનિ ન્યસેત્તતઃ ।
આગ્નેયાં હૃદયં ન્યસ્ય ઈશાન્યાં શિરો ન્યસેત્ ॥
(વર્તુલઞ્ચતુરસ્રકશ્ચન્દ્ર મેખલશોભિતમ્ ।
સર્વકામપ્રવદિષ્ટાં હુન્તાગ્નેયાં? સ લક્ષણમ્ ॥
યજ્ઞાઙ્ગાનિ સમાધાય કુર્યાદ્ભૂમ્યાધિપાસનમ્ । બોત્તોમ્ ઓf પગે)
પ્. ૩બ્)
(સંક્ષેપેણ મયાસ્કન્દ વિધાનં પરિકીર્તિતમ્ ।
અનુક્તં યદ્ ભવેત્ કિઞ્ચિત્ તત્ સર્વં હૃદયેન તુ ॥
એવં વિધિ વિધાનજ્ઞો બુધ્વાકર્મસમારભેત્ ॥ તોપ્ ઓf પગે)
નૈ-ઋત્યાં તુ શિખાં દઘ્નાદ્વાયવ્યાં કવચં ન્યસેત્ ।
અસ્ત્રં દિશાસુવિન્યસ્ય કર્ણિકાયાં સદાશિવમ્ ॥
ગર્ભ ન્યાસે વિધિર્હ્યેષ દ્વિતીયાવરણં શૃણુ ।
પૂર્વાદારભ્ય વિધિના લોકપાલાંશ્ચ પૂજયેત્ ॥
તૃતીયે લોકપાલાસ્ત્રાં અસ્ત્રેણૈકેન પૂજયેત્ ।
ઇતિ કાલોત્તરે વાતુલે તન્ત્રેઽધ્યુષ્ટશતે સપ્તમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અથ દીક્ષાં પ્રવક્ષામિ પઞ્ચતત્વૈર્વ્યવસ્થિતામ્ ।
પૃથિવ્યા પરન્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ॥
એતે પઞ્ચ મહાતત્વાયૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ।
સર્વતત્વાસ્તુ તત્રસ્યાદ્રષ્ટવ્યા સાધકોત્તમૈઃ ॥
નાધ્નાઃ સન્ધાનયોગેન સંયોજ્યાંહુતિભિઃ ક્રમાત્ ।
બ્રહ્માણ્ડં તુ નિવૃત્યા વૈ શત રુદ્રા વ્યવસ્થિતાઃ ॥
પ્રતિષ્ઠાયાં તદૂર્દ્ધંત યાવદ વ્યક્તગોચરમ્ ।
(કવચં તુ પ્રતિષ્ઠાયાં યાવદ વ્યક્ત ગોચરમ્ બાહ્ય લક્ષ । રિઘ્ત્ ઓf
પગે)
તતો વિઘ્નાનિ યુઞ્જીત યાવદ્વિઘ્નેશ્વરાન્તિકમ્ ॥
શાન્ત્યાતદૂર્ધ્વમધ્વાનં શાન્ત્યાતીતં શિવં યજેત્ ।
તદા પ્રાપ્ય શિવં ભૂય ન પુનર્જન્મનાં વ્રજેત્ ॥
અવિદિત્વા ઇમાંસ્તત્વાન્ યો દીક્ષાં કર્તુમિચ્છતિ ।
વૃથાપરિશ્રમં તસ્ય નૈવ તત્ફલમાપ્નુયાત્ ॥
નિવૃત્તિઃ પૃથિવી જ્ઞેયા પ્રતિષ્ઠા ચાપ ઉચ્યતે ।
વિઘ્ના તેજો મયી પ્રોક્તા વાયુઃ શાન્તિશ્ચ કીર્તિતા ॥

શાન્ત્યાતીતં ભવેદ્ વ્યોમ તત્પરં શાન્તમવ્યમ્ ।
તં વિદિત્વા મહાસેન સ્વયં ચાન્યપિ દીક્ષયેત્ ॥
નિવૃત્તિં હૃદયે નૈવ પ્રતિષ્ઠાં વૈ શિરેણ તુ ।
વિઘ્ના ચૈવ શિખાયાં તુ શાન્તિં વૈ કવચેન તુ ॥
શાન્ત્યાતીતં પરં વ્યોમ પ્રસાદેન તુ હોમયેત્ ।
એકૈકસ્ય શતં જુહુયાત્ શતં વૈ પઞ્ચ હોમયેત્ ॥
પ્. ૪અ)
પશ્ચાત્પૂર્ણાહુતિં દઘ્નાત્પ્રાસાદેન તુ ષણ્મુખ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુધ્યર્થમેકૈકાષ્ટાહુતિં ક્રમાત્ ॥
અસ્ત્ર બીજેન મન્ત્રજ્ઞો હોમયેજ્જ્ઞાતુ પૂર્વશઃ ।
એવં સમાપ્યતે દીક્ષા જનનાદિ વિસર્જિતા ॥
હુતે નૈવ તુ મુચ્યન્તે સાધકાજન્મબન્ધનાત્ ।
અપ્રકાશ્યામિમામિષ્ટિં ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ॥
રહસ્યં સર્વતન્ત્રાણામિદં સંસ્કારમુત્તમમ્ ।
એવં સંસ્કારશુદ્ધસ્ય શિવત્વં જાયતે ધ્રુવમ્ ॥
કાર્તિકે ઉવાચ ॥
(સ્કન્દ ઉવાચ ॥
સકલો હ્યેતદુદ્દિષ્ટં પૂર્ણાહુત્વા તુ નિષ્કલમ્ ।
એવં સંયોજિતસ્તસ્મિન્પ્રાસાદેન મહેશ્વર ॥ ઇત્યેક પુસ્તકેઽધિકઃ પાઠઃ ॥
ટોપ્ ઓf પગે)
યોનિ ન્યાસાદિતઃ કૃત્વા ઉદ્ધારં ચાપ્ય પશ્ચિમમ્ ।
સોધનાનુ ક્રમં દેવ કથયસ્વ યથાવિધિ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
દશસપ્ત ચ યે પ્રોક્તા પૃષ્ટાસ્તે વૈ ત્વયા ગુહ ।
યસ્ય યદ્વિહિતં બીજં કથયામ્યનુ પૂર્વશઃ ॥
યોનિબીજં તુ હૃદયં કલ્પપીત યથાક્રમમ્ ।
અર્ચનં પ્રોક્ષણં ચૈવ તાડનં ચ તથૈવ હિ ॥
સંહારં ચૈવ સંયોગં નિક્ષેપં હિ તથૈવ ચ ।
અર્ચનં ચ પુનઃ કુર્યાદ્ગર્ભધારણમેવ ચ ॥
જનનં ચાધિકારં ચ ભોગશ્ચૈવ લયતથા ।
સ્વતત્વે શતમાહુત્યા હૃદયેન તુ ષણ્મુખ ॥
પાશદ્ભેદં તથાસ્ત્રેણ પૂર્ણાહુત્યા ચ પૂર્વવત્ ।
હૃદયેન તતોદ્વારં કર્તવ્યં ચાનુપૂર્વશઃ ॥
અકારાદિ ઋકારાન્તં નપુંસકવિવર્જિતાઃ ।
આત્મતત્વ સ્વરાશ્ચૈતે પઞ્ચયુગ્માઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
શોધનીયાઃ પુરાવત્સ ભૂતાદિભિરનુજ્ઞયા ।
ભૂતાભાવાસ્તથા તત્વા ગન્ધાદિશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥
ગન્ધોરસસ્તથા રૂપસ્પર્શઃ શબ્દશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
તન્માત્ર સંસ્થિતાશ્ચૈતે હોમયેચ્ચાનુપૂર્વશઃ ॥
ગન્ધભૂતાનિ હોતવ્યં રસો ભાવાત્ષડાનન ।
પ્. ૪બ્)
તેજસ્તત્વા સમાખ્યાતાઃ સ્પર્શબીજાનિ હોમયેત્ ॥
શબ્દે શબ્દસ્તુ સંયોજ્ય હૃદિના સંપુટીકૃતા ।
ઉદ્ધારે પ્રોક્ષણે ચૈવ તાડને ચ તથૈવ હિ ॥
હુંફટ્કારસમાયુક્તં કર્તવ્યં ચાનુ પૂર્વશઃ (સંહારં તુ
તથાપરમ્ પાઠાન્તરમ્) ।
સંહારં ચૈવ તત્વાનાં કર્તવ્યં તુ યથાક્રમમ્ ॥
તત્વે તત્વે ત્વિદં કર્મ એષ એવ વિધિક્રમમ્ ।
યસ્ય યદ્બીજં વિહિતં તસ્ય એવ વિધિક્રમમ્ ॥
એભિઃ સંસોધિતૈર્વત્સ વિધિમાપ્નોતિ પુષ્કલમ્ ।
અન્યથા નૈવ મુચ્યન્તે વિધિહીનાઃ ષડાનન ॥
પૂર્ણાહુતિ પ્રદાનન્તુ કર્તવ્યં ધારણાયુતમ્ ।
અમૃતં યત્પરં વત્સ સ્રવન્તં મનસા સ્મરેત્ ॥
(તેનાપ્યાયન્તિતે સર્વે દેવા હ્યગ્નિઃ મુખં ગતાઃ ।
ભવન્તિ શિવદાઃ સર્વે શિવયજ્ઞસ્ય યોજનાઃ ॥ ટોપ્ ઓf પગે)
દીક્ષા પ્રકરણે હ્યેષા યોજ્યા સર્વત્ર સર્વદા ।
લિઙ્ગોદ્ધારવિધાને તુ સર્વસંસ્કારકર્મસુ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
પશોર્યહં તથા મોક્ષં યત્ત્વયોક્તં પુરામમ ।
પાશા મે ભ્યન્તરા બાહ્યાઃ કસ્મિન્ સ્થાને વ્યવસ્થિતાઃ ॥
કસ્મિન્ સ્થાને ચ તં દ્વેઘ્નાં સઘ્નોત્કાન્તિશ્ચ કીદૃશી ।
પશવઃ કે ચ નિર્દેશં કથયસ્વ મહેશ્વર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
આદિમસ્ય દ્વિતીયેન ગૃહ્ય * * *? ચાત્મનિ ।
મુષ્ટિના યાવત્તત્સ્થાનં નીયતે તુ વિચક્ષણઃ ॥
વિષુવેન તુ * * * હર્મદ્યં સ શિવાનિકં ।
એકત્ર સમતાં યાન્તિં અન્યથા ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥
* *? તે તુ *? ત્તવ્યાઃ શિવાસ્ત્રેણ તુ સંયુતાઃ ।
તદાસ્ય યોજ્યતાં યાન્તિ સમયેત્પરિવર્જિતાઃ ॥
અનિર્દેશ્યમસંજ્ઞં ચ (અસંદિગ્ધમિતિ પુસ્તકાન્તરે પાઠઃ)
યત્કૃતં તદ્વૃથા ભવેત્ ।
સમુદ્દિશ્ય કૃતં કર્મ મોક્ષદં નૈવ સંશયઃ ॥
યથા કામં સમુદ્દિશ્ય કૌતુકાઘ્નાનિ કુર્વતે ।
પ્. ૫અ)
તથાફલાનિતદ્ભુઙ્ક્તે અનિર્દિષ્ટન્તુ મોક્ષદમ્ ॥
સૂર્યસ્ય ગ્રહણે વત્સ વિષુવેન તુ સંયુતમ્ ।
આયામાંતે યદાછિન્નં તદા ચોત્ક્રામયેત્ ધ્રુવમ્ ॥
અનેન ગ્રન્થિતાઃ પાશાઃ સૂત્રે મણિ ગણા ઇવ ।
હૃસધ્યાઘ્નાવત્તત્પદ્મં મનસ્તં તુ સુતાનિતમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા છેદનં કુર્યાન્મનોવૃત્યા મનશ્છિનેત્ ।
મનસા તુ મનશ્છિન્નં જીવઃ કેવલતાં વ્રજેત્ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
વિસ્તરં ત્યજ દેવેશ સંક્ષેપં કથયસ્વમે ।
યેન વિજ્ઞાનમાત્રેણ પશું મોચયતે ક્ષણાત્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ ષણ્મુખ તત્વેન યેન મોક્ષે ધ્રુવં ભવેત્ ।
પ્રયોગેણ તુ સૂક્ષ્મેણ યોગદૃષ્ટેન મન્ત્રવિત્ ॥
દિવ્યેન યોગમાર્ગેણ પ્રેર્યતે મન્ત્રશક્તિના ।
તં વિદિત્વા મહાસેન જીવં વાયુમયંબુધ ॥
વિષુવેન તુ યોગેન વિન્યસેચ્છાશ્વતં પદં ।
યોગં તુ વિષુવં પ્રાપ્ય કોન મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥
પૃથિવ્યાઘ્નન્તુ નાઘ્ના વૈ શબ્દાદિ ગુણવાયુભિઃ ।
મન્વાધિ દેવતાત્મા ચ જ્ઞાત્વામુચ્યતિ મોચકઃ ॥
નાડી વિવરસંબદ્ધાદૂર્ધનાસો હ્યધોમુખાઃ ।
ગ્રન્થિ દ્વય યુતાઃ સર્વે હુંફડદ્વારાન્તરેન્વિતાઃ ॥
તતશ્ચોર્દ્ધં ત્વમાયાન્તિ મન્ત્રનાદ પદેરિતા ।
દીક્ષાકાલે તુ સંયોજ્ય ઉઘ્યાતૈઃ પૂર્વવદ્બુધઃ ॥
ક્ષ્માઘ્નાલોક્યમનસા સ બાહ્યાભ્યંતરં ગ્રહ ।
તત્વે તત્વે તુ કર્તવ્યા વિયુક્તાનિ રહંકૃતાઃ ॥
બ્રહ્માધ્નાં શ્રાવયેદ્વત્સ ન પુનર્જન્મતાં વ્રજેત્ ।
ચેતા ચેતોદ્ દ્વિરભ્યસ્ય મન્ત્રવાદપદેરિતમ્ ॥
દીક્ષા કાલે તુ સંયોજ્ય આયામે ભાસ્કરસ્ય તુ ।
સર્વમાર્ગાશ્રિતં જીવં નાશાગ્રે દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ॥
તાડયિત્વા પુરાવત્સ ગ્રહણં પૂર્વદ્ ભવેત્ ।
પ્. ૫બ્)
(ભિત્વાગત્વાં ન્યસેજ્જ્યોતિં તત્વં તત્વેન શોધયેત્ । ઇત્યેક પુસ્તકે
પાઠઃ । ટોપ્ ઓf પગે)
ભિત્વાગત્વાં ન્યસેઘ્નોનિં તત્વં તત્વે તુ સન્ધયેત્ ॥
શક્તિનાસં પુટીકૃત્ય વૌષડન્તેન નિક્ષિપેત્ ॥
ઇતિ કાલાખ્યપ્રકરણે વાતુલે તન્ત્રેઽધ્યુષ્ટશતેઽષ્ટમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અભિષેકં પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપાન્ન તુ વિસ્તરાત્ ।
હિતાય સાધકેંદ્રાણાં શિવવક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતમ્ ॥
મૃન્મયં કલશં હ્યેક ચન્દનેન વિલેપિતમ્ ।
બ્રહ્મપત્રપુટે નાથ પદ્મપત્રેણ વા ભવેત્ ॥
સર્વૌષધિ યુતં કૃત્વા સર્વગન્ધીપશોભિતમ્ ।
સર્વરત્નં મયં કુમ્ભ સર્વરત્નોપશોભિતમ્ ॥
શતમષ્ટોત્તરં જપ્ત્વા નિનાદં સર્વતો મુખમ્ ।
યાગ કૃત્વા તુ પૂર્વોક્તમભિષેકં સમાચરેત્ ॥
શુભે નક્ષત્ર દિવસે મુહૂર્તે શકુનાન્વિતે ।
વહુમઙ્ગલઘોષૈશ્ચ શંખવાદિ અનિઃશ્વનૈઃ ॥
બ્રહ્મઘોષૈશ્ચ વિવિધૈર્નૃત્યગેય સમન્વિતૈઃ ।
અનુજ્ઞાતોભિષિક્તશ્ચ આચાર્યપાશહા ભવેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે નવમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
નાડી ચક્રમિદં સૂક્ષ્મં પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
નાભેરધસ્તાપ્ર?ત્કન્દમંકુરાસ્તવનિર્ગતાઃ ॥
દ્વાસપ્તતિ સહસ્રાણિ નાભિમધ્યે વ્યવસ્થિતા ।
તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ વ્યાપ્તં તૈસ્તુ સમન્તતઃ ॥
ચક્રવત્સંસ્થિતા હ્યેતાઃ પ્રધાનાદશનાડયઃ ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષ્ઠરા ચ યથા ભવેત્ ॥
ગાન્ધારી હસ્તજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશા સ્મૃતાઃ ।
અલંબુષા કુહૂશ્ચૈવ શંખિનીદશમી તથા ॥
દશપ્રાણવહાં હ્યેતા નાડયઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
પ્. ૬અ)
પ્રાણોપાનસમાશ્ચ ઉદાનો વ્યાનમેવ ચ ॥
નાગકૂર્મોથ કૃકરો દેવદત્તોધનઞ્જયઃ ।
પ્રાણશ્ચ પ્રથમોર્નવાનામપિ સ પ્રભુઃ ॥
પ્રાણઃ પ્રાણમયઃ પ્રાણો વિસર્ગાઃ પૂરણં પ્રતિ ।
નિત્યમાપૂરયત્યેય પ્રાણિનામુરસિ સ્થિતઃ ॥
નિશ્વાસો હ્યસકાસૈશ્ચ પ્રાણોજીવઃ સમાશ્રિતઃ ।
પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્તસ્માત્પ્રાણઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
અપાનયત્યપાનસ્તુ આહારમનુજામધઃ ।
શુક્રમૂત્રવહોવાયુરપાનસ્તેન કીર્તિતઃ ॥
પીતં ભક્ષિતમાઘ્રાતં રક્તં પિત્તકફાનિલમ્ ।
સમં નયતિ ગાત્રેષુ સમાનો નામમારુતઃ ॥
સ્પન્દયત્યધરં વક્ત્રં નેત્રગાત્રે પ્રકોપનમ્ ।
ઉદ્વેજયતિ મર્માણિ ઉદાનો નામમારુતઃ ॥

વ્યાનોવિનાશયત્યઙ્ગં વ્યાનો વ્યાધિ પ્રકોપનઃ ।
પ્રીતિર્વિનાશઃ કથિતો વાર્ધિક્યં વ્યાન ઉચ્યતે ॥
પ્રાણાઘ્નાવાયવઃ પ્રોક્તા નામાઘ્નાઃ કથયામિતે ।
ઉદ્ગારે નાગ ઇત્યુક્તઃ કૂર્મશ્ચોન્મીલને સ્થિતઃ ॥
કૂકરઃ ક્ષુભિતે ચૈવ દેવદત્તો વિજૃમ્ભતે ।
ધનંજયઃ સ્થિતો ઘોષે મૃતસ્યાપિ ન મુઞ્ચતિ ॥
ઇત્યેતદ્વાયું વૃન્દં હૃદહૃદિ નિહિતં નાભિચક્રે પ્રતિષ્ઠં
નિઃશ્વાસોછ્વાસકાસૈઃસ્વસનમુરમધઃ કમ્પિતા ઘૂર્ણિતૈશ્ચ નિત્યં
નિત્યાલ્પજન્મા વ્યસનપતિપશું યૌવને ચાલ્પ ભાવાદાક્રાન્તો
વાયુવૃન્દૈવિધુનનમણૌઃ ક્રીડતે સર્વસત્વૈ * *? ડી ચક્રં
યથાવસ્થં કથયામિ તવાખિલમ્ ॥
દશારં ચક્રમેતન્તુ વિભાગો જ્ઞાયતે યથા ॥
ચક્રવદ્ભ્રમતે જીવો દશસ્થાનેષ્વનુક્રમાત્ ॥
પ્. ૬બ્)
સ જીવોજીવ લોકસ્ય નૈવ બુધ્યન્તિ મોહિતા ।
દશધા ગચ્છતે યેન તેન ચક્રં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
નાડીચક્રેતિ વિખ્યાતા યેન સંક્રમતે હ્યસૌ ।
હૃદ્વ્યોમમધ્ય પઙ્કજમષ્ટદલં કર્ણિકા ચ તસ્યાન્તે ॥
અર્કેન્દુ હિરણ્યઘ્નોતાભઃ શક્તિયઃ સ્તસ્મિનુપરિચરાખલુ ।
શક્તિસ્તાસાં પ્રાગ્ભાવિની શિવસ્ય તદવસ્થાંશચ્છિવ
તુષ્ટયપઙ્કજમધ્યે પુરુષસ્તષસંલીનઃ ॥
શૂન્યં મરુત્સંદંશકગૃહીતકરણાત્મક ઉભયતોપિ ॥
સ પાતિ પત્ર નીયતે સુષ્કદલં મારુતે નૈવ ।
ભ્રામતિ પઙ્કજમધ્યે કલા ચ સ્વોદ્ભૂપાંશસંબદ્ધઃ ॥
ગોલકહેનાહત ઇવ ઉત્પતનનિપતનં સદા કુરુતે ।
ઈશ્વર યોગાદ્વિષુ વંસંકાન્તિશ્ચૈવ સવ્યસંયોગાત્ ॥
સૌરનિયોગાદ્દક્ષિણમુદગયનં વાહાજન્મસંયોગાત્ ।
અયનૌ સવ્યાપસવ્યૌ દ્વૌપુટકૌ યુગ્મતો વિષુવમાહુઃ ॥
સંક્રાન્તિરિતશ્ચેતશ્ચેતદ્વિદૈશ્ચ સમાખ્યાતા ।
સૌરઃ સભ્યો માર્ગશ્ચાન્દ્રમરાશ્ચેતરસમાખ્યાતઃ ॥
ધન્યામભિષેચનોંદોસૌરઃ ખલુ વહ્નિ સન્ધાને ધ્યાનાઘ્નાવિયુષાખ્યે
પ્રાગુલલસંસ્થં નૃપાબલેપિ સ્યાત્ ॥
તેજસ્વી તૃ ઇવુભુક્ષાપીડાસંજાયતેતિગ્નિ દિક્પત્રે ।
યામ્યે યામ્યં ભાગં નૈર્-ઋત્યે રાક્ષસં સમુદ્દિષ્ટમ્ ॥
વારુણં વરુણં સંસ્થં મારુતપત્રે ગતે મરુદ્ભાવમ્ ।
સૌમ્યે યાક્ષં ભાવમીઽસે ઈશં સમાખ્યાતમ્ ॥
બ્રાહ્મે બ્રાહ્માં ભાવં તદધ ઉરગેન્દ્ર સમુષ્ટિતમ્ ।
યસ્યાં દિશં વિગચ્છત્યખિલં ભાવં તસ્ય સંયાતિ ॥
પત્રાન્તરાલસંયોગાચ્છૂન્યદામાત્માનમાભાતિ ।
પ્. ૭અ)
ઇતિ ખલુ પુદ્ગલચારં નાડીસંચારમણ્ડલે મુખ્યં કથિતમિહ *
? હેતોર્બોદ્ધવ્યં યત્નતઃ સિદ્ધૈઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
સ જીવોજીવલોકસ્ય યેન જાનન્તિ તત્વતઃ (યથા જ્ઞાયાતિ ઇતિ
પાઠાન્તરમ્) ।
સંશયો મે મહાદેવ પ્રસાદી ભવ શૂલધૃક્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
જીવસ્ય પુરુષાખ્યસ્ય દર્શનં શૃણુ ષણ્મુખ ।
કથયામિ ન સંદેહ પુત્રસ્નેહાદ્વિશેષતઃ ॥
સંક્રાન્તિર્વિષુવં ચૈવ અહોરાત્રાયુનાનિ ચ ।
અધિમાસં ઋણં ચૈવ ઊત રાત્રં ધનં તથા ॥
ઊન રાત્રં ભવેચ્છિક્કા અધિમાસો વિજૃમ્ભિકા ।
ઋણં ચ ભવતે કાસો નિશ્વાસો ધનમુચ્યતે ॥
ઉત્તરં દક્ષિણં જ્ઞેયં વામદક્ષિણસંજ્ઞકમ્ ।
મધ્યે તુ વિષુવં પ્રોક્તં પુટદ્વયવિનિઃસૃતમ્ ॥
ચત્વારો વિષુવાઃ પ્રોક્તા યોગિનાં દિને દિને ।
મધ્યાહ્ને ચાર્દ્ધરાત્રે ચ ઉદયાસ્તમને તથા ॥
સંક્રામં પુનરસ્યૈવ સ્વસ્થાનાસ્થાનમેવ ચ ।
ઇડા ચૈવ સુષુમ્ણા ચ અમા ચૈવ સમન્વિતા ॥
સુષુમ્ણા મધ્યમે હ્યઙ્ગે ઇડા વામે પ્રતિષ્ઠિતા ।
અમા વૈ દક્ષિણે હ્યઙ્ગે એતત્સંક્રાન્તિ મુચ્યતે ॥
ઊર્દ્ધ્વ પ્રાણો અહશ્ચૈવ અપાનો રાત્રિરેવ ચ ।
વિભાગા દશ પ્રાણસ્ય યો વેત્યેવં સ વેદવિત્ ॥
આયામો દેહ મધ્યસ્થઃ સોમગ્રહણમિષ્યતે ।
દેહાતીતં તુ તં વિંઘ્નાદાદિત્યગ્રહણં વિદુઃ ॥
સ્વયમુચ્ચરતે યસ્માત્ સ્વદેહાવસ્થિતઃ શિવઃ ।
તસ્માત્ તત્વ વિદાં પુંસાં તદેવ જપ મુચ્યતે ॥
અયુતે દ્વે સહસ્રં તુ ષડ્શતાનિ તથૈવ ચ ।
અહોરાત્રેણ યોગીન્દ્રો જપસંખ્યાં કરોતિ હિ ॥
પ્રાણાયામં સમાસેન કથયામિ તવાઽખિલ ।
પ્. ૭બ્)
ઉક્તસ્યેત? પ્રણવં સ્વરેણૈકિ? ન યોગવિત્ ॥
ઉદરં ભૂ?યિત્વા તુ વાયુના યાવદીપ્સિતમ્ ।
પ્રાણાયામો ભવત્યેય પૂરકે દિહપૂરકઃ ॥
પિધાય સર્વદ્વારાણિ નિઃશ્વાસોછ્વાસવર્જિતઃ ।
સંપૂર્ણકુમ્ભવત્તિષ્ઠેત્ પ્રાણાયામસ્તુ કુમ્ભકઃ ॥
સુશ્ચે?દ્વાયું તતોર્દ્ધન્તુ શ્વાસે નૈકેન યોગવિત્ ।
નિઃશ્વાસયોગયુક્તસ્તુ ઊર્દ્ધ્વવાયુશ્ચરે ચયેત્ ॥
રેચકસ્ત્વેષ વિખ્યાતઃ પ્રાણઃ સંશય કારકઃ ।
યોસૌ હૃદિસ્થં પદ્મસ્તુ અધોમુખવ્યવસ્થિતઃ ॥
સ વૈ વિકસતે પદ્મઃ પૂરકેણ તુ પૂરિતઃ ।
ઊર્દ્ધ્વ સ્ત્રોતો ભવેત્ પદ્મઃ કુમ્ભકેન તુ રોધિતઃ ॥
રેચકેણ તુ આક્ષિપ્તઃ સઘ્નઃ પ્રાણહરેણ તુ ।
મુત્કા હૃદય પદ્મં તુ ઊર્ધ્વસ્ત્રોતો વ્યવસ્થિતઃ ॥
રેચિતો ગચ્છતે હ્યૂર્ધ્વં ગ્રન્થિં ભિત્વા ક્ષણેન તુ ।
ભિત્વા કપાલ દ્વારતજીવ? ઊર્દ્ધ્વન્તુ રેચિતઃ ॥
સદાશિવ પદં ગત્વા ન ભૂયો જન્મતાં વ્રજેત્ ।
આયામ? કૃયતે તસ્ય નાન્યસ્ય તુ કદાચન ॥
સ જીવો જીવલોકસ્ય મયા પ્રોક્તઃ સમાસતઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટ ઇતિ જ્ઞાનભેદો દશમઃ પટલઃ ॥
ચન્દ્રાગ્નિરવિસંયુક્તા આઘ્નાકુણ્ડલિની તુ યા ।
હૃત્પદ્મ દેશે તુ સા જ્ઞેયા અઙ્કુરાકારસંસ્થિતા ॥
સૃષ્ટિ ન્યાસં ન્યસેત્ તત્ર દ્વિરભ્યાસ પદેરિતમ્ ।
સ્રવન્તં ચિન્તયેત્ તસ્મિન્નમૃતં સાધકોત્તમઃ ॥
અગ્નીસોમાત્મકં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
ચિન્તયેદ્વિપરીતન્તુ સિદ્ધિકામઃ સમાહિતઃ ॥
સ્વદેહં ચિન્તયેદ્વિદ્વાન્દિરૂપમનૌપમમ્ ।
ઊદ્દિષ્ટં યસ્ય યત્કર્મ તસ્ય તત્કર્મ ચિન્તયેત્ ॥
પ્. ૮અ)
ચતુરસ્રાર્દ્ધચન્દ્રન્તુ ત્ર્યંશવર્તુલશૂન્યકમ્ ।
વજ્રાન્તં શૃંગાટં બિન્દુશૂન્યં ચેતિ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
પીતં શુક્લ ચ રક્ત્રં ચ કૃષ્ણં ચ સર્વકામિકમ્ (સ્યામવર્ણ
પા૦) ।
યો વેત્યેવમિમં તત્વં સ તત્વવિત્ષડાનન ॥
સમસ્તવ્યસ્તભાવેન સમાધિં યો ભ્યસેદ્ગુહ ।
ઇહામુત્રફલં તસ્ય અચિરેણ ન સંશયઃ ॥
પંચાવસ્થાં સ્વતત્વસ્થાં સ્વભાવાં તેજસાન્વિતા
(ભાવતેજસમન્વિતામ્ પા૦) ।
ધ્યાત્વા હ્યેતાં બ્રજેન્મૂર્દ્ધ્નિ તસ્મિંશ્ચિત્તં નિયોજયેત્ ॥
સ્તમ્ભનાપ્યાયનોત્કર્મ વિદ્વેષોચ્ચાટનાદિ ચ ।
પ્રીતિ સંજનનં સૌમ્યં યદ્દિષ્ટં તે ષડાનન ॥
બિન્દુસ્થં ત્રિતયં ધ્યાયેત્ સિદ્ધિકામં સમાહિતઃ ।
આત્માનમીશ્વરં ચૈવ એકીકૃત્ય ષડાનન ॥
ઇદમભ્યસતે ધ્યાનમમૃતં સર્વતોમુખમ્ ।
અચિરેણૈવ કાલેન સ સિદ્ધિફલભાગ્ ભવેત્ ॥
સૃષ્ટિ ન્યાસમવિજ્ઞાય કથં યુઞ્જન્તિ સાધકાઃ ।
આકાશં હનતે મુષ્ટ્યા કુર્વતે તુ ષડાનનઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે એકાદશઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પુનરેવ પ્રવક્ષ્યામિ સૃષ્ટિં વિસ્તરતઃ ક્રમાત્ ।
યથા તુ સકલો દેવો નિષ્કલેન સ * ન્વિતઃ ॥
કલા યુત્પાદ યા માસ સર્વમન્ત્ર પ્રવર્તિકામ્ ।
ઓંકાર મૂર્દ્ધ્નિમધ્યસ્થં ઓંકારો વ્યાપ્ય સર્વતઃ ॥
ઓંકારઃ પ્રથમો રેખા અંકારઃ સૃજતે પ્રભુઃ ।
વિંઘ્નાનામકલા સા તુ વર્ણે વર્ણે વ્યવસ્થિતા ॥
ઓંકારસ્ય તુ ઓંકારોભાકલા યા તુ દૃશ્યતે ।
પ્રતિષ્ઠાનામ સા જ્ઞેયા ઓંકારાક્ષરક્ષરસંભવા ॥
મૂર્દ્ધ્નિ તસ્ય ભવેઘ્ના તુ સૂક્ષ્મામૂર્તિનિરઞ્જના ॥
મકારઃ સંભવસ્તસ્યા નિવૃત્તિર્નામ સા કલા ।
પ્. ૮બ્)
ઓંકારં બિન્દુસંયુક્તં લય ઓંકારમૂર્દ્ધ્નિ ॥
રેખૈવવ્યોમ્નિ નિર્વાણા સા કલા શાન્તિરુત્તમા ।
સંયોગાત્સંપ્રકાશેત નિષ્કલે સકલે? સ્થિતઃ ॥
મૂર્દ્ધ્નિ ઓંકારસ્ત? ઓંકારં ઓંશબ્દસ્ય તુ જાયતે ।
સા શાન્તિ પરમા સૂક્ષ્મા બિન્દુના સહ જાયતે ॥
દીપાદિ દિવયતે તેજો વિસ્ફુઙ્ગશિખાન્વિતઃ ।
તન્નિયતં ત્રિધા યાતિ શિવવિઘ્નાત્પલાં હલામ્ ॥
શાન્તિ વિઘ્ના પ્રતિષ્ઠા ચ નિવૃત્તિશ્ચૈવ સા કલા ।
યા કલા રેખિણી તત્ર પતિતા બિન્દુના સહ ॥
સ વિશ્વેશઃ શિવઃ પ્રોક્તો દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
પ્રથમં યસ્ય યદ્બીજં બિન્દુનાદેતિ કીર્તિતમ્ ॥
ન ત્યજેત્ પરમં સ્થાનં સાસ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।

બિન્દું ચોદરે ક્ષિપ્ય માતૃવત્પરિરક્ષતિ ॥
તસ્યોર્દ્ધ્વે વામપાર્શ્વે તુ વિષ્ણુબીજં પ્રકીર્તિતમ્ ।
તસ્ય દક્ષિણ પાર્શ્વે તુ બ્રહ્મબીજં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
વામદક્ષિણ યોનિસ્થમેકમેવં ત્રિધા ભવેત્ ।
પાર્શ્વે બિન્દુ દ્વયે ચૈવ યા રેખા મધ્યમા સ્થિતા ॥
તત્ર દેવઃ શિવઃ સૂક્ષ્મો ગૂઢસ્તિષ્ઠતિ શઙ્કરઃ ।
એતદ્બીજં પરં દેવ શક્તિગર્ભે મહેશ્વરમ્ ॥
યતઃ પ્રવર્તતે સૂક્ષ્મં મન્ત્રં તન્ત્રં ચરાચરમ્ ।
અવ્યક્તં પરમં સૂક્ષ્મં શક્તિદેહનિરઞ્જનમ્ ॥
શિવમનાદિ નિધનં યા બુધ્વાનાભિ જાયતે ।
દક્ષિણસ્યં તુ યદ્બીજં જ્ઞાનશક્તિ પરા હિ સા ॥
તદ્બીજં પરમં બ્રહ્મ યત્રગૂઢઃ સ તિષ્ઠતિ ।
વામસ્થં યત્પરં બિન્દું ક્રિયાશક્તિ પરા હિ સા ॥
તત્ર વિષ્ણુ સ્વબીજેન ગૂઢઃ સૂક્ષ્મો નિરઞ્જનઃ ।
એષ દેવો વિસર્ગસ્થ વિસૃષ્ટો યો હિ શંભુના ॥
પ્. ૯અ)
નિગૂઢ્ં તં ન પશ્યન્તિ યેન સૃષ્ટં ચરાચરમ્ ।
વિસર્ગાજ્જાયતે સૃષ્ટિરીશ્વરઃ પ્રભુરેવ સ ॥
વિસૃષ્ટં યેન સદ્બીજં વિસર્ગસ્તેન સોચ્યતે ।
તેન વા પૂરિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥
શક્તિરશ્મિન્સમૂહેન શતશોથસહસ્રસઃ ।
સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ સંયોજકવિયોજકઃ ॥
જ્ઞાનશક્ત્યા તુ ભગવાન તુ ગૃહ્ણાતિ દેહિનમ્ ।
વિસર્ગાજ્જાયતે સૃષ્ટિઃ સંહારં બિન્દુના સહ ॥
નિર્વાણતત્વવિજ્ઞાનં ન તુ વિસ્તરગોચરમ્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાનેઽધ્યુષ્ટશતે દ્વાદશઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
સંહારઃ સંપુટાન્તસ્થમાદિરન્તે ષડાનન ॥
માતૃકાન્તે તથા હુત્વા એકૈકસ્ય પૃથક્પૃથક્ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
સંહારં ચૈવ સૃષ્ટિશ્ચ સર્વનિગદિતં વિભોઃ ॥
દીક્ષિતાનાં ગતિભ્રંશસ્તત્વતઃ કથયસ્વ મે ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
માયાન્વિતે શઠે ક્રૂરે નિઃસત્યે કલહપ્રિયે ।
ગતિભ્રંશકરોયોગ તત્વતઃ શૃણુ ષણ્મુખઃ ॥
બિન્દુયુક્તં યદા નાદં તત્વાનાં ચ ષડાનન ।
વામાજ્યેષ્ઠા તથા રૌદ્રીમાકર્ષસન્વયેદ્રુતમ્ ॥
વિધાય મૂર્દ્ધ્નિ સંક્ષિપ્ય આયામેન શિવસ્ય તુ ।
પૂર્વવત્મનસા લોક્ય ગતિસ્તે સ્વનિવર્તતે ॥
ગતિભ્રં શકરોયોગોવત્સ યદ્વ?દુદાહૃતઃ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાનેઽધ્યુષ્ટશતે ત્રયોદશઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પ્રસાદેનોત્થાપ્ય નાદં સતજં જપતે યદિ ।
ષણ્માસાજ્જાયતે સિદ્ધિર્યોગયુક્તો ન સંશયઃ ॥
ગમાગમસ્ય જાપ્યેન સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ।
અણિમાદિ ગુણૈશ્વર્યં ષડ્ભિર્માસૈર્ન સંશયઃ ॥
ગમાગમં વિદિત્વા તુ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
પ્. ૯બ્)
તન્મયસ્તત્સદ્યો ભૂત્વા ષણ્માસાત્ સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ॥
સૂક્ષ્મસ્થૂલં પરં ચૈવ પ્રસાદ કથિતો મયા ।
પ્રસાદ યેન બુધ્યન્તિ ન તે બુધ્યન્તિ શઙ્કરમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે ચતુર્દશઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રસાદસ્ય તુ લક્ષણમ્ ।
હ્રસ્વં દીર્ઘં પ્લુતં ચૈવ લક્ષયેન્મન્ત્રવિત્સદા ॥
હ્રસ્વો દહતિ પાપાનિ દીર્ઘી મોક્ષપ્રદો ભવેત્ ।
આપ્યાયને પ્લુતશ્ચૈવ મૂર્દ્ધ્નિબિન્દુસમન્વિતઃ ॥
સ્થૂલભેદાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાવશ્યોચ્ચાટનમારણે ।
પ્લુતે નૈવ સદા વશ્યં કુરુતે નાત્ર સંશયઃ ॥
દીર્ઘે ઉચ્ચા?ટને પ્રોક્તં ફટ્કારેણસમન્વિતમ્ ।
ફટ્કારેણસમાયુક્તો મારયેન્નાત્રસંશયઃ ॥
આદિરન્તે તુ હ્રસ્વસ્ય? ફટ્કારો મારણે સ્મૃતઃ । (ઠિસ્ લિને ઇસ્ ટોપ્ ઓf
પગે)
આદિરન્તે ચ હૃદયં પ્રયોગાકર્ષણે સ્મૃતમ્ (ગંણ તુ કર્ષયેત્ ।
પા૦) ।
આકર્ષયેદ્ધ્રુવં યુક્તો યોજનાનાં શતાદપિ ॥
એવમાકર્ષયેત્સાધ્યં નામવિજ્ઞાય તત્વતઃ ।
સાધકસ્ય ભવેદ્ વહ્ની ન્યૂનાસાધ્યસ્ય કીર્તિતાઃ ॥
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી આકર્ષં કુરુતે ધ્રુવમ્ ।
અવિજ્ઞાય ઇદં સમ્યગ્ નૈવ સિધ્યન્તિ સાધકાઃ ॥
યાગં કૃત્વા તુ પૂર્વોક્તં મન્ત્રસ્યાર્ઘં પ્રદાપયેત્? ।
અર્ઘં દત્વા તુ મન્ત્રસ્ય જપં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
દેવસ્ય દક્ષિણે ભાગે (મૂર્તૌ પા૦) પઞ્ચં લક્ષાં સ્થિતો જપેત્ ।
જપાન્તે ઘૃત હોમસ્તુ દશસાહસ્રિકો (કં હુનેત્) ભવેત્ ॥
એવમાપ્યાયિતોમન્ત્ર કર્મયોગ્યો ભવેત્ તતઃ ।
ઉક્તાશ્ચ યે મયામન્ત્રાઃ સિધ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ॥
દશલક્ષાં જપેદ્યસ્તુ જ્ઞનાસ્વ સ્થાનવાસિનઃ ।
વશમાયાન્તિતે ક્ષિપ્રમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ॥
પ્. ૧૦અ)
ત્રિપઞ્ચલક્ષાં જપ્ત્વા તુ દશગ્રામનિવાસિનઃ ।
તેજનાવશમાયાન્તિ આત્મના દ્રવિણેન ચ ॥
પઞ્ચવિંશતિભિર્લક્ષૈર્વિષયંવશમાપ્નુયાત્ ।
ત્રિંશત્લક્ષાંજપેઘ્નસ્તુ મણ્ડલેશો વશો ભવેત્ ॥
પઞ્ચત્રિંશજ્જપેલ્લક્ષાં પૃથિવીવશમાનયેત્ ।
ચત્વારિંશતિભિર્લક્ષૈરીક્ષતેહ મહેશ્વરમ્? ॥
પઞ્ચાશલ્લક્ષજાપેન વિઘ્નાધરસમો ભવેત્ ।
તત્રૈવ મોદતે મન્ત્રી યાવદાહૂતસંપ્લવમ્ ॥
કોટિંજપ્ત્વા તુ મતિમાઞ્શઙ્કરં પશ્યતે ધ્રુવમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે કાલજ્ઞાનેઽધ્યુષ્ટશતે પઞ્ચદશઃ પટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
અઘ્નાપિ સંશયો દેવ જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોઃ પ્રભોઃ ।
કથં જાનન્તિ તં જ્ઞાનં કથં વા જ્ઞેયમુચ્યતે ॥
ઈશ્વર ઉવાચ (ઠિસ્ લિને ઇસ્ ટોપ્ ઓf પગે)
આધારં પૂર્વં વિજ્ઞાય પશ્ચાદ્ધોમં તુ ષણ્મુખ ।
આધારાધેય (દ્ધ્યેયં) વિત્પ્રાજ્ઞઃ સમર્થઃ સર્વકર્મસુ ॥
આધારંપુરમિત્યુક્તમાધેયમીશ (મીશોધ્યે યસ્તુવ) મુચ્યતે ।
ઈશાન્યામીશતે યો હિ સોત્ર (યો યસ્ય ઈશતે ઈશઃ સોઽસ્ય પા૦) ઈશ ઇતિ
સ્મૃતઃ ॥
ઈશં વિજ્ઞાયમેધાવી યઃ સ્વયં નદતે સદા ।
પુર્યષ્ટકસમાયુક્તંમધશ્ચોર્દ્ધ્વં ચ ગચ્છતિ ॥
શબ્દઃ સ્પર્શ સ્વરૂપં (શ્ચ મનોબુધિ) ચ રસોગન્ધશ્ચ
પઞ્ચમઃ ।
બુદ્ધિર્મનસ્ત્વહંકારઃ પુર્યષ્ટકમિતિ સ્મૃતં ॥
યાવદેતૈર્ન મુચ્યન્તે કથં મુચ્યન્તિ બન્ધનાત્ ।
શબ્દસ્પર્શં ત્યજેદ્બ્રહ્મે રસં વૈ કેશવે ત્યજેત્ ॥
રૂપં ગન્ધં ત્યજેદ્રુદ્રે બુદ્ધ્યહંકારમીશ્વરે ।
મનોબિંદુ શિવે ત્યજ્ય એભિર્મુક્તઃ શિવી ભવેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે ષોડશઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
કાલચક્રવિધાનં તુ પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
કાલચક્રેતિ વિખ્યાતં યેન કાલં પ્રબુધ્યતિ ॥
પ્. ૧૦બ્)
ઇડાહોરાત્ર ચારેણ અબ્દાંસ ત્રીણિ જીવતિ ।
દ્વ્યહોરાત્ર ચારેણ અબ્દદ્વયં સ જીવતિ ॥
ત્રીરાપહોરાત્ર ચારેણ અબ્દમેકં સ જીવતિ ।
અહમેકં ચરેઘ્નસ્ય ય?ત્રિમેકાં ષડાનન ॥
ષણ્માસાજ્જાયતે મૃત્યુરિતિશાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ।
યાગદ્વયસ્ય (દ્વિમાસસ્યતુ) ચારેણ અહોરાત્રં સ જીવતિ ॥
યથા વામા તથા વામા મધ્યમા ચ તથૈવ ચ ।
કાલચક્રં સમાખ્યાતં પુત્રસ્નેહાદ્વિશેષતઃ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાનેઽધ્યુષ્ટશતે સપ્તદશઃ પટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
વિમુક્તા યે સ્થિતા દેવ શિવતુલ્યપરાક્રમાઃ ।
અત્યન્તરમુખં તેષાં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યથા દ્વૌ બૃહત્કુમાર્યૌ પ્રીત્યા ન્યોન્યં ભજન્તિતૌ ।
એકાસંયુજ્યતે યોગે અન્યા (દ્વિતીયા પા૦) દુઃખમાપ્નુયાત્ ॥
સાંયોગિકં તુ યત્સુખં તત્સુખં કથયસ્વ મે ।
કથયામિ તવ (ત્વયા૦) ભદ્રે (દ્ર) યત્સુખં સંપ્રવર્તતે
॥
પુનશ્ચૈવાગતાં (વં ત્વયા) દૃષ્ટ્વા પરિષ્વજતિ સોત્સુકાઃ ।
યત્ત્વયા પૂર્વમુદ્દિષ્ટં સાંપ્રતં કથયસ્વ મે ॥
અસત્ય(શક્ય૦)મેતત્કથિતં(તું) યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્ ।
તતઃ સા બ્રુવતે ક્રુદ્ધા કિં ત્વયા સત્ય વાદિનિ (સન્ધાનિ૦ પા૦) ॥
ઈદૃશં તાદૃશં ચૈવ ઋપમ્યં પ્રત્યયેન તુ ।
સંયોગાઘ્નત્સુખં ભદ્રે(દ્ર૦) નૈવ જાનન્તિ ચાન્યથા ॥
અન્યથા વદમાનસ્ય (નામા૦ પા૦) પ્રત્યયો નૈવ જાયતે ।
અવ્યુત્પન્નં સુખં યસ્માત્ કથિતું નૈવ શક્યતે ॥
અચિરેણૈવ કાલેન સંપ્રાપ્તં(પ્યં) તત્સુખં ત(મ)યા ।
મન્ત્વયા કથિતં ભદ્રે(દ્ર) તત્તથૈવ ન સંશયઃ ॥
અજ્ઞાના સુખમોહેન યદુક્તં ચા પ્રિય મયા ।
તત્ક્ષમસ્વાપ્રિયં ભદ્રે(દ્ર૦) યથાપૂર્વં ભજસ્વમામ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતેઽષ્ટાદશઃ પટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ।
કાલજ્ઞાનં ત્વયા પ્રોક્તં સ્વાઙ્ગાદિ કૃતલક્ષણમ્ ।
પ્. ૧૧અ)
તત્વાત્મ વેદ વિહિતં પરે યાંહિતલક્ષણમ્ ॥

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ યથાવેદ્મિ તથાવદ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ ષણ્મુખ તત્વેન પ્રાણીનાં જીવિતં ધ્રુવમ્ ।
શુષ્યતે દન્તમેકન્તુ શેષાસ્નિગ્ધા સ્વભાવતઃ ॥
ત્રિવર્ષ જીવિતં પ્રોક્તં માનવસ્ય ન સંશયઃ ।
દ્વે ચાબ્દે દશને દ્વે ચ અબ્દૈકં દશન ત્રયે ॥
અધિકેન તુ ષણ્માસં સ જીવેન્નાત્ર સંશયઃ ।
માસપઞ્ચસુ કથ્યન્તે પઞ્ચદન્તાઃ સ્વભાવતઃ ॥
દન્તષટ્કેન સન્દેહો માસદ્વયાયુ યો નરઃ ।
દન્તપઙ્ક્તિ યદા સર્વા નરસ્ય પરિશુષ્યતિ ॥
માસમેકઞ્ચ નિર્દિષ્ટં જીવિતે નાત્ર સંશયઃ ।
પઙ્ક્તિ દ્વયં યદા શુષ્યેજ્જીવિતં ચાર્દ્ધસંખ્યયા ॥
અધરં યદિ શુષ્યેત સા એવ દશનાવલી ।
દિક્સંખ્યાજીવિતં પ્રોક્તં પઞ્ચાહં સ યતો નરઃ ॥
દન્તોષ્ઠૌ તાલુજિહ્વા ચ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ ।
સદ્ય એવ ભવેન્મૃત્યુર્નાત્ર કાર્ય વિચારણા ॥
ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં કાલજ્ઞાનં મયા તવ ।
કથિતં સ રહસ્યન્તુ મોક્ષમાર્ગે વિશોધનમ્ ॥
યથાત્મનિ પરે ચૈવ જ્ઞાતવ્યં તદનુ ક્રમાત્ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
કથં વ્યાપી અધશ્ચોર્દ્ધં તિર્યગ્ ચૈવ કથં વિભો ।
એતન્મે બ્રૂહિ સદ્ભાવં કારુણ્યાત્પરમેશ્વર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યાવદ્દેહે સ્થિતો જન્તુસ્તાવધસ્તાદ્વ્યવસ્થિતઃ ।
નિર્ગતો વ્યાપયેત્તિર્યગન્તઃસ્થઃ સર્વતઃ સ્થિતઃ(પ્રભુઃ૦ પા૦) ॥
ત્રિમાર્ગાવસ્થિતો જન્તુઃ સર્વદેહેષ્વવસ્થિતઃ ।
અવિદિત્વા ન મુચ્યેત યઘ્નપિ તલ્લયો ભવેત્ ॥
ત્રિમાર્ગં ત્રિરધિષ્ઠાનં સર્વદેહેષુ વર્ત્તતે ॥
યો વેન્ત્યેવમિમાં વ્યાપ્તિં સ વ્યાપીતિનં સંશયઃ ।
પ્. ૧૧બ્)
ન તસ્ય ગર્ભસંભૂતિર્યથા(રેવં) દેવ પ્રભાયતે ॥
તાવદ્ભ્રમતિ સંસારે યાવદ્વ્યાપ્તિં ન વિન્દતિ ।
વિદિત્વાવ્યાપિ તં દેવં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
યથા તૃણજલૂકા તુ તૃણાગ્રં યાવદા ગતા ।
ઉપરિષ્ટાનિરાલમ્બા તં દ્વઞ્જીવોવ્યવ(ત્તર૦ પા૦)સ્થિતંઃ ॥
ઊર્ધ્વશૂન્યમધઃ શૂન્યં મધ્યશૂન્યં નિરામયમ્ ।
ત્રિશૂન્યં યો વિજાનાતિ મુચ્યતે સ ધ્રુવંગુહ ॥
વ્યાપ્તિશ્ચૈવ(સ્તસ્ય૦) મયા પ્રોક્તં સંક્ષેપાન્ન તુ વિસ્તરાત્ ।
અતો નાસ્ત્યપરઃ કશ્ચિઘ્નાપક? સ્યાપિ વ્યાપકમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે એકોનવિંશઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ અષ્ટધા પ્રત્યયો યથા ।
અનગ્નિ જ્વલનં ચૈવ વૃક્ષાલંભનમેવ ચ ॥
પાશાનાં(પ્રાણ) સ્તોભનં ચૈવ મહાપાતકનાશનમ્ ।
વિષયં ક્રામણં ચૈવ નિર્બીજીકરણં તથા ॥
ગ્રહજ્વરવિનાશં ચ પ્રત્યયોષ્ટવિધરમૃતઃ ।
એવં જ્ઞાત્વા તુ મન્ત્રજ્ઞઃ ખ્યાતિઃ સર્વત્ર જાયતે ॥
પ્રણવે નાગ્નિમધ્યસ્થો હુંકારો હ્રૌ તથૈવ ચ ।
આદિ બહું નમશ્ચાન્તેરગ્નિ જ્વલનેરિતમ્ ॥
ઓં હ્રૌં હ્રીં નમઃ ॥
અગ્નિં શ્રોતે પ્રયોક્તવ્યં સહશ્વોદ્ઘાતસંયુતમ્ ।
અગ્નિમણ્ડલમધ્યગમ્ પઞ્ચાક્ષરપ્રયોગેણ જ્વલતે નાત્ર સંશયઃ ॥
ઉકારઃ સર્વતોધસ્તાદ્રકારશ્ચોર્દ્ધસંયુતમ્ ।
રુ?કારમધ્યમે યુક્તઃ પ્રણવાઘ્નંતદીપિતમ્ ॥
પૂર્વવત્સંયુક્તોયં પ્રયોગો ભુવિ દુર્લભઃ ।
ઓં હ્રૌં ઉં નમઃ ॥
શક્તૈઃ પઞ્ચભિરૂધ્વાતૈરાલબ્દૈર્પ્ર?(ર્વૃક્ષશ્ચ)યતે
ધ્રુવમ્ ।
ભૂયશ્ચાપ્યાયનં તસ્ય વારુણે * *? સંસ્થિતે(સ્રોતઃ
સંસ્થિતઃ) ॥
સ જીવતિ પુનર્વૃક્ષો યથા પૂર્વં તથૈવ સ ।
ઊકારઃ પૂર્વવદધસ્તાત્ હકારશ્ચોર્દ્ધસંસ્થિતઃ । ઇતિ પુસ્તકાન્તરે પાઠઃ ।
ઠિસ્ લિને બોત્તોમ્ ઓf પગે)
પ્. ૧૨અ)
તાદૃશે ચ(ન) પુનઃ સો હિ(સ્તસ્ય) કિન્તુ રેફવિવર્જિતઃ ॥
ઓં હૌં ઓં નમઃ ।
આપ્યાયનવિધિર્હ્યેષ પઞ્ચધાબિન્દુદીપિતમ્ ।
ઈકારાદિ સહૌમધ્યે વહ્નિમધ્યે તથા પુનઃ ॥
પ્રયોગો વિષુવે કાલે પાશાનાં સ્તોભકારકઃ ।
ઓં હ્રીં હ્રૌં હ્રીં નમઃ ।
શતૈઃ સપ્તભિરુદ્ઘાતૈઃ પતન્તે નાત્રસંશયઃ ॥
પુનશ્ચોત્ ગમનં તસ્ય યથા ભવતિ તચ્છૃણુ ।
હ્રીંકારાઘ્નન્ત યુક્તેન ઉક્તમધ્યે નિયોજિતઃ ॥
પ્રાણાનુસ્વા(પ્રણવાદિસ્વ)રદીયે?ત નમોન્તે ન ચ વહ્નિજં ।
ઓં હ્રીં હ્રૌં હ્રીં નમઃ ॥
ઉત્થાપને પ્રયોક્તવ્યઃ સર્વભૂતેષુ મન્ત્રવિત્? ॥
લ બીજં જીવસંવિષ્ટં હકારાઘ્નન્તસંસ્થિતઃ ।
પૂર્વવન્મધ્યસંસ્થં તુ નમસ્કારોત્તયો
જીવિતમ્(વાયુબિન્દુસમન્વિ૦) ॥
ઓં હ્રીં સ્વાં હ્રીં નમઃ ॥
ઘટસ્યારોહણે પ્રોક્તો ગુરુત્વ જાયતે યથા ।
આદિમંતે તથા વાયુશ્ચ ઉક્રમધ્યે નિયોજિતઃ ॥
લઘુત્વકરણં હ્યેત કુર્યાત્તુ મયુતેન તુ ।
સ્વયકારો હકારશ્ચ ઈકારેણ તુ દીપિતમ્ ॥
આદિરન્તે પ્રકુર્વીત ઓંક્ર મધ્યે નિયોજિતઃ ।
ઉદ્ઘાતાષ્ટશતે નૈવ વિષયસમ્બરધ્રુવમ્ ॥
યથાગ્નિ જ્વલને પ્રોક્તો નિર્બીજીકરણે તથા ।
શતૈઃ પઞ્ચભિરુદ્ઘાતૈર્વિશેષોઽત્રવિધીયતે ॥
ઓંકારમાદિતઃ કૃત્વા હુંકારસ્તદનન્તરમ્ ।
હ્રૌં હ્રૂં ફટ્ નમશ્ચાન્તે ગ્રહણં નાશતે હિતમ્ ॥
પ્રયોગો વારુણે માર્ગે ઉદ્ઘાતાષ્ટ શતેન તુ ।
પ્રણવાદિ તથા હ્રૌં ફટ્ તથા ફટ્ પુનર્હુહુ ફટ્ પટેતિ ચ ॥
વારુણેન તથા શ્રોત્રે ક્ષિપ્રં નાશયતે જ્વરમ્ ।
ઉદ્ઘાતાષ્ટ શતેનૈવ પ્રયોગો જ્વરનાશને ॥
પ્. ૧૨બ્)
અષ્ટાનાં પ્રત્યયાનાં તુ પ્રયોગઃ કથિતો મયા ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાનેઽધ્યુષ્ટશતે વિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
સકલં નિષ્કલં શૂન્યં કલાત્મં ખમલં કૃતમ્ ।
ક્ષપણં ક્ષયમંતસ્થં કણ્ઠોષ્ઠં ચાષ્ટમં સ્મૃતમ્ ॥
પ્રસાદં ષટ્કસંયુક્તં ષડન્તેન સમન્વિતમ્ ।
સકલં સર્વભૂતસ્થં શિવતત્વં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
સ્વયં નિષ્ક્રમતે દેવો દેહં ત્યક્ત્વા સમાહૃતંઃ ।
નિષ્કલં તં વિજાનીયાત્ ષડ્વર્ણરહિતં શિવમ્ ॥
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસનં ભિત્વા સ્થિતં દેહે તુ કાષ્ઠવત્ ।
શૂન્યં તન્તુ વિજાનીયાદ્ધૃદયેન તુ કારયેત્ ॥
ચુમ્બાકારેણ વક્ત્રેણ યત્તત્વં શ્રૂયતે ભુવિ ।
કલાધ્વન્તં વિજાનીયાદાકાશસ્થ હિ મે શૃણુ ॥
ઊર્દ્ધ્વનાદસ્ય ક્ષીણસ્ય યદન્ત પરિકીર્તિતમ્ ।
તત્રસ્થં તુ વિજાનીયાદાકાશે ખમલંકૃતે ॥
વ્યાવૃતે નૈવ વક્ત્રેણ શ્રુત્વા દેવં જગદ્ગુરુમ્ ।
દુઃક્ષ?પણમિત્યુક્તં તત્ક્રિયાક્ષપણઃ સ્મૃતઃ ॥
અધોનાદસ્ય ક્ષીણસ્ય યં દન્તં પરિકીર્તિતમ્ ।
અન્તસ્થં તુ વિજાનીયાદનુચ્ચાર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
અષ્ટવર્ગાષ્ટમં કોટિ સપ્તમસ્ય દ્વિતીયકમ્ ।
વર્ગાતીતં ષડન્તં ચ સપ્તમે ત્રિચતુર્થકમ્ ॥
આદિમં તુ પુનર્યોજ્ય ષષ્ઠં વૈ પ્રથમસ્ય તુ ।
ખશેખરસમાયુક્તં કણ્ઠોષ્ઠ્યં ચાષ્ટમં સ્મૃતમ્ ॥
એતે ભેદાસમાખ્યાતા અણિમાધ્વાદિ સાધને ।
અનુચ્ચાર્યમસંદિગ્ધં મોક્ષમિત્યભિધીયતે ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે એકવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
પ્. ૧૩અ)
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
પ્રસાદઃ કીદૃશોદેવ વ્યાપ્તિસ્તસ્યૈવ કીદૃશી ।
શરીરં કીદૃશં તસ્ય કથયસ્વ મહેશ્વર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ।
પ્રસાદં યેન બુધ્યન્તિ પઞ્ચમન્ત્રમહાતનુમ્ ।
અષ્ટત્રિંશત્કલાયુક્તં ન સ આચાર્ય ઉચ્યતે ॥
પ્રસાદં સમ્યગજ્ઞાત્વા દીક્ષાં ય કુરુતે ગુરુઃ ।
અધસ્તાચ્છિષ્યમાત્માનં નયતે નાત્ર સંશયઃ ॥
પ્રસાદાબ્જશિખાં તસ્યો દીક્ષાં યઃ કુરુતે ગુરુઃ ।
આચાર્ય સહ શિષ્યૈસ્તુ શિવસાયુજ્યતાં યજેત્ ॥
દેવદાનવગન્ધર્વાઃ સ યક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
કિન્નરાપ્સરસઃ સિદ્ધાઃ સર્વે પ્રાસાદસમ્ભવા ॥
બ્રહ્માવિષ્ણુશ્ચ રુદ્રાશ્ચ ચન્દ્ર ઇન્દ્રપ્રજાપતિઃ ।
બૃહસ્પતિસ્તથાદિત્યઃ શુક્રમન્દભૃગુસ્તથા ॥
યે ચાન્યે પ્રાણિનઃ કેચિત્સર્વે પ્રાસાદસમ્ભવા ।
એતે ચાન્યે ચ વહવ ઋષયઃ શંશિતવ્રતાઃ ॥
ધ્યાયન્તિ પરમં હંસં પ્રસાદં નામનામતઃ ।
વિભાગં ચાસ્ય વક્ષ્યામિ યં જ્ઞાત્વા મૃતમશ્નુતે ॥
સઘ્નશ્ચાષ્ટ કલાયુક્તં અકારાક્ષરજં વિદુઃ ।
વિઘ્નાદુકારંજં વામમઘોરન્તુ મકારજમ્ ॥
બિન્દુજં પુરુષં જ્ઞેયમીશાનં તુ શિખા(વા)ત્મજમ્ ।
એવં મત્રાસ્તુ પઞ્ચૈતે સ્મૃતાઃ પ્રાસાદસંભવાઃ ॥
દશ(શત)કોટિ સહસ્રાણિ મન્ત્રાણામમિતૌજસામ્ ।
પ્રસાદેન તુ ષષ્ઠેન સર્વે ષષ્ઠા(તુષ્ટાઃ) ન સંશયઃ ॥
મારુતાનલશક્રાઘ્ના યે(સ) મન્ત્રાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
પ્રાસા *? બ્જસમુત્પન્ના સર્વે ચામોઘશક્તયઃ ॥

સઘ્નશ્ચ પૃથિવીજ્ઞેયા વામો આપઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અઘોરસ્તેજ ઇત્યુક્તો વાયુસ્તત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્. ૧૩બ્)
આકાશં તુ ભવેદીશઃ સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ ।
સઘ્નોહજાતશ્ચ ઋગ્વેદો વામદેવો યજુસ્મતઃ ॥
સામવેદો હ્યઘોરસ્તુ પુરુષોથર્વ ઉચ્યતે ।
પઞ્ચમં યત્પરં સૂક્ષ્મં વ્યોમવ્યાપી સદાશિવં ॥
સઘ્નો જાતશ્ચ વૈ બ્રહ્મા વામોવિષ્ણુઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અઘોરે રુદ્ર દેવત્યં પુરુષશ્ચેશ્વરઃ સ્મૃતઃ ॥
ઈશાનં દેવદેવત્યમાદિ દેવં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
ષષ્ઠન્તુ યત્પરં તત્વમસાદૃશ્ય ગુણૈસ્થિતમ્ ॥
તસ્ય દેહો ન વક્તવ્યઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણસમ્ભવૈઃ ।
જ્ઞાત્વા પરમનિઃશ્રેણી પઞ્ચસંસ્કારગામિની ॥
જ્ઞાતં જ્ઞેયં સકૃઘ્નેન વિસ્મિતે નાન્તરાત્મના ।
તદા એવં વિમુક્તોસૌ યદાજ્ઞાતં હિ તત્પદમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે દ્વાવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ ષણ્મુખતત્વેન જ્ઞાનં પરમદુર્લભમ્ ।
યન્ન કસ્ય ચિદાખ્યાતં તદર્થં(અનાખ્યાં) કથયામિતે ॥
દેહસ્થ સકલો જ્ઞેયો નિષ્કલો દેહવર્જિતઃ ।
આપ્નોપદેશગમ્યોસૌ સર્વતઃ કિમપિ સ્થિતમ્ ॥
હંસં હંસેતિ યો બ્રૂયાદ્ધંસો દેવઃ સદાશિવ ।
ગુરુવક્ત્રાત્તુ લભ્યેન પ્રત્યક્ષં સર્વતો મુખમ્ ॥
તિલાનાઞ્ચ યથા તૈલં પુષ્પે ગન્ધઃ સમાશ્રિતઃ ।
પુરુષસ્ય શરીરેસ્મિન્ સ બાહ્યાભ્યન્તે સ્થિતઃ ॥
ઉલ્કાહસ્તો યથા કશ્ચિદ્દ્રવ્યમાલોક્ય તાં(તં) ત્યજેત્ ।
જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્યા તતોજ્ઞાનં પરિત્યજેત્ ॥
પુષ્પં તુ સકલં વિઘ્નાદ્ગન્ધસ્તસ્યૈવ નિષ્કલઃ ।
વૃક્ષં તુ સકલં વિઘ્નાચ્છાયા તસ્યૈવ નિષ્કલા ॥
સકલનિષ્કલભાવેન સર્વત્રૈવં વ્યવસ્થિતઃ ।
પ્. ૧૪અ)
સકલે સકલં વિન્ઘ્વાન્નિષ્કલે નિષ્કલં તથા ॥
ત્રિમાત્રશ્ચ દ્વિમાત્રશ્ચ એકમાત્રં તથૈવ ચ ।
અર્ધમાત્રાપરાસૂક્ષ્મા તસ્યાપ્યર્દ્ધં પરાપરમ્ ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરઃ શિવ એવ ચ ।
પઞ્ચધાપઞ્ચ દૈવત્યં સકલં પરિપઠ્યતે ॥
બ્રહ્મણો હૃદયે સ્થાનં કણ્ઠે વિષ્ણુઃ સમાશ્રિતઃ ।
તાલુમધ્યે સ્થિતો રુદ્રો લલાટેસ્થો મહેશ્વરઃ ॥
નાસાગ્રે તુ શિવં વિઘ્નાત્તસ્યાન્તે તુ પરાપરમ્ ।
પરાત્પરતરં નાસ્તિ ઇતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે ત્રયોવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ।
ગમાગમં કથં તસ્ય કેન વા નીયતે તુ સઃ ।
સંશયો મે મહાદેવ કથયસ્વ યથાર્થતઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
નીયતે શક્તિનાજીવસ્તસ્મિન્પ્રાપ્યનિવર્તતે ।
તસ્યાન્તં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તત્વેન ષણ્મુખ ॥
દેહાતીતં તુ તં વિન્ઘ્નાન્નાસાગ્રે દ્વાદશાંગુલમ્ ।
તદન્તં તુ વિજાત્તત્રસ્થો વ્યાપયેત્ પ્રભુઃ ॥
મનોપ્યન્યત્ર નિક્ષિપ્તં દૃષ્ટિરન્યત્ર પાતિતા ।
તથાપિ યોગિનાં યોગો અવ્યુચ્છિન્ન પ્રવર્તતે ॥
એતત્તત્પરમં ગુહ્યં મેતત્પરમં પદમ્ ।
એતત્પરમં બ્રહ્મ એતત્તુ પરમાક્ષરમ્ ॥
નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિન્નાતઃ પરતરં શિવમ્ ।
નાતઃ પરતરં જ્ઞાન(જ્ઞેય)મિત્યાહભગવાઞ્છિવ ॥
શિવજ્ઞાનામૃતં હ્યેતત્સંક્ષેપાન્ન તુ વિસ્તરમ્ ।
કથિતં દેવદેવેન પરમાક્ષરનિર્ણયમ્ ॥
એતત્તે શિવસદ્ભાવં શિવવક્ત્રાદ્વિનિસૃતમ્ ।
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં ગુહ્યં ગુહિતવ્યં(ગોપનીયં) પ્રયત્નતઃ ॥
નાશિષ્યાય પ્રદાતવ્યં નાપુત્રાય કદાચન ।
પ્. ૧૪બ્)
દેવાગ્નિ ગુરુભક્તાય શિવશાસ્ત્ર(વાર્ચન)પરાય ચ ॥
પ્રદાતવ્યમિદં જ્ઞાનં નેતરેષાં કદાચન ।
દાતારો નરકં યાંતિ ન સિદ્ધ્યેત કદાચન ॥
શિવામૃતં સમાખ્યાતં સત્યં વત્સમયા તવ ।
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી વિચરસ્વ યથાસુખમ્ ॥
ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી વા વાનપ્રસ્થોથ ભિક્ષુકઃ ।
યત્ર તત્ર સ્થિતો જ્ઞાની(યોગી) પરમાક્ષરવિત્સદા ॥
વિષયૈર્વિષયાશક્તો યાતિ દેહાન્તિકં શિવમ્ ।
જ્ઞાનાદેવાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પાપાશક્તોપિ માનવઃ ॥
બ્રહ્મહત્યા સ્વમેધાઢ્યૈઃ પુણ્યપાપૈર્ન લિપ્યતે ।
ચોદકો બોધકશ્ચૈવ મોક્ષકેસ્તુ પરઃ સ્મૃતઃ(દ્વિતીયકઃ) ॥
ઇત્યેતે ત્રિવિધાજ્ઞેયા આચાયાસ્તુ મહીતલે ।
ચોદકો દર્શયેન્માર્ગં બોધકઃ સ્થાનમાદિશેત્ ॥
મોક્ષદ(ક)સ્તુ પરં સ્થાનં(તત્વં) યજ્જ્ઞાત્વા ન
નિવર્તતે ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે ત્રયોવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પ્રત્યક્ષં યજનં દક્ષે સંક્ષેપાન્ન તુ વિસ્તરાત્ ।
યં યષ્ટ્વા(ક્ષ્યે) તુ નરાયાન્તિ શાશ્વતં પદમવ્યમ્ ॥
નાભિમેઢો?તિકે(દૃન્તરે)સ્કન્દ ઉ(ઓં)કારાખ્યા
પ્રતિષ્ઠિતા ।
આધારઃ સર્વનાડીનાં સ ચ હંસેન સંયુતા ॥
દ્વાસપ્તતિ સહસ્રાણિ યાઽ?યસ્ત અનિર્ગ(સંસ્થિ)તાઃ ।
તાસાં મધ્યે મહાનાડીરાજનાડીતિ વિશ્રુતા ॥
તસ્યા મધ્યે સ્થિતાઃ સ્કન્દ પઞ્ચપદ્મા અધોમુખાઃ ।
ગ્રન્થિ દ્વય સમાયુક્તાઃ સર્વે દૈવતસંયુતાઃ ॥
ઊર્દ્ધ્વી(ર્દ્ધં)કૃત્વા તુ તાન્પદ્મા શિવશૂલેન ભેદયેત્ ।
શિવશૂલહતાત્કૃત્વા ઊર્દ્ધવાયુશ્ચ રેચયેત્ ॥
રેચકેન સમાયુક્તો જીવો ગચ્છતિ વૈ શિવમ્ ॥
એતત્સર્વસમાખ્યાતં સંક્ષેપાન્ન તુ વિસ્તરાત્ ।
પ્. ૧૫અ)
સન્ધાનં ચૈવ ઉર્દ્ધન્તુ પૂર્વવત્કથિતયં મયાં ॥
સ્વયમેવ તુ તં પશ્યેદ્દેહી બિન્દું ચતુષ્કલમ્ ।
અયને દ્વે વિષુવે ચૈવ માર્ગવિત્પશ્યતે સદા ॥
કૃત્વા યોગં પુરાવત્સપૂરકુમ્ભક રેચકૈઃ ।
સકલી કૃત્ય વિધિના શિવાઙ્ગૈસ્તુ શિવી ભવેત્ ॥
સર્વમન્ત્રાનિ જાપઞ્ચ દેહં ત્યક્ત્વા તુ સમ્ભવેત્ ।
શરીરસ્થં ન્યસેન્મધ્યે સદ્વીજં પરમં હિ તત્ ॥
શિરસિ નિધનાશ્ત્રં તુ ધ્યાત્વા તસ્મિન્ નિયોજયેત્ ।
કારણન્તુ શિવં તત્વં ન્યસ્ત્વાતઃ પ્રતિપૂજયેત્ ॥
કાલકાલાર્મુકૈઃ પુષ્પૈરૂર્દ્ધસ્થં સંપ્રપૂજયેત્ ।
પૂજાશતસહસ્રસ્ય કૃતાભવતિશાસ્વતી ॥
અહં દેવ શિવશ્ચૈવ સર્વતત્વૈર્ન સંશયઃ ।
અનન્તાદિ શિવાન્તસ્ય તત્વગ્રામસ્ય કૃ * તઃ ॥
કૃત્વા પૂજાભવત્યેવં ગન્ધપુષ્પ * * ત્રકૈઃ ।
માયા શેષવિધિઃ ખ્યાતઃ શિવશાશનપારગઃ ॥
પૂર્વતોભયમુચ્ચાર્ય રેચયેત્તદનુક્રમાત્ ।
નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિત્ પૂજાસ્થાનં પરં સ્મૃતમ્ ॥
નમસ્કારેણ યોગાન્તે મૂર્દ્ધ્નિમાલમ્બ્યદાપયેત્ ।
આદિત્યગ્રહણે વત્સ પ્રત્યક્ષમર્ચનં ભવેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે ચતુર્વિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
શિવાગ્નૌ પઞ્ચવક્ત્રાણિ શિવસદ્ભાવમુત્તમમ્ ।
કસ્મિન્ કસ્મિન્ કદાવક્ત્રે આચાર્યઃ પશુપાશહા ॥
કસ્મિન્ કરોતિ સંસ્કારાન્ કસ્મિન્ પાપાનિ જુહ્ણતિ ।
કસ્મિન્ કરોતિ યજનં કસ્મિન્ પૂર્ણાહુતિઃ સ્મૃતાઃ ॥
કસ્મિન્ વક્ત્રે પુનઃ પાપા(હુતેપાશાં)દાત્માનં ચ વિશોધયેત્ ।
એતત્સર્વં સમાસેન ભગવન્વક્તુમર્હસિ ॥
પ્. ૧૫બ્)
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પાશાઃ પાશેષુ સર્વેષુ પૂર્વવક્ત્રં પ્રકીર્તિતમ્ ।
સંસ્કારાશ્ચોત્તરે કુર્યાદ્યજને પશ્ચિમેન તુ ॥
પ્રાયશ્ચિત્ત વિધાનન્તુ વક્ત્રેસ્મિન્ દક્ષિણે સ્મૃતમ્ ।
ઊર્દ્ધ્વવક્ત્રે મહાસેન તસ્મિન્પ્રાણાહુતિઃ સ્મૃતાઃ ॥
ન પાણિપાદપૃષ્ઠે તુ આહુતિં સંપ્રદાપયેત્ ।
વક્ત્રસંસ્કારતત્વજ્ઞ આચાર્યો મુક્તિકારકઃ ॥
એવં સંસ્કારસંદિગ્ધ(સિદ્ધ) આચાર્યસ્તુ ન મોક્ષદઃ ।
પુનરાયાન્તિ સમ્સ્કારં સત્યં વત્સ ન સંશયઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે ષટ્વિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
લિઙ્ગૌદ્ધારં પ્રવક્ષ્યામિ નૈષ્ઠિકાનાં તુ ષણ્મુખ ।
પઞ્ચરાત્રં ત્રિરાત્રં વા ક્ષપયિત્વાધિવાસયેત્ ॥
પૂર્વોક્તન્તુ વિધિં દૃષ્ટ્વા સંન્યાસં સંનિવર્ત્તયેત્ ।
યોનિચક્રં ન્યસેત્ તત્ર વિધિદૃષ્ટેન કર્મણાઃ ॥
અષ્ટારચક્રમાલિખ્ય નાભિદ્વયસમન્વિતમ્ ।
વિપરીતં યોજયિત્વા જનયેત્ તત્ર નૈષ્ઠિકમ્ ॥
પઞ્ચપઞ્ચાહુતિં દઘ્નાદરકેષુ યથાક્રમમ્ ।
હૃન્માત્રેણ તુ દાતવ્યં સંહારેણ તુ બુદ્ધિમાન્ ॥
એવં કૃત્વા યથા પૂર્વ જનયેત્ તત્ર નૈષ્ઠિકમ્ ।
સૃષ્ટિસંહારકાસ્કન્દ કૃત્વા વૈ નૈષ્ઠિકસ્ય તુ ॥
સૃષ્ટિસંહાર ન્યાયેન યષ્ટ્વાશુધ્યતિ નૈષ્ઠિકઃ ।
આશક્ત વિષયૈર્વાપિ કર્મદોષૈર્ન લિપ્યતે ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે ષડ્વિંશતિતમઃ પટલઃ ॥

ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અન્તેષ્ટિં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા વદનુ પૂર્વશઃ ।
શિવાગ્નિં જનયિત્વા શિવં પશ્ચાદ્વિશોધયેત્ ॥
મૃણ્મયેનામ્ભસાશોધ્ય ભસ્મસ્નાનં યથા પુરા ।
પ્. ૧૬અ)
ગન્ધપુષ્પૈરલંકૃત્ય અસ્ત્રબીજેન શોધયેત્ ॥
ઇષ્ટિં સંહારિકાં કૃત્વા ઉદ * દૈર્નિવેશયેત્ ।
દર્ભાસ્તરણં પુરા કૃત્વા અસ્ત્રં વિન્યસ્ય સર્વતઃ ॥
અસ્ત્રેણ જ્વાલયેદગ્નિં સમન્તાત્સુસમાહિતઃ ।
ચન્દનાગુરુકાષ્ઠૈશ્ચ તિલૈરાજ્યસમન્વિતૈઃ ॥
વિદ્યમાને તુ કર્તવ્યમિતરેષાં યથેપ્સયા ।
આગ્નેયીં ધારણાં ધ્યાત્વા દહેદસ્ત્રેણમન્ત્રવિત્ ॥
દીક્ષિતોત્તરકાલે તુ સમયાન્યદિ લઙ્ઘયેત્ ।
દેવસ્ય સ્વગુરોશ્ચૈવ મહાપાતકમેવ ચ ॥
અમુક્ત સંશયા યે ચ યે ચાન્યેશવલાત્મકાઃ ।
તેષાં પાપાપનોદાર્થમંગેષ્ટિ?કથિતા ગુહ ॥
સ્વસંજ્ઞશ્ચ અસંજ્ઞશ્ચ સ મયં યદિ લઙ્ઘયેત્ ।
કન્યાદત્વમવાપ્નોતિ સમયસ્ય ચ લઙ્ઘને ॥
તેના સંજ્ઞસમાયોગાત્ગ્રહણં પૂર્વવદ્ ભવેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતે સપ્તવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અસ્ત્રયાગઞ્ચ છિદ્રઘ્નં પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
પૂર્વોક્તે ભૂતલે શુદ્ધે ગોમયેનોપલેપિતે ॥
ગન્ધદ્રવ્યસમાયુક્તં કલશં પારિપૂરિતમ્ ।
ઈશાન્યાઃ સ્થાપયેદિક્ષુ અવિઘ્નકણમ્ શુભમ્ ॥
તતઃ પઙ્કજમાલિખ્ય સ્થણ્ડિલે વા સમર્ચયેત્ ।
રજે તુ વહવો વિઘ્નાનિર્વિઘ્ના સ્થણ્ડિલે ગુહ ॥
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન શસ્ત્ર યાગન્તુ સ્થણ્ડિલે ।
સર્વત્ર વિહિતં શાસ્ત્રાત્કિઞ્ચિદસ્ત્ર યાગં તુ સ્થણ્ડિલે ॥
પ્રાકારે કર્ણિકાપદ્મ ધર્મજ્ઞાનાદિમેવ ચ ।
વૈરાગ્યઞ્ચૈવ ઐશ્વર્યં શક્તયશ્ચ તથૈવ ચ ॥
* * * * * * * યજેત વિધિવત્સદા ।
પ્. ૧૬બ્)
તતઃ કુર્વીતમતિમાન્પ્રાકારે સમન્વિતમ્ ॥
અસ્ત્રં પાશુપતં દિવ્યં સ્થાપયેત્કર્ણિકોપરિ ।
અષ્ટવિંશત્કલૈર્યુક્તો * * * * * * * * ॥
પૂર્વાદીઞ્શાસ્ત્રવિન્યસ્ય પ્રાકારં વિદિશૈઃ ક્રમાત્ ।
વિદિક્ષુસ્થાપયેદસ્ત્રં પ્રાકારં સાર્વકામિકમ્ ॥
અસ્ત્રપીઠમિદંશ્રેષ્ઠમચ્છિદ્રકરણં પરમ્ ।
બાહ્યે * * * * * * દશદિક્ષુ સમન્તતઃ ॥
વજ્રં દણ્ડઞ્ચ ખડ્ગઞ્ચ પાશાંકુશં તથૈવ ચ ।
ગદાસ્ત્રિશૂલ ચક્રઞ્ચ પદ્મં ચૈવ યથા ક્રમમ્? ॥
ન્યસેત્ પાશુપતે નૈવ પ્રાકારે * * * * * ।
* * * * * * * દિશાભાગઃ પ્રકીતિતઃ ॥
* કુર્વીત કુણ્ડસ્તુ તથૈવ ચતુરસ્રકમ્ ।
ચતુર્નાભિત્સમાયુક્તં હસ્તમાત્રં સમન્તતઃ ॥
* * * * * * * * * * *
* * * ।
* * * * * * * * * * *
લક્ષણમ્ ॥
સોધનં તસ્ય કુર્વીત પ્રાકારેણ તુ ષણ્મ્ખઃ ।
જનનં નિષ્કૃતિં ચૈવ વિધિં કુર્યાદ્યથા * * ॥
* * * * * * * * * * *
* * * ।
* * * * તં પૂર્વં પ્રાકારં પૂર્વમેવ ચ ॥
વ્રજ્રાદ્યં તુ તતો હુત્વાભાગૈઃ પૂર્વોપકલ્પિતૈઃ ।
હું ફટ્ વૌષટ્ અ * * * * * * * * *
* ॥
* * * * * * * * * * ને
વિચક્ષણઃ ।
તત્રસ્થાઃ કર્ષયેત્ તેન પ્રાકારેણ ન સંશયઃ ॥
અધિકારાદિ હોમે તુ આહુત્યા * * * * * ।
* * * * * * * * * * *
* * * ॥
* દીક્ષા સમાપ્યેવં સર્વછ્રિદ્ર નિકૃન્તની ।
યોજની શિવતત્વસ્ય નિર્વાણકરણીપરા ॥
પ્. ૧૭અ)
તતોમિયે * * * * * * * * * * *
।
* * * * * * * * * * *
* શયઃ ॥
આકારઃ પ્રથમો રેખા દ્વિતીયા ચાર્દ્ધચન્દ્રિકા ।
તૃતીયાઙ્કુશાકારા ચતુર્થી વહ્નિસમ્ભવાઃ ॥
પ * * * * * * * * * * * *
* * ।
* * * * * * * * * * *
વ્યાપિકાઃ ॥
નવમી ઉપરાજ્ઞેયા યત્રેદં સ ચરાચરમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽધ્યુષ્ટશતેઽષ્ટાવિમ્શતિતમઃ પટલઃ ॥
સપ્તશતિકમ્
પ્. ૧અ)
ઓં નમઃ શિવાય ॥
સ્કન્દ ઉવાચ ।
ભગવન્દેવદેવેશ લોકનાથ જગત્પતે ।
મન્ત્રતન્ત્રં ત્વયાપ્રોક્તં વિસ્તરાદ્વસ્તુ સાધનમ્

અલ્પાયુષાસ્ત્વિમે મર્ત્યા અલ્પવીર્ય પરાક્રમાઃ ।
અલ્પસત્વા અલ્પવિત્તાશ્ચ લોભમોહસમન્વિતાઃ

અલ્પગ્રન્થં મહાર્થઞ્ચ પદાર્થાનેક સંકુલમ્ ।
વક્તુમર્હસિ દેવેશાનુગ્રહાર્થઞ્ચ મે પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ શાસ્ત્રં પરમદુર્લભમ્ ।
કાલાખ્યં વાથુલેતન્ત્રે દધ્નોઘૃતમિવોદ્ઘૃતમ્

મધુવચ્ચ યથા પુષ્પાત્સારાત્સારમિદં શુભમ્ ।
નાદાખ્યં યત્પરં બીજં સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતમ્

મુક્તિદં પરમં દિવ્યં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ।
તં વિદિત્વા મહાસેન દેશિકઃ પાશહા ભવેત્

આગોપાલાંગનાબાલા મ્લેચ્છાપ્રાકૃતભાષિણઃ ।
અન્તર્જલગતાઃ સત્વાસ્તેઽપિ નિત્યં બ્રુવન્તિતમ્

સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં જ્ઞાત્વા કર્મકુર્યાદ્યથેપ્સિતમ્ ।
સ્થૂલં શબ્દમિતિ પ્રોક્તં સૂક્ષ્મં ચિન્તામયં ભવેત્

ચિન્તયારહિતં યચ્ચ તત્પરં પરિકીર્ત્તિતમ્ ।
એવં જ્ઞાત્વા તુ મન્ત્રજ્ઞઃ સર્વપાપક્ષયો ભવેત્

શાન્તં સર્વગતં શૂન્યં મન્ત્રૈર્દ્વાદશભિઃ સ્થિતમ્ ।
અક્ષરાન્તરિતં કૃત્વા ષડઙ્ગં સ શિવો ભવેત્

પ્. ૧બ્)
પ્રથમં હૃદયં તસ્ય દ્વિતીયન્તુ શિરઃ સ્મૃતમ્ ।
તૃતીયં વૈ શિખા ચૈવ ચતુર્થં કવચં ભવેત્

પઞ્ચમન્તુ શિવં વિદ્યાઃ ષષ્ઠમસ્વવિસર્ગજમ્ ।
ષડઙ્ગમેતત્કથિતં શિવેન પરમાત્મના

કથિતં ગુહ્ય સદ્ભાવં સાદાખ્યેન મહાત્મના ।
મયા તુ કથિતં તુભ્યં સદ્યો મુક્તિ પ્રદાયકમ્

દીર્ઘયુક્તં શિવસ્યાઙ્ગં હૃદયાદ્યં યથા સ્થિતમ્ ।
સદ્યાદિ ક્રમયોગેન હ્રસ્વે હ્રસ્વં પ્રકીર્ત્તિતમ્

સાનુસ્વારં ભવેન્નેત્રં સર્વેષાં ચોપરિસ્થિતમ્ ।
સ વિસર્ગં ભવેદસ્ત્રં સાનુસ્વારવિખર્મિતમ્

* * દ્વાદશાઙ્ગં તુ ષષ્ઠે નૈવ વિભૂષિતમ્ ।
શિવતત્વં વિજાનીયાન્મન્ત્રમૂર્ત્તિ પરંશિવમ્

ષષ્ઠસ્ય દ્વિતીયશ્ચ ચતુર્થાદ્યેન સંપુનઃ ।
દ્વિતીયે પઞ્ચમઞ્ચૈવ આદિમં યોજયેત્પુનઃ

સર્વવિઘ્નાઃ શિવાસ્ત્રેણ શિખાયાં મુક્તિદાઃ સ્મૃતાઃ ।
એવં પાશુપતં દિવ્યં સર્વપાશનિકૃન્તનમ્

પઞ્ચબ્રહ્મશિવસ્યાઙ્ગં નેત્રં પાશુપતં ચ યત્ ।
સમાસાત્કથિતં સર્વં મન્ત્રોદ્ધારમિદં શુભમ્

અસ્ય મુદ્રાં પ્રવક્ષ્યામિ સાધકાનાં હિતાય વૈ ।
હસ્તાભ્યાં સંસ્પૃશેત્પાદૌ દ્વૌ હસ્તૌ પાદમસ્તકમ્

એષામુદ્રા મહામુદ્રા સર્વકામાર્થસાધની ।
કરન્યાસ પુટાં કૃત્વા અઙ્ગુષ્ઠં ચ મ પશ્ચિમમ્

પ્. ૨અ)
બ્રહ્માઙ્ગાભ્યાં યથા ન્યાસં વિન્યસેત પ્રયત્નતઃ ।
તલ્લિકાહસ્ત પૃષ્ઠૌ તુ અસ્ત્રબીજેન શોધયેત્

કનિષ્ઠામાદિતઃ કૃત્વા અઙ્ગુષ્ઠં ચ મ પશ્ચિમમ્ ।
બ્રહ્માઙ્ગાભ્યાં યથા ન્યાસં વિન્યસેત પ્રયત્નતઃ

પ્રાસાદં વિન્યસેત્પશ્ચાદ્વ્યાપિનં સર્વતોમુખમ્ ।
કરન્યાસમિદં વત્સ અસ્મિન્તન્ત્રેન સંશયઃ

એવં મુદાખ્યે ચ્છમ્ભું પશું ચૈવ ન દીક્ષયેત્ ।
નવકોટ્યાસ્તુ મન્ત્રણાં મુદ્રાકોટ્યાસ્તુ સંખ્યયા

સર્વં તે નિખિલં યષ્ટ્વા શિવતત્વં મયાખ્યતિ ।
કાયિકં વાચિકં કર્મમનસા ચૈવ યદ્ ભવેત્

દૃષ્ટ્વા બુદ્ધા મહામુદ્રાં શુદ્ધદેહસ્તુ સો ભવેત્ ।
યે ચાન્યે શુદ્ધયઃ પ્રોક્તા વિસ્તરેણ મહાગુહમ્

ત્રૈમુદ્રા અસ્ય સર્વેષાં ભવન્તિ સ વિશેષિકઃ ।
મન્ત્રોદ્ધાર વિધાનંન્તુ ઇજ્યતે શૃણુ તત્ત્વતઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશતિકે મન્ત્રોદ્ધારઃ પ્રથમઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
અન્તઃકરણ વિન્યાસં ભૂતશુદ્ધિસ્તથૈવ ચ ।
ભૂતશુદ્ધિં પુરા કૃત્વા પશ્ચાદન્તઃકરણાં કુરુ ॥
આપ્યાયનં કથં તેષાં કથયસ્વ યથાર્થતઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
ચૈતન્યં યોજયેત્પૂર્વં દહનં તદનન્તરમ્ ।
આપ્યાયનં તૃતીયં તુ પ્રાણાયામાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ॥
હ્રસ્વેન દહનં પ્રોક્તં પ્લુતે નાપ્યાયનં ભવેત્ ।
પ્. ૨બ્)
દીર્ઘેણ કઠિનાધારાઃ પદ્મસ્યોપરિ વિન્યસેત્ ॥
હૃદ્બીજૈઃ પાર્થિવે યુક્તં પાર્થિવીત્વાનયેત્સદા ।
શિરસ્યાદ્યશિખા તેજઃ કવચં વાયુના સહ ॥
અસ્ત્રં તુ શિવવદ્યુક્તમાકાશં તેન ધારયેત્ ।
હૂં ફડન્તે બલંભિત્વા પૂર્વં વિદ્યાસ્ય યત્નતઃ ॥
દીક્ષાયાન્તુ યથાવક્ષ્યે તત્પ્રયોગં સમારભેત્ ।
પઞ્ચોદ્ઘાતા ચેતસ્ત્રશ્ચ ત્રયશ્ચ દ્વયમેવ ચ ॥
શૂન્યં સર્વનિરાલમ્બં વિજ્ઞાન કેવલં સ્થિતમ્ ।
પ્રકૃયાન્તસ્થમમૃતં સ્રવણં ચિન્તયેત્સદા ॥
ઓંઽમિત્યનેન કમલં યોગપીઠં પ્રકલ્પયેત્ ।
સૂર્યમણ્ડલસંકાશંમાકાશં હ્યાત્મસમ્ભવમ્ ॥
વિદ્યાતત્વમુકારં તુ શિવતત્વં મકારજમ્ ।
પુર્યષ્ટકં તુ તન્માત્રં તુર્યાતીતં સદાશિવમ્ ॥
ચિન્તયેત્પરમં ધમં સુષુમ્નાભિન્નમસ્તકમ્ ।
તેનાપ્યાયનમાત્માનંમાપૂર્યતં વિચિન્તયેત્ ॥
ઇદં યોજ્યસતે નિત્યં સમાધિ મૃત્યુનાશની ।
ન તસ્ય જાયતે મૃત્યુરિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ॥
અથાચાર્ય સાધકાય મૂર્ત્યૈશ્ચ ગ્રહણં ભવેત્ ।
ઈશાન્યાદ્યાસ્તુ સદ્યાન્તામૂર્ધ્નિ આરભ્ય વિન્યસેત્ ॥
નેત્રં દદ્યાત્તથાચાદ્યં દેવદેવં સદાશિવમ્ ।
સર્વજ્ઞત્વં તદાત્માનં ચિન્તયેત વિચક્ષણઃ ॥
હૃદયં ચ શિરશ્ચૈવ શિખા કવચમેવ ચ ।
અસ્ત્રં ચૈવ તુ મન્ત્રજ્ઞઃ પઞ્ચસ્થાને હ્યનુક્રમાત્ ॥
પ્. ૩અ)
હૃદયેદ્વા વિધાનન્તુ નાસૌ હોમં વિધીયતે ।
લલાટે વૈ શ્વરં ધ્યાયેદ્વરદં સર્વતોમુખમ્ ॥
યથાર્ચને તથા ચાગ્નૌ ધ્યાનકાલવિશેષતઃ ।
અન્તઃકરણમિદં કૃત્વા પશ્ચાદ્બાહ્યં તુ ષણ્મુખ ॥
સ બાહ્યાભ્યન્તરં કૃત્વા પશ્ચાદ્યજનમારભેત્ ।
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશતિકેઽન્તઃકરણોનામ દ્વિતીયઃ પટલઃ ॥
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ સ્નાનં પાપહરંપરમ્ ।
સ કૃજ્જપ્તેન ચાસ્ત્રેણ મૃદં ગૃહ્ય વિચક્ષણઃ ॥
મલસ્નાનં પુરા કૃત્વા સ કૃજ્જપ્તાનુ સંહિતામ્ ।
તામેવમૃત્તિકાં વત્સ અભિમન્ત્ર્ય સકૃત્સકૃત્ ॥
ભાગત્રયં તતઃ કૃત્વા એકમસ્ત્રેણ ચાલભેત્ ।
દ્વિતીયં તુ પ્રજપ્તેન શિવજપ્તં તૃતીયકમ્ ॥
અસ્ત્રજપ્તેન ભાગેન દિશાબન્ધં પ્રકારયેત્ ।
શિવજપ્તેન તીર્થે તુ બ્રહ્મજપ્તેન ચાત્મનિ ॥
ગુંડયિત્વા તતઃ સ્નાયેત્ શિવતીર્થસ્ય મધ્યતઃ ।
ચક્રવત્યુપચારેણ સુગન્ધામલકાદિભિઃ ॥
ઉપસ્પૃશ્ય વિધાનેન સન્ધ્યાવન્દે હ્યનુક્રમાત્ ।
સર્વમન્ત્રૈઃ સકૃત્પ્રાજ્ઞ ઉપસ્થાનં તુ કારયેત્ ॥
અભિષેકં પુરા કૃત્વા પશ્ચાત્સન્ધ્યાં સમાચરેત્ ।
અસ્ત્રં નિયોજયેદ્દેહે ક્ષિપેદ્બાહ્યં વિચક્ષણઃ ॥
સર્વતીર્થ ફલં તસ્ય નિનાંદેન તુ ષણ્મુખ ।
શરીરં સોધયેદ્વત્સ તેનાત્મનિ નિયોજયેત્ ॥
પ્. ૩બ્)
વિઘ્નેષુ પાશજાલેષુ સ તુ યોજ્યં વિ * ક્ષણઃ ।
હૃદયેન તતો દેવં પિતૃદેવાંશ્ચ તર્પયેત્ ॥
સંહારં સર્વતીર્થસ્ય નિનાદેન તુ ષણ્મુખ ।
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશતિકે તૃતીયઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
ભસ્મસ્નાનં પ્રવક્ષ્યામિ સઙ્ક્ષેપેણ તુ ષણ્મુખ ।
સર્વમન્ત્રૈ સકૃત્પ્રાજ્ઞ અભિમન્ત્ર્ય યથા ક્રમમ્ ॥
મલસ્નાનં પુરાકૃત્વા અસ્ત્રબીજેન ષણ્મુખ ।
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશક્તિકે ભસ્મસ્નાનં ચતુર્થઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યજનં સંપ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુ પૂર્વશઃ ।
વીજાઙ્કુરં પુરાશત્વા પશ્ચાદાનન્ત્યમાસનમ્ ॥
અનન્તં ચાન્તરે દદ્યાત્ક્રમેણ તુ ષડાનન ।
હૃદયં કર્ણિકાપદ્મં ધર્મજ્ઞાનાદિમેવ ચ ॥
વૈરાગ્યશ્ચૈવમૈશ્વર્યં હૃદયે પ્રધવં ન્યસેત્ ।
કેશવે શક્તયોર્વ્યૂહં હૃદયેન તુ કારયેત્ ॥
આવાહયેત્તતો દેવં હૃદયેન તુ ષણ્મુખ ।
સ્થાપનં ચાર્ઘપાત્રં ચ અર્ચનીયં તુ મન્ત્રવિત્ ॥
સ્નાપનં પૂજનઞ્ચૈવ હૃદયેન તુ કારયેત્ ।
ઉક્તાનુક્તં ચ યત્કિઞ્ચિત્ તત્સર્વં હૃદયેન તુ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશક્તિકે યજનવિધિઃ પઞ્ચમઃ પટલઃ ॥
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ અગ્નિકાર્યં વિધિ ક્રમાત્ ।
અસ્ત્રેણોલ્લેખનં કુર્યાદ્દર્ભેણાભ્યુક્ષણં સ્મૃતમ્ ॥
શક્તિન્યાસં તતો મન્ત્રી હૃદયેન તુ કારયેત્ ।
પ્. ૪અ)
હૃદિનાશક્તિગર્ભસ્ય પ્રક્ષિપેજ્જાતવેદસમ્ ॥
ગર્ભાધાનાદિકં કૃત્વા નિષ્કૃતિં ચ મ પશ્ચિમ ।
હૃદયેન તુ મન્ત્રજ્ઞઃ સર્વકર્માણિ કારયેત્ ॥
પશ્ચાત્પદ્મવિધાનં તુ પ્રાગુક્ત પરિકલ્પયેત્ ।
શિવાદિ સર્વમન્ત્રેષુ હોમયેચ્ચાનુ પૂર્વશઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશતિકેઽગ્નિકાર્યવિધિઃ ષષ્ઠઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃપરં પ્રવક્ષ્યામિ મણ્ડલં સર્વકામદમ્ ।
ભૂમિં સંશોધ્ય યત્નેન શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ॥
અધિવાસં તતઃ કૃત્વા નક્ષત્રે સત્કૃતાન્વિતે ।
આલિખેન્મણ્ડલં પ્રાજ્ઞઃ સર્વસિદ્ધિપ્રદં શુભમ્ ॥
સૂત્રેણસૂત્રિતં કૃત્વા ચતુરસ્રં સમન્તતઃ ।
મધ્યે પદ્મં પ્રતિષ્ઠાપ્ય અશ્વપત્રં સકર્ણિકમ્ ॥
એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા ચતુર્હસ્તમથાપિ વા ।
ત્રીણ્યાવરણયુક્તં સ્વતન્તુ વિદિતં ગુહ ॥
પશ્ચિમં વાહયેદ્વારંમાચાર્યવિહિતં શુભમ્ ।
કુશં તુ વારુણે કુર્યાદ્ધસ્તમાત્રં પ્રમાણતઃ ॥
યજ્ઞકર્મવિધિં કુર્યાદસમિદ્ધે હુતાશને ।
પૂર્વદ્વારેભ્ય વજ્રાદીન્વિન્યસેચ્ચાનુ પૂર્વશઃ ॥
બ્રહ્માઙ્ગાનિ પુરાન્યસ્ય શિવાઙ્ગં વિન્યસેત્તતઃ ।
આગ્નેયયાં હૃદયં ન્યસ્ય ઈશાન્યાન્તુ શિરો ન્યસેત્ ॥
નૈર્-ઋત્યાં તુ શિખાં ન્યસ્ય વાયવ્યાં કવચં ન્યસેત્ ।
અસ્ત્રં દિશાસુ વિન્યસ્ય કર્ણિકાયાં સદાશિવમ્ ॥
ગર્ભન્યાસવિધિર્હ્યેષ દ્વિતીયં વરણં શૃણુ ।
પૂર્વદ્વારેભ્ય હૃદિના લોકપાલં પ્રપૂજયેત્ ॥
પ્. ૪બ્)
તૃતીયે લોકપાલાસ્ત્રં શસ્ત્રેણૈકેન પૂરયેત્ ।
સંક્ષેપેણ મયા સ્કન્દ વિધાનં પરિકીર્ત્તિતમ્ ॥
અનુક્તં યદ્ ભવેત્ કિંચિત્ તત્ સર્વં હૃદિના બુધ ।
એવં વિધિવિધાનજ્ઞો બ્રહ્મકર્મસમારભેત્ ॥
બ્રહ્માવિષ્ણુઃ સુરાઃ સર્વે ઉપસન્નાસ્તુ યે સુરાઃ ।
તે મયા દીક્ષિતા સર્વે અસ્મિન્મણ્ડલ ઉત્તમે ॥
અસ્મિન્મણ્ડલે દૃષ્ટે તુ દેવદેવેન નિર્મિતે ।
તં યાન્તિ પરમંસ્થાનં નિર્મલાય શિવં પદમ્ ॥
એવં મણ્ડલમાખ્યાતં બિન્દુ દેવેન ભૂષિતમ્ ।
ન ચાન્યં બિન્દતે કિઞ્ચિદસ્માદ્ગુહ્યતરં પરમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે મણ્ડલરાજ સપ્તમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અથ દીક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ પઞ્ચતત્વે વ્યવસ્થિતમ્ ।
પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ॥
એતે પઞ્ચમહાતત્વાયૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ।
સર્વે તત્વાસ્તુ તત્રસ્થા દ્રષ્ટવ્યાઃ સાધકોત્તમૈઃ ॥
નાન્યે સત્વા ન યોગેન સંયોજ્યાહુતિભિઃ ક્રમાત્ ।
બ્રહ્માણ્ડં સુવિનિઃસૃત્ય શતરુદ્રાવહિઃ સ્થિતાઃ ॥
તદૂર્દ્ધ્વં તુ પ્રતિષ્ઠાપ્યં યાવદવ્યયગોચરે ।
તતો બીજાનિ યુઞ્જીત યાવદ્વિદ્યેશ્વરાન્તિકમ્ ॥
શાન્તેસ્તદૂર્દ્ધ્વમન્થાનં શાન્ત્યા ચૈવ શિવં ન્યસેત્ ।
અવિદિત્વામિમં તત્વં યો દીક્ષાં કર્તુમુદ્યતે ॥
વૃથા પરિશ્રમસ્તસ્ય નૈષતત્ફલમાપ્નુયાત્ ।
નિવૃત્તિઃ પૃથિવી જ્ઞેયા પ્રતિષ્ઠા આપ ઉચ્યન્તે ॥
પ્. ૫અ)
વિદ્યા તેજોમયી પ્રોક્તા વાયુઃ શાન્તિ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
શાન્તાતીતં પરં વ્યોમં તત્પરં પરમવ્યયમ્ ॥
તં વિદિત્વા મહાસેન સ્થાવરાણાંનુ દીક્ષયેત્ ।
એતે પઞ્ચમહાતે * યદ્દેહં સકલસ્ય તુ ॥
સ્થાવરાણાં ચરાણાં ચ * ત્યાપશ્યન્તિ વિગ્રહમ્ ।
ન ચાન્ય દેવતા કાચિદ્વ્યતિરિક્તસ્તુ દૃશ્યતે ॥
એતૈર્યષ્ટાભવેદ્ યષ્ટામેતૈઃ શુદ્ધાસુશોધિતમ્ ।
એતે પઞ્ચપ્રકારાણિ દેવતાનિ સુસંસ્થિતાઃ ॥

બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથારુદ્ર ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ ।
એતે તત્વાઃ સ્થિતાઃ પઞ્ચ નિર્વાણં સર્વતાદૃશમ્ ॥
નિવૃત્તી હૃદયે ચૈવ પ્રતિષ્ઠા શિરસિ ન્યસેત્ ।
વિદ્યા ચૈવ શિખાયાં તુ શાન્તિ વૈ કવચેન તુ ॥
શાન્તાતીતં પરં વ્યોમ પ્રાસાદેન તુ હોમયેત્ ।
એકૈકસ્ય શતં જુહુયાચ્છત વૈ પઞ્ચહોમયેત્ ॥
પશ્ચાત્પૂર્ણાહુતિં દદ્યાત્પ્રાસાદેન તુ ષણ્મુખ ।
પ્રાયશ્ચિત્તવિશુદ્ધ્યર્થં એકૈકાષ્ઠાહુતિં ક્રમાત્ ॥
અસ્ત્રબીજેનમન્ત્રજ્ઞો હોમયેચ્ચાનુ પૂર્વશઃ ।
આત્મા શિષ્ય શિવં ચેતિ સર્વમેક ત્રયોજયેત્ ॥
દત્વાપૂર્ણાહુતિં પ્રાજ્ઞઃ શૂન્યે શૂન્યમિવસ્થિતાઃ ।
પરેણ સહમેકત્વમેકઃ સમરસો ભવેત્ ॥
નષ્ઠે શૂન્યે તથા શૂન્ય એવં શૂન્યં સમન્તતઃ ।
તદ્વદાત્મા તથા શિષ્યઃ શિવમેકસમં નયેત્ ॥
એવં સમાપ્યતે દીક્ષા જનનાદિ વિવર્જિતઃ ।
હુતેનૈવ વિમુચ્યન્તે સાધકાજન્મબન્ધનાત્ ॥
પ્. ૫બ્)
અપ્રકાશમિદં ગુહ્યં ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ।
રહસ્યં સર્વમન્ત્રાણામિદં સંસ્કારમુત્તમમ્ ॥
એવં સંસ્કારશુદ્ધિસ્તુ શિવવજ્જાયતે ધ્રુવમ્ ।
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
યાનિ ન્યાસાદિતઃ કૃત્વા ઉદ્ધારં ચાપ્ય પશ્ચિમમ્ ।
સાધના તુ ક્રમાદ્દેવ કથયસ્વ યથાવિધિ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
દશસપ્તં તુ યોધ્યા પૃચ્છતાં નિત્યયા ગુહ ।
યસ્ય યદ્બીજવિહિતં કથયામ્યનુપૂર્વશઃ ॥
યોનિબીજં તુ હૃદયં કલ્પયેત યથાક્રમમ્ ।
અર્ચનં પ્રોક્ષણઞ્ચૈવ તાડનઞ્ચ તથૈવ હિ ॥
સંહારં ચૈવ સ યોગં નિક્ષેપશ્ચ તથૈવ હિ ॥
અર્ચનઞ્ચ પુનઃ કુર્યાદ્ગર્ભધારણમેવ ચ ।
જનનં ચાપિ કારં ચ ભોગં ચૈવ લયં તથા ॥
સ્વતત્વં શતમાહુત્યા હૃદયેન તુ ષણ્મુખ ।
પાશચ્છેદં યથાસ્ત્રેણ પૂર્ણાહુંત્યાશ્ચ પૂર્વવત્ ॥
હૃદયેન તતો વિંશન્કર્ત્તવ્યશ્ચાનુ પૂર્વતઃ ।
ઉદ્ધારપ્રોક્ષણઞ્ચૈવ તાડનઞ્ચ યથૈવ હિ ॥
હૂં ફટ્કારસમાયુક્તં કર્ત્તવ્યં ચાનુપૂર્વશઃ ॥
સંહારં ચૈવ તત્વાનાં કર્ત્તવ્યઞ્ચ યથાકથમ્ ।
તત્વૈસ્તત્વૈરિદં કર્મ એષ એષવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥
એભિસ્તુ શોધયેદ્વત્સ વિધિં પ્રાશ્ચેતિ?પુષ્કલમ્ ।
અન્યથા નૈવ મુચ્યન્તે વિધિહીનાઃ ષડાનન ॥
સંપૂર્ણાહુતિધારં તુ કર્ત્તવ્યં ધારણાન્વિતમ્ ।
અમૃતં યત્પરં વત્સ સ્રવતં મનસાસ્મરેત્ ॥
દીક્ષાપ્રકરણો હ્યેષ યોસ્ર સર્વત્ર સર્વદા ।
પ્. ૬અ)
લિઙ્ગોદ્ધારવિધાનં તુ સર્વસંસ્કાર કર્મસુ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
પશુગ્રહણમોક્ષઞ્ચ યત્પ્રોક્તં તુ પુરાનઘ ॥
પાશંયોરભ્યન્તરં બાહ્ય કસ્મિં સ્થાને કથં સ્થિતઃ ।
કસ્મિ દેશે તુ તે છેદ્યા સદ્યોક્તન્તિ કીદૃશી ॥
પશોશ્ચૈવ હિ નિર્દેશં કથયસ્વ મહેશ્વર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
આમંત્રયં દ્વિતીયેન ગૃહ્યમાત્મર્ન યત્નતઃ ।
ષષ્ઠિના યાવતઃ સ્થાનં નયતે તુ વિચક્ષણઃ ॥
વિશુદ્ધેન તુ યોગેન બ્રહ્માદ્યસ્તુ શિવાન્તકમ્ ।
એકન્તુ સમયાયાન્તિ અન્યથા તુ પૃથક્પૃથક્ ॥
દ્વાદશાન્તેન ચ્છાતવ્યા સ્વરશાસ્ત્રેણસંયુતાઃ ।
તદાસૌ યાજ્યતાં યાન્તિ સમદ્યૈઃ પરિવર્જિતઃ ।
અનિર્દ્દિશ્યં તુ સંજ્ઞં તુ યત્કૃતં તદ્વૃથા ભવેત્ ॥
તમુદ્દિશ્ય કૃતં કર્મ મોક્ષદન્તુ ન સંશયઃ ।
સૂર્યગ્રહણઞ્ચ વૈવત્સ વિશુદ્ધેન તુ સંયુતઃ ।
આયામંત્ર યદાચ્છિન્નં તદાચોક્તમતે ધ્રુવમ્ ॥
અનેન ગ્રન્થિતાઃ પાશા સૂત્રેમણિગણા ઇવ ।
હૃત્પદ્મં યાવત્પદ્મં મનાસ્ત્રં તુ સુતાનિ ચ ॥
તં દૃષ્ટ્વા છેદનં કુર્યાન્મનોવૃત્તિર્મનઃ શિવઃ ।
મનસા તુ મનશ્છિન્નં જીવઃ કેવલતાં વ્રજેત્ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
વિસ્તરં ત્યજદેવેશ સંક્ષેપાત્કથસ્વ મે ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ પશું મોચયતે ક્ષણાત્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ ષણ્મુખ તત્ત્વેન યોગમોક્ષં ધ્રુવં લભેત્ ।
પ્રયોગેણ તુ સૂક્ષ્મેણ યોગદૃષ્ટેન મન્ત્રિણા ॥
પ્. ૬બ્)
દિવ્યેન યોગમાર્ગેણ પ્રેર્યતે ચ તુ શક્તિના ।
તં વિદિત્વા મહાસેન જીવો વાયુમયં બુધઃ ॥
વિષુ?વેન તુ યોગેન યોજયેચ્છાશ્વતં પદમ્ ।
યોગન્તુ વિષુવં પ્રાપ્ય કોન મુઞ્ચતિ બન્ધનાત્ ॥
પૃથિવ્યાદ્યાજ્જનાદ્યો વૈ શબ્દાદિ ગુણવાયુભિઃ ।
મન્ત્રાદિ દેવતાત્મા તુ જ્ઞાત્વામુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥
નાડી વિવરસત્વામૂર્દ્ધનાલા અધોમુખાઃ ।
ગ્રન્થિદ્વયયુતાઃ સર્વે હં ફટ્કારેણ ચેતનાઃ ॥
તતશ્ચોર્દ્ધ્વત્વમાયાન્તિ ઉદ્ઘાતૌ પૂર્વવદ્બુધઃ ।
ક્ષ્માદ્યામાલોક્યમનસા સ બાહ્યાભ્યન્તરં ગુહ ॥
તત્વે તત્વે તુ વક્તવ્યાવિમુક્તાનિરહંકૃતાઃ ।
બ્રહ્માધામા?વયદ્વત્સ ન પુનર્જન્મતાં વ્રજેત્ ॥
એતાશ્વેતો દ્વિરમ્યસ્ય મન્ત્રં નાદપદેરિતમ્ ।
દીક્ષાકાલે તુ સંયોજ્ય આયામં ભાસ્કરસ્ય તુ ॥
તાડયિત્વા પુરાવત્સ ગ્રહણં પૂર્વવદ્ ભવેત્ ।
ભિત્ત્વાગલાન્યવદ્યાનિ તત્વ તત્વેનસનયેત્ ॥
શક્તિભિસંપુટીકૃત્ય વૌષડાન્તેન નિઃક્ષિપેત્ ।
એષા દીક્ષા સમાસેન સંસારાર્ણવતારણી ॥
યસ્મિન્મન્ત્રાશ્ચ દીક્ષાશ્ચ મુદ્રામણ્ડલશોભના ।
નિર્મલાનિ? મહાસેન શક્તયો ભુવનં તથા ॥
સ એષ મોક્ષદો જન્તુર્વિશુદ્ધસ્યો મહેશ્વર ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશતિકે દીક્ષાપ્રકરણોઽષ્ટમઃ પટલઃ ॥
પ્. ૭અ)
(મભિષેકં સમાચરેત્ ।
શુભ્રં ન * ર દેવં સ મુહૂર્તકરાત્મવિત્ ॥
વજ્રપરાલઘાતૈશ્ચ યં સ્વવાવિહગે ખચે? ।
* * * * * વિચિનત્ય મતસમન્વિતૈઃ ॥
યત્યજ્ઞાતોઽભિષકં ચ આચાર્યઃ પશુપાશહા ॥
ઇતિ કાલોત્તરેઽભિષેકો નવમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
નાડિચક્રમિદં સૂક્ષ્મં પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ॥
નાભેરધસ્તાદ્યત્સૂક્ષ્મં કરો (તત્ર * * * *) ॥
ટોપ્ ઓf પગે)
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અભિષેકં પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપેન તુ વિસ્તરાત્ ।
હિતાય સાધકેન્દ્રાણાં શિવવક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતાઃ ॥
મૃણ્મયં કલશં હ્યેવં ચન્દ્રસેનોપશોધિતમ્ ।
* પત્રપુટે નાપિ પદ્મપત્રપુટેન વા ॥
સર્વૌષધિ સમાયુક્તં સર્વગન્ધો?પશોભિતમ્ ।
શતમષ્ટોત્તરં જપ્ત્વા નિજદે સર્વતોમુખમ્ ॥
* * * * * * * * * * *
* * નિ ।
તાનિ વસ્ત્રાણિ દ્વાસપ્તત્યસ્ત્વમૂર્ત્તિસ્તુ ॥
તિર્યગૂર્દ્ધમધશ્ચૈવ વ્યાપિનં ચૈસ્તુ સર્વતઃ ।
ચક્રવત્સંસ્થિતા હ્યેતે પ્રધાનાદશનાડ્યઃ ॥
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચ તૃતીયકા ।
ગાન્ધારી હસ્તિજિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશાસ્તથા ॥
અલંબુષા કુહૂ ચૈવ શઙ્ખિની દશમી સ્મૃતા ।
દશપ્રાણવહા હ્યેતે નાડયઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।
નાગઃ કૂર્મોઽથ કૃકરો દેવદત્તોધનંજયઃ ॥
પ્રાણશ્ચ પ્રથમો વાયુર્નવાનામપિ સ પ્રભુઃ ।
પ્રાણગ્લામયાપ્રાણો વિસર્ગાઃ પૂરણં પ્રતિ ॥
નિત્યમાપૂરયેદેષ પ્રાણિનામુરસિ સ્થિતઃ ।
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસકાસ્તુ પ્રાણોજીવસમાશ્રિતઃ ॥
પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્તસ્માત્પ્રાણઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
અપાનયત્યપાનસ્તુ આહારામનુજાબુધાઃ ॥
શુક્રમૂત્રવહોવાયુરપાનઃ સ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
પીતભક્ષિતમાધ્રાતરક્તપિત્તકફલાનિલમ્ ॥
પ્. ૭બ્)
સમં નયતિ ગાત્રેષુ સમાનો નામતઃ સ્મૃતઃ ।
સ્પન્દયત્યધરાક્તં નેત્રગાત્રપ્રકોપનમ્ ॥
ઉદ્વેજયતિ મર્માણિ ઉદાનો નામમારુતઃ ।
વ્યાનો વિનાશત્યઙ્ગં વ્યાનો વ્યાધિપ્રકોપનઃ ॥
પ્રીતિનાશકરૈશ્ચૈવ વ્યાધિસ્યં વ્યાન ઉચ્યતે ।
પ્રાણાદ્યાવાયવઃ પ્રોક્તા નાગાદ્યાઃ પ્રોચ્યતેઽધુના ॥
ઉદ્ગારો નાગમિત્યુક્તં કૂર્મોન્મીલને સ્થિતા ।
કૃંકરોક્ષુભિલે ચૈવ દેવદત્તો વિજૃમ્ભતિ ॥
ધનંજયા સ્થિતો ઘોષે મૃતસ્યાપિ ન મુઞ્ચતિ ।
ઇત્યેતે વાયુવૃન્દે હૃદિહ્લદનિહિતં નાડિચક્રે પ્રતિષ્ઠં
નિશ્વાસોચ્છ્વાસકાસૈઃ શ્વસનમુખધઃ કમ્પિતૈર્ઘૂર્ણિતૈશ્ચ ।
નિત્યનિત્યાલ્પજન્મા વ્યસનસિયુવાયૌવને બાલભાવે આક્રાન્તો વાયુરેકો
વિદુજનમરણૈઃ ક્રીડ્યતે સર્વસત્વૈઃ ॥
નાડીચક્રં યથાવસ્થં કથયામિ તથાખિલમ્ ।
દશારં ચક્રમેતન્તુ વિભોગોજ્ઞાયતે યથા ॥
ચક્રવદ્ભ્રમતે જીવો દશસ્થાનેષ્વનુક્રમાત્ ।
સ જીવો જીવલોકસ્ય નૈવ બુધ્યન્તિ મોહિતાઃ ॥
દશધા ગચ્છતે યેન તેન ચક્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।

નાડીચક્રેતિ વિખ્યાતા યચ્ચ સંક્રમતે હ્યસૌ ॥
હૃદ્વ્યોમ મધ્યપંકજમષ્ટદલ કર્ણિકા ચ યસ્યાન્તે તસ્યાર્દ્ધે
કેન્દુબહ્રિહિરણધોતાભાઃ શક્તયસ્તસ્મિન્નુપરિચરેખલુ શક્તીનાં શક્તિ
પ્રાગ્ભાવિની શિવસ્યૈવ તદવસ્થા શક્તિચતુષ્ટય પંકજ
પ્. ૮અ)
મધ્યે પુરુષાસ્તુ સંલીનાઃ શૂન્યમરુસંદંશકગૃહીત્વા
કરણાત્મકોનુભયતોઽપિશયાચાયતિ નિયતં શુષ્કદલે મા કુરુતે નૈવ
મોષ્યતિ પઙ્કજમધ્યે કલાચતસ્રાણાં પાશસંબન્ધઃ ॥
ગોલકહેલાહત ઇવ ઉત્પતનિયતેદા કુરુતે । ઈશ્વર સંગાદ્વિષુવં સંક્રાન્તિં
ચૈવ સંયોગાત્ ॥
અનિયોગાદક્ષિણમુદયં ન ગમને ઉત્તરાદ્સંયોગાઃ ।
અયનૌ સવ્યાસવ્યૌ દ્વૌ પુટાકૌ યુગ્મકૌ વિષુવઃ ॥
આહુઃ સંક્રાન્તિરિતિ તશ્ચેતશ્ચૈવ હિ ગચ્છતઃ ।
તદ્વિત્તૈઃ સ સમાખ્યાતં ।
સૌરં સૃવ્યંગાર્ગં ચન્દ્રમસંરેતરં સમાખ્યાતમ્ ।
ધન્યમર્હિષવરેદોસૌરં ખલુ વહ્નિ સત્વાતે ॥
ધ્યાનાદ્યાવિશુવાખ્યાપ્રાગ્દલે સંસ્થનૃપાવલેપઃ સ્યાત્ ।
તેજસ્વી ક્ષુભિતાત્મા પીતાવાજયેતેઽગ્નિદિષ્ટત્રે ।
યામ્યે યામ્યો ભાવો નૈર્-ઋતે રાક્ષસાશ્ચૈવ ॥
વારુણે વારુનઃ સંસ્થે મરુત્પત્રે મરુદ્ભવમ્ ।
સૌમ્યસાદ્યક્ષભાવં । ઈશે ઈશં સમાખ્યાતં બ્રહ્મે બ્રહ્મભાવં
હ્યુરગે તુ હ્યુરગેંદ્વં । યસ્યાભિસમભિ ગચ્છતિ । તસ્યાન્તે ભાવમાયાતિ ।
પાત્રાન્તેરાલયોગાત્ । શૂન્યે વામાસમાભાતિ ॥
ઇતિ ખલુ પુદ્ગલચારં નાડીસંચારમણ્ડલં મુખ્યે
કથિતમિહસિદ્ધિહેતોર્બોદ્ધવ્યં યત્નતઃ સિદ્ધે ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
સ જીવો જીવલોકસ્ય યથાન્યેન તત્વતઃ ॥
સંશયો મે મહાદેવ પ્રસાદાત્તવશૂલિનઃ ॥
પ્. ૮બ્)
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અહો પ્રલાપસેસ્કન્દ વાત્મવાન્તષુન્ન્યસે ।
કથયામિ પટજ્ઞાને ભૂયોભૂયઃ પ્રયચ્છતિ ॥
જીવસ્ય પુરુષાખ્યસ્ય દર્શનં શૃણુષણ્મુખ ।
કથયામિ ન સન્દેહઃ પુત્રસ્નેહાદ્વિશેષતઃ ॥
સંક્રાન્તિં વિષુવં ચૈવ અહોરાત્રાયનાનિ ચ ।
અધિમાસ ઋણઞ્ચૈવ * * * * * * * * ।
અનરાત્રં ભવેચ્છિકાઃ અધિમાસો વિજૃંભિકા ॥
ઋણઞ્ચકાશો વિજ્ઞેયો નિશ્વાસો ધન ઉચ્યતે ।
ઉત્તરં દક્ષિણં જ્ઞેયં વામં દક્ષિણસંજ્ઞકઃ ।
મધ્યેષુ વિષુવં પ્રોક્તં પુટદ્વયવિનિસૃતમ્ ॥
સંક્રાન્તિં પુનરસ્યૈવ સ્વસ્થાનં સ્થાનમેવ ચ ।
ઇડા ચૈવ સુષુમ્ના ચ અમા ચૈવ સમન્વિતાઃ ॥
સુષુમ્ના દક્ષિણે હ્યઙ્ગે ઇડા વામે પ્રતિષ્ઠિતા ।
અમાયામધ્યમે હ્યઙ્ગે એતત્સંક્રાન્તિરુચ્યતે ॥
ઊર્દ્ધ્વ પ્રાણો હ્યધશ્ચૈવ અપાન્યરાત્રિરુચ્યતે ।
વિભાગં દશપ્રાણસ્ય યો વેત્યેવં સ વેદવિત્ ।
આયામો દેહ મધ્યસ્યં સોમગ્રહણમિષ્યતે ॥
દેહાતીતં તુ તદ્વાધ્યાદાદિત્યગ્રહણં વિદુઃ ।
અયુતે દ્વે સહસ્રં તુ ષટ્શતાનિ તથૈવ ચ ॥
અહોરાત્રેણ યોગીનાં જપસંખ્યાં કરોતિ સઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
પૂરકં કુમ્ભકં ચૈવ રેચકં ચ પ્રશાન્તકમ્ ।
કરણં ચ યથા ન્યાયા દેવમેતન્મહેશ્વર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ ષણ્મુખ તત્વેન જ્ઞાને પરમદુર્લભમ્ ।
ન કસ્યચિન્મયાખ્યાતં વક્ષ્યતે શિખિવાહન ॥
પ્. ૯અ)
પ્રાણાયામં સમાસેન કથયામિતવાખિલમ્ ।
ઉચ્ચારયેત પ્રણવં સ્વરેણૈકેન યોગવિત્ ॥
ઉદરં પૂરયિત્વા તુ વાયુના યાવદીપ્સિતમ્ ।
પ્રાણાયામો ભવેદેષ પૂરકો દેહ પૂરકઃ ॥
વિહાય સર્વદ્વારાણિ નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસવર્જિતઃ ।
સંપૂર્ણકુમ્ભવજ્જેષ્ઠે પ્રાણાયામો હિ કુંભવત્ ॥
મુઞ્ચેદ્વાયુ તતશ્ચોર્દ્ધ્વં શ્વાસોનૈકેન યોગવિત્ ।
નિશ્વાસ યોગયુક્તસ્તુ ઊર્દ્ધ્વવાયું ચ રેચયેત્ ॥
રેચકસ્ત્વેષ વિખ્યાતા પ્રાણસંશયકારકઃ ।
યો સૌ હૃદિ સ્થિતં પદ્મં અધોમુખવ્યવસ્થિતમ્ ॥
સ વૈ વિકસતે પદ્મ પૂરકેણ તુ પૂરિતઃ ।
અર્ધમાત્રા તુ વૈ પદ્મકુમ્ભકેન નિરોધિતાઃ ॥
રેચકણ તુ ભાક્ષિપ્તં સદ્યઃ પ્રાણહરેણ તુ ।
ભિત્ત્વા હૃદયં પદ્મં તુ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
રેચકો ગચ્છતે હ્યૂર્દ્ધ્વં ગ્રન્થિત્વા ક્રમેણ તુ ।
ભિત્ત્વા કપાલદ્વારન્તુ જીવ ઊર્દ્ધ્વં તુ રેચિતાઃ ॥
સદાશિવ પદં ગત્વા ન ભૂયો જન્મતાં વ્રજેત્ ॥
આયામો ક્રિયતે તસ્ય નાન્યસ્ય તુ કદાચન ।
ચિન્તાં નિવર્ત્તયેત્ તત્ર મધ્યે યત્ર વિવર્જિતમ્ ॥
અનાદ્યન્નં પદેલીનં પ્રશાન્તત્વાત્પ્રશાન્તકઃ ।
સ જીવો જીવલોકસ્ય મયા પ્રોક્તં સમાસતઃ ॥
સ્વયમુચ્ચરતે યસ્તુ સ્વદેહાવસ્થિતઃ શિવઃ ।
તથેતવિદોનિત્યં સ દેવં જયરુચ્યતે ॥
અયુતં દ્વે સહસ્રૈકં ષટ્શતાનિ તથૈવ ચ ।
પ્. ૯બ્)
અહોરાત્રેણ યોગીનાં જપસંખ્યા કરોતિ સઃ ॥
ન વિઘ્નં જાયતે તસ્ય નાક્ષસૂત્રં ન રોધન ।
ન કાલશ્ચક્ર યા વાપિ ન સાધ્યસિદ્ધિરેવ ચ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશક્તિકે નાડીસંચારદશમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
ચન્દ્રાગ્નિ સંયોગાન્નાડ્યાઃ કુણ્ડલિની તુ યા ।
હૃત્પ્રદેશે તુ સા જ્ઞેયા અંકુરાકરસંસ્થિતા ॥
સૃષ્ટિન્યાસં ન્યસેત્ તત્ર દ્વિરભ્યાસં પદેરિતમ્ ।
સ્રવતં ચિન્તયેદ્યસ્માદમૃતં સાધકોત્તમઃ ॥
અગ્નિસોમાત્મકં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
વિપરિતં ચિન્તયેત્તસ્મૈ સિદ્દિકામસમાહિતઃ ॥
સ્વદેહે ચિન્તયેદ્વિદ્વાન્દિવ્યરૂપમનોપમમ્ ।
યસ્ય યત્કર્મનોદ્દિષ્ટં તત્કર્મચિન્તયેદ્બુધઃ ॥
યોઽભ્યસેત ઇદં જ્ઞાનમમૃતં સર્વતોમુખમ્ ।
અચિરેણૈવ કાલેન સિદ્ધિઃ સત્ફલભાગ્ ભવેત્ ॥
સૃષ્ટિ ન્યાસમવિજ્ઞાય કથં યુઞ્જન્તિ સાધકાઃ ।
હન્યતે મુષ્ટિનાકાશં તુષાણાંકંડનાનિ ચ ॥?
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશતિકેઽગ્નિ સોમાત્મકો*મૈકાદશઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પુનરેવં પ્રવક્ષ્યામિ સૃષ્ટિં વિસ્તરતઃ ક્રમાત્ ।
યથા સકલો દેવે નિષ્કલેન સમન્વિતઃ ॥
કલાનુત્યાદયામાસ સર્વતન્ત્રેષુ વર્જિતાઃ ।
ઉકારં પૂર્વમધ્યસ્થં ઊકારં વ્યાપ્ય સર્વતઃ ॥
ઉકાર પ્રથમારેખા લોકાનાં સૃજતે પ્રભુઃ ।
પ્. ૧૦અ)
વિદ્યા તત્વ વ્યવસ્થે ચ સા તુ વર્ણે વ્યવસ્થિતા ॥
ઉંકારસ્યમકારાભાયઃકલં પ્રદૃશ્યતે ।
પૂતિનામ તુ સા જ્ઞેયા આકારાક્ષરસંભવાઃ ॥
મૂર્ધ્નિન્તસ્ય ભવેદ્ યામાસૂક્ષ્મમૂર્ત્તિર્નિરઞ્જના ।
મકારમભવાતત્ર નિર્વૃત્તિં નામ સા કલા ॥
ઉંકારં બિંદુસંયુક્તં લયં ઉંકારમૂર્ધનિ ।
રેખા તુ વ્યોમ્નિ નિર્વાણા સા કલાશાન્તિરુચ્યતે ॥
સ યોગં સંપ્રકાશેનં નિષ્કલઃ સકલઃ સ્થિતાઃ ।
મૂર્ધ્નિમાક્રાન્તમોંકારં ઉ શબ્દસ્યનુજાયતે ॥
સા શાન્તિ પરમાસૂક્ષ્મં બિન્દુના સહિતં પદે ।
દીપાદીપસ્વભાવેન વિસ્ફુલિંગસમન્વિતમ્ ॥
નિપતન્તિ ત્રિધાયાન્તિ શિવવદ્યાન્ત્યંજાઃ કલાઃ ।
શાન્તિ વિદ્યા પ્રતિષ્ઠા ચ નિવૃત્તિં ચૈવ સા કલા ॥
યાવત્કલારેખિષ્ટો સા તુ પતિતા વિનાસહસહ ॥
સ વિદ્યેશઃ શિવઃ પ્રોક્તો દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
પ્રથમં તસ્ય યદ્બીજં બિંદુનાદેન કીર્ત્તિતમ્ ॥
ન ત્યજેત્પરમં સ્થાનં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।
બિન્દુ ચ હ્યુદરે ક્ષિપ્ય મન્ત્રેવ પરિત્પરિક્ષ્યતે ॥
તસ્યોર્ધ્વં વામપાર્શ્વે તુ વિષ્ણુબીજં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
દક્ષિણં વામયોનિંસ્થં એક એવ ત્રિધા ભવેત્ ।
પાર્શ્વે બિન્દુ દ્વયે નૈવ યો રેખા મધ્યતઃ સ્થિતાઃ ॥
તત્ર દેવઃ શિવઃ સૂક્ષ્મો ગૂઢોસ્તિષ્ઠતિશઙ્કરઃ ।
પ્. ૧૦બ્)
યદ્બીજં પરમો દેવં શક્તિગર્ભં મહેશ્વરમ્ ॥
યતઃ પ્રવર્ત્તતે હંસઃ શતુવન્તં ચરાચરમ્ ।
અવ્યક્તં પરમં સૂક્ષ્મં શક્તિદેહં નિરઞ્જનમ્ ॥
શિવં અનાદિ નિધનં યં વિધાનોભિજાયતે ।
દક્ષિણસ્થં તુ યદ્બીજં જ્ઞાનશક્તિ પરા હિ સા ॥
તદ્બીજં પરમં બ્રહ્મ યત્ર ગૂઢં સ તિષ્ઠતિ ।
મસ્થં યત્પરં બીજં ક્રિયાશક્તિ પરા હિ સા ॥
તત્ર વિષ્ણુ બીજેન ગૂઢસૂક્ષ્મનિરઞ્જનઃ ।
એષ દેવો વિસર્ગસ્તુ ષષ્થસ્તુ યોનિસંભુન ॥
નિર્ગૂઢં તત્ર પશ્યન્તિ યેન સૃષ્ટિં ચરાચરમ્ ।
વિસર્ગાજ્જાયતે સૃષ્ટિરીશ્વરઃ પ્રભુરેવ ચ ॥
વિસૃષ્ટતે ન યદ્બીજં વિસર્ગાન્તેન ચોચ્યતે ।
તેન ચાપૂરિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥
શક્તિરશ્મિ સમૂહેન શતશોઽથસહસ્રશઃ ।
સૃજતે ગૃહ્ણતે ચૈવ સંયોજયવિયોજયેત્ ॥

જ્ઞાનશક્તિસ્થભગવાનનુ ગૃહ્ણાતિ દેહિનામ્ ।
વિસર્ગાચ્ચ ભવેત્ સૃષ્ટિઃ સંહારં બિંદુના સહ ॥
નિર્વાણતત્વવિજ્ઞાનં ન તુ વિસ્તારગોચરમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સૃષ્ટિસંહારકો દ્વાદશઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
સંહારં ચૈવ સૃષ્ટિં ચ સર્વનિગદિતં પ્રભો ।
દીક્ષિતાનાં ગતિભ્રંશં તત્વતઃ કથયામિમામ્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
માયાવિનં શઠં ક્રૂરો સદા તુ કલહપ્રિયઃ ।
ગતિભ્રંશકરો યોગસ્તત્ત્વતઃ શૃણુ ષણ્મુખ ॥
વિદ્ધાય સર્વદ્વારાણિ આયામે શશિનં તથા ।
સર્વવમં ન સા લોક્ય ગતિં તસ્ય નિવર્ત્તયેત્ ॥
પ્. ૧૧અ)
સંહારં સંપુટં કૃત્વા આદાવન્તે ષડાનન ।
માતૃકાસ્તે તથા હુત્યા એકૈકસ્ય પૃથક્ પૃથક્ ।
ગતિભ્રંશકરો યોગો યથા વત્સમુદાહૃતઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશતિકે ગતિભ્રંશકરો નામત્રયોદશઃ પટલઃ
॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પ્રાસાદેરોસ્થાપ્ય જાપં સતતં જપતે યદિ ।
ષણ્માસાજ્જાયતે સિદ્ધિર્યોગયુક્તો ન સંશયઃ ॥
સમાગમ્ય જાપેન સર્વપાપક્ષયો ભવેત્ ।
અણિમાદિ ગુણૈશ્વર્યં ષડ્ભિર્માસૈર્નસંશયઃ ॥
ગમાગમં વિદિત્વા તુ મુચ્યતે નાત્ર સંશ્યઃ ।
તન્મનસ્તલ્લયોભૂત્વા ષણ્માસાત્સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ॥
ગચ્છન્તિષ્ઠન્સ્વપઞ્જાગ્રં ઉદ્વિગ્નો ભયવિહ્વલઃ ।
મૃત્યુરાસન્નકાલેઽપિ સ્વયં વા તત્પ્રવર્ત્તતે ॥
યદા પ્રવર્ત્તતે દેવં સ્વચ્છન્દગતિ લીલયા ।
અમનસ્કં તુ તં જાપં અનુત્પન્નનિરામયમ્ ॥
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરઞ્ચૈવ પ્રસાદં કથિતં મયા ।
પ્રાસાદં યેન બુધ્યન્તિ તેન બુધ્યન્તિ શઙ્કરમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે પ્રસાદનિર્દશનો નામચતુર્દશઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાસાદસ્ય તુ લક્ષણમ્ ।
હ્રસ્વં દીર્ઘં પ્લુતંઞ્ચૈવ લક્ષયેન્મન્ત્રવિત્સદા ॥
હ્રસ્વો દહતિ પાપાનિ દીર્ઘો મોક્ષ પ્રદોભવેત્ ।
પ્લુત આપ્યાયનઞ્ચૈવ બિન્દુમૂર્ધ્નિસમન્વિતમ્ ॥
સ્થૂલભેદામ્ત્રયઃ પ્રોક્તાઃ વશ્યોચ્ચાટનમારણે ।
પ્. ૧૧બ્)
પ્લુતેન તુ સદાવશ્યં કુરુતે નાત્ર સંશયઃ ।
દીર્ગોચ્ચાટયતે ક્ષિપ્રં હૂંફટ્કારસમન્વિતમ્ ॥
આદિરન્તે ચ હ્રસ્વસ્ય ફટ્કારો મારણે સ્મૃતઃ ।
આદિરન્તે ચ હૃદયં પ્રયોગાકર્ષણઃ સ્મૃતઃ ॥
સવમાકર્ષણં સર્વં નામવિજ્ઞાયતત્વતઃ ।
સાધકસ્ય ભવેદ્ વઙ્કા ન્યૂનાસાધ્યસ્ય કીર્ત્તિતા ॥
એવં નિર્દિશ્ય મેધાવી આકર્ષં કુરુતે ધ્રુવમ્ ।
અવિજ્ઞાય ઇદં સમ્યક્ નૈવ સિધ્યન્તિ સાધકમ્ ॥
યાગં કૃત્વા તુ પૂર્વોક્તં મન્ત્રસ્યાર્ધપ્રદાપયેત્ ।
અર્થં દત્વા તુ મન્ત્રસ્ય જપં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
મન્વાભિષેચનં કૃત્વા સાધકાનાં સમાહિતઃ ।
દેવસ્ય દક્ષિણે મૂર્ત્તૌ પઞ્ચલક્ષં જપે સ્થિતઃ ॥
જાપાન્તેર્ઘૂહોમેન દશસાહસિકો ભવેત્ ।
એવમાપ્યાયિતો મન્ત્રઃ કર્મયોગ્યો ભવેત્તતઃ ॥
ઉક્તાનિ યાનિ કર્મણિ સિધ્યન્તિ નાત્રં સંશયઃ ।
દશલક્ષં જપેદ્યસ્તુ જનાસ્વસ્થા ન વાસિનામ્ ॥
વશત્વં યાન્તિ વૈ ક્ષિપ્રમાત્મનેન ધનેન વા ।
ત્રિપઞ્ચલક્ષ જત્વા તુ દશઙ્ખ્યામનિવાસિનામ? ॥
વ?શતાં યાન્તિ વૈ ક્ષિપ્રમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ।
પઞ્ચવિંશતિભિર્લક્ષૈ વિષયં વશમાનયેત્ ॥
ત્રિંશલ્લક્ષં જપેદ્યસ્તુ મણ્ડલોકોવશં નયેત્ ।
પઞ્ચવિંશતિભિર્લક્ષૈઃ પૃથિવીવશમાનયેત્ ॥
ચત્વારિંશતિભિર્લક્ષૈરીક્ષતે હાટકેશ્વરમ્ ।
પ્. ૧૨અ)
લક્ષં પઞ્ચાશત્કં જપ્ત્વાવિદ્યાધરસમોભવેત્ ॥
પ્. ૧૨અ)
તત્રૈવમોદતે મન્ત્રી યાવદાહુતસંપ્લવમ્ ।
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે પ્રાસાદલક્ષણોનામ પઞ્ચદશઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
પ્રાસાદં કીદૃશં જ્ઞાનં વ્યાપ્તિસ્તસ્ય ચ કીદૃશી ।
શરીરં કીદૃશં તચ્ચ કથયસ્વ મહેશ્વર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પ્રસાદં યેન બુધ્યન્તિ પઞ્ચમન્ત્રમહાનવ ।
અષ્ટાત્રિંશત્કલૈર્યુક્તં ન સ આચાર્ય ઉચ્યતે ॥
અવિદિત્વા પ્રસાદં તુ દીક્ષાયંઃ કુરુ *** ।
અધસ્તાચ્છિષ્યમાત્માનં નીયતે નાત્ર સંશયઃ ॥
પ્રાસાદાબ્જ શિખાન્તસ્થો યસ્તુ દીક્ષાં પ્રકુર્વતે ।
આચાર્યઃ સહ શિષ્યેણ શિવસાયુજ્યતાં વ્રજેત્ ॥
દેવદાનવગન્ધર્વાઃ સ યક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
કિન્નરાપ્સરસઃ સિદ્ધાઃ સર્વે પ્રાસાદસંભવાઃ ॥
બ્રહ્માવિષ્ણુશ્ચ ઇન્દ્રશ્ચ તથા ચન્દ્રોબૃહસ્પતિઃ ।
પ્રજાપતિસ્તથાદિત્યાઃ શુક્રઃ સ્કન્દો ગુરુસ્તથા ।
યે ચાન્યે પ્રાણિનશ્ચેતિ સર્વે પ્રાસાદસંભવાઃ ॥
એતે ચાન્યે ચ વહવ ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
ધ્યાયન્તિ પરમં હંસં પ્રાસાદં નામનામતમ્ ॥
વિભાગં તસ્ય વક્ષ્યામિ યજ્જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે ।
સદ્યઃ કલાષ્ટકાં યુક્તં અકારાક્ષરજં વિદુઃ ॥
વિન્દ્યાદુકારજં વામમઘોરં ચ મકારજમ્ ।
બિન્દુજં પુરુષં જ્ઞેયં ઈશાનં તુ શિવાત્મકમ્ ॥
પ્. ૧૨બ્)
એવં મન્ત્રશ્ચ પઞ્ચૈતે સર્વે પ્રાસાદસંભવાઃ ।
શતકોટિસહાસ્રાણાં મન્ત્રાણામપિ તેજસામ્ ॥
પ્રાસાદેન તુ યષ્ટેન સર્વે યષ્ટા ન સંશયઃ ।
મારુતા નલશક્રાદ્યા યે મન્ત્રાપરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
પ્રાસાદાબ્જસમુત્પન્નાઃ સર્વોશ્ચામોઘશક્તયઃ ।
સદ્યસ્તુ પૃથિવી જ્ઞેયા વામો હ્યાપઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
અઘોરસ્તેજ ઇત્યાહર્વાયુસ્તત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
આકાશસ્તુ ભવેદીશઃ સ્વયં દેવઃ સદાશિવઃ ॥
સદ્યો જાતસ્તુ ઋષિદોવામદેવો યજુઃ સ્મૃતઃ ।
સામવેદૌ હ્યઘોરસ્તુ પુરુષોઽથર્વ ઉચ્યતે ॥
પઞ્ચમ તત્પરં સૂક્ષ્મં વ્યોમવ્યાપિ નિરઞ્જનમ્ ।
ઉકારં તુ સ્થિતો મૂર્ધ્નિ શક્તિરૂપં સ બિન્દુકમ્ ॥
એવમેવ મયાખ્યાતં શિવતત્વં પરં વિદુઃ ।
સદ્યોજાતસ્તુ વૈ બ્રહ્મા વામો વિષ્ણુઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ॥
અઘોરો રુદ્રદૈવત્યઃ પુરુષશ્ચેશ્વરઃ સ્મૃતઃ ।
ઈશાનં શિવદેવશ્ચ અધિદૈવતસંસ્થિતઃ ॥
ષષ્ઠં તત્પરંબીજમસાદૃશ્યગુણાન્વિતમ્ ।
તસ્ય દેહો ન વક્તવ્યઃ પ્રાકૃતાગુણસંભવઃ ॥
જ્ઞાત્વા પરમનિશ્રેણી પઞ્ચસ્થાનાનુગામિની ।
જ્ઞાનંજ્ઞેયં સકૃદ્યે ન વિસ્મૃતેઽપિ હિ દેવ હિ ॥
તત્કાલ એવ મુક્તોઽસૌ યદાજ્ઞાનં તં પદમ્ ॥
સ્કન્દ ઉવાચ ॥
શ્રુત્વાજ્ઞાનં યદાકશ્ચિન્જ્ઞાત્વાર્થ ન પ્રબુધ્યતે ।
મોહિતા વિષયે મૂઢાઃ પાપાનિ તુ સમાચરેત્ ॥
અથ વા સઙ્ગદોષેણ પશુજ્ઞાનં પ્રશંસતિ ।
વિનિન્દિતં પરં જ્ઞાનં કં ગતિં પ્રજાતે તુ સઃ ॥
પ્. ૧૩અ)
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યદા વૈ તદ્ધ્રુવં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનવાનાર્થવારિતમ્ ।
સ ચ ધાર્યાપુનસ્ત્યક્તં નિન્દિતં ચ પુનઃ પુનઃ ॥
તદા એ વહિમુક્તોઽસૌ યદાનન્દઃ પ્રયત્નવાન્ ।
ન તસ્ય પુણ્ય પાપોઽસ્તિ અતીતાગતોઽપિ વા ॥
જ્ઞાનં પ્રથમં કાલે તુ મનોઽહઙ્કારબુદ્ધયઃ ।
સ્વેસ્વેષુ લયં યાન્તિ ન તે બુધ્યન્તિ બન્ધનાત્ ॥
સર્વેષુ મર્મવિચ્છન્ને પ્રાણાઃ કણ્ઠગતા યદા ।
મુક્તે તુ પરમં જ્ઞાનં કથમેતમનુસ્મરેત્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુસ્વૈકમનાધુના ।
સર્વેષુ મમ વિચ્છિન્ને પ્રાણે કણ્ઠગતેઽપિ વા ॥
તદાસૌ પરમો નાદઃ સ્વયં જ્ઞાનં પ્રવર્ત્તતે ।
ગચ્છન્તિષ્ટત્સ્વપઞ્જાગ્રનુદ્વિમ્નોભયવિહ્વલા ॥
મૃત્યુરાસન્ન કાલેઽપિ સ્વયં વા તત્પ્રવર્ત્તતે ।
દીક્ષિતોદીક્ષિતા શુદ્ધૌ દેહી યત્કિઞ્ચિદા ચરેત્ ॥
વેદે દાહે ન દગ્ધાસ્તે તદ્દગ્ધો દહ્યતે પુનઃ ।
વિપરીત તથા મૂઢૌમગ્નૌ વિષયાદાચરેત્ ॥
દીક્ષિતં તન્નલિપ્યેત કર્મણાપાતકેન વા ।
વાચાઅમનસ્તથાકાયત્રિવિધં કર્મ ઉચ્યતે ॥
ન તેન પ્રતિબધ્યા સ શુભેન અશુભેન વા ॥
ઇતિ કાલોત્તરે પ્રાસાદવિચોણોનામષોડશઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
અદ્યાપિ સંશયો દેવ જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોઃ પ્રભો ।
કથં જ્ઞાયન્તિ તજ્જ્ઞાનં કથં વા જ્ઞેય ઉચ્યતે ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પ્. ૧૩બ્)
આધારં પૂર્વં વિજ્ઞાય પશ્ચાદ્ધેયં તુ ષણ્મુખ ।
આધારાધેય વિપ્રજ્ઞઃ સમર્થઃ સર્વકર્મસુ ॥
આધારમિત્યુક્તમાધેયસ્ત્વીયા ઉચ્યતે ।
ઈશેન ઈશિતા યોઽયં સૌમ્ય ઈશ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
ઈશં વિજ્ઞાય મેધાવી * * * નરતે સદા ।
કલાષ્ટકસમાયુક્તમધશ્ચોર્દ્ધશ્ચ ગચ્છતિ ॥
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપશ્ચ રસોગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
શેષાબુદ્ધિરહઙ્કારા એતે સૂર્યાષ્ટકા સ્મૃતઃ ॥

યાવદે તેન મુઞ્ચન્તિ કથમુચ્યન્તિ બન્ધનાત્ ।
શબ્દસ્પર્શૌ ત્યજેદ્બ્રહ્મા રસં વૈ કેશવસ્ત્યજેત્ ॥
રૂપં ગન્ધઞ્ચ રુદ્રો વૈ બુદ્ધ્યહઙ્કારમીશ્વરઃ ।
મનોબિન્દુ શિવસ્ત્યજ્ય એભિર્યુક્તઃ શિવોભવેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે આધારાધેયવિચારણોનામસપ્તદશઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
કથં વ્યાપી અધશ્ચોર્દ્ધે ભિન્નશ્ચૈવ કથં ભવેત્ ।
એતન્મે બ્રૂહિ સદ્ભાવં કારુણ્યં તુ મહેશ્વર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યાવદ્દેહ સ્થિતો જન્તુઃ સર્વદેહે વ્યવસ્થિતમ્ ।
નિર્ગતો વ્યાપિનીતિ ચ ગતસ્થઃ સર્વતઃ સ્થિતઃ ॥
ત્રિમાર્ગાવસ્થિતો જન્તુસ્તાવદ્વૈ ઊર્ધ્વસંસ્થિતઃ ।
અવિદિત્વા ન મુચ્યન્તે યદ્યપિસ્યાલ્લયોભવેત્ ॥
ત્રિમાર્ગેણ પ્રવિષ્ટાનાં સર્વાદેરવ્યવસ્થિતમ્ ।
યો યાન્યેવમિમાં વ્યાપ્તિઃ સવ્યાપીતિં ન સંશયઃ ।
ન તસ્ય ગર્ભસંભૂતિ યથા દેવ પ્રભાષ્યતે ॥
તાવદ્ભ્રમન્તિ સંસારે યાવદ્વ્યાપ્તિં ન વિન્દતિ ।
વિદિત્વા વ્યાપિનં દેવં મુચ્યતે ઘોરબન્ધનાત્ ॥
યથા તૃણ જલુકા વૈ તૃણાગ્રે યાવદાયતઃ ।
પ્. ૧૪અ)
ઉપરિષ્ટાન્નિરાલમ્બસ્તદ્વજ્જીવો વ્યવસ્થિતઃ ॥
ઊર્ધ્વશૂન્યમધઃ શૂન્યં મધ્યે શૂન્યં નિરામયમ્ ॥
ત્રિશૂન્યં યોઽભિજાનાતિ સમુક્તોગુણબન્ધનાત્ ।
વ્યાપ્તિસ્તસ્ય મયા પ્રોક્તા સંક્ષેપેણ તુ વિસ્તરાત્ ॥
અતઃ પરતરં નાસ્તિ વ્યાપિકસ્ય તુ વ્યાપકમ્ ।
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે વ્યાપનિદર્શનોનામાષ્ટાદશઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
સકલં નિષ્કલઞ્ચૈવ દેવદેવ મહેશ્વર ।
વિજ્ઞાતવ્ય કથંભૂયઃ અમનસ્કં પરં પદમ્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુષણ્મુખ તત્વેન જ્ઞાનં પરમદુર્લ્લભમ્ ।
યન્ન કસ્ય ચિદાખ્યાતમનાખ્યં ભવગામિને ॥
દેહસ્થં સકલં જ્ઞેયં નિષ્કલં દેહવર્જિતમ્ ।
આપ્તોપદેશગમ્યોઽસૌ સર્વતઃ કિમપિ સ્થિતમ્ ॥
હંસહંસેતિ યો બ્રૂયાદ્ધંસો દેવઃ સદાશિવઃ ।
શુદ્ધો બુદ્ધો નિરાલમ્બો ધ્રુવઃ સૂક્ષ્મઃ સદાવ્યયઃ ॥
ગુરુવક્ત્રાત્તુ લભ્યેત પ્રત્યક્ષે સર્વતોમુખં ।
તિલેષુ ચ યથાતૈલં પુષ્પે ગન્ધઃ સમાશ્રિતઃ ॥
પુરુષસ્ય શરીરેઽસ્મિન્ સ બાહ્યાભ્યન્તરે સ્થિતઃ ।
ઉલ્કહસ્તો યદા કશ્ચિદ્દ્રવ્યમાક્યતાં વ્રજેત્ ॥
જ્ઞાનેન જ્ઞેયમાલોક્ય તદાજ્ઞાનં પરિત્યજેત્ ।
પુષ્પં તુ સકલોજ્ઞેયો ગન્ધં તસ્યૈવ નિષ્કલઃ ॥
વૃષં તુ સકલં વિદ્યાચ્છાયા તસ્યૈવ નિષ્કલા ।
પ્. ૧૪બ્)
રસં તુ સકલં જ્ઞેયમાસ્વાદં તસ્યૈવ નિષ્કલમ્ ॥
સકલં નિષ્કલઞ્ચૈવ સર્વતન્ત્રે વ્યવસ્થિતમ્ ।
સકલે સકલં વિદ્યાન્નિષ્કલં બિન્દુરુચ્યતે ॥
ત્રિમાત્રઞ્ચ દ્વિમાત્રઞ્ચ એકમાત્રા તથૈવ ચ ।
અર્ધમાત્રાપરં સૂક્ષ્મં તસ્યાપ્યર્ધં પરાત્પરમ્ ॥
બ્રહ્માવિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરઃ શિવ એવ ચ ।
પઞ્ચધા પઞ્ચદૈવત્યાઃ સકલં પરિપઠ્યતે ॥
શિવસંતોષગાયત્રી પઞ્ચમાત્રાત્મિકા ન તુ ।
સકલં દેવદેવેશ સ મૂર્ત્તિ તુ સમાયુતમ્ ॥
સકલં નિષ્કલં ચૈવ તથા સકલનિષ્કલમ્ ।
સૂક્ષ્મોભિન્ન કલાભિન્ન શિવોજ્ઞેયોઽથપઞ્ચધા ।
યો વર્ણસકલો દેવો વર્ણયુક્તસ્તુ નિષ્કલઃ ॥
સાક્ષરો સકલો દેવો નિષ્કલસ્તુ નિરક્ષરઃ ।
સંયુક્તશ્ચ વિયુક્તશ્ચ શિરોભિત્ત્વાલલા વા ॥
સૂક્ષ્માવર્ત્તિ પ્રવર્ત્તતે । સાનયેચ્છાશ્વતં પદમ્ । તેન સૂક્ષ્મમિહોચ્યતે ॥
કનચ્છેદવર્ણાભાઃ યદાતેજઃ પ્રવર્ત્તતે ।
સંદૃષ્ટ્વામુચ્યતે યોગી કેન કિં કનકોચ્યતે ॥
બ્રહ્મણે હૃદયે સ્થાનં કણ્ઠે વિષ્ણુઃ સમાશ્રિતઃ ।
તાલુમધ્યે સ્થિતો રુદ્રો લલાટે તુ મહેશ્વરઃ ॥
નાસાગ્રે તુ શિવં વિદ્યાત્તસ્યાન્તે તુ પરાપરમ્ ।
પરસ્ય પરતરં નાસ્તિ ઇશાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
લયં તુ કીદૃશી તસ્ય બોદ્ધવ્યં તત્ત્વ વેદિભિઃ ।
સમાગમઃ કથં તસ્ય કેન વા નીયતે તુ સઃ ॥
સંશયો મે મહાદેવ કથયસ્વ યથાર્થતઃ ॥
પ્. ૧૫અ)
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
નીયતે માયતત્વેન લયમાયાતિ બ્રહ્મણઃ ।
બ્રહ્માઽપિ લીયતે વિષ્ણોરિન્દ્રે વિષ્ણુઃ પ્રલીયતે ॥
અહમેવ પ્રલીયં તુ ઈશ્વરે તુ લયં વ્રજેત્ ।
ઈશ્વરોઽપિ તતો ભૂયઃ સા તુ લીયેત ષણ્મુખ ॥
યસ્મિન્ સ્કાને તુ યો યાતિ શિવતત્વઃ સ ઉચ્યતે ।
શિવતત્વ પરિજ્ઞાની સાધકસ્તત્ર લીયતે ॥
અવિશેષઃ શિવેનૈવ શૂન્યાશૂન્યવ્યવસ્થિતઃ ।
એષતે કથિતં વત્સ સંસારાર્ણવતારણી ॥
નીયતે શક્તિના જીવસ્તસ્મિ પ્રાપ્યનિવર્ત્તતે ।
તસ્યાન્તં સંવક્ષ્યામિ શૃણુ તત્વેન ષણ્મુખ ॥
દેહાતીતં તુ તં વિન્દ્યાન્નાસાગ્રાદ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
નાદાન્તં તં વિજાનીયાત્ તત્રસ્થો વ્યાપયેત્પ્રભુઃ ।
મનોઽપ્યન્યત્ર નિક્ષિપ્ય ચક્ષુરન્યત્ર પાતિતા ॥
તથાપિ સ્તુતિનાયોગમવ્યુચ્છિન્નં પ્રવર્ત્તતે ।
એતત્પરતરં ગુહ્યમેતત્પરતરં પદમ્ ।
એતત્પરતરં બ્રહ્મ એતદ્ધિ પરમામૃતન્ ॥
એતદ્ધિ સકલં દેવમેતદ્ધિ પરમાક્ષરમ્ ।
નાતઃ પરતરં જ્ઞાનં નાતઃ પરતરં શિવમ્ ॥
અતઃ પરતરં કિઞ્ચિદિત્યાહ ભગવાઞ્શિવઃ ।
શિવ જ્ઞાનામૃતં પ્રોક્તં સંક્ષેપેણ તુ વિસ્તરાત્ ॥
કથિતં દેવદેવેન પરમાક્ષરનિર્ણયમ્ ॥
એતદ્ધિ શિવસદ્ભાવં શિવવક્ત્રાદ્વિનિઃસૃતમ્ ।
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં ગુહ્યં ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ।
ન શિષ્યાય પ્રદાતવ્યં ન પુત્રાય કદાચન ॥
ગુરુદેવાગ્નિ ભક્તાય સર્વપ્રાણિ હિતાય ચ ।
પ્રદાતવ્યમિદં શાસ્ત્રમન્યેષાં તુ ન દાપયેત્ ॥
પ્. ૧૫બ્)
દાતારો નરકં યાન્તિ સિદ્ધિં ન તુ કદાચન ।
શિવામૃતસમાખ્યાતં સત્યં સત્યં મયા તવ ॥
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી વિચરસ્વ યથાસુખમ્ ।
ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી વા વાનપ્રસ્થસ્તુ ભિક્ષુકઃ ॥
યત્ર તત્ર સ્થિતો મન્ત્રી પરમાક્ષરવિત્સદા ।
વિષયી વિષયો સક્તો યાતિ દેહાન્તિકે શિવમ્ ॥
યથેષ્ટં ક્રી * યિત્વા તુ ભુત્વા ભોગાન્યથેષ્ટયમ્ ।
જ્ઞાનાદેવસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પાપ સ જયિ માનવઃ ॥?
બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાદ્યાઃ પુણ્યપાપેર્ન લિપ્યતે ।
ચોધકો બોધકશ્ચૈવ મોક્ષકસ્તુ પરઃ સ્મૃતઃ ॥
ઇત્યેતે ત્રિવિધા જ્ઞેયા આચાર્યસ્ય મહોતલે ।
ચોદકાદર્શયેન્માર્ગો બોધકાનમાદિશેત્ ॥
મોક્ષકસ્તુ પરં તત્ત્વ યો જ્ઞાત્વા ન નિવર્ત્તતે ।
ચોદકસ્તુ હ્યહ ઈશ બોધકસ્તુ સદાશિવઃ ॥
મોક્ષકસ્તુ પરં તત્વં યો જ્ઞાત્વા ન નિવર્ત્તતે ।
ઇત્યેતે ત્રિતયઃ પ્રોક્તા વન્દનીયા હ્યનુ ક્રમાત્ ॥
ત્રિસ્થાનં ચ સ્વયં દેવઃ પૂજ્યં ગૃહ્ણતિ સર્વતઃ ।
પૂજ્યં ગૃહ્ણાતિ નિર્ગસ્થો ચ હિ તિર્હતેત્ ।
દેશિકં મૂર્તિમાસ્થાય યસો વક્ષ્યન્તતે? શિવઃ ॥?
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશતિકે તત્વનિર્ણયોનામૈકોનવિંશતિ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
પૂર્વમેવ ઇતિ જ્ઞાતં શિવભેદન્નુચાષ્ટધા ।
કથં વિન્દ્યતિ તં દેવં કથયસ્વ યથાર્થતઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
તત્તત્વંભિદ્યતે શૈવે શક્તિભેદમિહોચ્યતે ।
કથયામિ ત્વયાવત્સ અસ્મિન્વસ્તુ ન સંશયઃ ॥
પ્. ૧૬અ)
સકલં નિષ્કલં શૂન્યં કલાદ્યં ખમલંકૃતમ્ ।
ક્ષપણોક્ષપમન્તઃસ્થઃ કણ્ઠોષ્ઠં ચાષ્ટમં સ્મૃતમ્ ॥
પ્રાસાદં શઙ્કરેણોક્તં ષડન્તેન સમન્વિતમ્ ।
સકલં સર્વદેહસ્થં શિવતત્વં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
સ્વયં નિષ્ક્રમતે દેવો દેહં ત્યક્ત્વા સમારુતઃ ।
નિષ્કલં તં વિજાનીયાત્ ષડ્વર્ણરહિતઃ શિવઃ ॥
નિઃશ્વાસોચ્છ્વસનં હિત્વા સ્થિતં દેહેષુ કાષ્ઠવત્ ।
શૂન્યં તં તુ વિજાનીયાદ્ધૃદયેન તુ ભાવયેત્ ॥
ચુંબાકારેણ વક્ત્રેણમતત્વં શ્રૂયતે ભુવિ ।
કલાઢ્યં તં વિજાનીયાદાકાશસ્થં ચ મે શૃણુ ॥
ઊર્ધ્વનાદસ્ય ક્ષીણસ્ય યદન્તં પરિકીર્ત્તિતમ્ ।
તત્રસ્થં તં વિજાનીયાદાકાશેન સમન્વિતા ॥
વ્યાવૃત્તે નૈવ વક્ત્રેણ શ્રુત્વા દેવો જગદ્ગુરુઃ ।
દુઃખં ક્ષણમિત્યુક્તં તત્ક્ષયોક્ષપણઃ સ્મૃતઃ ॥
અધોનાદસ્ય ક્ષીણસ્ય યદન્તં પરિકીર્ત્તિતમ્ ।
અન્તસ્થં તં વિજાનીયાદનુચાર્યઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ॥
અષ્ટવર્ગાષ્ટમં કોટિસપ્તમસ્ય દ્વિતીયકમ્ ।
વર્ગાતીતં ષડન્તંશ્ચ સપ્તમેન્તિ? ચતુર્થકમ્ ॥
આદિમં ચ પુનર્યોજ્યઃ ષષ્ઠં વૈ પ્રથમસ્ય ચ ।
ખસેખરસમાયુક્તં કણ્ઠોષ્ઠં ચાષ્ટમં સ્મૃતમ્ ॥

અતિસ્થૂલમિદં જ્ઞેયં કલાભરણભૂષિતમ્ ।
અતિભારં તુ તત્ત્વાનાં તસ્મિન્ દેહે વ્યવસ્થિતમ્ ।
એતે ભેદાઃ સમાખ્યાતા અણિમાદ્યાદિ સાધને ॥
અનુચાર્યસમાદિશ્ચ મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે ।
પ્. ૧૬બ્)
એવં જ્ઞા * * * * * દીક્ષયેત્ સ્થાવરાન્યપિ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશતિકેઽષ્ટભેદોનામવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
તદેવ * * * * * વિવરે મારુતો યથા ।
હંસવર્ણેન દેહેન ઉકારશ્ચરણેન તુ ॥
ઇડા સુષુમ્નયા યુક્તં દેહસ્થં વહતે યદા ।
બિન્દુના સહ સંયુક્તં સર્વપ્રાણિષુ સંસ્થિતમ્ ॥
હંસો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ સકલં સર્વજન્તુષુ ।
વાયુમાત્રસ્થિતો દેહે જ્ઞાયતે નાદિભિસ્તથા ।
વહન્તં સકલં જ્ઞેયં બીજઞ્ચેહ વિજૃમ્ભતે ।
સકલસ્ય તુ સંક્રાન્તિ ષડદ્વર્ણરહિતં શિવઃ ॥
હંસ દેહે પુનર્વક્ષ્યે ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સર્વદેહિનામ્ ।
નિષ્કલઞ્ચ પુનર્વક્ષ્યે ષડ્વર્ણરહિતં શિવઃ ॥
ઉકારં બિન્દુસંયુક્તં વહન્તિ તિષ્ઠતે યદા ।
ગ્રન્થિસ્થાને સ વિજ્ઞેયા સર્પવત્કૃત કુણ્ડલી ॥
ઇડા સુષુમ્નયા યુક્તં બિન્દુનાદવિવર્જિતમ્ ।
યથાત્મનિ તથા શિષ્યે વિજ્ઞેયા નિષ્કલા સદા ॥
નિષ્કલસ્ય તુ સંક્રાન્તિ ષડ્વર્ણરહિતં શિવઃ ।
હંસજ્ઞાનં પુનર્વક્ષ્યે શૂન્યોઽયં યત્ર જાયતે ॥
મેઘદુન્દુભિશબ્દેન જ ચ શબ્દકૃતેન તુ ।
ગજવાજિનઃ શબ્દેષુ નાનાશબ્દનિનાદિતે ।
તત્ર શૂન્યં વિજાનીયાદ્ દેહે તિષ્ઠન્તિ કાષ્ઠવત્ ॥
કાષ્ઠલોષ્ઠં ચ પાષાણે અચેતન સુકથ્યતે ।
નિશ્ચલં તિષ્ઠતે સોહિ યત્ર નોચ્છ્વસતે પુનઃ ॥
અથ શબ્દં યદા કર્ણે તદા શૂન્યં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
પ્. ૧૭અ)
શૂન્યસ્ય તુ ચ સંક્રાન્તિર્હયગ્રીવસ્ય નિર્દિશેત્ ॥
એકપાદ સ્થિતો નિત્યં કલાઢ્યં પરિકીર્ત્તિતં ।
સુષુમ્ના પદસ્થિતે હેતુ હુંકારે તુ ન સંશયઃ ॥
અગ્નીનાઞ્ચ તથૈવેહ વક્રવક્રાન્તસંસ્થિતમ્ ।
વર્દ્ધતે ખાદતે ચૈવ આકાશસ્થો મુહુર્મુહુઃ ॥
આકાશં પિબતે નિત્યં આકારં સર્વદેહિનામ્ ।
કલાઢ્યં ખં તુ સંક્રાન્તિર્હયગ્રીવસ્ય નિર્દિશેત્ ॥
સ્વભાવો યત્ર જાયન્તે * * * * * * * * ।
પશુમન્ત્રસ્ય ભેદસ્ય બિન્દુના સહિતસ્ય ચ ॥
રિક્તાભાવસ્ય કાષ્ઠસ્ય યદા આપૂરયે શુભાઃ ।
ખમલં કૃત વૈ જ્ઞેયા કણ્ઠસ્થાને સ્થિતા સદા ॥
મહાપ્રયાણકાલે તુ લોકાસકૃશેખરમ્ ।
ઉચ્છ્વસન્તં ન કિજ્જ્ઞ આકાશસ્થિલમ્ ॥
ખમલં કૃતસ્ય સંક્રાન્તિર્હયગ્રીવસ્ય નિર્દિશેત્ ।
હયગ્રીવસ્ય પુનર્ભેદઃ સંસારાર્ણવતારણઃ ॥
પ્રત્યક્ષયેન સિધ્યન્તિ ન તે તત્વં વિદોજનાઃ ।
વ્યાવૃત્તે નૈવ * ક્રેણ શ્રુત્વા દેવં જગદ્ગુરુમ્ ।
દેવક્ષપણમિત્યુક્તં તત્ક્ષયાત્ક્ષપણઃ સ્મૃત ॥
મહાશબ્દસ્તુ ક્ષપણો મહાદેવૈસ્તવસ્ય ચ ।
માત્રા માત્રા યદા કશ્ચિદુત્કોશયતિ જન્તવઃ ॥
મહાવિનાયકો યત્ર મહાકાલઃ કરોતિ ચ ।
હસતે ગાયતે ચૈવ હાહાકારસ્તથૈવ ચ ॥
વેદારણ્યા ચ વિજ્ઞેયા મહાકાલાદિ દેવતમ્ ।
યત્ર યત્ર મહાશબ્દં તત્ર વૈ ક્ષપણં સ્મૃતમ્ ॥
ક્ષપણસ્ય તુ સંક્રાન્તિર્હયગ્રીવસ્ય નિર્દિશેત્ ।
પ્. ૧૭બ્)
ક્ષપણસ્ય તુ તદ્વક્ષ્યે સંક્રાન્તિર્યા દૃશી ભવેત્ ॥
અહો યત્ર યતેર્યસ્તુ ગ્રન્થિનાદાય કણ્ઠયોઃ ।
જિહ્વાતાલુકકોષ્ઠાભ્યાં ક્વદેહે તત્ર જાયતે ॥
ઉદરે મધ્યમં વિંદ્યા જાયતે નાદિતઃ સદા ।
ક્ષયસ્ય તત્ર સંક્રાન્તિઃ ક્ષયઃ સંસારસારણમ્ ॥
ગ્રન્થિસ્થો બોધયેત્ સર્વં ગ્રન્થિસ્થાત્રરિમણ્ડલે ।
લિખ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ દેહસ્થ એવ જાયતે ॥
યોસૌ ઊર્ધ્વગતા નાદા હયગ્રીવસ્તથાત્મકઃ ।
ત્રિકોણક શિરો યત્ર અકારો યત્ર જાયતે ॥
ક્ષપમધ્યે સદા તસ્ય હયગ્રીવતાલ્વોષ્ઠયોઃ ।
ખાદતે પિબતે ચૈવ અધો નાદેન સંહરેત્ ॥
ઇડા ઊર્ધ્વ ગતા તસ્ય અમૃતાશ્ચ સુષુમ્નયા ।
જ્ઞાયતે ચ અધસ્થાથઃ? સુષુમ્નાર્દ્ધ ગતાસ્તુ વા ॥
તુર્યાતીત મનૌપમ્ય સાદૃશ્યઞ્ચ પરાપરમ્ ।
સુષુમ્નાય પુનર્દેવી શ્યામવર્ણાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ॥
ગઙ્ગાયાં તુ ઇડા દેવી ગઙ્ગા તુર્ણા પ્રકીર્તિતા ।
તસ્યૈવ તુ પુનર્ભેદઃ કોટિદેશોનુવર્ત્તુલા ॥
તિર્યઙ્નાડી મણિમધ્યા સૃષ્ટિર્જાયતિ તત્ક્ષણાત્ ।
સદ્ય બીજ શિવો હંસઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સર્વદેહિનામ્ ॥
શિવતત્વમવિજ્ઞાય દીક્ષિતા નાડ્કરિષ્યતિ ।
વેલકાલં તથા જીવઃ શિવભક્તિ શિવં ચ યત્ ॥
નિર્મિતા જ્વલની ધૂમ્રા કૃષ્ણા ચ વિદ્યુતા તથા ।
શર્કરી બાલમિત્રા ચ સુમતિ પ્રતિ બોધનીમ્ ॥
નિર્મિતા ષડ્ગુણા જ્ઞેયા જ્વલિનિ દ્વિગુણા ભવેત્ ॥
ધૂમ્રા ચ ત્રિગુણા પ્રોક્ત કૃષ્ણાજ્ઞેયા ચતુર્ગુણા ।
પ્. ૧૮અ)
વિદ્યા પઞ્ચગુણાશ્ચૈવ જ્ઞેયા સર્કરિ ષડ્ગુણાઃ ॥
બાલસપ્તગુણા ચૈવ મિત્રાષ્ટં ચ ગુણાભવેત્ ।
સુમિત્રા નવગુણાં જ્ઞેયા બોધની દશમી ભવેદ્ ઇતિ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશક્તિકે સંક્રાન્તિનિર્ણય એકવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
સંક્રાન્તિશ્ચાષ્ટધા જ્ઞેયા પુનજ્ઞેયા સહસ્રધા ।
પુનઃ પુનસ્તથા જ્ઞેયા શતમષ્ટકસઙ્ખ્યયા ॥
તજ્જ્ઞાત્વા બહુભિર્ભેદૈઃ સંસારાદ્ધિ પ્રમુચ્યતે ।
કૂટશક્તિ સ્થિતો હંસો વશ્યોચ્ચારે હિ મોચયેત્ ॥
તદાસૌ દીક્ષિતા સા હિ અન્યથા ન વિધીયતે ।
હંસ જ્ઞાને શરીરસ્ય યેન વિન્દન્તિ તત્વતઃ ॥
ન તેષાં મોક્ષમાદાય સિદ્ધિસ્તેષાં ન વિદ્યતે ।
ગ્રન્થિસ્થશ્ચલતે હંસો વિમુચ્યતે વિનિર્દ્દિશેત્ ॥
સંક્રાન્તિર્નાસિકાગ્રે તુ શક્તિ વાચા શિવાત્મિકા ।
કૂટશક્તિસ્તુ વિજ્ઞેયા હયગ્રીવ સ કમ્પયોઃ ॥
યદા મન્ત્રયતે કિઞ્ચિદુચ્છ્વસન્તં યદા ભવેત્ ।
શક્તિભિ સહીતો હંસઃ શક્તિઃ સમરસોભવેત્ ॥
ઇડા સુષુમ્નયા યુક્તં યદા વહતિ મારુતઃ ।
સમરસં તુ યદા જ્ઞેયં નાસિકાગ્રે વિદુર્બુધાઃ ॥
સપ્તસપ્તતિ જાનીયાજ્જાગ્રાજાગ્ર તુ ઇષ્યતે ।
છેદકશ્ચૈવ વિજ્ઞેયસ્તત્ત્વાખ્ય ઈશ્વરાત્મકઃ ॥
યોજકસ્તુ ભવેદ્ રુદ્રઃ શિવતત્ત્વસ્તથૈવ ચ ।
અક્ષમીવિગ્રહાદેવઃ શ્રીકણ્ઠોક્ષેપ ઉચ્યતે ॥
અનન્તાકર્ષણ સો હિ દેવિરજ ઉચ્યતે ।
પ્. ૧૮બ્)
પાશચ્છેદસ્તુ વિજ્ઞેય આચાર્યાચ્છિવ તત્વવિત્ ॥
ત્રાસિતો શિવ તત્વજ્ઞો હંસ જ્ઞાન સુભાષિતૈઃ ।
હંસ જ્ઞાનં વિજાનીયાદાચાર્યો મોચયેદ્ધ્રુવમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશક્તિકે શક્તિસમરસો દ્વાવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
યથા બૃહત્કુમાર્યાદૌ પ્રીત્યાન્યોન્યં ભવન્તે ।
કથયામિ ન સન્દેહસ્તત્સુખં સંપ્રપદ્યતે ॥
અન્યોન્યં ભજતે યોગ એકાસંજાયતે સુખમ્ ।
અન્યોન્ય રહિતં તાભ્યાં નૃસુખં સંપ્રવર્ત્તતે ॥
પુનશ્ચૈવા ગમં દૃષ્ટ્વા પરિષ્વજતિસોત્સુકાઃ ।
યત્ત્વયા પૂર્વમુદ્દિષ્ઠં સામ્પ્રતં કથસ્વમામ્ ॥
આશઙ્ખ્ય એવ કથિતં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્ ।
તત્તસ્માદ્ધ્રુવતે ક્રુદ્ધાઃ કિં ત્વયા સત્યસંસિની ॥
ઈદૃશં તાદૃશં ચૈવ જપસ્ય પ્રત્યયાત્મકમ્ ।
સંયોગાય સુખં ભદ્રે નૈવ જ્ઞેત ચાન્યથા ॥
અન્યથા વદમાનસ્ય પ્રત્યયો નૈવ જાયતે ।
અભ્યુપેય સુખં તસ્ય કથિતું નૈવ શક્યતે ॥
અચિરેણૈવ કાલેન સંપ્રાપ્તં યત્સુખં ત્વયા ।
યત્ત્વયા કથિતં ભદ્રે તત્તથૈવ ન સંશયઃ ॥
અજ્ઞાન સુખમોહેન ઉક્તા ચૈવ પ્રિયં વચઃ ।
ક્ષમયસ્વ પ્રિયં ભદ્રે યદા પૂર્વં ભજસ્વમામ્ ॥
સંયોગેન સુખં ભદ્રે યોગિજ્ઞાનસમાગમમ્ ।
યુજ્યતે તસ્ય વર્ત્તતે સુખમાનન્દલક્ષણમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશક્તિકે કુમારિકાપ્રકણોનામત્રયોવિંશતિતમઃ
પટલઃ ॥
૧૯અ)
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
કાલચક્ર વિધાનં તુ પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
કાલચક્રેતિ વિખ્યાતા યેન કાલં પ્રબુધ્યતિ ॥
ઇડા હોરાત્રચારેણ વર્ષત્રીણિ સ જીવતિ ।
દ્વાવહોરાત્રચારેણ વર્ષદ્વયં સંજીવતિ ॥
ત્રીણ્યહોરાત્રચારેણ વર્ષમેકં સ જીવતિ ।
ચતુરહોરાત્રચારેણ ષણ્માસાનિ સ જીવતિ ॥
પઞ્ચાહોરાત્રચારેણમાસત્રીણિ સ જીવતિ ।
ષડહોરાત્રચારેણ દ્વિમાસાનિ સ જીવતિ ॥
સપ્તાહોરાત્રચારેણ માસમેકં સ જીવતિ ।
અષ્ટાહોરાત્રચારેણ અર્દ્ધમાસં સ જીવતિ ॥
નવાહોરાત્રંચારેણ દશાહઃ સ જીવતિ ।
દશાહોરાત્રચારેણ દિનાનિ પઞ્ચ જીવતિ ॥

એકાદશાહોરાત્રેણ દિનાનિ ત્રીણિ જીવતિ ।
દ્વાદશાહોરાત્રેણ દિનદ્વયં સ જીવતિ ॥
ત્રયોદશાહોરાત્રેણ દિનમેકં સ જીવતિ ।
ચતુર્દશાહોરાત્રેણ દિનમર્દ્ધં સ જીવતિ ॥
પઞ્ચદશાહોરાત્રેણ મુહૂર્તાનિ સ જીવતિ ।
અહરેકં ચરેદ્વસ્તુ રાત્રૌનાર્દ્ધં તથૈવ ચ ॥
ષડ્ભિર્માસૈર્ભવેન્મૃત્યુરિતિશાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ।
યામદ્વયસ્ય ચારેણ અહોરાત્રં સ જીવતિ ॥
યથા યામાસ્તથા ચામા મધ્યમા ચ તથા ભવેત્ ।
કાલચક્રં સમાખ્યાતં પુત્રસ્નેહાદ્વિશેષતઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશતિકે કાલચક્રશ્ચતુર્વિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પ્રત્યક્ષ યજનં વક્ષ્યે સંક્ષેપેન તુ વિસ્તરાત્ ।
પ્. ૧૯બ્)
યં દૃષ્ટ્વા તુ નરાયાન્તિ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્ ॥
નાભ્યાં મધ્યન્તરે યસ્તુ ઉકારાખ્યઃ સ તિષ્ઠતિ ॥
આધાર સર્વનાડીનાં સ તુ હંસેન સંયુતઃ? ।
દ્વાસપ્તતિ સહસ્રાણિ નાડયસ્તત્ર કીર્ત્તિતાઃ ॥
તાસાં મધ્યે મહાનાડી રાજનાડિતિ વિશ્રુતા ।
તયસ મધ્ય સ્થિતા સ્કંદ પઞ્ચપદ્મા હ્યધોમુખા ॥
ગ્રન્થિદ્વય યુતાઃ સર્વે દેવદૈવત સંયુતાઃ ।
ઊર્ધ્વં કૃત્વા તુ તાન્ પદ્માન્ શિવમૂલેન ભેદયેત્ ॥
શિવમૂલં સ્થૂલં? કૃત્ય? ઊર્ધ્વવાયુઞ્ચ રેચયેત્ ।
રેચકેન તુ સંયુક્તો જીવો ગચ્છતિ વૈ શિવમ્ ॥
એતત્સર્વં સમાખ્યાતં સંક્ષેપેન તુ વિસ્તરાત્ ।
સત્ત્વાનાઞ્ચૈવ ઊર્ધ્વત્વં પૂર્વંતે? કથિતં મયા ॥
સ્વયમેવ તુ તાં પશ્યેદ્દેહી વિશ્વચતુષ્કલમ્ ।
અયનૌ દ્વૌ તુ વિષુવૌ માર્ગવિત્પશ્યતે સદા ॥
કૃત્વા યોગે પુરાવત્સ પૂરકઃ કુમ્ભરેચકઃ ।
પૂર્વતો ભયમુચ્ચાર્ય અર્ચયેત હ્યનુક્રમાત્ ॥
નમસ્કારેણ યાગાન્તે મૂર્ધ્નિક્ષારભ્યદાપયેત્ ।
સૂર્યસ્ય ગ્રહણે વત્સ પ્રત્યક્ષં હ્યર્ચનં સ્મૃતમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે પ્રત્યક્ષયજનોનામપઞ્ચવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
શિવાગ્નૌ પઞ્ચવક્ત્રાણિ શિવસદ્ભાવમુત્તમમ્ ।
કસ્મિં કસ્મિંસ્તદાવવક્ત્રે આચાર્ય પશુપાશહા ॥
કથં કથં તુ સંસ્કારં કસ્મિન્યાયાનિ જુહ્ણતિ ।
કસ્મિન્કરોતિ યજનં કસ્મિન્પૂર્ણાહુતિઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્. ૨૦અ)
કસ્મિન્ વક્ત્રે પુનઃ પાપમાત્માનં ચ વિશોધયેત્ ।
એતત્સર્વં સમાસેન ભગવાન્વક્તુમર્હસિ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
પાશઃ પાશેષુ યત્પ્રોક્તઃ પૂર્વવક્ત્રં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
સંસ્કારં ચોત્તરે વક્ત્રે જનનં પશ્ચિમેન તુ ॥
પ્રાયશ્ચિત્ત વિધાનં તુ વક્ત્રેઽસ્મિન્દક્ષિણે સ્મૃતમ્ ।
ઊર્ધ્વવક્ત્રે મહાસેન તસ્મિન્પૂર્ણાહુતિં સ્મૃતમ્ ॥
ન પાણિપાદપૃષ્ઠેષુ આહુત્યાં સંપ્રદાપયેત્ ।
વક્ત્રસંસ્કાર તત્વજ્ઞા આચાર્યા મોક્ષકારકાઃ ॥
એવં સંસ્કારસંદિગ્ધે આચાર્યસ્તુ ન સંસ્કૃતઃ ।
પુનરાયન્ત્ય સંસ્કારાઃ સત્યં વત્સ વદામ્યહમ્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે શિવાગ્નિસંસ્કારો નામ ષડ્વિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ અષ્ટધા પ્રત્યયો યથા ।
અગ્નિપ્રજ્વલનઞ્ચૈવ વૃક્ષાલભનમેવ ચ ॥
પક્ષાનાં સ્તોભનં ચૈવ મહાપાતકનાશનમ્ ।
વિષસંક્રામણઞ્ચૈવ નિર્બીજીકરણં તથા ॥
જ્વરગ્રહવિનાશં ચ પ્રત્યયા અષ્ટવિધાઃ સ્મૃતાઃ ।
એવં જ્ઞાત્વા વિધાનેન ખ્યાતિઃ સર્વત્ર જાયતે ॥
પ્રણવાદ્યગ્નિ મધ્યસ્થો હકારો હ્રૌ તથા પુનઃ ।
આદિમન્તં પુનશ્ચાન્તે અનાગ્નેર્જ્વલનં હિતમ્ ॥
અગ્નિં સ્રોતસિ સંયોજ્ય સહસ્રોદ્ઘાતસંયુતમ્ ।
પઞ્ચાક્ષર પ્રયોગેણ જ્વલત્યેવં ન સંશયઃ ॥
ઉકારઃ સર્વતોધસ્તાદોકારશ્ચાર્ધસસ્થિતાઃ ।
હોકારમધ્ય યુક્તસ્તુ પ્રણવાદ્યન્ત પીડિતમ્ ॥
પ્. ૨૦બ્)
પૂર્વવત્સંપ્રયોક્તવ્યં પ્રયોગાભુવિદુર્લભાઃ ।
શનૈઃ સપ્તતિરુદ્ઘાતૈર્ગલં ચામ્રિયતેદ્રુમઃ ॥
ભૂયશ્ચાપ્યાયનં તસ્ય વારુણશ્રોત્રસંસ્થિતમ્ ।
સ જીવતિ પુનર્વૃક્ષો યથા પૂર્વે તથૈવ સઃ ॥
તાદૃશૈવ પુનશ્ચાસ્ય કિન્તુરેક વિવર્જિતા ।
આપ્યાયન વિધિર્હ્યેષ પઞ્ચધા બિન્દુદીપિતાઃ ।
ઈશ હકારાદિ શમ્ભો મધ્યે વહ્નિસ્તથા પરા ॥
પ્રયોગો વિષુવે કાલે પાશાનાં સ્તોભકર્મણિ ।
શતૈઃ સપ્તતિરુદ્ઘાતૈપ્રતત્યેવ ન સંશયઃ ॥
પુનશ્ચોત્થાપનં તસ્ય યથા ભવતિ તચ્છૃણુ ।
ઇકારાદ્યન્ત યુક્તેન હ્યેમધ્યે તુ નિયોજિતા ॥
પ્રણવાદ્યં બિન્દુસંયુક્તં નમોન્તેન તુ વારુણે ।
ઉત્થાપને પ્રયોક્તવ્યં સર્વભૂતેષુ તત્ત્વવિત્ ॥
સન્નિવિષ્ટ સ હૂં બીજા હકારાદ્યન્તસંસ્થિતમ્ ।
પૂર્વવન્ મધ્યં સંસ્થસ્ય વાયુબિન્દુસમન્વિતઃ ॥
દદસ્યારોહણે પ્રોક્તા ગુતુવં જાયતે યથા ॥
શ્રૂય એવ પ્રવક્ષ્યામિ લઘુત્વં યેન જાયતે ।
ઉકાર સહકારશ્ચ હ્યૈકારેહં નમસ્તથા ॥
તુલા પુરુષ યોગોય મુદ્ઘાતેના યુતેન તુ ।
સહકાર યકારશ્ચ ઈકારેણ તુ દીપિતમ્ ॥
હ્રો હ્રો મધ્યે હ્રી નમશ્ચાન્તે વારુણેન તુ બુદ્ધિમાન્ ।
ઉદ્ઘાતાષ્ટમનેનૈવ વિષસંક્રમણં ધ્રુવમ્ ॥
યથાગ્નિ જ્વલને દૃષ્ટ્વા નિર્બીજીકરણં તથા ।
શનૈઃ પઞ્ચભિરુદ્ઘાતૈર્વિશેષોઽત્રવિધીયતે ॥
ઉંકારમાદિનં કૃત્વા હૂંકારં તદનન્તરમ્ ।
હ્રૌં હ્રં પૂર્વં નમશ્ચાન્તે ગ્રહાણાં નાશને હિતમ્ ॥
પ્. ૨૧અ)
યોગન્તુ વિષુવે કાલે ઉદ્ઘાતાષ્ટશતે તુ ।
પ્રણવાદિ તતો હૂં ચ ફટ્ હૌં ફટ્ તથા પુનઃ ॥
હૂં ફટ્ તથા ફટ્ ભૂયઃ ફટ્ ફડેતિ ચ વારુણે ।
ઉદ્ઘાતાષ્ટશતે નૈવ ક્ષિપ્રં નાશયતે જ્વરમ્ ॥
અષ્ટાનાં પ્રત્યયામાન્તુ પ્રયોગં કથિતં મયા ।
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી કર્મકુર્યાદ્યથેપ્સિતમ્ ॥
પૂજ્યતે શિવ લોકેશઃ પ્રત્યક્ષશ્ચ સદાભવેત્ ।
પ્રત્યયો નૈવ મોક્ષં વૈ જ્ઞાત્વા સિધ્યન્તિ નાન્યથા ॥
ઇહલોવેત્સિદ્ધિર્ભિન્નદેહઃ શિવં વ્રજેત્ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે સપ્તશતિકેઽષ્ટપ્રત્યયો નામ સપ્તવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
નૈષ્ઠિકાનાન્તુ સર્વેષાં વિધિં બ્રૂહિ મહેશ્વર ।
નિવર્ત્તનં કથં તેષાં કથયસ્વ યથાર્થતઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
લિઙ્ગોદ્ધારં પ્રવક્ષામિ નૈષ્ઠિકાનાં તુ ષણ્મુખ ।
નિવર્ત્તનં હિ તત્તેષાં પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ ॥
ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા ક્ષપયિત્વાધિવાસયેત્ ।
પૂર્વોક્તં તુ વિધિ કૃત્વા ન્યસન્તુ નિવર્ત્તયેત્ ॥
યોનિચક્રં ન્યસેત્તત્ર વિધિ દૃષ્ટેન કર્મણા ।
અષ્ટારં ચક્રમાલિખ્ય નાભિદ્વયસમન્વિતમ્ ॥
વિપરીતં યોજયિત્વા જપેન્મન્ત્રં તુ નૈષ્ઠિકમ્ ।
પઞ્ચપઞ્ચાહુતિં દદ્યાન્નૈષ્ઠિકે તુ યથાક્રમમ્ ॥
હૃન્મન્ત્રેણ તુ દાતવ્યં સંહારેણ તુ બુદ્ધિમાન્ ।
પ્. ૨૧બ્)
એવં કૃત્વા યથા પૂર્વં યજનં તત્ર નૈષ્ઠિકમ્ ॥
ઇષ્ટસંહારિકા સ્કન્દત્સ તત્વા વૈ નૈષ્ઠિકસ્યત્ ।
સૃષ્ટિસંન્તુ કૃત્વા સિધ્યન્તિ નૈષ્ઠિકાઃ ॥
આસક્તો વિષયી વાપી કર્મદોષૈર્ન લિપ્યતે ।
ઇદં તે કથિતં વત્સ સંન્યાસં તુ વિશેષઃ ॥
ઉપસન્નાસ્તુ યે ચાન્યે તૈષાં ચૈવ નિવર્ત્તનમિતિ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે નૈષ્ટિવિધિરષ્ટાવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
અચ્છિષ્ટિકં પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
શિવાગ્નિં જલયિત્વા તુ શિવ પશ્ચાદ્વિશોધયેત્ ॥
શૃઙ્ગો? મયામ્બુભિશોધ્યં ભસ્મસ્નાનં યથાપુરા ।
ગન્ધૈપુષ્પૈરલઙ્કૃત્ય અસ્ત્રબીજેન શોધયેત્ ॥
ઇષ્ટસંહારિકં કૃત્વા ઊર્ધ્વ પાદૌ નિવેશયેત્ ।
દર્ભાસ્તરં પુરા કૃત્વા અસ્ત્રં વિન્યસ્ય સર્વતઃ ॥
અસ્ત્રેણ જ્વાલયેદ્વહ્નિઃ સમન્તાત્સુસમાહિતઃ ।
ચન્દનાગરુકાષ્ઠેન તિલસર્પિઃ સમન્વિતા ॥
વિદ્યમાનેન સ સર્વમિતેષુ યથેષ્ટયા ।
આગ્નેયી ધારણાદ્ધ્યાત્વા દેહે અસ્ત્રેયા મન્ત્રવિત્ ॥
દીક્ષિતોત્તર કાલે તુ સમયાઘો વિલઙ્ઘયેત્ ।
દેવસ્યાથ ગુરોર્વાપિ મહાપાતકમેવ ચ ॥
અમુક્તાઃ સંશયાયેઽપિ યે ચાન્યે સમલાત્મકાઃ ।
તેષાં પાપાપનુદયે અ * ષ્ટ કથિતં ગુહ ॥
સ્વસંજ્ઞાલયમાપદ્યે સમયાયેષુ લઙ્ઘને ॥
ચૈસાઃ સંજ્ઞાશ્ચ સંયોગો ગ્રહણં પૂર્વદ્ભવેત્ ।
પ્. ૨૨અ)
એવમન્તેષ્ટિ યસ્યેહ ક્રિયતેષ્ટિ વિધાનતઃ ॥
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શિવં યાતિ વિશુદ્ધવત્ ।
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશતિકેઽન્તેષ્ટિકોનત્રિંશત્તમઃ પટલઃ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ અસ્ત્રયાગં સમાસતઃ ।
અસ્ત્રયાગં તુ છિદ્રઘ્નં પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ॥
પૂર્વોક્તે ભૂતલે શુદ્ધે ગોમયેનાનુ લેપિતે ।
મન્ત્ર દ્રવ્ય સમાયુક્તં કલશં વારિ પૂરિતમ્ ॥
ઈશાન્યા સ્થાપયેદ્વિક્ષુ નિર્વિઘ્નકરણં શુભમ્ ।
તતઃ પદ્મં સમાલિખ્ય સ્થણ્ડિલે વા સમર્ચયેત્ ॥
રજાંસિ વહવો વિઘ્ન નિર્વિઘ્નં સ્થણ્ડિલે ગુહ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન અસ્ત્રયાગં તુ સ્થણ્ડિલે ॥
સર્વત્ર વિહિતં શાન્તં સ્થણ્ડિલે યાગમુત્તમમ્ ।
પ્રાકારં કર્ણિકા પદ્મે ધર્મજ્ઞાનાદિમેવ ચ ॥
વૈરાગ્યં ચૈવમૈશ્વર્યં શક્તયશ્ચ તથૈવ હિ ।
ગન્ધપુષ્પોપહારાદ્યૈર્ભક્તેન વિધિવત્સદા ॥
તેન કુર્વીત મતિમાન્પ્રાકારેણ સુસંયુતઃ ।
અસ્ત્રં પાશુપતં દિવ્યં સ્થાપયેત્કર્ણિકોપરિ ।
અષ્ટાત્રિંશત્કલૈર્યુક્તં પુરાકૃત્વા તુ વિન્યસેત્ ॥
અસ્ત્રં દિશાસુ વિન્યસ્ય પ્રાકારં વિદિશા ક્રમાત્ ।
અસ્ત્રપીઠમિદં શ્રેષ્ઠં નિચ્છિદ્રકરણં પરમ્ ॥
બાહ્યે કુર્વીત વજ્રાદ્યા દશદિક્ષુ સમ * ન્તઃ ।
વજ્રં શક્તિં ચ દણ્ડં ચ ખડ્ગઃ પાશં તથા ક્રમમ્ ॥
ગદાત્રિશૂલશ્ચક્રઞ્ચ પદ્મં ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
પ્. ૨૨બ્)
ન્યસેત્પાશુપતે નૈવ પ્રાકારેણ સમન્તતઃ ॥
પૂજનં ચાગ્નિ કાર્યંન્તુ? દિશાભાગં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
વૃત્તકુર્વીત કુણ્ડં તુ તસ્યોર્દ્ધં ચતુરઙ્ગુલમ્ ॥
ચતુરસ્રસમાયુક્તં હસ્તમાત્રં સમન્તતઃ ।
સર્વકર્મકધૃત્તં તુ અસ્ત્રયાગં વિશેષતઃ ।
સ્થણ્ડિલે રજપાતે ચ કુણ્ડં કુર્યાત્ સ લક્ષણમ્ ।
શોધનં તસ્ય કુર્વીત પ્રાકારેણ તુ ષણ્મુખ ।
જનનં નિષ્કૃતિં ચૈવ વિધિં કુર્યાદ્યથા ક્રમમ્? ॥
હોમં કુર્વિત મતિમાન્શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ।
મહાપાશુપતં દિવ્યં પ્રાકારં પુણ્યમેવ ચ ॥
વજ્રાદ્યાસ્તુ તતો હુત્વા ભગે પૂર્વપ્રકલ્પિતે ।
હું ફટ્ વૌષડન્તેન પૂર્ણહુત્યાં પ્રકલ્પયેત્ ॥
ન્યસેત્પ્રાકારજાં યોનિં બિન્દુસ્થાને વિચક્ષણઃ ।
તત્રસ્થા કર્ષણેન પ્રાકારેણ ન સંશયઃ ॥
અધિકારાદિ હોમં તુ આહુત્યા વિંશત્રિંશતિ ।
શતમષ્ટોત્તરં પૂર્ણં મહાસ્ત્રેણ તુ પાતયેત્ ॥
અસ્ત્ર દીક્ષા સમાપ્યેત સર્વચ્છિદ્રનિકૃન્તની ।
યોજયેચ્છિવતત્ત્વસ્ય નિર્વાણકરણપરા ॥
તતોભિષેકયેત્કુમ્ભૈઃ પૂર્વોક્તસ્ય પ્રકલ્પિતૈઃ ।
વિનાયકગ્રહાદીનિ નશ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશતિકેઽસ્ત્રયાગસ્ત્રિંશત્તમઃ પટલઃ ॥
પ્. ૨૩અ)
ચતુરસ્રાર્ધચન્દ્રશ્ચ ત્ર્યંશંવર્ત્તુલકં તથા ।
શૂન્યં વજાઙ્ક શૃઙ્ગાટા શૂન્યઞ્ચૈવ પ્રકીર્ત્તિતમ્ ॥
પીતં રક્તં તથા શુક્લં કૃષ્ણં ચેતિ યથાક્રમમ્ ।
યો વેત્યેવમિમાં તત્ત્વાં તત્ત્વવિદ્ભિઃ સ *? ત્તરૈઃ ॥
સમસ્ત વ્યસ્તભાવેન સમાધિં યોઽભ્યસેદ્ગુહ ।
ઇહોષ્મ ન ફલં તસ્ય અચિરેણ ન સંશયઃ ॥
પઞ્ચાવસ્થા સુતત્ત્વજ્ઞાઃ સ્વભાવસ્તેજસંયુતઃ ।
ધ્યાત્વા મેતા વ્રજેન્મૂર્ધ્નિ તસ્મિંશ્ચિત્તં નિવેદયેત્ ।
સ્તમ્ભના વ્યાપનોત્કર્ષ વિદ્વેષોચ્ચાટનાનિ ચ ॥
પ્રીતિ સંજનનં સૌમ્યં યત્તિષ્ટન્તિ ષડાનન ।
બિન્દુસ્થં ત્રિતયં ધ્યાયેત્ સિદ્ધિકર્મસમાહિતઃ ॥
આત્મનઃ પઞ્ચ ઈશઞ્ચ એકોકૃત્ય ષડાનન ।
આકારાદ્યા ઉકારાન્તા નપુંસકવિવર્જિતાઃ ॥
આત્મ તત્ત્વેશ્વરા હ્યેતે પઞ્ચયુગ્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
શોધયિત્વા પુરાવત્સ ભૂતાદિતિ ચતુષ્ટયમ્ ॥
ભૂતભાવં તથા તત્ત્વં બીજં ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
ગન્ધં રૂપં રસં ચૈવ શબ્દં સ્પર્શં ચ પઞ્ચમમ્ ॥
તન્માત્રા સહિતા હ્યેતે હોમયેચ્ચાનુપૂર્વશઃ ।
ગન્ધભૂતાનિ હોતવ્યા રસોભાવ ષડાનન ॥
તેજસ્તત્વાઃ સમાખ્યાતાઃ સ્પર્શ બીજાનિ હોમયેત્ ।
શબ્દં શબ્દે તુ સંપાદ્ય હૃદિનામપુટીકૃતમ્ ।
સ્વમાનસર્વતત્વાનાં હોમયેચ્ચાનુ પૂર્વશઃ ।
પ્. ૨૩બ્)
ક્ષિત્યાદ્યાશ્ચૈવ ધર્માદ્યા આકારાદ્યાસ્તથા સ્વરાઃ ॥
વિહિતં સર્વતન્ત્રેષુ ઇદં સંસ્કારમુત્તમમ્ ।
હ્રાં હ્રીંમિતિ પ્લાવયેત્ ।
હ્રીં હ્રમિતિ શોધયેત્ ।
હ્રૂં હ્રીમિતિ પ્લાવયેત્ ।
હ્યૈં હ્લામિતિ સ્થિરોભવેત્ ॥
મિત્રાવિભેદનત્સ્યેષામેવં? કૃત્વા ઇદં કર્મગ્રન્થભેદા
સમાધા? ક્રમાત્ ।
વામયાયોજનં કૃત્વા જ્યેષ્ઠા યાસ્તુ વિયોજનમ્ ॥
રૌદ્રં ચોત્કર્ષયેદૂર્ધ્વં વિન્યસેચ્ચાનુપૂર્વશઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશતિકે એકત્રિંશત્તમઃ પટલઃ ॥
કાર્ત્તિકેય ઉવાચ ॥
કથં હંસસ્ય સંચાર દેહમધ્યવ્યવસ્થિતમ્ ।
એતત્સર્વં સમાસેન કથયસ્વ યથાર્થતઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુસ્કન્દપ્રવક્ષ્યામિ હંસચારવિધિક્રમમ્ ।
ઇડા વૈ વામનેત્રન્તુ સુષુમ્ના દક્ષિણેન તુ ॥
કર્ણ નાસિકાદન્ત્ય?સ્થિકપાલે પિઙ્ગલાસ્મૃતા ।
હસ્તપાદહૃદિજઙ્ગસ્તનપાદભુજદ્વયે ॥
ગાન્ધારી કુરુતે નિત્ય સર્વયોરુભયોરપિ ।
હસ્તિની વૃષણે લિઙ્ગે પૂષા ચ ઉદરે ગુદે ॥
યશા ચ નખ સર્વેષુ રોમકૂપેત્વલંબુષા ।
કૂર્મ ચૈવ કટિપૃષ્ઠેધધ્વિનીતિ કૃકાટિકાઃ ।
અસ્થિમજ્જેકં ચૈવ વસેદન્તે ચ શઙ્ખિની ॥
ઇડાયાં જાગ્રતો ચૈવ વિપુલાસ્વયતે ગુરુ ।
સુષુમ્ના પશ્યતે સ્વપ્નં દક્ષિણં નેત્રમાશ્રિતાઃ ॥
રેતોમુઞ્ચતિ ગાન્ધારી મૂત્રઞ્ચૈવ તુ હસ્તિની ।
પુરીષઞ્ચૈવ પૂષા ચ રતિં કાલે યથા તથા ॥
અલંબુષા કુહૂશ્ચૈવ વક્ત્રાણાં પિપાસિતા ।
પ્. ૨૪અ)
શઙ્ખિની પિબતે તોયં સદ્યોનિ સર્વ એવ હિ ॥
ઇડાયાં કર્ષણે ચૈવ કોયં ચૈવ તુ પિઙ્ગલા ।
વિશાદન્તુ સુષુમ્ના ચ ગાન્ધારી ભયમાશ્રિતા ॥
હસ્તિની હસતે ચૈવ પૂષા ચ શબ્દમાશ્રિતા ।
પશ્યતે ચ યશા નાડી રસં ચૈવ અલંબુષા ॥
પુરીષં મરુદ્વક્ત્રા ચ ગન્ધમાઘ્રાતશઙ્ખિની ।
ઇડા નાડી સ્થિતા પ્રાણે અપાને ચૈવ પિઙ્ગલા ॥
સમાને તુ સુષુમ્નાયા ગાન્ધારી તુ ઉદાનજા ।
વ્યાને તુ હસ્તિની નામ નાગે પૂષા સમાશ્રિતા ॥
કૂર્મં ચૈવ કુહૂનામ કૃકરે તુ અલંવુષા ।
દેવદત્તો મરુદ્વક્ત્રઃ શઙ્ખિની તુ ધનઞ્જયઃ ॥
મૃત્યુકાલે ચ વૈ નાશશ્વસતે ચ મુહુર્મુહુઃ ।
દીર્ઘો ઘુરુઘુરા શબ્દં દેવદત્તો વિજૃમ્ભતિ ॥
ધનઞ્જયઃ સ્થિતો ઘોષે મૃતસ્યાપિ ન મુઞ્ચતિ ।
ઇત્યે તદ્વાયુવૃન્દસ્તુ હૃદિ સર્વસ્ય સંસ્થિતઃ ॥
પૂયાકારસમાનન્તુ અધોનાડી વ્યવસ્થિતઃ ।
ઇડાયાં પિતૃલોકં તુ પિઙ્ગલાયાન્તુ ચન્દ્રમાઃ ॥
સુષુમ્નાયાં સર્વલોકં ગાન્ધારી કૃમિકીટજા ।
હસ્તિન્યાં રક્ષસાં લોકં પૂષાયાં નરકં ધ્રુવમ્ ॥
ખરોષ્ટ્રાશ્ચૈવ જાયન્તે ભાનોલ * * * * * ।
શૂલી?હંસચાલં તુ મોક્ષદ્વારપ્રદાયિકા ।
હકારાગ્નિ પ્રદીપ્યન્તે વજ્રેણ હંસવર્ત્તતે ।
કુદ્વશમિવશૈલકાલાગ્નિ રથચેદિણી ॥
ચાલયેદ્વૈત્રિભુવનં પુનર્વૈભવબન્ધનાત્ ।
સુષુમ્ના દેવતાયાનઃ પિઙ્ગલા અસુરં પુરમ્ ॥
ઇડાયાં માનુષં લોકં ગાન્ધારી કૃમિ સંભવા ।
પ્. ૨૫)
હસ્તિની પ્રેતલોકં વૈ પ્લવાચનરકં ધ્રુવમ્ ।
ઇત્યે તેષાં ગતિર્ભાવં મોક્ષભાવશ્ચમેકતઃ ॥
અત ઊર્ધ્વ ન વિદ્યન્તે સદ્યદ્વારં પ્રશસ્યતે ॥
કુર્યાવસ્થસ્ય દેવીનાં અજાનાદીનિયં બુધઃ ।
ન ભૂયોજન્મસંભવઃ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે મહાતન્ત્રે સપ્તશતિકે હંસાચારો નામ દ્વાત્રિંશત્તમઃ પટલઃ
॥
પ્. ૨૬)
ઓં નમઃ શિવાય ॥
સર્વજ્ઞસ્તૃપ્તિમાન્નિત્યં બોધ સ્વાતન્ત્ર્યસંયુતઃ ।
અલુપ્તવિભવોઽનન્ત શક્તિર્વિજયતે શિવઃ ॥
અથ નિત્યાદિકં વક્ષ્યે સંક્ષેપાદલ્પધીર્હિતમ્ ।
તત્ર પ્રાતઃ સમુત્થાય હૃદિધ્યાત્વા મહેશ્વરમ્ ॥
બહિર્ગત્વા શુચૌ દેશે તૃણાચ્છન્નમહીતલેઃ ।
વિસૃજેન્મલમૂત્રાદિ ગુર્વાદી નામસન્મુખઃ ॥
દિવોત્તરાનનોમૌનીરજન્યાં દક્ષિણાન *? ।
દક્ષકર્ણોપવીતશ્ચ નાસાગ્રો વ્યગ્રલોચનઃ ॥
પાયું વિસૃજ્યલોષ્ઠાદ્યૈઃ શૌચં કુર્યાન્મૃદાજલૈઃ ।
એકાલિઙ્ગે ગુદે પઞ્ચ દશવામકરે મૃદઃ ॥
ઉમયોઃ સપ્તસંયોજ્યાઃ પાદે હસ્તે સકૃત્સકૃત્ ।
આચમ્ય શોધયેદ્દન્તાચિહિતૈર્દન્તધાવનૈઃ ॥
મુક્તયેષ્ટાઙ્ગુલં તચ્ચ ભુક્તયે * *? શાઙ્ગુલમ્ ।
યદ્વા બ્રાહ્મણરાજન્ય વૈશ્ય શૂદ્રાન્ત્યજન્મનામ્ ॥
દિશા નરાસ્ત મુનિડૂ? પર્વભિર્દ્દન્તધાવનમ્ ।

પ્રતિપન્નવમીષષ્ઠીષુ નુદતૈર્નતૈઃ ॥
યદ્વાસ્યં રવિગણ્ડૂષૈઃ સંશોધ્યસ્નાનમાચરેત્ ।
તચ્ચ વારુણમાગ્નેયં માહેન્દ્રમારુતં તથા ॥
પાર્થિવં ગૌરવં માન્ત્રે કાપિલં માનસંમતમ્ ।
અથોદશશતિકમ્
પ્. ૧અ)
ઓં નમઃ શિવાય ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
અલ્પગ્રન્થં મહાર્થશ્ચ પદાર્થાનેકસંકુલમ્ ।
ત્વયોક્તં પાર્વતીશાન સૂત્રમાત્રં પ્રભો મમ ॥
ન જ્ઞાતં તત્વતો દેવ તત્વં કાલાખ્ય * * * ।
અલ્પગ્રન્થં મહાર્થત્વાદતિ ગુહ્યવ્યવસ્થિતમ્ ॥
મનુજાનાં હિતાર્થાય બ્રૂહિ મે પરમેશ્વર ।
મહામોહભિભૂતાનાં ક્ષુત્તૃષ્ણાં ચ પરિપ્લુતામ્ ॥
સંજ્ઞામાત્રેણ મુગ્ધાનાં પશૂનાં પાર્થિ * પતેઃ ।
નેત્રસ્યોન્મીલનં શંભો તત્વાર્થે ન કુરુષ્વમે ॥
મન્ત્રાર્થઞ્ચ યથાવસ્થં યથા સ્થાને ચ યે સ્થિતાઃ ।
સ્વરમાત્રા વિભાગેન ન્યસ્યન્તે તત્વસંયુતાઃ ॥
તત્વં તુ કથયશંભો કસ્મિન્સ્થાને તુ સંસ્થિતમ્ ।
પુનઃ સર્વગતં દેવં કથિતં વ્યાપકં ત્વયા ॥
બ્રહ્મસ્થં ચ શિવાઙ્ગસ્થં ભૂતસ્થં પરમેશ્વર ।
અસ્ત્રસ્થં તુ વિનિર્દિષ્ટં કથિતંનાવધારિતમ્ ॥
શાન્તં સર્વગતં શૂન્યં વ્યાપિનં બહુધા સ્થિતમ્ ।
એકન્તુ બહુધા દેવ કથિતં તત્વમીશ્વરમ્ ॥
પઞ્ચોદ્ધાતાસ્ત્વયા શમ્ભો પૃથગ્ભૂતાશ્ચ વર્ણિતાઃ ।
શોધનં તેષુ કર્તવ્યં ભૂતેષુ પરમેશ્વર ॥
પઞ્ચૈવ ચતુરશ્ચૈવ અયશ્ચ દ્વયમેવ ચ ।
શૂન્યં સર્વં નિરાલમ્બં વિજ્ઞાનં કેવલં સ્થિતમ્ ॥
એતન્મોહકરં દેવ પ્રશ્નાર્થં પરમેશ્વર ।
પ્રસ્ફુટી કુરુષ્વ સર્વજ્ઞ સ્વલ્પગ્રન્થાર્થ મોહિતામ્ ॥
કથં શૂન્યં નિરાલમ્બં વિજ્ઞાનસ્થં ભવેત્પ્રભો ।
વિજ્ઞાનં સકલં પ્રોક્તં મત્રમે સંશયો મહાન્ ॥
પ્રકૃયાન્તસ્થ મમૃતં શ્રવન્તં ચિન્તયેત્કથમ્ ।
અમૃતં પ્રક્રિયાયાન્તુ યત્રસ્થં સ વ્યવસ્થિતમ્ ॥
કતરાસા મહાદેવ પ્રકૃયા પરમેશ્વર ।
પ્. ૧બ્)
યસ્યાન્તે સંસ્થિતં સોથ અમૃતં મૃત્યુનાશનમ્ ॥
મૃત્યુશ્ચ પરમેશાન કતિધાસંવ્યવસ્થિતાઃ ।
યં કિન્તુ નાશયતે દેવ પ્રકૃયાન્ત સ્થિતઃ પ્રભુઃ ॥
શ્રવન્તં કુરુ દેવેશ ચિન્તિતવ્યન્તુ સાધકૈઃ ।
એતદ્ગુહ્યતરં શંભો કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ॥
હૃત્પદ્મસ્ય ચ વિન્યાસં સૂચિતં પરમેશ્વર ।
સંજ્ઞા ભેદેન દેવેશ ઓમિત્યક્ષરસંસ્થિતમ્ ॥
ન જ્ઞાતં તેષુ ભેદોયં મુદ્વાતાનાં? પૃથક્પૃથક્ ।
સૂત?શુદ્ધિ વિધાનેન આયામેન મહેશ્વર ॥
અકારઞ્ચ ઉકારઞ્ચ મકારાક્ષરમેવ ચ ।
પૂર્યષ્ટકઞ્ચ તન્માત્રં ભેદિતં ન પ્રકાશિતમ્ ॥
અકારં કતિધા જ્ઞેયમુકારં ચ મહેશ્વર ।
મકારં તત્વતો બ્રૂહિ પ્રત્યવસ્થં હ્યુમાપતે ॥
તુર્યાતીતં પરં દેવં ચતુર્થં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
તસ્યોપરિ સ્થિતં શાન્તં નાદરૂપં સદાશિવમ્ ॥
એતેષાં પ્રવિભાગન્તુ બ્રૂહિ મેતજ્જગદીશ્વર ।
યેન જાનામ્યહં શમ્ભો સમાધિં મૃત્યુનાશનીમ્ ॥
મૂર્ત્તેશ્ચ ગ્રહણં બ્રૂહિ કાવ્યમૂર્ત્તિઃ પ્રપઠ્યતે ।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં દેવં ન્યાયકં કથિતં પુરા ॥
સ્થૂલં શબ્દમિતિ પ્રોક્તં સૂક્ષ્મં ચિન્તામયં ભવેત્ ।
ચિન્તયા રહિતં દેવં કથિતન્તુ પરાપરમ્ ॥
સ્થૂલં કતિવિધં જ્ઞેયં શબ્દમુચ્ચાર * * મે ।
* * પરમેશાન ચિન્તયા યત્પ્રવર્તતે ॥
ચિન્તા કતિ વિધા દેવ રૂપં તત્વં ચ કીદૃશમ્ ।
રૂપલક્ષણહીનંસ્ય ગ્રહણં ચિન્તયા કથમ્ ॥
ચિન્તયા રહિતં ચાન્યં કથં વિજ્ઞોયતે પ્રભો ।
એતત્સર્વં સુરેશાન પદાર્થાર્થં મહાર્ણવમ્ ॥
કથયસ્વ વિશેષેણ ભક્તાય પરમેશ્વર ।
પ્. ૨અ)
સ્નાનાધ્યાયં ત્વયા ચોક્તં ભસ્મકર્પૂરણં પ્રભો ॥
કથિતં લોકનાથેશ નમયા ચાવધારિતમ્ ।
યજનં દેવદેવસ્ય સંક્ષેપેણ તુ વર્ણિતમ્ ॥
અનન્તં કમલં શંભો ધર્માદ્યૈર્વિધૃતં પરમ્ ।
કથિતં દેવતાનન્દ વિધિપૂર્વં વિશેષતઃ ॥
શક્તિવ્યૂહં ચ મે બ્રૂહિ સ્પષ્ટાર્થેન સુરેશ્વર ।
એતાનિ સર્વતત્વાનિ કથં હૃદય સંસ્થિતા ॥
યજન્તે પરમેશાન ગુહ્યમેતદ્બ્રવીહિ મે ।
બીજાઙ્કુરં પુરાશક્ત્યા હ્યનન્ત કમલં તતઃ ॥
પુરાશક્તિસ્તુ કા જ્ઞેયા બીજાઙ્કુર વિસર્પિણી ।
મયા કુર્વીત દેવેશ અનન્તં કમલં પ્રભો ॥
અત્યેપ્યેવં પઠન્તીહ સુત્રં સુત્ર વિદોજનાઃ ।
બીજાઙ્કુરં પુરાશક્ત્યા અનન્ત કમલં ભવેત્ ॥
પાદદ્વયસ્ય દેવેશ નિર્ણયં બ્રૂહિ મે પ્રભો ।
અન્તે ચાનન્તકં કુર્યાત્ક્રમેણ કથિતં પ્રભો ॥
કીદૃશોનન્તક સુત્રયત્ક્રમેણ વિધીયતે ।
અગ્નિકાર્યવિધિશ્ચૈવ સંક્ષેપેણ તુ વર્ણિતઃ ॥
ઉલ્લેખનાદિકં કર્મ તથા ચાભ્યુક્ષણં પુનઃ ।
ગર્ભાધાનાદિ જનનં સંક્ષેપેણ તુ વર્ણિતમ્ ॥
આહુતીનાં પ્રયોગન્તુ બહુધા સંવ્યવસ્થિતમ્ ।
ન જ્ઞાતં સ્વલ્પમુક્તત્વાદ્બહુકર્મ્મકરઃ પ્રભુઃ ॥
આપ્યાયન વિધિં ચૈવ ત * * * * * શેદિ ।
પુષ્ટ્યર્થઞ્ચ વિશેષેણમારણોચ્ચાટમોહને ॥
સ્તમ્ભને ચૈવ સાધ્યાનાં આવેશગ્રહમાસને ।
દીક્ષાકાલે ચ પાશાનાં કથમન્ત્રા ભવન્તિતે ॥
દીપનં બોધનં ચૈવ તાડનં મલનાશનમ્ ।
મન્ત્રણાં તુ કથં દેવ વિભાગં ભવતે પ્રભોઃ ॥
સ્વલ્પત્વાન્ન તુ વિજ્ઞાતં મન્ત્રાવહ્વર્થ જાતયઃ ।
પ્. ૨બ્)
કર્મનાનાવિધેસ્તે તુ યજાન્તે? સાધકાદિભિઃ ॥
એકરૂપાશ્ચ તે શંભો કથં કામફલઃ પ્રદાઃ ।
મણ્ડલસ્ય પ્રમાણન્તુ દ્વારકોશસમન્વિતમ્ ॥
ગર્ભપદ્મપુરાવ્યોમ કિં * * * * * દ્વિભો ।
દલોપદલમાન્તન્તુ કેસરાણાં વિનિર્ણયમ્ ॥
કર્ણિકાયાં પ્રમાણેન કથં તે તુ વ્યવસ્થિતાઃ ।
વિધ્યન્તર પ્રમાણન્તુ રજસાં લક્ષણં કથમ્ ॥
પાતનીયં વિશેષેણ પુષ્ટ્યર્થે શાન્તિમારણે ।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મતરં દેવ હીના રેખિકા યદા ॥
ગુણદોષૌ ભવેત્તસ્ય કશ્ચાત્ર પરમેશ્વર ।
કથં દીક્ષા પ્રકર્તવ્યાઃ સાધકાદિષુ દેશિકૈઃ ॥
એક તત્વે સ્થિતાઃ પઞ્ચ તત્વં વૈ પાર્થિવાદયઃ ।
ન જ્ઞાતસ્તે મહાદેવ દીક્ષાકાલે હ્યુપસ્થિતે ॥
પૃથિવ્યાઃ કતરં તત્વં મયાં ચૈવ તથોત્તરે ।
તેજો વાયુઃ ખમૂર્ત્તીનાં કે બીજાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
કથં સર્વાણિ તત્વાનિ તેષુ વૈ સંવ્યસ્થિતાઃ ।
ન જાનામિવદેશાન વ્યાકુલત્વાદુમાપતે ॥
દીક્ષાકાલે કથં સાધ્યાસ્તત્વા તત્વાન્તરે સ્થિતાઃ ।
વલાવત્વે તુ તત્વાનાં કથં ભવતિ શઙ્કર ॥
સર્વે સર્વગતાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વે સર્વજ્ઞભાવિતા ।
વ્યાપકા વિમલાશુદ્ધાઃ કથં તેષાં તુ શોધનમ્ ॥
અશુદ્ધાકે સમુદ્દિષ્ટાઃ શુદ્ધાવાકે મહેશ્વર ।
આગોપાલાઙ્ગનાવસ્થં વ્યાપિનં કથિતં ત્વયા ॥
નાદાન્તે પરમં દેવં કથં વા શુદ્ધસંસ્થિતમ્ ।
એતન્મોહકરં દેવ પ્રશ્નાર્થ વદ મે પ્રભો ॥
કથં શુદ્ધમશુદ્ધશ્ચ મન્ત્રત્વં ચ? કથં ભવેત્ ।
પ્. ૩અ)
યેન જાનામ્યહં દીક્ષાં નિર્વાણફલદાયિકમ્ ॥
સર્વે શુદ્ધા વિનિર્દિષ્ટાસ્તત્વાસ્તત્વેશ્વરેશ્વરાઃ ।
અશુદ્ધાસ્તુ પુનસ્તે વૈ કથં યુજ્યન્તિ ચાધ્વરે ॥
નિવૃત્તિઃ પૃથિવી પ્રોક્તા ભૂતાખ્યા સા પ્રકીર્તિતા ।
સઘ્નો જાત ઇતિ પ્રોક્ત બ્રહ્મત્વે સંવ્યવસ્થિતાઃ ॥
કથં વા શુદ્ધમિત્યુક્તં શુદ્ધા દેવી મહેશ્વરી ।
હૃદયેન સમાખ્યાતા ત * * * મહાપ્રભોઃ ॥
બ્રહ્મતત્વસ્ય દેવેશ કથં શુદ્ધિર્વિધીયતે ।
હ્રસ્વબીજં ભવેદ્ બ્રહ્મ હ્રસ્વાકારં તયા પ્રભોઃ ॥
કથં લોકસ્ય મુક્ત્યર્થં પૃથ્વી બીજં મહેશ્વર ।
કો વિશેષો ભવેદ્ દેવ બીજાનાં સુરસત્તમ ॥
નિવૃત્તિઃ પૃથિવી સદ્યરાત્મતત્વશ્ચ ગીયતે ।
વર્ણિતં બહુભિર્ભેદૈસ્તત્વભેદં સુરેશ્વર ॥
પ્રતિષ્ઠા ભવતે આપો ભૂત શક્તિસ્તુ સંસ્થિતા ।
શિરસા સા તુ હોતવ્યા કથિતં પરમેશ્વરા ॥
વામદેવં બિજાનીયાદ્ધ્રસ્વમીકારસંસ્થિતમ્ ।
કથં સંશોધનીયસ્તુ શુદ્ધો દેવો નિરઞ્જનઃ ॥
વિધ્યતેઽતો મયીખ્યાતા કલાસંભૂતસંસ્થિતા ।
અઘોરં પઞ્ચમં વિદ્ધિ હોતવ્યં ષટ્કસંયુતમ્ ॥
કથિતં પાર્વતીશાન સા શિખાપરમેશ્વરી ।
કથં વિશોધનીયં સ્વંદીક્ષાકાલે હ્યુપસ્થિતે ॥
વાયુશાન્તિઃ સમાખ્યાતા ભૂતશાન્તી વ્યવસ્થિતમ્ ।
પુરુષં તં વિજાનીયાદેકારાક્ષરસંસ્થિતમ્ ॥
હોતવ્યં કવચે નૈવ કથિતં પરમેશ્વર ।
શાન્ત્યતીતં પરં વ્યોમમાકાશં પરિકીર્તિતમ્ ॥

તથાપિ દેવતાનન્દનમયા ચાવધારિતમ્ ।
પ્રસાદઃ કીદૃશો દેવ સર્વજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ ॥
પ્. ૩બ્)
વ્યાપિનં વ્યાપકં શુદ્ધં મહાશુદ્ધન્તુ તત્સ્મૃતમ્ ।
વહ્વક્ષરં પ્રભેદેન બહુધા કથિતં ત્વયા ॥
ન વિજ્ઞાતં મયા શંભો તસ્ય દેવસ્ય નિર્ણયમ્ ।
પ્રસાદેતિ ચ દેવેશ સંજ્ઞાયૈ કિં વિભાવ્યતે ॥
અનામકસ્ય દેવસ્ય નામકૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ ।
કોકિલા?સ્તત્ર સંસ્થાતું કેવર્ણાઃ પરમેશ્વર ॥
કિં રૂપાઃ સંભવંત્યેતે દીક્ષાકાલે હ્યુપસ્થિતે ।
સકલં પરમં તત્વં સર્વવ્યાપી જગત્પ્રભુમ્ ॥
કથિતં લોકમુક્ત્યર્થં પરમેશં મહાપ્રભો ।
પશું તત્વં ત્વયા પ્રોક્તં પ્રતિતત્વં ચ શંકર ॥
એતન્મોહકરં દેવ વાક્યં દુર્ભેદ્યમુત્તમમ્ ।
એકૈકસ્ય શતં હોમ્યં બીજાનાં પરમેશ્વર ॥
ચતુર્ણાં સપ્તવર્ગન્તુ જનનાદિ વિવર્જિતાઃ ।
પઞ્ચમી ચૈવ હોતવ્યા પ્રસાદેન તુ વર્ણિતામ્ ॥
એવં પઞ્ચશતાન્યાહુઃ કથિતાનિ પુરા વિભોઃ ।
જ્ઞાનેન દેવદેવેન દેશિકસ્ય તુ શઙ્કર ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં કથં તસ્ય પ્રવર્તતીતિ દક્ષહ ।
એતચ્ચિત્રકરં પ્રશ્નં માં પ્રબોધય સર્વદા ॥
અસ્તુ બીજેન દેવેશ હોમયેચ્ચાનુ પૂર્વશઃ ।
કથં વૈ યોજનેન્તેષુ મન્ત્રેષુ સંપ્રવર્તતે ॥
અલ્પાક્ષર મહાર્થત્વાત્કથં ભાવ ધારિતમ્ ।
એકૈકસ્ય શતં હોમ્યં શતાનિ પઞ્ચ હોમયેત્ ॥
પશ્ચાત્પૂર્ણાહુતિં દઘ્નાત્પ્રસાદેન મહેશ્વર ।
પ્રાયશ્ચિત્ત વિશુદ્ધ્યર્થં એકૈકાષ્ટાહુતિઃ ક્રમાત્ ॥
અસ્તુ બીજેન સંયુક્તા હોમયેચ્ચાનુપૂર્વશઃ ।
એવં સમાપ્યતે દીક્ષા જનનાદિ વિવર્જિતા ॥
હુતે નૈવ તુ મુચ્યન્તે સાધકા જન્મ બન્ધનાત્ ।
એતચ્ચિત્રકરં દેવ વાક્યમેતદુદાહૃતમ્ ॥
પ્. ૪અ)
જ્ઞાને નૈવ તુ દેવેશ પ્રસાદે વ્યાપકે શિવે ।
પ્રાયશ્ચિત્તાઃ પ્રજાયન્તે એતન્મે બ્રૂહિ શઙ્કરઃ ॥
કથં બીજાસ્ત્ર યોગેન યુજ્યન્તે સ મહેશ્વર ।
ભૂતસ્થઞ્ચ મહેશાન બ્રહ્મસ્થશ્ચ મહાપ્રભો ॥
અઙ્ગસ્થઃ સર્વધં દેવ યુજ્યતે ચ શિવાધ્વરે ।
એતે સપ્તદશોક્તા વૈ ત્વયા શોધ્યા મહેશ્વર ॥
ન તે જ્ઞાતા મહાદેવ યથા મુચ્યન્તિ ચાધ્વરે ।
હુતે નૈવ તુ મુચ્યન્તે સાધકાઃ પાશમોક્ષિતાઃ ॥
રહસ્યં કથિતં સર્વં મન્ત્રાણાં પરમેશ્વર ।
સર્વસંસ્કારશુદ્ધસ્ય શિવત્વ પ્રતિપાટનાત્ ॥
તથાપિ ન ભવેચ્છુદ્ધિર્યાવદ્યોગં ન વિન્દતિ ।
વિદિતે પરમે યોગે તદા મોક્ષો વિદ્ધિંયતિ ॥
એવં વૈ વ્યાકૂલં ચિત્તં પ્રશ્નાદુપહતેંદ્રિયે ।
તથા વદત્વં મે નાથ યથા નિઃસંશયો ભવેત્ ॥
સપ્તદશાનાં સાધ્યાનાં સ્વબીજાકે પ્રકીર્તિતાઃ ।
યેન શુદ્ધિર્ભવેત્તેષામુપાશિતાં તુ શઙ્કર ॥
એકૈકસ્ય તુ મન્ત્રસ્ય શોધનં બહુધા પ્રભોઃ ।
કથિતં દેવતાનન્દ ન મે જ્ઞાતં હિ તત્વતઃ ॥
અર્ચનં પ્રોક્ષણં ચૈવ તાડનં ચ તથૈવ હિ ।
સંહારં ચૈવ સંયોગં નિક્ષેપશ્ચ મહેશ્વર ॥
ઉદ્ધારં ચૈવ પાશાનાં મેકસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ।
હૃદયેન મહાદેવ ઉક્તં તે પાર્વતીપતે ॥
તથાપિ ન ભવેદ્ વ્યક્તિસ્તત્વ દીક્ષા વિશોધને ।
સ્વ તત્વે ચાહુતિ શતમુક્તં તે પરમેશ્વર ॥
સ્વ તત્વં ન મયા જ્ઞાતં સંદિગ્ધાર્થં હ્યુમાપતે ।
યસ્યાહુતિ શતં દેવ હોતવ્યં તુ શિવાધ્વરે ॥
હૃદયેન તતોદ્ધારં કથિતન્તુ મનુક્રમાત્ ।
તદેવાનુક્રમ બ્રૂહિ યેન જાનામ્યહં પ્રભો ॥
પ્. ૪બ્)
શિવાધ્વર વિધાનેન પશુપાશવિભેદકમ્ ।
ઉદ્ધારં પ્રોક્ષણં ચૈવ તાડનશ્ચ વિશેષતઃ ॥
સંહારેણ સમાયુક્તં કથિતં ચાનુપૂર્વશઃ ।
એતદ્ભાન્તિકરં યોગં ન મયા ચાવધારિતમ્ ॥
પૂર્વં હૃદય મુક્તં તુ સર્વ કર્મકરં પ્રભોઃ ।
પ્રસાદશ્ચ પુનશ્ચોક્તં ફટ્કારં તદનન્તરમ્ ॥
અભિન્ન ભેદનં ચૈવ મન્ત્રાઃ સપ્તાદશ પ્રભોઃ ।
યેન વિજ્ઞાયતે યા શુદ્ધિર્વૈ પારમેશ્વરી ॥
તત્વે તત્વે સ્થિતં કર્મ વ્યાખ્યાતં નાવધારિતમ્ ।
અલ્પબુદ્ધા ન મે સર્વે સર્વ તત્વાર્થ શોધનમ્ ॥
ન જ્ઞાતં પરમેશાન સ્વલ્પસંજ્ઞાર્થ મોહનાત્ ।
કથં પઞ્ચસુ ભૂતેષુ ધારણાસંહિતેષુ ચ ॥
બ્રહ્માક્ષરવિભેદેન પ્રસાદોર્થ યુતેન ચ ।
પૂર્ણાહુતિસ્તુ દાતવ્યા મયા મોક્ષો વિધિયતે ॥
એવં વ્યવસ્થિતો દેવ ઉચ્ચાટન ભવસ્થિતમ્ ।
કથં બુદ્ધામ્યહં શમ્ભો બીજાનાં તત્વ કલ્પના ॥
યે ભૂતા ધારણાસ્તે તુ કલાસ્તાઃ વક્તસંસ્થિતાઃ ।
બ્રહ્મત્વશ્ચ પુનસ્તેષાં કથં ભવતિ શઙ્કરઃ ॥
શુદ્ધાબ્રહ્માઃ સમુદ્દિષ્ટા અશુદ્ધા ભૂતજાતયઃ ।
પૂર્વતત્વે સમાખ્યાતાસ્ત્વયૈવ પરમેશ્વર ॥
કલાસ્તા વ્યક્તસંજ્ઞાસ્તુ તાસાં શુદ્ધિ કથં ભવેત્ ।
યે નોક્તન્તુ ત્વયા સર્વ ષડઙ્ગેન તુ શોધનમ્ ॥
અઙ્ગાસ્તુ સકલાઃ પ્રોક્તાઃ કલાઃ સૂક્ષ્મા નિરઞ્જનાઃ ।
એવં વિલોમ કથિતં સ્વલ્પપ્રજ્ઞાયુ તસ્ય મે ॥
યાસ્તાઃ કલાઃ પૂરાશમ્ભો મોક્ષદાઃ સર્વવર્ણિતાઃ ।
તૈસ્તુ તત્વં સ્થિતં દેવ સર્વવ્યાપી સદાશિવમ્ ॥
ભૂતાધારમિદં સર્વં ભૂતાશ્ચ દ્વિવિધાપ્રભો ।
પ્. ૫અ)
સ્થૂલ સૂક્ષ્મા વિનિર્દિષ્ટાત્પૂર્વતન્ત્રે મહેશ્વર ॥
પઞ્ચરૂપા સમાખ્યાતા પૃથિવી ચ સ્વધારિણી ।
આપશ્ચતુર્ગુણાઃ પ્રોક્તાસ્તેજશ્ચ ત્રિગુણાઃ પ્રભો ॥
વાયુ દ્વિગુણમિત્યાહુરાકાશશ્ચૈક રૂપધૃક્ ।
એતે સ્થૂલા સમાખ્યાતા ભૂતાભૂતેસ્વરેશ્વરાઃ ॥
સૂક્ષ્માઃ કલાસ્થ નિર્દિષ્ટા નિવૃત્યાદિષુ શાન્તગાઃ ।
તત્રસ્થાસ્તે મહાભાગાઃ કથિતા હ્યવ્યયાક્ષયા ॥
સ્થૂલાવિનાશં ગચ્છન્તિ ચતુર્દશ ગુણોત્કટાઃ ।
સૂક્ષ્માસ્તુ વિષ્કત્વા જ્ઞેયાઃ સર્વજ્ઞાઃ સર્વગાઃ પરાઃ ॥
મહાશુદ્ધાશ્ચ ભૂતાશ્ચ નિષ્ઠા પરમતાત્વિકાઃ ।
એતન્નિર્વાણમાખ્યાતં ચતુષ્કન્તુ સદાશિવં ॥
તસ્ય શુદ્ધિર્વિનિર્દિષ્ટા હૃદયેન મહેશ્વર ।
એતસ્માત્કારણાદ્દેવ મહામોહ પરંગતમ્ ॥
વિબોધય મહાદેવ સ્પષ્ટજ્ઞાતાર્થ ચોદનાત્ ।
ઉક્તં ત્વયૈવ મધુનાયોગઃ પાશનિકૃન્તકમ્ ॥
વિષુવં ચ મહાયોગં સંપ્રાપ્યકોન મુચ્યતે ।
યેન વિજ્ઞાત માત્રેણ પશુપાશ ક્ષયો ભવેત્ ॥
પૃથિવ્યાદ્યઞ્જનાદ્યં વૈ શબ્દાદિ ગુણવાયુભિઃ ।
મન્ત્રાધિ દેવ ચાત્મા ચ જ્ઞાત્વા મુચ્યતિ બન્ધનાત્ ॥
મન્ત્રાસ્તુ ધારણાખ્યાતાઃ શક્રાદ્યા વાયુમન્તગાઃ ।
એતે સ્થૂલાવિનિદિષ્ટા અધિદૈવાઃ કલાઃ સ્મૃતાઃ ॥
આદિ તન્ત્રે સમાખ્યાતા અસ્મિન્તન્ત્રે તુ અન્યથા ।
એતસ્માન્મોહજાભાવાજ્ઞાતા વૈ પરમેશ્વર ॥
પૃથ્વીમાલોક્ય ભાવેન સર્વગેન વિશુધ્યતિ ।
નિરહંકૃત યોગેન પુનઃ કસ્માત્ પ્રચોદિતમ્ ॥
ચેતાચેતસિ સંયોજ્ય દ્વિરભ્યાસિ પદોરિતમ્ ।
દીક્ષાકાલે મહાદેવ આયામે ભાસ્કરસ્ય તુ ॥
પ્. ૫બ્)
મુચતિ નાત્ર સંદેહો ત્વયોક્તં પરમેશ્વર ।
ચેતા ચેતો ન વિજાનં દ્વિરભ્યાસ પદં તથા ॥
આયામં ચિઅવ દેવસ્ય ભાસ્કરસ્ય મહાપ્રભો ।
યેન મોક્ષો ભવે ક્ષિપ્રં સર્વપ્રશમ્યહં શુભં ॥
સૂર્યસ્ય ગ્રહણં દેવ કથં ભવતિ શઙ્કર ।
વિષેવેન તુ સંયુક્તં માયામાંસં પદેસ્થિતમ્ ॥
તદા ચોત્ક્રમતે તન્તુર્યદિ સમ્યક્ પ્રયુજ્યતે ।
એતત્પ્રસાર્ધ? કર્તવ્યં સમ્યગોધાય ઈશ્વર ॥
મનસા ગ્રન્થિતા પાશાઃ પુત્રે? મણિ? ગણા ઇવ ।
? ણયુઃ? કેતુ વિજ્ઞેયયસત્યં? વા કિં મહેશ્વર ॥
હૃત્પદ્માદ્યા * * * *? મનસ્તં તુ સુતાન્વિતમ્ ।?
એતત્સર્વ * * * * *? દત્વાત્પાર્વતિ *? ર ॥##?
હૃત્પદ્માદ્યા વૃતત્પદ્મં * * * *? વિધીયતે ।
એતન્મોહકરં સર્વ * * * * * *? પ્રભો ॥
પ્રયોગેણ તુ સૂક્ષ્મેણ યોગ? *? દેવશઙ્કર ।
દિવ્યેન યોગમાર્ગેણ પ્રેર્યતે સ તુ વ્યક્તિના ॥?
તં વિદિત્વા મહ * * * * * *? વાયુમયં *
? ।
વિષુવેન તુ યોગેન * * * * * * * * ॥
* * * * *? પ્રાપ્યકોન? * * *
* *? ।
યદ્યેવં ભવતે સર્વ દિક્ષયા હિ? પ્રયોજનમ્ ॥
દીક્ષા વહ્ને વિધા દેવ વિ * * * * * * *? ।
* * * * * * * * * * *
* * * ॥?
* * * * * * * * * * *
* * * ।?
* * * * * * * * * * *
* * * ॥?
* * * * * * * * * * *
* * * ।?
* * * * * * * * * * *
* * * ॥?
* * * * * * * * * * *
* * * ।?
* * * * * * * * * * *
* * * ॥?

કથં તેષાં ભવેન્ મુક્તિરજ્ઞાત્વા વિધિ પૂર્વકમ્ ।
પ્. ૬અ)
વિધિર્નાનાવિધઃ પ્રોક્તં સિદ્ધાન્તે બહુવિસ્તરઃ ॥
નમયા વિદિતે દેન મહામ્નાયા વિમોહકૃત્ ।
સત્રયાગ વિભેદેન મણ્ડલાનાં વિકલ્પના ॥
કથિતં પરમેશાન નાનારૂપ ગુણાકૃતિઃ ।
કૃત્વા તુ પરમાં દીક્ષાં પશ્ચાત્તત્વે નિયોજયેત્ ॥
એવમુક્તં ત્વયા શમ્ભો પશ્ચાત્ કિં તત્વ યોજનાત્ ।
યદિ દીક્ષા ન શુદ્ધિસ્તુ ભવતે જન્મનાશની ॥
તદા તત્વે તુ દેવેશ કિન્ન પૂર્વપ્રયુજ્યતે ।
તં તુ સર્વગતં સૂક્ષ્મં નિષ્કલં હૃદિ સંસ્થિતમ્ ॥
વ્યાપિનં મોક્ષદં દેવં કથિતં પાર્વતીપતે ।
ન તત્વેન વિના મુક્તિર્ન તત્વેન વિનાગતિઃ ॥
ન તત્વે વિના તત્વં યાતિ વૈ સાધકેશ્વર ।
તસ્માત્તત્વં મયં સર્વં યદુદ્ભૂતં ચરાચરમ્ ॥
તે ચૈવ કિન્ન કુર્વીત આદૌ દીક્ષો સૂરેશ્વર ।
યેનોક્તં તે મહાદેવ મન્ત્ર તત્વ વિશોધનમ્ ॥
પૂનર્દીક્ષાં પ્રવર્તેત યોગજા તુ કલાધ્વરે ।
યોગન્તુ વિષુવં પ્રાપ્ય કોન મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥
ભિત્વાર્ગત્વાં ન્યસેદ્ યોનિં તત્વે તત્વં તુ સંધયેત્ ।
શક્ત્યા તુ સંપુટીકૃએત્ય વૌષડન્તેન નિઃક્ષિપેત્ ॥
એવં તુ સકલા દીક્ષા પઞ્ચ તત્વાત્મિકા પ્રભો ।
કથયસ્વ વિશેષન્તુ યેન ભ્રાન્તિર્ન વિદ્યતે ॥
સ્પષ્ટેન પરમેશાન આગમેન વિબોધમે ।
યેન જાનામિ તં તત્વં દીક્ષાસ્તુ બહુધા સ્મૃતાઃ ॥
પશોર્ગ્રહણ મોક્ષસ્તુ યસ્ત્વયોક્તં પૂરા નઘા ।
પાશાભ્યન્તરબાહ્યાશ્ચ કસ્મિન્સ્થાને સુસંસ્થિતાઃ ॥
કસ્મિન્ સ્થાને તુ તેચ્છેદ્યા સદ્યોત્ક્રાન્તિશ્ચ કીદૃશી ।
પશૂનાં ચ વિનિર્દોષં કથયસ્વ મહેશ્વર ॥
પ્. ૬બ્)
સંજ્ઞા માત્રેણ દેવેશ ન મે જ્ઞાતં સુરાધિપ ।
તથા વદસ્વ મે નાથ યથા સંપ્રત્યયો ભવેત્ ॥
ત્વયોક્તં પાર્વતીશાન મુક્તિના પાશસંગ્રહમ્ ।
પાશાઞ્ચ ગ્રહણં કૃત્વા ન યેત્તત્વાન્તિકં પદમ્ ॥
વિષુવેન તુ યોગેન બ્રહ્માદ્યાશ્ચ શિવાન્તિકાઃ ।
એકત્ર સમતાં યાન્તિ ભન્યથા તુ પૃથક્પૃથક્ ॥
એકત્વે નૈવ જાનામિ દેવાનાન્તુ શઙ્કર ।
શ્રયાણાં પરમેશાન વિષુવેન તુ સંયુતામ્ ॥
પુનશ્છેદં વિનિર્દિષ્ટં શરાસ્ત્રેણ ત્વયા પ્રભો ।
કતમ * રાસ્ત્રન્તુ યેન વિચ્છેદયેત્ પશુમ્ ॥
શરાહતં પૂર્વમાખ્યાતં સન્તનિ ન વ્યવસ્થિતમ્ ।
દ્વાદશોન્તે અધો નાદે અત્ર મે મુહ્યતે મતિઃ ॥
તેન હીના ન યાસ્યન્તિ અન્યથા તુ પૃથક્પૃથક્ ।
તદા સા યુજ્યતાં યાન્તિ સમયૈ પરિવર્જિતા ॥
સમયાસ્તુ પુરાશમ્ભો શાસ્ત્રાન્તે પરિભાષિત ।
તેન હીના કથં યાન્તિ એતન્મે બ્રૂહિ શઙ્કર ॥
અનિર્દિશ્યમવિજ્ઞાનં આગમેન વિવર્જિતમ્ ।
યત્કૃતં ભવને શંભો વ્યર્થં વૈ નાત્ર સંશયઃ ॥
આગમાત્પરિપત્તવ્યં ત્વયોક્તં પૂર્વશઙ્કર ।
તચ્ચાગમં ભવેચ્છાર્વં પાશવિચ્છેદકારકમ્ ॥
એવં સ્થિતે મહાદેવ કિ મુક્તં તુ ત્વયા વિભો ।
મૂચ્યતે નાત્ર સન્દેહઃ સમયૈઃ પરિવર્જિતઃ ॥
તદુદ્દિશ્ય કૃતં કર્મમોક્ષદં તન્નસંશયઃ ।
તદુદ્દેશકં ભવેચ્છાસ્ત્રં કથં વાક્ય દ્વયે સ્થિતમ્ ॥
ઉદ્દેશક કૃતો મોક્ષસ્તેન હીનો વિપર્યયઃ ।
અથવા વિધિવાક્યં વા ન જાને પાર્વતીશ્વર ॥
પ્. ૭અ)
અથ વાદં ભવેદ્ દેવ ત્વયોક્તં ભવતિ પ્રભો ।
વિધિવાક્યમિતિ પ્રોક્તં સર્વજ્ઞત્વાન્મહેશ્વર ॥
સૂત્રદ્વયસ્ય હેતુત્વાત્પ્રશ્નદ્વયમુદાહૃતમ્ ।
અવાપરાધો દેવેશ ન કર્તવ્યઃ કદાચન ॥
સંસારસ્ય વિમુક્ત્યર્થં વ્યાકુલેન્દ્રિય ગોચરમ્ ।
પૃચ્છામિત્વાં મહાદેવ અજ્ઞાનોપહતે મને ॥
ઉત્ક્રાન્તિ નૈવ જાનામિ યેન ચોક્ત્વ મતે ક્ષણાત્ ।
ઉત્ક્રામ પરમં સૌખ્યં મૃત્યુકાલે તુ જાયતે ॥
યદા સ્વચ્છન્દતઃ પ્રાણા ગચ્છન્તે પરમેશ્વર ।
તદા પરમદુઃખેન ન તુ ગૃહ્યેતિ સર્વદા ॥
એતસ્માત્કારણાદ્દેવ ઉત્ક્રાન્તિં બ્રૂહિ શઙ્કર ।
યથા જાનામ્યહં તત્વં તથા વદ સુરાધિપ ॥
ઉક્તં તે સૂત્રમાત્રેણ નમયા ચાવધારિતમ્ ।
હૃત્પદ્માભ્યાવત્તત્પદ્મમન તન્તું ચિતાનિતમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા છેદનં કુર્યાન્મનોવૃત્યામનં છિનેત્ ।
એતદ્વૈ સુત્રં માત્રં તુ ઉક્તં તેન મયાવૃતમ્ ॥
મનસે વમનં છિત્વા જીવઃ કેવલતાં વ્રજેત્ ।
કથં મનસ્ય મનસા છેદો વૈ સંપ્રવર્તતે ॥
જીવોયં કશ્ચ દેવેશ એતન્મે બ્રૂહિ દુઃખદ્વા ।
જીવશ્ચ નિષ્કલઃ પ્રોક્તઃ સ ચ દેવઃ પરાત્પરઃ ॥
સર્વગઃ સર્વતો વ્યાપી ગચ્છતે કુત્ર શઙ્કર ।
એતન્મયા ન વિદિતં સંક્ષેપાર્થં મહાપ્રભો ॥
સર્વપશ્ન વિબોધાર્થં કુરુષ્વ પરમેશ્વર ।
અમિકા * દ પશ્ચાન્યે સત્વાના * વ ધારિતાઃ ॥
સૂક્ષ્માદીનાં પુનઃ શંભો પદાર્થાનાં વદસ્વમે ।
એતચ્છ્રુત્વા મહાર્થસ્તુ પ્રશ્નાનાં પરમેશ્વર ॥
વિહસ્ય વદતે દેવ પરિષ્વજ્ય ચ ષણ્મુખ ।
અહો ગૂઢતમં પ્રશ્ન પૃચ્છતોહં ત્વયા ગુહ ॥
ત્વત્તસ્ત્વન્યકુતસ્તાત પૃચ્છે દેવં ષડાનન ।
પ્. ૭બ્)
અવાગીશસ્ય પુત્રેણ કથં પ્રશ્નાર્થસંગ્રહઃ ॥
ઇદૃશં સંપ્રવર્તેત મુ * * * પાર્વતી સુત ॥
ઇતિ કાલોત્તરે ત્રયોદશસતિકે પ્રશ્નાધ્યાયઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુવત્સ મહાર્થન્તુ કાલજ્ઞાનં યાથાસ્થિતમ્ ।
સૂત્રમાત્રસ્ય હે સ્કન્દ ભેદનં પ્રવ્રતીમિતે? ॥
યત્તદક્ષરમિત્યુક્તં ભાવાભાવવિવર્જિતમ્ ।
વહિરન્તઃ સ્થિતં શૂન્યં સર્વતઃ પ્રભુરવ્યયમ્ ॥
તસ્ય દેવસ્ય નિર્દેશં નાનાવર્ણમહોદયમ્ ।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં કૃશં તન્તુ અદેહં દેહસંસ્થિતમ્ ॥
અવિભક્તં વિભક્તં ચ તં તુભ્યં નિગદામ્યહમ્ ।
વિસર્ગાન્ત સ્થિતં શૂન્યં શાન્તં ચ પરમેશ્વરમ્ ॥
સાન્તં ક્ષાન્તં ચ સંસ્થાનં કૃતં તેન મહાત્મના ।
અથવા સર્વવર્ણેષુ અવર્ણરહિતઃ સ્થિતઃ ॥
તદા ભવતિ તં દેવં નિષ્કલં યન્ન ગૃહ્યતે ।
ગૃહીતશ્ચૈક તત્વેન સપ્તવર્ણાદિમેન તુ ॥
તત્રસ્થ પ્રવહે દેવો યન્ન ભૂતેષુ ગૃહ્યતે ।
વદતે સર્વગો દેવો વાચયા રહિતઃ પ્રભુઃ ॥
શરીરસ્થ સ્વશક્તિસ્થો જ્ઞાયતે સૌ શિવેચ્છયા ।
તસ્યેચ્છા ચોદિતઃ સ્કંદ બુધ્યતે પ્રભુરવ્યયઃ ॥
અન્યથા નૈવ જાનન્તિ અપ્રસન્ને શિવે ગુહ ।
તદેવાદિ પુરાકૃત્વા કુટિલાવર્ણવર્જિતા ॥
પશ્ચાદ્ભવત્યયં યોગો અપૂર્વશિરસિસ્થિતઃ ।
એવમોંકારંમુત્પન્નમવ્યક્તત્વાન્મહેશ્વરાત્ ॥
અકારાઘ્નાઃ સમુત્પત્તિઃ ષોડશાંત મિવસ્થિતાઃ ।
તદન્તે યત્પરં તત્ત્વં તસ્માત્સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે ॥
વિસર્ગાશ્ચાય તે સર્વ પઞ્ચવર્ગાનુ ગોચરમ્ ।
યાવત્તંત્પશ્ચયાનાં? યોનિ તત્વં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
પ્. ૮અ)
તદન્તે ભવિકોદેવઃ સોપિ સૃષ્ટિપ્રવર્તકઃ ।
વાયુશ્ચૈવ તથા હ્યગ્નિઃ શક્રશ્ચૈવ જલેશ્વરઃ ॥
એતાઃ કલાઃ સમાખ્યાતાસ્તત્વાધારાસ્તુ સર્વદા ।
ભૂતાશ્ચૈવ વિનિર્દિષ્ટા ધારણાશ્ચ સુરાધિપ ॥
તેષાં ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ યજમાનો સ્વરસ્તથા ।
અસ્વરાન્નપરં કિઞ્ચિત્પ્રવર્તન્તે ષડાનન ॥
એવં સૃષ્ટિ સમાખ્યાતા સંક્ષેપાત્તે ષડાનન ।
એવં સૃષ્ટ્યાસ્સકાસાત્તુ જ્ઞાયતે તત્વગોચરમ્ ॥
એતસ્માત્કારણાદ્વત્સ આદૌ સૃષ્ટિવિનિર્ણયમ્ ।
કથિતં પાર્વતી પુત્ર યેન જાનાસિ તત્વતઃ ॥
સંક્ષેપેણ ત્વિદં પુત્ર સૃષ્ટેઃ પ્રભવલક્ષણમ્ ।
વિસ્તરાત્કથયિષ્યામિ અગ્રતોત્પત્તિ લક્ષણમ્ ॥
મન્ત્રાણાં લક્ષણં વક્ષ્યે શિવજ્ઞાને શિવાત્મકમ્ ।
નાન્યૈસ્તુ પશુરુક્તૈસ્તુ લક્ષણૈર્લક્ષ્યતે શિવઃ ॥
આદિમન્તુ ભવેત્સદ્યસ્તૃતીયં વામ મુચ્યતે ।
બહુરૂપં સમાખ્યાતં પઞ્ચમં કૃત્તિકા સુત ॥
એકાદશં ભવેદ્ વક્ત્રં સ્થિતં ચન્દ્રકલાસૃતમ્ ।
સપ્તમં ભાસ્કરાંવસ્થં તદેવ પરિગીયતે ॥
ઈશાનં ભવતે સ્કન્દ અઘોરાન્નવસંપદમ્ ।
ગણિતં ચન્દ્રયોગેન ભાસ્કરેણ તુ પઞ્ચમમ્ ॥
એવં તે કથિતા બ્રહ્મા અઙ્ગા શૃણુ અતઃ પરમ્ ।
આદ્યસ્ય મુદ્દ્વિતીયં તુ હૃદયં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સર્વગં પરમં દેવં સર્વકર્મકરઃ પ્રભુઃ ।
શિવશ્ચતુર્થવિજ્ઞેયં તસ્યૈવ ન ગજાત્મજ ॥
વામદેવાદ્દ્વિતીયન્તુ મૂર્દ્ધનિં તુ ન સંશયઃ ।
શિખા ચાન્તસ્થિતા તસ્ય બહુરૂપસ્ય શાઙ્કરી ॥
પરમાવિમલા શુદ્ધા સર્વતત્વવિભેદિકા ।

કવચં તુ ચતુર્થં સ્યાદીશાનાદિ વ્યવસ્થિતમ્ ॥
પ્. ૮બ્)
અભેદ્યં તુ વિનિર્દિષ્ટં શિવવર્મષડાનન ।
વર્મસ્યાન્તે ચતુર્થન્તુ યત્પદં બિન્દુસંજ્ઞિતમ્ ॥
તન્નેત્રં નેત્ર મધ્યસ્થં તસ્યાન્તે હ્યસ્ત્રમાદિસેત્ ।
સ ચાસ્ત્રમિતિ વિજ્ઞેયં ષડઙ્ગં ચ ન સંશયઃ ॥
પઞ્ચબ્રહ્મ સમાખ્યાતાં ષડઙ્ગં ચ સ લક્ષણમ્ ।
પુનશ્ચાન્યં મહાભાગ લક્ષણં શૃણુ તત્વતઃ ॥
પ્રસાદસ્ય મહાબાહો યેન વિજ્ઞાયતે પદમ્ ।
યત્તચ્છૂન્યં નિરાલમ્બં આકાશં પરિકીર્તિતમ્ ॥
પઞ્ચમં તન્તુ વિજ્ઞેયં નાદ તત્વં દ્વિકુઞ્જકમ્ ।
તસ્મિન્સદ્યન્યસેદ્વત્સ શિરસ્થં પરમેશ્વરમ્ ॥
શિરોપરિભવે દેવમીશાનાન્ત સ્થિતઃ પ્રભુઃ ।
અધસ્તાત્તચ્છિખા ભિન્નં કર્તવ્યં પરમેશ્વરમ્ ॥
સર્વોપરિસ્થિતં શાન્તં દેવં યોન્યન્તસંસ્થિતમ્ ।
એવમન્ત્રે સ્વરઃ સ્કન્દઃ પ્રસાદઃ પરમેશ્વરઃ ॥
યં વિદિત્વા વિમુચ્યન્તે સપ્તજન્મકૃતૈરપિ ।
ભૂતાનાં લક્ષણં વક્ષ્યે પૃથિવ્યાદ્યાં વ્રતાધિપ ॥
યેન વિજ્ઞાયતે પુત્ર શરીરં પઞ્ચભૌતિકમ્ ।
તત્વસ્યાદૌ ભવેત્ ષષ્ઠં યત્પદં તુ સુરાધિપ ॥
પૃથિવી સા સમુદ્દિષ્ટા પઞ્ચરૂપાસ્તુ સા સ્મૃતા ।
કલા તુ સા નિવૃત્તિઃ સ્યાજ્જ્ઞાતવ્યા તત્વવેદિભિઃ ॥
તસ્યાન્તેયદ્વિતીયન્તુ જલેસં પઞ્ચમં પ્રભુમ્ ।
દ્વિતીયં તત્સમાખ્યાતં ભૂતં ભૂતેસ્વરેશ્વરમ્ ॥
પ્રતિષ્ઠા સા વિનિર્દિષ્ટા ચતૂરૂપા ઉદાહૃતા ।
તૃતીયં ભવતે તત્વં યકારાદ્ય દ્વિતીયકમ્ ॥
સ તુ વહ્નિઃ સમાખ્યાતા સ્ત્રિગુણઃ પરમેશ્વરઃ ।
વિદ્યા કલા તુ સા જ્ઞેયા શિરસ્થા ભવ કૃન્તની ॥
વાયુ તત્વં ભવેદ્ વાયું પઞ્ચવર્ગાન્તસંસ્થિતમ્ ।
દ્વિગુણં તં તુ વિજ્ઞેયં શાન્તિશ્ચૈવ કલાસ્મૃતા ॥
પ્. ૯અ)
તસ્યાતીતં ભવે *? મં પઞ્ચમં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
એકરૂપં ભવેત્તં તુ શબ્દસ્થં પરમેશ્વરમ્ ॥
એતે ભૂતાઃ સમાખ્યાતા દેહાધારવ્યવસ્થિતાઃ ।
એતાં વિજ્ઞાય મેધાવી મુચ્યતે જન્મબન્ધનાત્ ॥
સપ્તાદશ મહામન્ત્રા અસ્ત્રપાશનિકૃન્તનમ્ ।
નામ્ના પાશુપતં દિવ્યં શૃણુ લક્ષણતો ગુહ ॥
સૃષ્ટિ તત્વસ્ય યચ્ચાદૌ ચતુર્થ પરિકીર્તિતમ્ ।
તસ્યોપરિષ્ટાદ્યત્તત્વં દ્વાદશં ભવતે ગુહ ॥
આદૌ તુ પ્રથમં કૃત્વા દ્વિતીયં ચાપરં ભવેત્ ।
તૃતીયં યોનિ માદ્યં તુ ચતુર્થાદિમવસ્થિતમ્ ॥
યોન્યાદૌ યચ્ચતુર્થં તુ વર્ણં તુ ભવતે ગુહ ।
તસ્યાધસ્તાત્તુ તત્કુર્યાત્સાન્તં યત્પરિકીર્તિતમ્ ॥
શિખયાસંયુતં કૃત્વા આદૌમન્ત્રં ષડાનન ।
મુક્તિદો ભવતે સોથ અસ્ત્રં પાશુપતં ગુહ ॥
એતત્પાશુપતં પ્રોક્તં સર્વતત્વવિભેદકમ્ ।
અપ્રમેયં પ્રભાલોકં સંવર્ત્તાર્કસમપ્રભમ્ ॥
ઉક્તા હ્યેતે પુરાવત્સ મન્ત્રાઃ સર્વાર્થસાધકાઃ ।
કાર્યમન્યતમં વક્ષ્યે શૃણુષ્વાવહિતો ગુહ ॥
શિખાયાં તુ સમાખ્યાતા ષષ્ઠં બીજં સ્વરાદિતઃ ।
ભવેત્ સા યોજનીસ્થાઃ સ્યુઃ કેવલાપાર્વતી સુત ॥
શિવ તત્વેન સંયુક્તા મુક્તિદા સા પ્રકીર્તિતા ।
પ્રેરિકા ભવતે વત્સ અસ્ત્રસ્ય તુ મહાત્મના ॥
યાવન્ન પ્રેરકો દેવો ભવતે વિશ્વતો મુખઃ ।
તાવન્મંત્રગણાઃ સર્વે ભવન્ત્ય વિદિતાત્મનઃ ॥
તેન યુક્તા સહૈકં ત્વે * * * * રવવર્મ્મણિ ।
ભવન્તિ મુક્તિદાસ્કન્દ નાત્ર કાર્ય વિચારણાત્ ॥
તસ્યાદૌ લક્ષણં પ્રોક્તં પૂર્વસૂત્રે ષડાનન ।
તં જ્ઞેયં સર્વબીજજ્ઞૈઃ સંસારાર્ણવ મીરુભિઃ? ॥
પ્. ૯બ્)
તદુક્તં તુ પુરાવત્સ ભૂતાનાં શોધનં પરમ્ ।
દીક્ષાકાલે પશૂનાં ચ ગ્રન્થિભેદે ઉદાહૃતમ્ ॥
તત્સર્વં કથયિષ્યામિ તન્ત્રસારં મહોદયમ્ ।
યદુક્તં તુ મયાસૂત્ર આદિમે સુદ્ધસૂચિતઃ? ॥
નિવૃજિર્હૃદયે નૈવ શુદ્ધ્યતે તચ્છૃણુષ્વમે ।
નિવૃત્તિશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યાશાન્તિસ્તથૈવ ચ ॥
સ્થિકત્વાત્મકા? ભૂતાશ્ચતુર્ધા પરિકીર્તિતા ।
ભૂતસ્થો સ્થૂલમિત્યુક્તાં કલાખ્યાં સૂક્ષ્મજાતયઃ ॥
તેષાં વિબોધનં વક્ષ્યે ભૂતાનાં વે તુ કલૈસ્સહ ।
હૃદયં તુ ભવેન્માત્રા દીર્ઘા હ્યાકારસમ્ભવાઃ ॥
તયા વિશુદ્ધ્યતે બીજં પાર્થિવં સુરસત્તમઃ ।
પ્રતિષ્ઠા તુ વિશુધ્યેત * * * * *? સંયુતામ્ ॥
વિદ્યા તુ શોધનીયા સ્યુઃ શિખ * તેજસંભવાઃ ।
શાન્તિં કવચ ભુક્તાસ્તુ ભવેચ્છુદ્ધાનુ શાઙ્કરી ॥
આકાશસ્થેન દેવેન ખં? તેન પરિશોધયેત્ ।
એતદ્વાક્યં સમાખ્યાતં શોધનં દક્ષ આત્મજ? ॥
એવં ન શુદ્ધિમાયાન્તિ મન્ત્રાસ્તસ્થ? વિવર્જિતાઃ ।
પૂર્વમુક્તં મયાસ્કન્દ સંજ્ઞાભેદેન ગોપીતમ્ ॥
સર્વજ્ઞતા વિયુક્તેન ભેદિતં તત્વમુત્તમમ્ ।
યથાભૂતં * * * * * * * *?
સમન્વિતા ॥
તેષાં શૃણુશ્ચ? પુત્રેશ યેન નિઃસંશયો ભવેત્ ।
આદિમં યદ્ભવેત્તત્વં મનસા પરિવર્જિતમ્ ॥
શૂન્યં વ્યોમગતં સૂક્ષ્મં તં વિદ્યાત્પરમં પદમ્ ।
પૂર્વતન્ત્રે સમાખ્યાતં બ્રહ્માદીનાં તુ સંસ્થિતમ્ ॥
તસ્યાધસ્તાભવેચ્છક્રં પાર્થિવં પઞ્ચભિર્યુતમ્ ।
તસ્યોપરિષ્ઠાદ્યદાદીર્ઘં ભાવતત્વં હૃદિસ્થિતમ્ ॥
દીપિતં બિન્દુ દેવેન શુદ્ધિરેષા તુ પાર્થિવી ।
અન્યથા ન ભવેચ્છુદ્ધિરયુક્તસ્તસ્ય ગોચરે ॥
પ્. ૧૦અ)
આપસ્ય સંપ્રવક્ષ્યામિ શુદ્ધિર્વૈ ભવતે યથા ।
લક્ષણેન મહાબાહો શૃણુત્વં કૃત્તિકા સુત ॥
આદૌ તુ વિન્યસેત્ તત્વં વ્યાપિનં વ્યોમરૂપિણમ્ ।
ભાવતત્વં સમાયુક્તં તસ્યાધસ્તાશ્ચલં ન્યસેત્ ॥
ચતુર્ગુણં સમાખ્યાતં તત્તત્વં વારિસંજ્ઞિતમ્ ।
તસ્યોપરિ ચતુર્થં તુ શિરસ્તત્વં તુ દુર્જયમ્ ॥
બિન્દુયુક્તં તુ કર્તવ્યં મે તચ્છુદ્ધિર્જલસ્ય તુ ।
વિદ્યાકલાગ્નિ બીજન્તુ ત્રિગુણં પરિકીર્તિતમ્ ॥
તસ્ય શુદ્ધિઃ સમાખ્યાતા શિખા બીજેન સુવ્રત ।
પૂર્વં નિયોજયેત્તત્વં તત્વાન્તે યદ્વ્યવસ્થિતમ્ ॥
ભાવિતં ભાવદેવેન તદા યોજ્યં તુ ચાલનાત્ ।
પાર્વતી પુત્ર તસ્યાધસ્તાત્ શિખા ભવેત્ ॥
સુદીર્ઘ ક્રિયતે સા તુ સન્તાનેન મહાત્મનઃ ।
બિન્દુયુક્તં શિરં તસ્ય કર્તવ્યં પરમસ્ય તુ ॥
એવં શુદ્ધિર્વિનિર્દિષ્ટા અ * * * * સર્વદા ।
વાયુ તત્વસ્ય સર્વજ્ઞ શૃણુ શુદ્ધિર્વિપશ્ચિતાઃ ॥
શૂન્યં સર્વગતં તત્વં આદૌ તુ વિનિયોજિતમ્ ।
તસ્યાધસ્તાદ્ભવેદ્ વાયુર્દ્વિગુણં પરમેશ્વરમ્ ॥
ઈશાનાદે સ્થિતં ચૈવ કવચં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
તેન દીપ્તન્તુ કર્તવ્યં બિન્દુયુક્તં તુ તત્વતઃ ॥
એવં શુદ્ધિર્ભવેત્તસ્ય વાયુતત્વસ્ય સુવ્રત ।
આકાશસ્ય સમાખ્યાતા શુદ્ધિર્વૈ નિષ્કલેન તુ ॥
નિષ્કલં પૂર્વમાખ્યાતં વ્યાપિનં પરમેશ્વરમ્ ।
પઞ્ચસ્થાન સ્થિતં દેવં જ્ઞાતવ્યં મોક્ષવાદિભિઃ ॥
સર્વાન્ત સ્થિતવર્ણાનાં શુદ્ધાશુદ્ધેન કર્મણા ।
લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યામિ યેન વિજ્ઞાયતે શિવમ્ ॥
પ્. ૧૦બ્)
માતૃકાદૌ સ્થિતં યચ્ચ વ્યાપિનં મણ્ડલાન્વિતમ્ ।
ષોડશાન્તે તુ વર્ણાનાં વિસગાન્તર્વહ્નિ સ્થિતમ્ ॥
અષ્ટાદશાન્તમિત્યુક્તં નિષ્કલં ભાવવર્જિતમ્ ।
ચતુર્વિંશત્પદં ચાન્યં અસ્યૈવ પરિકીર્તિતમ્ ॥
ભાન્તં તત્પૂર્વમિત્યુક્તં યસ્યાન્તેનોપલભ્યતે ।
તૃતીયં કથિતં સ્થાનં નિષ્કલસ્ય મહાત્મનઃ ॥
ચતુર્થં સંપ્રવક્ષ્યામિ સ્થાનં પઞ્ચમદુર્લભમ્ ।
યં વિદિત્વા વિમુચ્યન્તે ભવસંસારબન્ધનાત્ ॥
શાન્તં યત્કથિતં વત્સ ક્ષકારાં તસ્ય સંસ્થિતમ્ ।
બિન્દુદ્વયવિનિષ્ક્રાન્તં યત્તત્વં શ્રૂયતે સદા ॥
અનાહત મનુચ્ચાર્યં તત્તત્વં પારમેશ્વરમ્ ।
ન તસ્ય ઉપમા સ્કન્દ વક્તું શક્યં કદાચન ॥
દ્વિરોષ્ઠ નિસૃતં દેવં દુર્વિજ્ઞેયં શુત્તૈરપિ ।
જ્વલનસ્ય યથા શબ્દં જ્વલમાનસ્ય સુવ્રત ॥
મારુતસ્ય ચ પુત્રેણ યો ધ્વનિઃ સંપ્રવર્તતે ।
તત્તત્વં પરમેશન્તુ કથિતં પાર્વતી સુત ॥
અકથ્યં પરમં યોગં તત્વસ્થાન્તર્ગતસ્ય તુ ।
સ્પૃશતો યો ધ્વનિસ્તસ્ય તદ્વિચિન્ત્ય ષડાનન ॥
પુત્ર સ્નેહાત્સમાખ્યાતં પુનરન્યં બ્રવીમિતે ।
ન તત્વં ન ચ વર્ણાશ્ચ ન રૂપં ન ચ ગોચરમ્ ॥
ન મન્ત્રા ન ચ તત્વાસ્તુ તદ્બ્રવીમિ હિતાય વૈ ।
પ્રથમાદૌ સ્થિતં યત્તદ્વિભજામિ શૃણુષ્વમે ॥
માત્રાઃ ષટ્કદ્વિકં વત્સ કથિતં પૂર્વતો મયા ।

પુનર્ભેદેન તં વક્ષ્યે યથા ભવતિ નિશ્ચયમ્ ॥
આકારસ્ય વિશુદ્ધસ્ય ચાર્થાં સંવિકલ્પયેત્ ।
દ્વિકુમ્ભં? યદ્ભવેત્તત્વં શિવસ્ય તુ મહાત્મનઃ ॥
શિરયુક્તં તુ ગૃહ્ણીયાત્ ષટ્કાધો ભેદિતં કુરુ ।
તસ્યાર્દ્ધં નાદ * * * * * * દૌ સંપ્રકીર્તિતમ્ ॥
પ્. ૧૧અ)
મધ્યસ્થં વેષ્ટિતં તન્તુ તં બિન્દું પારમેશ્વરમ્ ।
વેષ્ટનીયા સ્મૃતા ચાન્યે તન્નાદં પરમેશ્વરમ્ ॥
એવં ભિન્નં પરં તત્વં મોક્ષદં પરિકીર્તિતમ્ ।
* * તસ્ય તત્વસ્ય વિભાગં કથયામિતે ॥
પૂર્વં પૂર્વે નિયુઞ્જીત ષટ્કં બિન્દુ સમન્વિતમ્ ।
એવમેતત્સમાખ્યાતં દ્વિતીયં પરમેશ્વરમ્ ॥
તૃતીયં સાંપ્રતં વક્ષ્યે તત્વં કલાખ્યમુત્તમમ્ ।
વિભક્તા વયવં દેવં તત્પ્રવક્ષ્યામિતેઽધુના ॥
શિરોર્દ્ધે બિન્દુકં દેવં કથિતં તત્પરમં શિવમ્ ।
ઊર્દ્ધ્વબાહુ સ્થિતાયાં તુ નાદં તત્પરિકીર્તિતમ્ ॥
પૂર્વોક્તં સંયુતં કૃત્વા સોપ્યેવં મુક્તિદં ભવેત્ ।
પૂર્વોક્તં શાન્તમિત્યુક્તં શિખયા તુ વિભેદિતમ્ ॥
દાતવ્યં શિરસિ બિન્દુ નાદૌ * * ષડાનન ।
એવં તુ ભવતે વત્સ મુક્તિદઃ પરમેશ્વરઃ ॥
ચતુર્થં કથિતં સ્થાનં નિષ્કલસ્ય શિવસ્ય તુ ।
શાન્તં વૈ પૂર્વમાખ્યાતં મોક્ષદં ભવનાશનમ્ ॥
સર્વવર્ણસમાયુક્તં જ્ઞાતવ્યં તત્વ વેદિભિઃ ।
પઞ્ચમં ક્ષાન્તમિત્યુક્તં પૂર્વલક્ષણસંયુતમ્ ॥
ભવતે પરમે * * મોક્ષદઃ પાશકૃન્તનઃ ।
અથવા તસ્ય મધ્યે તુ ક્ષકારસ્ય મહાત્મનઃ ॥
જ્ઞાતવ્યઃ પરમો હંસ ભાવયુક્તસ્તુ કેવલઃ ।
ક્ષાન્તમેતત્સમુદ્દિષ્ટં દ્વિભેદેન તુ ષણ્મુખઃ ॥
ક્ષકારં ભવતે વત્સ શરીરં સર્વજન્તુષુ ।
જ્ઞાતવ્યં તત્ર વિદ્વાંસૈર્મોક્ષકામ હિતૈષિભિઃ ॥
પઞ્ચમં કથિતં સ્થાનં પરમસ્ય શિવસ્ય તુ ।
સર્વવર્ણગુણૈસ્તં તુ તદેવ પરીગીયતે ॥
એવં જ્ઞાત્વા મહાસેન સ્વપંચાર્યપિ દીઇષયેત્ ।
એવં શુદ્ધિઃ સમાખ્યાતા ભૂતાનાં તત્વ વેદિભિઃ ॥
નાન્યથા ભવતે શુદ્ધિસ્તત્વહીનસ્ય સુવ્રત્ ।
પ્. ૧૧બ્)
અઙ્ગાપ્યેવં વિશુધ્યન્તે યદિ તત્વે વિયોજિતાઃ ॥
સદ્યો જાતશ્ચ વામશ્ચ બહુરૂપસ્તૃતીયકઃ ।
પુરૂષન્તુ મહાભાગ ઈશાનં શાન્તમયમમ્ ॥
એતે યુક્તાઃ પરે તત્વે નિષ્કલે ભાવવર્જિતે ।
તદા તુ ભવતે વત્સ * * બ્રહ્મનિ યોજિતાઃ ॥
તત્વ હીના ભવેદ્ ભૂતા યેષાં શુદ્ધિઃ પુરાકૃતા ।
તેપિ શુદ્ધાઃ કલાઃ પ્રોક્તાઃ કલા વૈ બ્રહ્મ ઉચ્યતે ॥
બ્રહ્મ તત્વમિતિ પ્રોક્તં તત્વં બલં શિવમનામયમ્ ।
શિવસ્ય વ્યાપકં નામ વ્યાપકં શુદ્ધ ઉચ્યતે ।
* ન્તુ વિરજં પ્રોક્તં નિરજં નિર્ગુણં સ્મૃતમ્ ॥
નિર્ગુણં નામરહિતં અનામં ધ્રુવમેવ ચ ।
ધ્રુવ * * લમિત્યુક્તમપલંસાશ્વતં પદં ॥
એતત્તે કથિતં સર્વસ્તત્વં ચૈવ પરાપરમ્ ।
શોધકં તેષુ શોધ્યેયુ પૂર્વોક્તેષુ ષડાનન ॥
એકાદશેષુ વત્સે * * * * *? વર્ણિતમ્ ।
ન શોધ્યૈઃ શુધ્યતે કિઞ્ચિચ્છા *ઃ પરમેશ્વરઃ ॥
ન તસ્ય શોધનં કુર્યાત્ સુશુદ્ધઃ પરમો ગુહ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં પઞ્ચભેદં વરાનને ॥
અશોધ્ય?સ્ય કુતઃ સાધ્યશોધ્યાનાં શોધકસ્તુ સઃ ।
એતત્તે કથિતં ગુહ્યં અકથ્યં ગૂહીતં મયા ॥
ત્વયાપિ * * *? વેદં * * * * * *
ચન ।
ઊદ્ધાતાનાં પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણં પાર્વતી સુત ।
યૈસ્તુ વિજ્ઞાન માત્રૈસ્તુ દેહ શુદ્ધિર્ભવેન વૈ ।
પઞ્ચો * * * * * * * * * * *
* * ॥
આપસ્ય ચતુરઃ પ્રોક્તાસ્તે તસ્ય તુ ગુણત્રયમ્ ।
વાયોસ્તુ દ્વયમુદ્દિષ્ટા આકાશસ્યૈકમેવ ચ ॥
પૃથગ્ભૂતા પ્રવક્ષ્યામિ ભૂતા *? સર્વ * * વાઃ ।
યત્તત્પાર્થિવં બીજં તુ મકારાદ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
પ્. ૧૨અ)
તત્વ યુક્તં તુ કર્તવ્યં તતઃ શુદ્ધં ભવેદ્ ગુહ ।
ઉદ્ઘાતસ્તુ ભવેત્પ્રાણો યસ્માદાયામિતં ભવેત્ ॥
પ્રથમં પૂરકં કુર્યાદ્દ્વિતીયં કુંભકં ભવેત્ ।
રેચકસ્તુ તૃતીયઃ સ્યાત્પ્રાણે પ્રાણે તુ પૂરયેત્ ॥
યાવત્તત્પઞ્ચકં ભદ્ર એષ દૃષ્ટો વિધિઃ પરઃ ।
એવં પઞ્ચદશઃ પ્રોક્તાઃ પ્રાણાયામસ્તુ વહ્નિજઃ ॥
જાતીયાત્તુ ક્રમેણૈવ શેષાસ્તુ ચતુરોપરાઃ ।
વરુણસ્ય દ્વિષટ્કે ચ વહ્નેશ્ચૈવ નવસ્તથા ॥
વાયોશ્ચ દ્વિસ્ત્ર યત્પ્રોક્તાઃ પ્રાણાયામં સુરાન્તકૃત્ ।
ત્રિવિધેન તુ યોગેન આકાશન્તુ નિગદ્યતે ॥
એકત્ર ગુણિતં ભદ્ર ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ ।
પૂરકાદિ પ્રયોગેણ કથિતં સર્વતો ગુહ ॥
પઞ્ચાનાં ચૈવ ભૂતાનાં શુદ્ધિસ્તે કથિતા મયા ।
શિવેન ન ષડઙ્ગેન ભૂતસ્થેન તુ યોગતઃ ॥
એતં શાન્તં ચ અન્તં ચ એષ પ્રથમપઞ્ચકઃ ।
પાર્થિવસ્તુ સમ્પ્રખ્યા યોગોયં ભૂતશુદ્ધયે ॥
લાન્તં શાન્તં ચ વામાન્તં દ્વિતીયં યોગમુત્તમમ્ ।
વારુણં તુ સમાખ્યાતં ચતુર્ગુણવિશુદ્ધયે ॥
યાન્તં ઘોરાન્તં શાન્તં ચ તૃતીયં વહ્નિજં ગુહ ।
યોગોયં વિગુણઃ પ્રોક્તઃ સર્વલક્ષણશોધિતઃ ॥
મકારાન્તં ચ શાન્તઞ્ચ પુરુષાંતે નિયોજિતમ્ ।
વાયુલક્ષણમાખ્યાતં દ્વિગુણં પાર્વતી સુત ॥
સોપિ પૂર્વક્રમેણૈવ શોધનીયં પ્રયત્નતઃ ।
ઈશાનાન્તે ચ યત્તત્વં અઘોરાન્તે ચ સુવ્રત ॥
તયોર્યુક્તં હિ કર્તવ્યં એવં શુદ્ધિર્વિપશ્ચિતા ।
સર્વે દીપ્તાસ્તુ કર્તવ્યા અસ્ત્રાદ્યન્તેષુ ચોપરિ ॥
એવં ભૂતા વિશુદ્ધ્યન્તે નેકજન્મગુણાન્વિતાઃ ।
ભૂતઃ શુદ્ધિં તતઃ કૃત્વા પઞ્ચાન્તઃ કરણં કુરુ ॥
પ્. ૧૨બ્)
અન્તઃકરણ વિર્યાસં કથિતં પૂર્વતો મયા ।
તથાપિ કથયામીહ ત્વહૃ? વત્યાશરિતાત્મજ્ઞ ॥
યત્તચ્છૂન્યં નિરાલમ્બં વિજ્ઞાનં પૂર્વચોદિતમ્ ।
તદન્તઃ કરણં પ્રોક્તં વિજ્ઞાનં તન્નિગદ્યતે ॥
તત્સૂક્ષ્મં પરમં દેવં હૃદ્વ્યોમસ્થં પરાપરમ્ ।
હૃદ્વ્યોમં કથિતં તુ સ્વે આદિમે હિમજા સુત ॥
નાડ્યાભેદસહસ્રેણ? શક્તિયોગે વિચારિતમ્ ।
તસ્યોપરિપરભ્યાયેદમૃતં પ્રક્રિયાન્તગમ્ ॥
અમૃતં ચામૃતે કુર્યાત્પ્રયોન ગુહેશ્વર ।
પ્રયોગં પ્રક્રિયાન્ત્રસ્થં તદન્તસ્થે નિયોજયેત્ ॥
પ્રક્રિયાં શૃણુ પ્રવેશયેન વિજ્ઞાયતે સૃયમ્? ।
સંજ્ઞામાત્રેણ તે ખ્યાતસ્થા કપ્યગાદિતા મયા ॥?
તાં વિભાગેન વક્ષ્યામિ અમૃતં યે * * *? સે ।
ઓમિત્યનેન કમલં યોગપીઠં યથા ભવેત્ ॥
તથા તે સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા નિઃસંશયો ભવેત્ ।
સૂર્યમણ્ડલસંકાશં અકારં હ્યાત્મસંભવમ્ ॥
વિધાતત્વ મુદ્રાસ્તુ શિવતત્વં મકારજમ્ ।
બિન્દુતત્વં વિજાનીયાદ્દેવં ચૈવ સદાશિવમ્ ॥
બિન્દુ દેવાત્પરંશાન્તં નાદં પરમદુર્લભમ્ ।
નાદાન્તે અમૃતં જ્ઞેયે યં વિદિત્વામૃતી ભવેત્ ॥
એષા તે કથિતા વત્સ પ્રક્રિયા મૃત્યુનાશિની ।
તસ્યા વિભાગં વક્ષ્યામિ તત્વાધાનં વ્યવસ્થિતમ્ ॥
સદ્યઃ કલાષ્ટસંયુક્તં મકારાક્ષરજ્ઞં? વિદુઃ ।
આત્મતત્વં વિજાનીયાચ્ચતુર્વિંશતિ પઙ્કજમ્ ॥
કન્દનાલં ભવેત્સોથ આધારં પરિકીર્તિતમ્ ।
વામમુકારજં વિદ્ધિરત્રયોદશકલાન્વિતમ્ ॥
વિદ્યા તત્વં વિનિર્દિષ્ઠં શિવસ્યાધારસંસ્થિતમ્ ।
પ્. ૧૩અ)
યત્ર કેસર મધ્યે તુ કર્ણિકાયાં વ્યવસ્થિતમ્ ॥
શિવતત્વમકારં તુ પૂર્યષ્ટકસમન્વિતમ્ ।
બહુરૂપં સમાખ્યાતં કર્ણિકાન્તે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
સુષિરં તત્સમાખ્યાતં તત્ર બિન્દું વ્યવસ્થિતમ્ ।
ચતુષ્કલં વિજાનીયાત્ પુરુષં લોકતારકમ્ ॥
તસ્યોપરિ શિખા દિવ્યા નાદરૂપા વ્યવસ્થિતા ।
ઈશાનં તત્સમાખ્યાતં પઞ્ચધા સંવ્યવસ્થિતમ્ ॥
અષ્ટાત્રિંશત્કલા હ્યેતાઃ પઞ્ચતત્વેષુ સંસ્થિતાઃ ।
તેષાં વિભાગં વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વાવહિતો ગુહ ॥
નાદબિન્દુઃ સમુત્પન્ને બિન્દુદેવાત્ સદાશિવઃ ।
સ ચ તત્વ ત્રયોવત્સ જ્ઞાતવ્યઃ પરમેશ્વરઃ ॥
સદાશિવશ્ચ ઈશશ્ચ વિદ્યાતત્વં તૃતીયકમ્ ।
એભિસ્તત્વત્રયેસ્નાત્ સ્થિતો દેવઃ સદાશિવઃ ॥
ઈશ્વરં દ્વિવિધં વિન્દ્યા હ્યેકાં ષડાનન ।
બિન્દુ તત્વં સમાખ્યાતં મકારં શૃણુસાંપ્રતમ્ ॥
માયાકાલશ્ચ નિયતિર્મકારો વ્યાપ્યસંસ્થિતઃ ।
તુ ત્વાવસ્થિતં તન્તુ બોધકઃ પરમેશ્વરઃ ॥
કાલતત્વં દ્વિધાવસ્થં નિયતિશ્ચૈક રૂપધૃક્ ।
મકારન્તુ સમાખ્યાતં શિવતત્વં તુ તામસમ્ ॥
ઉકારં સાંપ્રતં વક્ષ્યે રાજસં વિષ્ણુ? સંસ્થિતમ્ ।

વિદ્યાતત્વં તુ તયોક્તં શૃણુ તસ્યાપ્યનુક્રમમ્ ॥
પુરુષં પ્રાકૃતિશ્ચૈવ વ્યક્તં ચાહં કૃતો ગુણાઃ ।
ત્રિધા તત્પૌરુષં તત્વં કથિતં શઙ્કરાત્મજ ॥
અવ્યક્તં દ્વિવિધં વિદ્યાદ્વ્યક્તેન સહસંયુતમ્ ।
તન્માત્રાશ્ચૈકધાજ્ઞેયા આધારં શૃણુ સાંપ્રતમ્ ॥
ત્રિમાત્રાસનમિત્યુક્તં શ્રોત્રાધારો દ્વિતીયકમ્ ।
પૃથિવ્યાદિ પઞ્ચકં ચૈવ એકધા પરિકીર્તિતમ્ ॥
પ્. ૧૩બ્)
સાત્વિકં તુ સમાખ્યાતં આત્મતત્વં તુ સુવ્રત ।
આત્મતત્વે સ્થિતઃ સદ્યો વિદ્યાતત્વે વિલોમજઃ ॥
અઘોરં શિવતત્વે તુ બિન્દુતત્વે સદાશિવમ્ ।
સદાશિવાત્પરો દેવો નાદઃ પરમદુર્લભઃ ॥
નાદાન્તોવસ્થિતં તન્તુ અમૃતં યદુદાહૃતમ્ ।
સૃષ્ટિરેયાઃ સમાખ્યાતા પ્રક્રિયા ચ વરાનન ॥
પઞ્ચતત્વે સ્થિતા ભદ્ર કથિતા મૃત્યુનાશિની ।
પુનઃ સંક્ષેપતશ્ચૈવ કથયિષ્યામિ તેનઘ ॥
તત્વૈસ્તુ નવભિશ્ચૈવ સંસ્થિતા? સર્વતો મુખા ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ નિયતિઃ કાલ એવ ચ ॥
માયાન્તાઃ પઞ્ચભૂતાનિ અકારે તુ સમાસૃતાઃ ।
વિદ્યાયામીશ્વરે તત્વે સ્થિતઃ સકલનિષ્કલઃ ॥
સદાશિવ શિવાશ્ચૈવ સંસ્થિતો નિષ્કલઃ શિવઃ ।
તત્વાયેત્ નવપ્રોક્તાસ્ત્રયસ્તત્વાશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ॥
પુનરેકં ભવેત્તત્વં શિવતત્વં મહાપ્લુતમ્ ।
વિભાગં તસ્ય વક્ષ્યામિ માત્રાવસ્થો યથા ભવેત્ ॥
માત્રા તુ ભવતે વત્સ ચતુર્થં ભાગસંયુતમ્ ।
અક્ષરસ્ય વિભાગં તુ યથા ભવતિ તવશૃણુ? ॥
અક્ષરં પૂર્વમિત્યુક્ત અકારોકામન્તગમ્ ।
તેષાં વત્સ વિભાગન્તુ શૃણુષ્વા વહિતો ગુહ ॥
શિરશ્ચન્દ્રાર્ધદણ્ડાશ્ચ ત્રયોભાગા હ્યકારજાઃ ।
દ્વિકુબ્જં યદ્ભવેચ્ચાન્યં તત્વભાગે ચતુર્થકમ્ ॥
તન્મધ્યે યોજનીયન્તુ વિદ્યાતત્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા સા તુ વિજ્ઞેયા કલામાત્રા નિગદ્યતે ॥
અકારાદ્યંસકા હ્યેતે કથિતન્તુ સમાસતઃ ।
ઉકારસ્ય તુ પુત્રેશ ચતુર્થાંશબ્રવીમિતે ॥
શિરદણ્ડશ્ચ ચક્રં ચ શેષભાગયુતં ચ યત્ ॥
પ્. ૧૪અ)
વક્ત્ર? ભાગતસ્તદૂર્દ્ધમધસ્તાત્તસ્ય ધીમતઃ ।
મકારસ્યં શકં? વક્ષ્યે મસ્તકં ચાર્દ્ધતિર્યગમ્ ॥
ઊર્દ્ધભાગં શકં વક્ષ્યે મસ્તકં ચાર્દ્ધ તિર્યગમ્ ।
ઊર્દ્ધભાગં તથા ચાપિ તિર્યગં શિરસ્થિતમ્ ॥
શિવત્વં તુ તં વિદ્ધિ દ્વિમાત્રો પરિસંસ્થિતમ્ ।
પદમષ્ટાદશાતીતમર્ધમાત્રં નિગદ્યતે ॥
તસ્યાધો બિન્દુકં વિદ્યા સર્વવ્યાપિ મહેશ્વરઃ ।
તેષામુપરિસંસ્થં તુ માત્રાયોગસ્ય સુવ્રત ॥
બિન્દોર્દ્ધ્વ સા ભવેત્ સૂક્ષ્મા નિષ્કલા યા ઉદાહૃતા ।
* * *? ચ શક્તિશ્ચ નાદશ્ચ પરિપઠ્યતે ॥
ધનઞ્જયશ્ચ સર્વજ્ઞ શિવેન સહધીમતા ।
એકત્ર સંસ્થિતા હ્યેતે જ્ઞાતવ્યાપ્તત્ય ચિન્તકૈઃ ॥
યત્રૈવ તુ લયં યાન્તિ તત્સ્થાનમમૃતં ગ્રહ ।
પ્રયોગં તસ્ય વક્ષ્યામિ યેન મૃત્યુર્ન વિદ્યતે ॥
સ્રવન્તં ચિન્તયેત્ તન્તુ મૂર્દ્ધ્નિ ભાગે ષડાનન ।
અધોમુખં મહાતત્વં સુષુમ્ણાન્તર્ગતં કુરુ ॥
ક્ષીરધારા સહસ્રૌદ્યૈઃ સ્રવન્તં ચિન્તયેત્સદા ।
તસ્યોપરિ મહાપ્રાજ્ઞ હૃદ્વ્યોમાન્ત સ્થિતસ્ય તુ ॥
એવં વિચિન્ત્ય મનુષ્ય તત્વે તત્વાર્થિતઃ સદા ।
જીવતે સોપિ પુત્રેણયોઽપિનીતોયમાલયમ્ ॥
કિં પુનઃ સાધકેન્દ્રસ્તુ પરિજ્ઞાન બલેન તુ ।
ધ્યાયતે પરમેશો હિ સ કથં મૃત્યુમાવિશેત્ ॥
યોગી ચ ભવતે શીઘ્રં સર્વજ્ઞશ્ચ મહેશ્વર ।
સ્રષ્ટાવે દૃગ્વિધાનં ચ અણ્ડાનાં ચ ભવેત્સદા ॥
ક્ષયકારી ચ પાશાનાં યો હ્યેવં વિધિમાચરેત્ ।
એતત્તે કથિતં ભદ્ર અમૃતં મૃત્યુનાશનમ્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને ત્રયોદશસતિકે સૂત્રભેદો દ્વિતીયઃ ॥
ભૂયસ્તે સંપ્રવક્ષ્યામિ મૂર્ત્તેશ્ચ ગ્રહણં ગુહ ॥
પ્. ૧૪બ્)
સાધકાચાર્યયોર્યદ્વદ્ભવતેત તથા શૃણુ ।
મૂર્ત્તિસ્તુ દ્વિવિધા દૃષ્ટા પરા ચૈવા પરા ગુહ ॥
પરા સૂક્ષ્મા સમાખ્યાતા યા કલા ષોડશાંવગા ।
તયા વિકલ્પ્યતે મૂર્ત્તિરાદૌ ચૈતન્યસંયુતા ॥
ચૈતન્યં ભાવમુદ્દિષં તત્ર તત્વં વ્યવસ્થિતમ્ ।
તત્વ ચૈતન્ય યોગેન ભવતે દેહપઞ્જરમ્ ॥
સ તુ પૂર્વં સમાખ્યાતં પ્રક્રિયા દેહમુત્તમમ્ ।
અવ્યક્તાત્તત્સમુદ્ભૂતં યચ્ચ વ્યક્તં શિવાત્મકમ્ ॥
તસ્માદેવ તદાકાશ આકાશાદ્વાયુમીશ્વરમ્ ।
વાયોસ્તેજઃ સમુત્પન્નંસ્તેજાદાપઃ પ્રાજાયતે ॥
આપસ્તુ પૃથિવી જાતા સા ચ પઞ્ચગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
એકાશાહીના શેષાસ્તુ ચતુરઃ પૂર્વચોદિતાઃ ॥
સં *? મૂર્ત્તિઃ સમુત્પન્ના તત્વસ્થાદ્યંશકસ્ય તુ ।
તસ્યા ભૂતાઃ પ્રજાયતે પઞ્ચયે પૂર્વચોદિતાઃ ॥
પરામૂર્ત્તિઃ સમાખ્યાતા સર્વપ્રાણિષુ સંસ્થિતાઃ ।
અપરાભૂતસંજ્ઞા તુ બ્રહ્માખ્યાયા ઉદાહૃતા ॥
તસ્યા પ્રજાયતે શેષં સેંદ્રિયગ્રામગોચરમ્ ।
તત્વમાલા સમાયુક્તં ત્રિતતં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
નાનારૂપ વિભાગેન તેન વ્યાપ્તં તુ સર્વદા ।
સંદગ્ધં ભૂતસંઘાતં સ્વેંદ્રિય ગ્રામગોચરમ્ ॥
વિજ્ઞાનેન મહાબાહો પઞ્ચોદ્ઘાતસ્થિતેન તુ ।
અમૃતે નાભિષિંસિચ્ય? પૂર્વસુક્તે ન સુવ્રત ॥
તતસ્તુ ગૃહ્ણયેન્મૂર્ત્તિ પઞ્ચબ્રહ્માત્મજાંશુભામ્ ।
અપરાયા સમુદ્દિષ્ટા ભૂતાખ્યા તુ મહાગુહ ॥
ઈશાનં મૂર્દ્ધ્નિ ભાગે તુ વક્ત્રે તત્પુરુષં ન્યસેત્ ।
હૃદયે તુ મહાઘોરં ગુહ્યે વામં પ્રકલ્પયેત્ ॥
સદ્યં તુ વિન્યસેત્ પાદૌ સર્વાઙ્ગેષુ વ્યવસ્થિતમ્ ।
આદિ સૃષ્ટિં ન્યસે દેવં અન્યેષાં સદ્યમાદિકમ્ ॥
પ્. ૧૫અ)
પાદાદ્યં યાવન્ મૂર્દ્ધાન્તં બ્રહ્મન્યાસં પ્રકલ્પયેત્ ।
વામદેવં ન્યસેદ્ગુહ્યે બહુરૂપં હૃદિન્યસેત્ ॥
વક્ત્રે તત્પૂરૂષં દેવમીશાનં મૂર્ધ્નિ યોજયેત્ ।
બ્રહ્મન્યાસં પુરા કૃત્વા પશ્ચાદઙ્ગાનિકલ્પયેત્ ॥
નેત્રં ન્યસ્ય તથા પૂર્વં હૃદયાદ્યન્તતો ન્યસેત્ ।
મન્ત્રોદ્ધારે તુ યે પ્રોક્તા મન્ત્રા વૈ બ્રહ્મલક્ષણા ॥
તેષાં ન્યાસં તુ કર્તવ્યમંગસ્થાનેષુ સુવ્રત ।
હૃદયં હૃદયે ન્યસ્ય યે ન્યસ્ય શિરસિ ન્યસેત્ ॥
શિખાયાં તુ શિખાં દદ્યાન્ નેત્રં પૂર્વવિકલ્પિતમ્ ।
કવચં સર્વગાત્રેષુ દાતવ્યં દેહરક્ષણમ્ ॥
અસ્ત્રન્તુ વિન્યસેદ્ધસ્તે દિશાસુ વિદિશા સુ ચ ।
એષા મૂર્ત્તિઃ સમાખ્યાતા પરાપર વ્યવસ્થિતા ॥
યેન કૃત્વા યજેદ્ દેવં સકલં નિષ્કલં પ્રભુમ્ ।
યેન યષ્ટા મહાસેન ન પુનર્ગૃહ્ણતે તનુઃ ॥
અથવા ભાવશુદ્ધેન મનસાવાયદ્ધિવમ્? ।
સ બાહ્યાભ્યન્તરં કૃત્વા પશ્ચાદ્યજનમારભેત્ ॥
બાહ્યે ભૂતાઃ સમુદ્દિષ્ટાસ્ત્રિતત્વાભ્યન્તરે વિદુઃ ।
સ બાહ્યાભ્યન્તરં સ્કન્દ કથિતં તવ પૃચ્છતઃ ॥
દેહશુદ્ધિં પુરાકૃત્વા મન્ત્રવારિ મૃદાયુતાઃ ।
વિધાનેન વિધાનજ્ઞ પશ્ચાત્પૂર્વં સમારભેત્ ॥
ભસ્મના ચ વિશુદ્ધેન સર્વમન્ત્રાભિમન્ત્રિતમ્ ।
આત્મનોદ્ધૂલનં કૃત્વા સાઙ્ગોપાઙ્ગેષુ મન્ત્રવિત્ ॥
બ્રહ્માદ્યઙ્ગાઃ સમુદ્દિષ્ટામૂર્દ્ધાદ્યં યાવસાદતઃ ।
તેષાં સ્થાનવિભાગન્તુ પ્રવક્ષોહં હ્યનુક્રમાત્ ॥
મૂર્દ્ધ્નિ મુદ્ધૂલ્ય ઈશેન વક્ત્રં તત્પુરુષેણ તુ ।
હૃદયં તુ અઘોરેણ ગુહ્યં વૈ ગુહ્યકેન તુ ॥
પાદૌ સદ્યેન વત્સેશ એષાહ્યઙ્ગ વિકલ્પના ।
પ્. ૧૫બ્)
ઉપાઙ્ગાનાં વિભાગન્તુ શૃણુ તેષાં યથાક્રમમ્ ।
હૃદયં હૃદયે નૈવ શિરં વૈ શિરસેન તુ ॥
ઉદ્ધૂલયેન્ મહાપ્રોક્તઃ શિખયા તુ શિખાં તથા ।
નેત્રવેક્ત્રેં સમુદ્ધૂલ્ય સર્વાઙ્ગં કવચેન તુ ॥
અસ્ત્રેણક્ષ્યાલયેદ્ધસ્તૌ તાલા *? ક્ષેસુ કારયેત્ ।
ઉપાઙ્ગાનાં તુ વિન્યાસં કથિતં કૃત્તિકા સુત ॥
બ્રહ્માણિ તુ સમુદ્દિશ્ય ઉપાઙ્ગાસ્તે ભવન્તિ તુ ।
અન્યથા ન ભવેદ્ધઙ્ગાં સર્વશાસ્ત્રેષુ મન્ત્રવિત્ ॥
એવં અઙ્ગાતુષાંગશ્ચ પુમાઙ્ગા? બ્રહ્મભિસ્સહ ।
એવ સુદ્ધૂલનં કૃત્વા સન્ધ્યા વન્દે પવિત્રકૈઃ ॥
કૃતાયાં ચૈવ સંધ્યાયાં યો વિધિઃ પૂર્વકલ્પિતઃ ।
તં નિયોજય વિપ્રેન્દ્ર યેન પૂજયસે શિવમ્ ॥
એવં વ્યસ્તં સમસ્તં તુ કથિતં પાર્વતી સુત ।
પુત્ર સ્નેહાન્મહાભાગ ગોપ્તું તે નૈવ શક્યતે ॥
સ્નેહેન ચૈવ વિજ્ઞાના ભાવનાભાવિતસ્ય ચ ।
અર્ચનંતે પ્રવક્ષ્યામિ પંચશુદ્ધિર્વ્યવસ્થિતા ॥

દશસંસ્કારવિજ્ઞાનં કર્તવ્યં સર્વદેશિકૈઃ ।
પ્રાસાદમાત્મ શુદ્ધિશ્ચ દ્રવ્યમન્ત્ર શિવસ્ય ચ ॥
એતાસ્તુ શુદ્ધયઃ પ્રોક્તાઃ શિવેન પરમાત્મના ।
આત્મશુદ્ધિઃ સમાખ્યાતા ભૂતાદ્યુદ્ઘાતસંસ્થિતાઃ ॥
પ્રાસાદશુદ્ધિઃ કર્તવ્યા પ્રાસાદેન ષડાનન ।
ચક્ષુષી ન્યસ્ય તં દેવં પ્રાસાદં તુ નિરીક્ષયેત્ ॥
તતઃ પ્રાસાદશુદ્ધિઃ સ્યાદ્ ભવતે નાત્ર સંશયઃ ।
દ્રવ્યશુદ્ધિસ્તુ તે નૈવ પ્રાસાદેનવિશોધયેત્ ॥
યજ્ઞોપકરણં યચ્ચ તદ્દ્રવ્યં પરિકીર્તિતમ્ ।
તોયાભિમન્ત્રિતં કૃત્વા તેન શુદ્ધિં વિનિર્દિશેત્ ॥
મન્ત્રશુદ્ધિઃ સમાખ્યાતા પૂર્વમેવ તવાનઘ ।
તત્વ યુક્તાસ્તુ તે વત્સ શુદ્ધ્યન્તે મન્ત્રનામકાઃ ॥
પ્. ૧૬અ)
અન્યથા નૈવ શુધ્યન્તે તત્વહીના વરાનન ।
તત્વં સર્વગતં વિદ્ધિ વર્ણે વર્ણે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
સંપ્રદા યેનાસૌ દેવોજ્ઞાતવ્યઃ સાધકોત્તમૈઃ ।
અન્યથા નૈવ જાનન્તિ પ્રયોગેન વિના ગુહ ॥
યથા ક્ષીરે સ્થિતં સર્પિર્નાશક્યં મન્થિતું જનૈઃ ।
પ્રયોયોગેણ વિના ભદ્ર તદ્વદ્દેવો નિરઞ્જનઃ ॥
પ્રયોગો ભવતે તસ્ય ક્ષીરસ્ય તુ મહાતપઃ ।
દધ્નાભાવં યથા યાતિ રજ્જુસંધાનસંયુતમ્ ॥
મંથકસ્ય વશાદેવં તદા સર્પિઃ પ્રજાયતે ।
એવં શિવોપિતં અજ્ઞેર્જાયતે તત્વ ગોચરાત્ ॥
બીજમન્થાન યોગેન વૈકારિક ગુણૈઃ સહ ।
નવયેત્પ્રકૃતિં વત્સ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥
કેચિદ્યુક્તા વિયુક્તાશ્ચ વર્ણાસ્ત્વ ન્યોન્યસંસ્થિતાઃ ।
ચતુર્વિધેન યોગેન સર્વવર્ગેણ સુવ્રત ॥
એવં તત્વં વિજાનીયાન્મન્થ્યમન્થાનસંયુતમ્ ।
પઞ્ચાનામધિકસ્ત્વેકો વિસર્ગાન્તસ્ય મૂર્દ્ધનિ ॥
દ્વિતીયં તં વિજાનીયાત્તૃતીયં યો નિરંતતઃ ।
એવં યથાસ્થિતં તત્વં દુર્વિજ્ઞેયં સુરૈરપિ ॥
પ્રથમં રુદ્રતત્વં તુ દ્વિતીયં નિષ્કલં શિવમ્ ।
ભાવયુક્તં મહાસેન તૃતીયં કાલમૂર્દ્ધનિ ॥
કાલં બિન્દુવિજાનીયાદ્ભાવ તત્વો પરિસ્થિતમ્ ।
એવન્તુ ભવતે તત્વં સર્વમન્ત્રવિશોધનમ્ ॥
ભાવહીનાસ્તુ યે વર્ણા બિન્દુમાત્રાવિવર્જિતાઃ ।
સ્વભાવશુદ્ધા કર્તવ્યાસ્તદા તે નિષ્કલાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તત્વે તત્વે ત્વિદં યોગં જ્ઞાતવ્યં સિદ્ધિ તત્પરૈઃ ।
પ્રણવાદિ નમોન્તાશ્ચ પૂજાન્યાસાદિ યોજિતાઃ ॥
સ્વાહાન્તાઃ પ્રણવાદ્યાશ્ચ અગ્નિકાર્યે પ્રયોજયેત્ ।
પ્. ૧૬બ્)
વૌષડન્તાશ્ચ કર્તવ્યાઃ પુષ્ટિ *? પ્યાયનેષુ ચ ॥
હુંફટ્કારસમાયુક્તાઃ પાશાનાં છેદનં કુરુ ।
વાયવ્યાગ્નેય માહેન્દ્રૈર્વારુણૈર્વારુણાત્મકૈઃ ॥
કર્તવ્યાસ્તે યેથાન્યાયં કાર્યોદ્દિશ્યવિધાનવિત્ ।
વશ્યાકર્ષણકર્મેષુ સ્તોભસ્તમ્ભાદિ મારણે ॥
ઉચ્ચાટે ચૈવ વિદ્વેષે પ્રષ્ટ્યર્થે શાન્તિ કર્મણિ ।
મોક્ષસિદ્ધિફલાવાપ્તિં કામાકામિતસાધને ॥
કુર્વન્ત્યેતે મહાત્માનો યદિ યુક્તા ચ તુષ્ટયે ।
રક્તમાકર્ષયેત્તૂર્ણં રાક્તો વહ્નિં પ્રકીર્તિતઃ ॥
વાયુર્વરુણસંયુક્ત એવમાકર્ષણે હિતમ્ ।
સ્તોભે તુ બિન્દુ હીનન્તુ વાયુરગ્નિ સમન્વિતમ્ ॥
સ્તોભનં કુરુતે સ્યાત્પુનહતાભૂવરારાયપિ ।
શક્રેણ યુક્ત સ્તમ્ભન્તુ પીતરૂપ યુતેન ॥
ઉચ્ચાટયે મહાસેન યદિ યુક્તસ્તુ મારુતે ।
ઉદ્ભાન્તં ગમનં સર્વશાલ્મલી તૂલસંનિભમ્ ॥
ધૂમ્રવર્ણેન દીવ્યેન હિતમુચ્ચાટનં પરમ્ ।
વારુણેન તુ શાન્ત્યર્થં પુષ્ટ્યર્થં ચ વિશેષતઃ ॥
મારણે કૃષ્ણવર્ણન્તુ હુંફટ્કારાન્ત *? દ્બુધઃ ।
સાધ્યસ્ય તુ પદાનામ તદા ભવતિ માંરુણમ્ ॥
ષડન્તાશ્ચ કર્તવ્યા આપ્યાયન વિધૌ સદા ।
એતાસ્તુ ધારણા જ્ઞેયાઃ સર્વસિદ્ધિ ફલપ્રદાઃ ॥
હુંફટ્કારસમાયુક્તામન્ત્રાયે દશ સંજ્ઞય ।
દીક્ષાકાલે પ્રયોક્તવ્યાઃ પાશાનાં તુ નિકૃન્તેને ॥
એષા તત્વ વિશુદ્ધિસ્તુ કથિતા તવ શાઙ્કરિ ।
લિઙ્ગશુદ્ધિં પ્રવક્ષ્યામિ સાધકાનાં હિતાય વૈ ॥
યેન શુદ્ધેન વૈ ક્ષિપ્રં મન્ત્રસિદ્ધિં પ્રયચ્છતિ ।
પ્. ૧૭અ)
ત્રિવિધાસ્તુ ગણાઃ પ્રોક્તા લિઙ્ગમાશ્રિત્ય યે સ્થિતાઃ ॥
તેષાં પ્રોત્સારણં કુર્યાદ્યેન શુદ્ધિર્ભવેતવૈ ।
ભૂતજા મન્ત્ર દેહાસ્તુ મુક્ત દેહાસ્તથૈવ ચ ॥
વિષુ સ્થાનેષુ તિષ્ઠન્તિ લિઙ્ગમાશ્રિત્ય તે ગણાઃ ।
પ્રાસાદે ભૂતજાઃ સન્તિ મન્ત્રદેહાશ્ચ પિણ્ડકે ॥
મુક્ત દેહાસ્તુ વૈ લિઙ્ગે હ્યુપજીવન્તિ શઙ્કરમ્ ।
તેષાં પ્રોત્સારણં કૃત્વા પ્રસાદાસ્વનિયોજનાત્ ॥
પ્રણશ્યન્તિ તતો વિઘ્ના આચાર્યાસ્તુ વિલુમ્ભકાઃ? ।
તતઃ પૂજાં પ્રકલ્પીત દશસંસ્કારસંસ્કૃતામ્ ॥
સદ્યો જાતેન દેવેન મૂર્ત્તિં તસ્યા નયેદ્ભૃશમ્ ।
શિવસ્ય તુ મહાભાગ શિરસ્થેન પ્રયોગતઃ ॥
અન્યથા ન ભવેત્પૂજા મૂર્ત્તિહીનસ્ય શઙ્કરે ।
વામદેવં તતઃ સ્મૃત્વા યોગપીઠે નિવેશયેત્ ॥
બહુરૂપેણ મન્ત્રેણ સન્નિધાનં પ્રકલ્પયેત્ ।
તેન સાન્નિધ્યતાં યાતિ મન્ત્રમૂર્ત્તિ મહેશ્વરઃ ॥
હૃદયેનાનુરુન્ધીયાચ્છિરસાર્ધં પ્રકલ્પયેત્ ।
શિખયા તુ ભવેત્પાદ્યં કવચે નાવગુણ્ઠયેત્ ॥
અમૃતત્વં તુ ચાસ્ત્રેણ વક્ત્રેણ ચમનં તથા ।
પુષ્પાઞ્જલિં તુ ઈશાને મૂર્દ્ધ્નિસ્થાને પ્રકલ્પયેત્ ॥
એતત્તે કથિતા વત્સ દશસંસ્કારજાતયઃ ।
એવમેવં વિધિં કૃત્વા તતો પૂજાં પ્રકલ્પયેત્ ॥
શુદ્ધયઃ પઞ્ચયાઃ પ્રોક્તાસ્તાસામન્તે વિધિં સ્મૃતઃ ।
ધર્મજ્ઞાનાદિ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચ ચતુષ્ટયમ્ ॥
વિન્યસેત મહાસેન વિદિક્ષુ તુ સમાસતઃ ।
હૃદયેન વિધાનજ્ઞઃ પદ્મકેસરકર્ણિકામ્ ॥
કર્ણિકાયાં ન્યસેદ્દેવં પ્રસાદં વ્યોમરૂપિણમ્ ।
કેસરૈઃ શક્તયોર્વ્યૂહં હૃદયેન પ્રકલ્પયેત્ ॥
પ્. ૧૭બ્)
બીજાઙ્કુરં પુરાશક્ત્યા અનન્તકમલં ન્યસેત્ ।
પ્રસાદં કથિતં પૂર્વં શક્તિબીજાઙ્કુરં પરમ્ ॥
અન્તે ચાનન્તકં કુર્યાદ્યદન્તં પરિવર્જિતમ્ ।
દશસંસ્કારશુદ્ધિસ્તુ યસ્મરા? તુ મયેરિતા ॥
તાં સમાસેન તત્કુર્યાદ્ધૃદયેન મહાત્મનઃ ।
આવાહનં સ્થાપનં ચ સાન્નિધ્યં સન્નિરોધનમ્ ॥
સ્નપનં પૂજનં ચૈવ ધૂપનં ચ વિલેપનમ્ ।
ભોજનં પાદ્યંમર્ઘ્યઞ્ચ હૃદયેન વિસર્જનમ્ ॥
હૃદયં પૂર્વમાખ્યાતં શિવતત્વં તુ આપતમ્ ।
બિન્દુયુક્તન્તુ કર્તવ્યં તેન સર્વં તુ કારયેદ્ ॥
અર્ચા હ્યેષા સમાખ્યાતા અગ્નિકાર્યવિધિં શૃણુ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે ત્રયોદશસતિકે તૃતીયઃ પટલઃ ॥
તૃપ્તે ખ નાદિકર્મન્તુ તથા ચાભ્યુક્ષણં પુનઃ ।
અસ્ત્રેણ કારયેત્પ્રાજ્ઞો અથવા હૃદયેન તુ ॥
વર્મણા વાથ વિપ્રેંદ્ર શક્તિગર્ભે નિપાતયેત્ ।
હૃદયેન શિખિં દેવં જાતકર્મઞ્ચ તેન વૈ ॥
ષડષ્ટકસમાયુક્તં ગર્ભાધાનાદિકં હુનેત્ ।
ત્રયપઞ્ચાષ્ટ વા હુત્યા દાતવ્યા વહ્નિ ગોચરે ॥
પ્રત્યેક શસ્તુ દાતવ્યાઃ સંસ્કારવિધિ સંભવે ।
ચત્વારિંશાષ્ટમિત્યુક્તાઃ સંસ્કારા બ્રહ્મજાતિષુ ॥
બ્રહ્મત્વે યોજયિત્વા તુ હૃદયેન તુ સર્વદા ।
પશ્ચાત્સર્વ ભવેદ્ બ્રહ્મ યો વિધિ સૂત્ર ચોદિતઃ ॥
પદ્મન્યાસાદિ યોગેન હોમયેચ્છાનલે સદા ।
ઘૃતેન કાપિલે નૈવ પાશાનાં શોધનાય વૈ ॥
અથવા પૂર્વસુક્તસ્તુ મન્ત્રસ્યાં યે * * * *? ।
તેન હોમસ્તુ કર્તવ્યો દશસપ્તૈસ્તુ તત્વતઃ ॥
પ્. ૧૮અ)
એવન્તે વહ્નિ કાર્યન્તુ કથિતં પાશદાહકમ્ ।
તતોનન્તરમે વાથ મણ્ડલાનુ ક્રમં વદેત્ ॥
સર્વકર્મકરં શુદ્ધં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ।
સર્વલક્ષણસંયુક્તં કથયામીહતે ગુહ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને ત્રયોદશશતિકેઽષ્ટપુષ્પિકાગ્નિકાર્યઃ પટલઃ ॥
ભૂમિ સંશોધયિત્વા તુ ખનયિત્વા પ્રમાણતઃ ।
ભસ્મેષ્ટાઙ્ગારમસ્થીનિ સર્કરા ચ કપાલિકાઃ ॥
કાષ્ટકેશાદિ મુદ્ગારં કર્માસુ વિશોધિતમ્ ।
સ શલ્યાયાં ન કર્તવ્યં યાગં પ્રાસાદગોપુરમ્ ॥
બહુદોષ કરસ્તેન તસ્માચ્છલ્યં વિવર્જયેત્ ।
હસ્તિ શલ્યે ભવેન્મૃત્યુર્યદિ શ્વાન? કૃતો ભવેત્ ॥
પૌરુષે કુલમુત્સાદં કાકેનોચ્ચાટનં ભવેત્ ।
માર્જાર ન કુલાદીનાં ગૃધ્રગોમાયુમૂષિકાન્ ॥
એતેષાં યદિ ભવેચ્છલ્પ તન્તુ વ્યાધિકરં ભવેત્ ।
ભસ્મે વિદ્વયેમિત્યુક્તં કેશેષ્વલ્પાયુઃ પ્રજાઃ ॥
અઙ્ગારે અગ્નિદાપસ્તુ શર્કરાગોં? વિનાશિની ।
કાષ્ઠેન ભવતે ધાન્યં ગર્ભસ્રાવં કપાલિકે ॥

શલ્યે તુ ભવતે વત્સ તસ્માચ્છલ્પં વિવર્જયેત્ ।
અશલ્યાયા ભવેદ્ ભૂમિર્નિમ્નાકોટરવર્જિતા ॥
સુસ્નિગ્ધા ચ સુપુષ્ટા ચ સા ભૂમિઃ સર્વકામદા ।
તૃણોદક ફલૈરાષ્ટાપુષ્પવત્યા પવિત્રિણી ॥
સુશીતલા ચરમ્યા ચ સા જ્ઞેયા શોભના મહી ।
પૂર્વ પ્લવાન્તરત ઈશાન્યા ચૈવ શોભના ॥
અન્યપ્લવાન ગૃહ્ણીયાદ્વહુદોષકરા સ્મૃતા ।
ઉન્નતા કરિકરાકારા કૂર્માકારા ચ વહ્નિજ ॥
શોભનાતા વિજાનીયા * * તિ પુષ્ટિ વિવર્દ્ધની ।
ઉષ્ટ્રાકૃતિઃ સ્વામિહતાત્પૂર્યાધાન્યવિનાશની ॥
પ્. ૧૮બ્)
યવમધ્યાશસ્ય હાની અનપત્યાપિ પીલિકા ।
ત્રિકોણાદોષવહુત્વા વર્જનીયા વિચક્ષણૈઃ ॥
શ્વેતારક્તા ચ પીતા ચ કૃષ્ણાજ્ઞેયા ચતુર્વિધા ।
વર્ણાનુક્રમયોગેન ગ્રાહ્યા ધાત્રી તુ સર્વદા ॥
મધુરા ચ કમાયા? ચ અલ્પા ચ કદુકા તથા ।
એતે ચૈવ રસા * *? વ્રર્જનીયા પ્રયત્નતઃ ॥
અન્યે વર્જ્યા પ્રયત્નેન રસા વૈ દોષદાયકાઃ ।
વિશુદ્ધા સા વિજાનીયાદશલ્પાદોષવર્જિતાઃ ॥
અથવા ક્ષિપ્રકાલે તુ રાષ્ટ્રભઙ્ગેન ચ?તુરે ।
કર્તવ્યા ન પરીક્ષા તુ અશક્ત્યા તુ ષડાનન ॥
કર્તવ્યા તુ સદાકાલં દીક્ષા વૈલ્કેકતારણી ।
કટિતિશોધનં તસ્યાઃ કર્તું વૈ નૈવ શક્યતે ॥
તસ્માદ્વિશોધનં તસ્યાઃ કર્તવ્યં તત્વજં ગુહ ।
અસ્ત્રેણ શોધયેત્પૂર્વં પશ્ચાદ્ભૂતૈસ્તુ શોધનમ્ ॥
બ્રહ્મભિશ્ચ તથા શોધ્યા એવં શુદ્ધિઃ સદા ભવેત્ ।
સુકુડિમાં તતઃ કૃત્વા પાલાશૈર્મુદ્ગરૈઃ શુભૈઃ ॥
ઉપલેપનં તતઃ કુર્યાત્પઞ્ચગવ્યેન ધીમતઃ ।
તસ્યોપરિષ્ટાત્તુ કર્તવ્યં ગોમયેનોપલેપનમ્ ॥
ગોમયાનન્તરં વત્સ ચન્દનેનોપલેપનમ્ ।
અન્યૈસ્તુ વિવિધૈર્ગન્ધૈ * * જેદ્રજ યોગજૈઃ ॥
લેપનં વિધિવત્કુર્યાત્પુષ્પપ્રકરસંયુતમ્ ।
ઘર્યયેદ્વિલ્વં પત્રૈશ્ચ તતો મન્ત્રૈશ્ચ શોધનમ્ ॥
દપકાર સદૃશાં કારયેત્સ્ફટિકોપમામ્ ।
તસ્ય મધ્યે લિખેદ્વ્યોમં આચાર્ય શુદ્ધકલ્મષઃ ॥
તન્ત્રજ્ઞશ્ચ સદાદાસ્ત ઋજુમૌનૈ સમાહિતઃ ।
સુત્રં વૈ કર્તયેત્પૂર્વ ત્રિગુણં ચ કુમારિજમ્ ॥
પ્. ૧૯અ)
કાર્પાસં વાર્ક્ષ્યજં ક્ષૌમં અન્યં વાયચ્છુભં ભવેત્ ।
દર્ભાદિસ્તુ સમારભ્ય ગૃહ્ણીયાત્પુષ્ટિવયે ॥
સર્વકામપ્રદં જ્ઞેયં કાર્પાસં વાર્ક્ષ્યજં ગુહ ।
અહમાત્રં ભવેત્સૂત્રં પઞ્ચવ્યામાંગમાયતમ્ ॥
યદ્વ્યામં તુ દ્વિહસ્તસ્ય મણ્ડપસ્ય પ્રકીર્તિતમ્ ।
ચતુહસ્તે ભવેદ્ વ્યામ્યઃ સપ્તં વૈ તન્ત્ર ચોદિતાઃ ॥
ત્રિહસ્તં પઞ્ચ નવકં કર્તવ્યં ન કદાચન ।
બહુદોષકરાસ્તે તુ મારણોચ્ચાટનેહિતાઃ ॥
તસ્માદ્વિષયમાનન્તુ મણ્ડલાનાં કારયેત્ ।
ષટ્કાષ્ટૌ દશહસ્તાં વા દ્વાદશાષ્ટદ્વિકસ્તથા ॥
અત ઊર્દ્ધં ન કર્તવ્યં અલ્પારમ્ભ તુ વર્જિતમ્ ।
ક્રિયા વિસ્તારસંયુક્તં બહુવિઘ્નકરં ભવેત્ ॥
એતેષાં ચૈવ કર્તવ્યં સૂત્રં ન્યાયાયલક્ષણમ્ ।
દશદ્વાદશ વિંશશ્ચ પઞ્ચવિંશશ્ચ ઉન્નતમ્ ॥
ન કર્તવ્યમતઃ સુત્રં તચ્ચ દોષકરં ભવેત્ ।
ત્રિગુણં? પૂર્વં કર્તવ્યં વૃત્તં ચોર્દ્ધમુખં શુભમ્ ॥
પુનસ્તુ ત્રિગુણી કૃત્ય ઊર્દ્ધજેન ક્રમેણ તુ ।
તન્તુ વસ્તુ નવઃ પ્રોક્તા પુનસ્ત્રિગુણમારભેત્ ॥
સપ્તવિંશતિમિત્યુક્તા તં તવઃ શાસ્ત્ર ચોદિતાઃ ।
સોપિ ચોર્દ્ધવૃત્તઃ કાર્યસ્ત્રિગુણૈર્તવતન્તુજઃ ॥
ત્રિવૃત્તમેતદાખ્યાતં દેવતાઃ પ્રવદામ્યહમ્ ।
ધરિત્રી વારિતેજશ્ચ મરુદ્વ્યોમશ્ચ પઞ્ચમઃ ॥
ગન્ધશ્ચ રસરૂપશ્ચ સ્પર્શશબ્દશ્ચ તે નઘ ।
કર્ણત્વક્ચક્ષુ યો ચૈવ જિહ્વાનાસા ચ પઞ્ચમી ॥
વાચા હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ ગુદોપસ્થં ચ શાઙ્કરિ ।
એતે વૈ કર્મકૃજ્જ્ઞેયાઃ પ્રથમા બુદ્ધિવેદના ॥
વિંશતિશ્ચ સમાખ્યાતા મનશ્ચાહન્વિમસ્તથા ।
અવ્યક્ત પુરુષો વત્સ ઈશ્વરશ્ચ સદાશિવઃ ॥
પ્. ૧૯બ્)
એતા વૈ દેવતાઃ ખ્યાતાઃ સૂત્રે મણ્ડલકારકૈઃ ।
યોજાનાતિ તાં દેવા સૂત્રસ્યાં સૂત્રચોદિતામ્ ॥
નાસૌ કુર્યાદ્વિધાનન્તુ સાર્વજં પાશકૃન્તનમ્ ।
કાષ્ઠેન લોષ્ઠેન નાઙ્ગારેણનખેનવા ॥
નાલિખેત્કરણિં પ્રાજ્ઞઃ કુદ્રવ્યાન્યેન કેનચિત્ ।
શુદ્ધા બિન્દુસમુદ્ભૂતા નિષ્કલા યા પ્રકીર્તિતા ॥
તયા તુ આલિખેત્પ્રાજ્ઞો મણ્ડલાધાનસંવરામ્ ।
તયા વિસ્મન કિઞ્ચિત્સ્યાત્પ્રવર્તતિ સુરેશ્વર ॥
બોધત કર્મ જાતિશ્ચ માતૃકા પ્રસવં તથા ।
ખટિકાયાઃ પ્રજાયેતે તેન સા શિવજા સ્મૃતા ॥
આચાર્યસ્તુ ભવેન્નાદ * * * * * * * *? ।
લોકસ્યાનુગ્રહં ભદ્ર કરોતિ વિધિ સંસ્થિતઃ ॥
અન્યથા બોધનં તાંત ન બોધાય પ્રવર્તતે ।
ન યા વિનાગ્નિ જન્મેશ તસ્માત્ સા પરમા સ્મૃતા ॥
મહેન્દ્રે મલયે સહ્યે શુક્તિમાનૃક્ષપર્વતે ।
પારિયાત્રે ચ વિન્ધ્યે ચ હિમવત્તે મહાગિરૌ ॥
શ્રીશૈલે અર્બુદે ચૈવ ખટિકા શોભનાસ્મૃતા ।
અન્યે યે ગિરયઃ પુણ્યાઃ પ્રદેશા શુભલક્ષણાઃ ॥
તસ્માત્સાનુ ગૃહીતવ્યા ખટિકા સાર્વકામદા ।
સુવિશુદ્ધાસિદ્ધાસિતા સ્નિગ્ધાનિર્મલા દોષ વર્જિતાઃ ॥
ગૃહીતવ્યા પ્રયત્નેન શુભે નક્ષત્રવાસરે ।
અથવા પુષ્પયોગેન સોપવાસે ન ધીમતા ॥
સુરક્ષીકૃત કાયેન બલિ ધૂપાર્ચ્ચનાદિભિઃ ।
કર્તવ્યા વિધિવત્પૂજા વિઘ્નમાતૃગણાદિષુ ॥
શિવસ્ય ચ મહાપૂજામાદૌ કૃત્વા ષડાનન ।
પ્રોક્ષયેતાં પવિત્રૈસ્તુ યત્ર ગૃહ્ણિ દ્વિજોત્તમઃ ॥
પ્. ૨૦અ)
સહ્યેન સ્પર્શનં કુર્યાદ્ગુહ્યેનાભ્યુક્ષણ ગુહ ।
અઘોરેણસમુદ્ધૃત્ય પુરુષેણાભિમન્ત્રયેત્ ॥
ઈશાને મુષ્ટિબન્ધન્તુ શિવાસ્ત્રેણ તુ રક્ષયેત્ ।
ખાતં તે નૈવ કર્તવ્યં આદૌ તસ્યાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
દિશા બન્ધન્તુ તે નૈવ દશધા પરિકલ્પયેત્ ।
કવચેનાવ ગુણ્ઠીત હૃદયેન નિવેશયેત્ ॥
સમુદ્રકે મહાપ્રાજ્ઞઃ શિખાયામસ્ત્ર સ્મરેત્ તદા ।
શિવં તસ્મિન્નિવેશેત બિન્દુ દેવેનસંયુતમ્ ॥
એવં સંસ્થાપનીયાતુ ગૃહીતવ્યા ક્રમેણ તુ ।
ઉદ્ઘાટયિત્વા ચાસ્ત્રેણ બિન્દુદેવં સ્મરેત્તદા ॥
હૃદયેન સમાયુક્તં વિધિમેતત્સમાચરેત્ ।
એવં ગૃહીતા સા દેવી સિદ્ધિદા ભવતે ગુહ ॥
મોક્ષકામસ્ય મોક્ષંસ્યાચ્છ્રીકામસ્ય ચ શ્રીસદા ।
ભ્રામયેચ્ચૈવ સવ્યેન વૃત્તાકારેણ મન્ત્રવિત્ ॥
એવમષ્ટાઙ્ગુલાખ્યાતા કર્ણિકા શિવધારિણી ।
કેસરાદલમાનન્તુ તથા ચોપદલાનિ તુ ॥
ભ્રામયેત્ત ક્રમેણૈવ ત્રયસ્તે પાર્વતી સુત ।
અષ્ટદ્વાદશ યોગેન ષોડશેન વિપશ્ચિતઃ ॥
વૃત્તાકારઃ સ્વરૂપેણ ભ્રામયેત્તાંતુજાંગુહ ।
ચતુરશ્ચતુરશ્ચૈવ તથા દ્વિચતુરઃ પુનઃ ॥
એકમાનં સ્મૃતં હ્યેત દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ।
કર્ણિકા કેસર દલાં તથા ચોપદલેષુ ચ ॥
પદ્મં દ્વાત્રિંશતિ પ્રોક્તંમઙ્ગુલાનિ પ્રમાણતઃ ।
પીતાં તુ કર્ણિકાં કુર્યાચ્છ્વેતારક્તાસ્તુ કેસરાઃ ॥
દલા વૈશ્વે તરૂમસ્ય પુરાણિધન ભોગાભિ વર્દ્ધનમ્ ।
અથવા સર્વકામાનિ પ્રયચ્છેદ્વિધિનાહૃતા ॥
તયા તુ કારયેત્સર્વં મણ્ડલં સર્વકામદમ્ ।
સુરેખં શઙ્કુ મધ્યસ્થં બિન્દું વા પતયે તદા ॥
પ્. ૨૦બ્)
શઙ્કુવિદ્ધે ભવેદ્ દોષે મુ?સ્માચ્છઙ્કું ન પાતયેત્ ।
યત્ર બિન્દુકૃતં કર્મ તં વિદ્યાત્સર્વકામદમ્ ॥
* * * * *? પાયુરક્તાશ્ચોપબલાઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રતિવારસ્ય રેખા તુ કર્તવ્યાસ્તુ શિવાબુધૈઃ ॥
ગર્ભમેતત્સમાખ્યાતં દ્વિહસ્તસ્ય પ્રમાણતઃ ।
ચતુર્ભાગપ્રમાણેન દ્વારાદિશિ પ્રકલ્પયેત્ ॥
પૂર્વદક્ષિણપશ્ચાત્તુ ઉત્તરેશા ચ વહ્નિતઃ ।
રક્ષેસાદનિલાદિ ક્ષુરષ્ટૌ હોતાદિશઃ સ્મૃતાઃ ॥
* * * *? પાતં તુ કુર્યાદ્વીરો વિચક્ષણઃ ।
દિશા ન ચલતે યત્ર વિદિશા ચૈવ ષણ્મુખ ॥
તત્સૂત્રં કથિતં તન્ત્રે સર્વકામફલપ્રદમ્ ।
ગ?ર્ભતુલ્યા ભવેદ્ વીથી અર્દ્ધેનાવરણાનિ ચ ॥
બાહ્યતો મણ્ડપસ્યૈવ અસ્ત્રોણિ વિનિવેશયેત્ ।
ચતુર્વિધાઃ સમાખ્યાતા રેખાઃ શૈવ? સમાશ્રિતાઃ? ॥
તેષુ મધ્યે ભવેદ્ વારં પાદભાગોપકલ્પિતમ્ ।
શોભાસ્તત્તુલ્ય ભાગસ્તુ દ્વારસ્ય તુ ગુહેશ્વર ॥
શોભાર્દ્ધેન ભવેત્તત્રં કપોલૌ? ક્રૌઞ્ચ મર્દનઃ ।
ઉપશોભા તુ તત્તુલ્યાકપોલેન ન સંશયઃ ॥
પટ્ટયેત્તાં સમગ્રેણ દ્વારાં રેખાસુ સૂત્રિતાત્ ।
ઉત્તરે દક્ષિણે ચૈવ પૂર્વપશ્ચાગ્રતે ગ્રહ ॥
પ્. ૨૧અ)

શેષમન્યદ્વયં ચૈવ દિશિવરુણેંદ્રસંસ્થિતે ।
શેષામાયામતઃ કાર્યાપૂર્વદ્વારક્રમેણ તુ ॥
પૂર્વેણ પશ્ચિમં હો * * * * દક્ષિણેન તુ ।
ઉદ્ઘાટયેદ્દિશાવસ્થં દ્વારં પશ્ચિમસંસ્થિતમ્ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સંક્ષેપેણ તુ લક્ષણમ્ ।
લોકપાલાસ્ત્ર ભેદં ચ કથિતં પૂર્વતો મયા ॥
મન્ત્રયુક્તાસ્તુ તે વત્સ દાતવ્યા વિઘ્નરક્ષકાઃ ।
એવં વૈ સૂત્રયિત્વા તુ પાતયેત રજઃ સદા ॥
ચતુર્વિધં સુસૂક્ષ્મં તુ પાતિતવ્યં રજો બુધૈઃ ।
વાયવ્યાગ્નેય માહેન્દ્રં વારુણં ચાદિ દૈવતમ્ ॥
શ્વેતં તુ વારુણં વિન્દ્યાદુક્તં વર્ણન્તુ વહ્નિજમ્ ।
કૃષ્ણવર્ણો ભવેદ્ વાયુઃ પીતવર્ણસ્તુ દેવરાટ ॥
શ્વેતો બ્રહ્મા વિજાનીયાદ્રક્તવર્ણો જનાર્દનઃ ।
કૃષ્ણવર્ણો ભવેદ્ રુદ્રઃ પીતવર્ણસહસૃ દૃક્ ॥
રજાનાન્તુ મહાસેન અધિદેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
વશ્યાર્થે મુષ્ટિયોગેન પાતયેત રજૈર્ગુરુઃ ॥
અગ્રાંગુલીષુ પાતવ્યં પુષ્ટિશાન્તિ વિવર્ધને ।
અપસવ્ય પ્રયોગેણ સર્વકામાર્થસાધને ॥
પાતયેત્સુસ્થિરાંગુલ્યૈર્યથા દોષો ન જાયતે ।
રેખાઞ્ચૈવ વિશુદ્ધાન્તુ પાતયેત્ સર્વદા ગુહ ॥
ન સ્થૂલા ન કૃષાન નિમ્નવિકટાન્યોન્યપીડિતા ।
વિચ્છિન્ના પુરુષા ન બિન્દુ વિતતાવ્યાકુબ્જ વક્ત્રોન્નતા ॥
કર્તવ્યા વિહિતૈરજોભિસ્મલૈરઙ્ગુષ્ઠમાત્રાશુભા ।
એતાનિત્યમનાકુલેન ગુરુણા પૈનાકિને મણ્ડલે ॥
વિચ્છિન્નામસ્ત્રાંકૃશાપતિભયં વ્યાધિશ્ચ નિમ્નોન્નતા ।
સંશ્લિષ્ટા કલહા શુભં ચ પુરુષા વક્ત્રાસુહૃન્નાશની ॥
પ્. ૨૧બ્)
સ્થૂલોપદ્રવમર્થહાનિમતુલં ચાલઙ્કૃતા બિન્દુકૈઃ ।
રેખાસ્મિન્વિષમ્ય કરોત્ય રૂચિતં કામદ્વિષો મણ્ડલે ॥
વિન્યાસં સંપ્રવક્ષ્યામિ ભિતિરાવરણૈ સ્થિતમ્ ।
મન્ત્રાક્ષરપ્રભેદેન લક્ષણેન યથાર્થતઃ ॥
ધરિત્રીં વિન્યસેત્પૂર્વમાપો જ્યોતિમરુસ્તથા ।
આકાશઞ્ચ ક્રમેણૈવ ન્યસનીયં પ્રયત્નતઃ ॥
તેષામુપરિવિન્યાસં ભૂતાનાં ચૈવ મત્સુત ।
પ્રસાદં બ્રહ્મભિર્યુક્તં સાઙ્ગોપાઙ્ગઞ્ચ ઈશ્વર ॥
સદ્યો વામો હ્યઘોરશ્ચ પુરુષેશાનમેવ હિ ।
શિવસ્ય સંવિન્યસેદ્દેહે મૂર્તયસ્તે ઉદાહૃતાઃ ॥
શાન્તસ્ય પાર્વતી પુત્ર પઞ્ચબ્રહ્મા સમાસતઃ ।
ન્યસનીયાસ્તુ વિદ્ધાંસૈર્યેન ગૃહ્ણાતિ પૂજનમ્ ॥
અન્યથા નૈવ ગૃહ્ણાતિ નિષ્કલઃ પરમેશ્વરઃ ।
સદ્યોજાતં ન્યસેત્પાદૌ સર્વમાત્રેષુ સુવ્રતઃ ॥
ગુહ્યે વૈ ગુહ્યકે દેશે બહુરૂપં હૃદિ સ્થિતમ્ ।
વક્ત્રદેશે ન્યસેદ્વક્ત્રં ઈશાનં શિવમૂર્ધનિ ॥
અષ્ટવિંશકસ્વા યુક્તં શિવં વિગ્રહરૂપિણમ્ ।
યજેત સતતં દેવં મોક્ષકામફલપ્રદમ્ ॥
સદ્યંસ્ત્વષ્ટકમલૈર્યુક્તં ભિતિર્દશમિ ગુહ્યકમ્ ।
હૃદયં ચાષ્ટભિર્વક્ત્ર સંસ્થિતમ્ ॥
ઈશાનસ્ય કત્વાઃ પઞ્ચબિજાઃ પઞ્ચ ઉદાહૃતાઃ ।
હૃચ્છિરશિખા વર્માસ્ત્ર અઙ્ગોપાઙ્ગેષુ વિન્યસેત્ ॥
હૃદયે હૃદયં ન્યસ્ય શિરઃ શિરસિ યોજયેત્ ।
શિખાસ્થાને શિખા ચૈવ નૈર્-ઋતેષુ સંસ્થિતમ્ ॥
ધર્મ વૈ સર્વગાત્રેષુ અસ્ત્રં હસ્તદિશિ સ્થિતમ્ ।
એવં વિન્યસ્ય સકલં પ્રસાદં પુષ્પસંયુતમ્ ॥
પ્. ૨૨અ)
તસ્મિન્નિવેશયેદ્ભદ્રં કર્ણિકાયાં સદાશિવમ્ ।
હંસવર્ણેન કાયેન ઊકારચરણાનિ તુ ॥
બિન્દુનાદશિરોગ્રીવાન્સંયોગાત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
એવં સ્થાપ્ય વિધાનેન દેવં સકલનિષ્કલમ્ ॥
તતઃ પૂજાવિધાનં તુ કર્તવ્યં સિદ્ધિમિચ્છતા ।
સદ્યં પશ્ચિમભાગે તુ વામં ચોત્તરતઃ સ્થિતમ્ ॥
દક્ષિણે બહુરૂપન્તુ પુરુષં પૂર્વતો ન્યસેત્ ।
ઈશાનં મૂદ્ધ્નિભાગે તુ પઞ્ચધા પરિકલ્પયેત્ ॥
અઙ્ગાનાં સંપ્રવક્ષ્યામિ હૃદયાદિ યથાક્રમમ્ ।
વહ્નિજે હૃદયં ન્યસ્ય દલેશાને શિરો ન્યસેત્ ॥
નૈ-ઋત્યાં તુ વિક્ષ્યા? દેવી વાયવ્યાં તુ પુરુષ્ટુતમ્ ।
નેત્ર સ્થાને ન્યસેન્નેત્રમસ્ત્રપૂર્વદલાદિકે ॥
દક્ષિણે પશ્ચિમે ચૈવ ઉત્તરે ચ નિવેશયેત્ ।
દ્વિતીયાવરણાગોપ્તા લોકાનાં ચૈવ વિન્યસેત્ ॥
શક્રાગ્નિ પદ્મ નૈ-ઋત્યાં વારિવાયવેન્દુ શઙ્કરે ।
પૂર્વાદારભ્ય યોગિન્દ્ર વિન્યસેદ્યાવદ્રૌદ્રજામ્ ॥
તૃતીયા વરણાસ્ત્રીણિ યોજ્યાસ્તુ દશદિક્ષુ ચ ।
વજ્રં શક્તિસ્તથા દણ્ડં અંસિ પાશાઙ્કુશં ગદા ॥
શૂલં ચૈવાષ્ટમં પ્રોક્તં પદ્મશ્ચક્રં ચ તે દશ ।
તેપિ તે નૈવ યોગેન પૂર્વોક્તેન તુ યોજયેત્ ॥
ચક્રપદ્મૌ ન્યસેદ્વત્સ અધરોત્તરતો દિશિ ।
ચક્રન્તુ ચાધરે ભાગે નૈર્-ઋતે તુ નિયોજયેત્ ॥
પદ્મશ્ચૈવેશ ભાગે તુ એષ દૃષ્ટો વિધિઃ પુરા ।
અનુક્તેષ્વથ સર્વેષુ હૃદયં સંપ્રયોજયેત્ ॥
કૃતાત્કૃતં ભવેત્સર્વં પુરિતન્તુ ન સંશયઃ ।
બીજમુદ્રાનિયોગેન કર્તવ્યં તંત્ર ચોદિતમ્ ॥
દેશિકો નરકં યાતિ વિધિમેતદજાનતઃ ।
ઇતિ કાલજ્ઞાને ત્રયોદશશતિકે મણ્ડલવિધાનપટલઃ ॥
પ્. ૨૨બ્)
અથ દીક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ યા પૂર્વં ચોદિતામયા ।
મયાવિદિતમાત્રા યા મોક્ષસિદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥
પઞ્ચતત્વૈ સ્થિતં સ્કન્દ શરીરં સર્વજન્તુષુ ।
શોધિતવ્યં પ્રયત્નેન દીક્ષાકાલે ઉપસ્થિતે ॥
પૃથિવ્યા પખરવ્યા? તેજોવાયુરાકાશમેવ ચ ।
પઞ્ચૌતાનિ તત્વાનિયૈર્વ્યાપ્તં સકલં જગત્ ॥
સર્વતત્વાનિ તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યાનિ સમાસત ।
પૃથિવ્યા * * વાંતશ્ચ વ્યાપ્ય એતે તુ સંસ્થિતાઃ ॥
નિવૃત્તિસ્તુ વરાજ્ઞેયા પ્રતિષ્ઠા વારિ ઉચ્યતે ।
તેજસી ભવતે વિદ્યા શાન્તિશ્ચાનિલ?સંસ્થિતા ॥
શાન્ત્યાતીતં પરંવ્યોમં સર્વગં પાશમોચકમ્ ।
તં વિદિત્વા મહાસેન સ્વપચાનપિ દીક્ષયેત્ ॥
તેષાં વિભાગં વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વાવહિતો ગુહ ।
યેન વિજ્ઞાયસે દીક્ષાં મહાસંસારમોચિકામ્ ॥
* * *? મહાતત્વં ધારકં પરિકીર્તિતમ્ ।
એકાંશસ્તસ્ય ઇત્યુક્તં ગન્ધત્સેશ્વરેશ્વરમ્ ॥
સા પ્રતિષ્ઠા ભવેત્તત્ર સા કલાભૂત ઉચ્યતે ।
તસ્યાન્તાવસ્થિત ચાન્યં તત્વમાપ્યાયકં સ્થિતમ્ ॥
ચતુર્ગુણં સમાખ્યાતં શુદ્ધમેક ગુણં ભવેત્ ।
રસરૂપં ચ જાયેત નિવૃત્તિતાં વિજાનથ ॥
સા કસ્ય તુ ભવેત્સ્કન્દ ભૂતાખ્યા વા સમ્ભવા ।
ત્રિગુણં વહ્નિ ભૂતં તુ સોપિ શુદ્ધસ્તુ રૂપતઃ ॥
શસ્યાં? ત્યક્તો ભવેચ્છુદ્ધઃ? કલા શેષપ્રજાયતે ।
અનિત્યાપિ સંશુદ્ધિ શબ્દસુક્તી વિશુધ્યતિ ॥
સ્પર્શરૂપં (વારિન્તે) વિજાનીયાત્ત્રૈલોક્યાધિપતિં હરિમ્ ।
પ્. ૨૩અ)
પઞ્ચાવસ્થં સ્થિતં તન્તુ કલામયસમન્વિતમ્ ॥
શોધનં તસ્ય કર્ત્તવ્યં યાવદ્દેકોશસંસ્થિતમ્ ।
ચ તસ્યૈવ ગુણં વૈ શાન્તિ લક્ષણમ્ ॥
શાન્ત્યતીતં પરં વ્યોમં નિઃશબ્દં શુધ્યતે ગુહ ।
નાદાન્તં તં વિજાનીયાચ્છિવધામસનાનતમ્ ॥
નાદં શબ્દમિતિ પ્રોક્તં આકાશગુણલક્ષણમ્ ।
દીક્ષયા શુધ્યતે હ્યેવં વિજ્ઞાનેન તુ તત્વતઃ ॥
એષા શુદ્ધ્સ્તુ તત્વાનાં સકલા નિષ્કલા ગુહ ।
સકલાભૂતસંસ્થાતુ નિષ્કલાસ્તુ કલાઃ સ્મૃતાઃ ॥
પરિજ્ઞાનમિદં વત્સ કથિતં ભૂતશુદ્ધયે ।
દીક્ષાપ્રયોગસાગાન્તે પ્રવદિવ્યામિતે નઘ ॥
નિવૃત્તિર્હૃદયે નૈવ પ્રતિષ્ઠા શિરસિસ્થિતા ।
શિખાયાં તુ તતો વિદ્યાં શાન્તિં વૈ કવચેન તુ ॥
શાન્ત્યાતીતં પરં દેવં પ્રસાદેન તુ હોમયેત્ ।
પૂર્વમેવ સમાખ્યાતં મન્ત્રોદ્ધારે વિશેષતઃ ॥
શોધનન્તુ યથા તેષાં તથાતે કથિતં મયા ।
એકૈકસ્ય શતં હોમ્યં શતં વૈ પઞ્ચકીર્તિતાઃ ॥
આહુતીનાં ઘૃતે નૈવ કાપિલેન વરાનન ।
અન્તે પૂર્ણાહુતિં દદ્યાત્પ્રસાદેન તુ ષણ્મુખ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તવિશુદ્ધ્યર્થં એકૈકાષ્ઠાહુતિં ક્રમાત્ ।
શિખાસ્ત્ર યોગે વિપ્રેન્દ્ર હોમયેચ્ચાનુપૂર્વશઃ ॥
દીક્ષાં એતાઃ સમાખ્યાતા જનનાદિ વિવર્જિતાઃ ।
હુતે નૈવ તુ મુચ્યન્તે સાધકા જન્મબન્ધનાત્ ॥
એષા તુ પ્રથમા દીક્ષા ભૂતાખ્યા પરિકીર્તિતાઃ ।
મયા શુદ્ધા ભવન્ત્યેતે કલારૂપધરાસ્તુ યૈઃ ॥
અઙ્ગાનાં તુ વિશુદ્ધ્યર્થં દ્વિતીયં કથયામિતે ।
પ્. ૨૩બ્)
હું ફટ્કારસમાયુક્તા ભૂતશુધ્યાનુશોદ્ધયેત્ ॥
એકૈકસ્ય શતં તેષાં ક્રમેણૈવ તુ હોમયેત્ ।
ષડ્કૃતાશ્ચ સમાખ્યાતા આહુતીનાં વિચક્ષણઃ ॥
અન્તે પૂર્ણાહુતિં તેન પ્રસાદેન તુ હોમયેત્ ।
એકૈકસ્ય? શતં તેષાં ક્રમેણૈવ તુ હોમયેત્ ॥

તૃતીયં બ્રહ્મભિશ્ચૈવ કથિતં શિવસંયુતમ્ ।
હોમન્તુ ગદિતં વત્સ સર્વપાપક્ષયાપહમ્ ॥
તસ્યાપ્યન્તે તુ દાતવ્યા આહુતિર્યા ઉદાહૃતા ।
તસ્ય હોમં પ્રકર્તવ્યં શતાનિ પઞ્ચ વૈ સુત ॥
અથવા હૃદયં તેષાં હોમયેત્તદનુ ક્રમાત્ ।
ષોડશૈવ * શૂન્યાહુસ્તેષાં શુદ્ધિર્વિનિર્દિશેત્ ॥
અથવા શક્તિયોગેન શિવજેન તુ તત્વતઃ ।
હોમયેત્ સંપુટીકૃત્ય એકૈકં વીજમન્ત્રવિત્ ॥
આહુત્યાનુક્રમં પૂર્વ યદુક્તં શાસ્ત્રકલ્પિતમ્ ।
એવં દીક્ષા સમાખ્યાતા સર્વપાશાપહાશુભા ॥
યોનિન્યાસાદિતઃ કૃત્વા ઉદ્ધારં ચાપ્ય પશ્ચિમમ્ ।
શોધનાનુ ક્રમં ચૈવ કર્તવ્યં તુ સદા બુધૈઃ ॥
યોનિ ન્યાસં સમાખ્યાતં પૂર્વમેવ મયા તવ ।
નિષ્કલં પરમં તત્વં સા યોનિઃ સર્વદેહિનામ્ ॥
દેહોયં કથિતઃ પૂર્વં સપ્તભિર્દશેભિસ્તથા ।
પઞ્ચભૂતાં સમુદ્દિષ્ટાઃ પઞ્ચબ્રહ્માસ્તુતે નઘ ॥
ષડઙ્ગં ચ તથા ચાન્યં યોનિપૂર્વં ષડાનન ।
ન યોનિના વિનાભૂતા બ્રહ્માનાઙ્ગ જાતયા? ॥
તસ્માત્ સર્વ પ્રયત્નેન યોનિન્યાસં વિજાનથ ।
યા સા માત્રા કલા વત્સ સા હ્યંતે ચ વ્યવસ્થિતા ॥
પરાશક્તિઃ સમાખ્યાતા બીજાઙ્કુરવિસર્પિણી ।
સા યોનિઃ સર્વભૂતાનાં માતા પ્રસવકારિણી ॥
પ્. ૨૪અ)
તયા યુક્તાસ્તુ તે વત્સ દશસપ્ત પ્રકીર્તિતાઃ ।
અન્યથા ન ભવેત્તેષામુત્પત્તિર્યોનિવર્જિતાઃ ॥
સા નિયુક્તાસ્તુ કર્તવ્યા હૃદયેન સમાસતઃ ।
તેન સર્વં પ્રકુર્વીત વિધાનં શિવભાષિતમ્ ॥
અર્ચનં પ્રોક્ષણં ચૈવ સંહારં તાડનં તથા ।
સંયોગં ચૈવ વિક્ષેપમર્ચનં ચ પુનસ્તથા ॥
ગર્ભાધારણ કર્મઞ્ચ કતવ્યઞ્ચાનુપૂર્વશઃ ।
જનનં ચાધિકારં ચ ભોગઞ્ચૈવ લયં તથા ॥
સ્રુતત્વે ચાહુતિ શતં હૃદયેન તુ કારયેત્ ।
પાશછેદં તથાસ્ત્રેણ દદ્યાત્પૂર્ણાહુતિ ક્રમાત્ ॥
હું ફટ્કારસમાયુક્તંમુદ્ધારં ચાનુ પૂર્વશઃ ।
વાર્થિવાનુ ક્રમેણૈવ બ્રહ્મચાઙ્ગાદિષુ ક્રમાત્ ॥
સંહારં ચૈવ કર્તવ્યં તત્વાનાં પ્રતિવર્દ્ધનમ્ ।
મન્ત્રતત્વે વયં યોગોઽનુપૂર્વેણકારયેત્ ॥
મન્ત્રાઃ સપ્તદશ પ્રોક્તાસ્તત્વાં સપ્તદશાવ્યયાઃ ।
હુંફટ્કારસમાયુક્તા હ્યેતવ્યાસ્તુ શિવાધ્વરે ॥
તત્વે તત્વે વિનિર્દિષ્ટં કર્મમેતન્મયા તવઃ ।
એવં વિશોધિતૈર્વત્સ ન પુનર્ગૃહ્ણતે તનું ॥
અન્યથા નૈવ મુચ્યન્તે વિધિહીનાસ્તુ સાધકાઃ ।
ઈશાનમાદિતઃ કૃત્વા શિવાસ્ત્રાન્તમતઃ પરમ્ ॥
વર્ણે વર્ણે તુ કર્તવ્ય અંવરાદિક યાન્તિકમ્ ।
પૂર્ણાહુતિ વયોદદ્યાદન્તે ચૈવ ચતુર્થિકા ॥
સ્વરાન્તે એક ઉદ્દિષ્ટા કાદિભાંતે દ્વિતીયકા ।
યાદિશાન્તે તૃતીયા તુ ક્ષાન્તે ચૈવ ચતુર્થિકા ॥
એવં દીક્ષાઃ સમાખ્યાતાસ્તત્વમાર્ગવ્યવસ્થિતાઃ ।
કથિતામન્ત્રયુક્તાસ્તુ પૂર્વમેવ મયા નઘ ॥
પઞ્ચધા તુ સમાખ્યાતા દીક્ષા તે પાશમોચની ।
ભૂતૈસ્તુ પ્રથમા દીક્ષા બ્રહ્મભિશ્ચ દ્વિતીયકા ॥
પ્. ૨૪બ્)
તૃતીયા ચાઙ્ગ દીક્ષા તુ ચતુર્થી તાત્વિકી ભવેત્ ।
પઞ્ચાશાન્તે સમુદ્દિષ્ટા સાજ્ઞેયા તાત્વિકી ગુહ ॥
કલૈસ્તુ પઞ્ચમી પ્રોક્તા પ્રસાદેન તુ સંયુતા ।
પઞ્ચમિ સા વિનિર્દિષ્ટા નિર્વાણફલદાયિકા ॥
ન કલૈસ્તુ વિના ભદ્ર પ્રસાદેશઃ પ્રવર્તતે ।
પ્રતિષ્ઠા કુબ્જિકા જ્ઞેયા સા ક્રિયા તુ દ્વિકુબ્જિકા ॥
તાન્તુ મધ્યગતાં કૃત્વા તસ્યાધસ્તાજ્જલેરાગા ।
નિવૃત્તિર્વારુણી જ્ઞેયા શિખાયા તુ રુદાહૃતા ॥
વિદ્યાગ્નેયી ભવેદ્ વત્સ દ્વિકુબ્જસ્યોપરિસ્થિતા ।
શાન્તિ બિન્દુઃ સમાખ્યાતા અનિલા તત્વ વાહિની ॥
તસ્યાતીતં પરં વ્યોમં નાદં વૈયદુદાહૃતમ્ ।
એષા વૈ કથિતં સ્કન્દ પ્રસાદસ્તુ કલા યુતા ॥
પઞ્ચમી સા વિનિર્દિષ્ટા દીક્ષા નિર્વાણગામિની ।
પૂર્ણાહુત્યન્ત કાલે તુ અમૃતં ચિન્તયેત્તતઃ ॥
શ્રવન્તં મૂર્દ્ધ્નિ ભાગે તુ હૃદિમાપ્યાય બિન્દુકમ્ ।
દીક્ષા પ્રકરણે હ્યેવંમેષ દૃષ્ટોવિધિઃ પરઃ ॥
અમૃતં પૂર્વમાખ્યાતં પ્રક્રિયાન્તે મયા તવ ।
યોનિરેખા સમાખ્યાતા શક્તિસ્તુ લક્ષણાન્વિતા ॥
વિસ્તરઃ કથિતસ્તાત્ ક્રિયા પૂર્વ મયોદિતા ।
સંક્ષેપાત્ કથયિષ્યામિ યથા જ્ઞાસ્યસિ તદ્ધુવમ્ ॥
વિષુવેન તુ યોગેન લભતે પરમં પદમ્ ।
યોગન્તુ વિષુવં પ્રાપ્ય કોન મુચ્યેત બન્ધનાત્ ॥
પૃથિવ્યાદ્યઞ્ચ? નાદ્યો વૈ શબ્દાદિ ગુણવાયુભિઃ ।
મન્ત્રાધિ દેવતાઃ ખ્યાતાઃ કલાયાઃ પૂર્વચોદિતાઃ ॥
એતે પૂર્વસમાખ્યાતા પાર્થિવાદ્યા મહાતપાઃ ।
વ્યાપકાઃ પરમા બીજાસ્તેષાં વ્યાપ્તિં શૃણુષ્વમે ॥
પ્. ૨૫અ)
હૃદયાન્તે સમુદ્દિષ્ટાસ્તત્વાન્તે ચ પ્રકીર્તિતાઃ ।
બ્રહ્માદીનાં વિભાગેન તે ચૈવ પરિનિષ્ઠિતાઃ ॥
તેષાં સ્વરૂપમાખ્યાતં સમાસેન તુ ષણ્મુખ ।
સંજ્ઞા માત્રં પુરા વત્સ કથિતન્તુ મયા તવ ॥
વિસ્તરં પ્રવદિષ્યામિ યેન વિંદન્તિ તત્વતઃ ।
વિષુવં યત્સમુદ્દિષ્ટં મોક્ષદં પરયાપ્રદમ્? ॥
નિષ્કલં પરમં શુદ્ધં તત્વમૈશં નિગદ્યતે ।
મૂર્દ્ધાંતં યાત્યસૌ દેવે વિષુવેન યોગતઃ ॥
આકાશાદ્ભવતે બિન્દુ સ ચ વાયુઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તન્ત્રાન્તે તત્સમુદ્દિષ્ટં સદાશિવ પદં ધ્રુવમ્ ॥
બિન્દોર્વિદ્યા સમુત્પન્ના અગ્નિતત્વં વિભાવ્યતે ।
અગ્નેરાપઃ સમુત્પન્ના આપાત્પૃથિવી સંભવઃ ॥
એતૈસ્તુ હૃદયં પ્રોક્તં જગતસ્તુ મહામતે ।
જગતસ્તુ માતૃકાન્તે યા યથા લીના તુ મે શૃણુ ॥
યા કલાઃ પૂર્વમાખ્યાતા નિવૃત્ત્યાદ્યા મયા તવ ।
પ્રતિષ્ઠા તેજ બિન્દુશ્ચ તસ્માદુપરિસંસ્થિતાઃ ॥
તાસાં વિભાગં વક્ષ્યામિ કલાનાન્તુ સુરૈઃ સહ ।
સદ્યં ચૈવાદિતઃ કૃત્વા શિરં યાવદવસ્થિતમ્ ॥
શાન્તા હ્યેતે સમુત્પન્નાઃ સ્વરા વૈ ક્રમશઃ પુરા ।
સદ્યં ચ હૃદયં વામં શિરં ચૈવ ચતુર્થકમ્ ॥
બિન્દુદેવાઃ સમુત્પન્નાશ્ચત્વારો બીજમુત્તમં ।
અઘોરં ચ શિખા દેવી પુરુષં વર્મમેવ ચ ॥
વિદ્યા હ્યેતે વિજાનીયાશ્ચતુરસ્તેજસમ્ભવાઃ ।
ઈશાનં ચ પ્લુતં દેવં નેત્રં ચાસ્ત્રઞ્ચ ધીમતઃ ॥
નિવૃત્ત્યાસ્તુ સ્થિતા હ્યેતે ચત્વારસ્તત્વમુત્તમાઃ ।
નપુંસકાસ્તુ ચત્વારઃ ક્રુધામૃત્યુજરાસ્તુ યે ॥
વ્યાધિરન્તે વિજાનીયાત્ પ્રતિષ્ઠાયાં વિજાનતઃ ।
પુનરન્યે ચ માર્ગેણ કન્યા જન્મવરાનન ॥
પ્. ૨૫બ્)
નિવર્ત્તિર્વારુણી જ્ઞેયા ઉકારાખ્યા વરાનન ।
પ્રકૃતિઃ સા વિજાનીયાચ્ચતુર્વિંશતિ નાયિકા ॥
વારુણી સા સમુદ્દિષ્ટા * * * *? શક્રજાં વિદુઃ ।
દ્વિકુબ્જા સા ભવેદ્ વત્સ હકારાક્ષરસમ્ભવાઃ ॥
વિદ્યાગ્નેયી વિજાનીયાદુકારાક્ષરલક્ષણા ।
એકારસ્થા વિજાનીયાદ્ભાવસ્થા ચ તથા પુનઃ ॥
ભાવમકારમિત્યુક્તં શતાર્ધવ્યાપકં પ્રભુમ્ ।
શિશકં સંવિજાનીયાચ્છિવસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
શાન્તિર્મરુત્સમુદ્ભૂતા બિન્દુતત્વં કલાત્મકમ્ ।
એતા વૈ કથિતા સ્કન્દ કલાસ્તત્વે વ્યવસ્થિતમ્ ॥
પૃથિવ્યાપસ્તથા તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ ।
કથિતાઃ પઞ્ચભૂતાસ્તુ સ્વરૈસ્તુ સહ સંયુતાઃ ॥
પુનર્વિભાગં વક્ષ્યામિ સર્વતન્ત્રેષુ સમ્મતમ્ ।
સ્વરાણાઞ્ચ કલાનાઞ્ચ યો યોયં સર્વસિદ્ધિદા ॥
અકારાદિ વિસર્ગાન્તં સ્વરા વૈ? ષોડશઃ સ્મૃતાઃ? ।
શાન્ત્યા તુ આદિતઃ કૃત્વા ચતુરશ્ચતુરઃ સ્મૃતાઃ ॥
અકારાદિ શિરં યાવચ્છાન્ત્યા દેહસમુદ્ભવાઃ ।
પઞ્ચમં દીર્ઘમૂકારં ઋ ૠ વર્ણૌ તથૈવ ચ ॥
વિદ્યા સમુદ્ભવા હ્યેતે જ્ઞાતવ્યાઃ સિદ્ધિ તત્પરૈઃ ।
ઌકારમાદિતઃ કૃત્વા ઐકારાન્તમવસ્થિતાઃ ॥
પ્રતિષ્ઠાઃ સમ્ભવા હ્યેતે જ્ઞેયાશ્ચૈવ નિવૃત્તિજાઃ ।
નિવૃત્તિઃ કથિતાસ્ત્વન્યૈ રૂકારાખ્યા તુ વારુણી ॥
નિવૃત્તિઃ પાર્થિવીઃ જ્ઞેયા પ્રતિષ્ઠા વારુણી સ્મૃતાઃ ।
દ્વિતીયં કથિતં ભેદં કલાસ્વરસમન્વિતમ્ ॥
તૃતીયં સંપ્રવક્ષ્યામિ ભેદં પરમદુર્લભમ્ ।
સ્વરાણાઞ્ચ કલાનાઞ્ચ ભૂતાનાશ્ચાપ્યવસ્થિતઃ ॥
પ્. ૨૬અ)
આદિરન્તૌ સ્વરૌ વત્સ પ્રોક્તૌ વિદ્યા સમુદ્ભવૌ ।
ચત્વારસ્તે વિજાનીયા અ આ બિન્દુ બિન્દુ વિસર્ગજમ્ ॥
ઈકારદ્વયમેવોક્તૌ એ ઐ તત્વે ચ તે નઘ ।
એતેઽપિ ચતુરઃ પ્રોક્તાઃ પ્રતિષ્ઠા દેહસમુદ્ભવાઃ ॥
દ્વિરોષ્ઠ વદનૌ વર્ણૌ ચત્વારઃ પરિકીર્તિતૌ ।

નિવૃત્તિ સમ્ભવાસ્તે તુ જ્ઞાતવ્યા સિદ્ધિ તત્પરૈઃ ॥
નપુંસકાસ્તુ ચત્વારઃ કલસ્ય કથયામિતે ।
ઋકારઃ સાન્ત્યયા જાતઃ ૠકારઃ શીશકોદ્ભવઃ ॥
ઌકારસ્તુ પ્રતિષ્ઠાભૂઃ ૡકારસ્તુ નિવૃત્તિજઃ ।
એવં સ્વરાઃ સમુત્પન્નાઃ સમસ્તવ્યસ્તસંભવાઃ ॥
તતોત્પન્નાવિજાનીયાત્તતસ્તે કામદા સ્મૃતાઃ ।
સ્પર્શાનાન્તુ વક્ષ્યામિ યોગોયં ભૂતસંયુતઃ ॥
કવર્ગં શાન્ત્યયા જાતે વિદ્યાજાતઞ્ચ વર્ગજઃ ।
ટ વર્ગસ્તુ સમુદ્ભૂતઃ પ્રતિષ્ઠાયાં ગુહેશ્વર ॥
તવર્ગો વારિજો જ્ઞેયો નિવૃત્તિઃ પ્રભવો નઘ ।
પૃથિર્વી કેચિદિચ્છન્તિ નિવૃત્તિં પાર્વતી સુતં ॥
પ્રતિષ્ઠા તુ જલં વિદ્ધિરસ્મિન્તન્ત્રેન સંશયઃ ।
અન્ય તન્ત્રે સમુદ્દિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠા શક્રજા ગુહ ॥
નિવૃત્તિર્વારુણી જ્ઞેયા ભેદદ્વયમિદં સ્મૃતમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા શિવપત્ની તુ શાન્તિં માહેશ્વરી સ્મૃતા ॥
વિદ્યા તુ વૈષ્ણવી પ્રોક્તા નિવૃત્તિર્બ્રહ્મવાદિની ।
જગદ્બીજં ભવેદ્ બ્રહ્મા વિષ્ણુર્યોનિર્ન સંશયઃ ॥
બીજી માહેશ્વરશ્ચૈવ શિવશ્ચૈવ નપુંસકઃ ।
એતચ્ચતુષ્કં સર્વસ્વં દેવૈરપિ સુદુર્લભમ્ ॥
ગોપનીયં પ્રયત્નેન શિવ સદ્ભાવમુત્તમમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા શિવ તત્વન્તુ સર્વતન્ત્રે ઉદાહૃતમ્ ॥
દ્વિકુબ્જં યદ્ભવેદ્ દેવં તત્તત્વં પરમેશ્વરમ્ ।
પૃથિવી સા સમુદ્દિષ્ટા યોનિરેષા પરાપરા ॥
પ્. ૨૬બ્)
વિદ્યા તત્વં સમાખ્યાતં શિવતત્વસ્ય મસ્તકે ।
આત્મતત્વં નિવૃત્તિસ્તુ કથિતાભવભીરુ સમઃ? ॥
નાદદેહાત્સમુત્પન્નં પઞ્ચમં વર્ગશેખરમ્ ।
ય વર્ગમેતદિત્યુક્તં યસ્યાન્તે તત્વમીશ્વરમ્ ॥
મકારં નામયેત્પ્રોક્તં બિન્દુતત્વં સ* * *મ્? ।
મોક્ષદં દુઃખનાશઞ્ચ કરોતિ પરમેશ્વરઃ ॥
એવં સ્પર્શાઃ સમાખ્યાતાઃ કલા દેહસમુદ્ભવાઃ ।
અન્તસ્થાઃ કથિતા વત્સ કલા દેહેષુ સંસ્થિતાઃ ॥
વાયવ્યાં કથિતા શાન્ત્યા વિદ્યાગ્નેયી પ્રકીર્તિતા ।
પ્રતિષ્ઠાનામમાહેન્દ્રી નિવૃર્ત્તિર્વારુણી સ્મૃતા ॥
પૂરકાદિ પ્રયોગેણ તત્વ ત્રયમવસ્થિતમ્ ।
સકારઃ પૂરકઃ પ્રોક્તઃ પ્રકારઃ કુમ્ભકઃ સ્મૃતઃ ॥
રેચકસ્તુ સભાકારો વૈ પ્રાણાયાં મસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
ઋકારં કથિતં સર્વ વાઙ્મયં સ ચરાચરમ્ ॥
ભૂતાનાં વ્યાપ્તિ રેષ્ઠતે? કથિતા સર્વતો મયા ।
અજ્ઞાત્વૈતાનિ તત્વાનિ હકારસ્થાનિ સુવ્રત ॥
નાસૌ મોચયતે પાશાન્ના ચાર્યશ્ચ મહીતલે ।
વિષુવન્તુ સમાખ્યાતં ધારણાભિઃ સમન્વિતમ્ ॥
પ્રાણાયામ ત્રયેણૈવ વિષુવં ભવતે ગુહ ।
એભિર્યુક્તો મહેશાનઃ સુપ્તભિર્ધાતુભિઃ સદા ॥
દેહોદ્દેહદ્ભ્રમેદ્વત્સ? વ્યાપકઃ પરમેશ્વરઃ ।
ધાતવઃ સપ્તમુદ્દિશ્ય મરુચ્છાન્ત્યાદિ? કીર્તિતાઃ ॥
એતદ્દેહં શિવં સંશય? ભ્રમતે સર્વજન્તુષુ ।
ક્રમાત્ક્રમણ યોગેણ વામદક્ષિણતઃ સ્થિતઃ ॥
પ્રાણાયામ સમાયુક્તા ક્રમે *? નિષ્કલ? શિવઃ ।
પૂરયેદ્દેહમધ્યસ્થઃ પુનસ્તિષ્ઠેત નિશ્ચલઃ ॥
ક્ષણયેકં શિવોદેહે રમતે વંશગોચરે ।
પ્. ૨૭અ)
દક્ષિણે ચોત્તરે ચૈવ રેચકઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
દક્ષિણે ચોત્તરં વિન્દ્યાદ્વામે દક્ષિણમાવિશેત્ ।
અયનૌતૌ સમાખ્યાતૌ સઙ્ક્રમે તે પરસ્પરમ્ ॥
વિષુવન્તે સમં વત્સ સઙ્ક્રમઃ પરિકીર્તિતઃ ।
તેન યોગેન તત્કુર્યાદ્યેન મોચયતે પશુમ્ ॥
નાડી વિવરસમ્બન્ધ ઊર્ધ્વનાલા હ્યધોમુખાઃ ।
ગ્રન્થિદ્વયયુતાઃ સર્વે હું ફટ્કારાન્તજાપિતાઃ ॥
પાર્થિવાદ્યાઃ સમાખ્યાતા ગ્રન્થિ યોગે પુરામયા ।
દ્વિમુખાસ્તે વિજાનીયાદધોર્ધ્વ પ્રવહાઃ સદા ॥
પાદૌ સદ્યં સ્થિતં દેવં ગુહ્યે વામં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
અઘોરં હૃદયાવસ્થં વક્ત્રે વક્ત્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ઈશાનં મૂર્દ્ધ્નિભાગસ્થં પઞ્ચસ્થાના પ્રકીર્તિતાઃ ।
અધોમાર્ગવહા હ્યેતે ગ્રન્થવ્યઃ પઞ્ચસંસ્થિતાઃ ॥
અજ્ઞાનીનાં મહાસેન જ્ઞાનિનામૂર્દ્ધગામિનઃ ।
જ્ઞાનમેષાં પ્રવક્ષ્યામિ યેનોર્દ્ધં પ્રવહન્તિ તે ॥
યે બ્રહ્માસ્તે ભવેદ્ ભૂતા યે ભૂતાસ્તે પુનર્વિદુઃ ।
બ્રહ્મા વૈ નાત્ર સંદેહાં તેષાં ભેદં બ્રવીમિતે ॥
સદ્યસ્તુ પૃથિવી જ્ઞેયા વામોહ્યાપઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
અઘોરઃ શિખિમિત્યુક્તં વાયુસ્તત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥
ઈશાનન્તુ ભવેદ્ વ્યોમં એવં ભૂતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
બ્રહ્મસ્થા મોક્ષદા જ્ઞેયા ભૂતસ્થા બન્ધકા વિદુઃ ॥
કલામય સમુદ્ભૂતાસ્તે ભૂતાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
ભવન્તે ભવમિત્યુક્તા ભૂતા ભૂતે વ્યવસ્થિતાઃ ॥
ચતુર્દશાન્તે સંસારે તેન ભૂતાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।
દેવમષ્ટવિધં પ્રોક્તં તિર્યગ્જાતિષુ પઞ્ચધા ॥
માનુષ્યમેક જન્મન્તુ ક્રમતે ભૂતગોચરે ।
સા *? તુ પૃથિવી પ્રોક્તા વકારો વરુણઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્. ૨૭બ્)
રકારસ્તુ ભવેદ્ વહ્નિરનિલશ્ચાપિ મારુતઃ ।
આકાશસ્તુ ભવેત્ સ્કન્દ વિનાદઃ પરમેશ્વર ॥
એતે ભૂતાત્વકાબીજાં બ્રહ્મસ્થાં શૃણુ તત્વતઃ ।
બિન્દુનાદાન્તગં તત્વં સદ્યોજાતઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
તસ્ય તૃતીયં વામં તુ પઞ્ચમં બહુરૂપકમ્ ।
અઘોરાદ્ય? તૃતીયન્તુ દેવં તત્પુરુષાત્મકમ્ ॥
ઈશાનં ઓમિતિ જ્ઞેયં એવં બ્રહ્મા પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
કલા વિજ્ઞા યોગેન તેષાં ભેદં બ્રવીમિતે ॥
અકારાદ્યં શકા મધ્યે સદ્યાં સંપ્રકીર્તિતમ્ ।
અધિદેવં ભવેચ્છક્રઃ પૃથિવી સા નિગદ્યતે ॥
ઇકારન્તુ ભવેદ્ વામં દ્વિકુબ્જં પ્રથમસ્ય તુ ।
સોપ્યંરમે વામદેવસ્ય વારુણં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અધિદેવો ભવેત્સોથ તૃતીયં પ્રવદામ્યહમ્ ।
અઘોરં તેજમિત્યુક્તં દ્વિકુબ્જસ્યોર્દ્ધસંસ્થિતમ્ ॥
વહ્નિસ્તુ દેવતા તસ્ય પુરુષઃ શિરસિ સ્થિતઃ ।
અધિદેવં વિજાનીયાદનિલં સર્વગં પ્રભુમ્ ॥
ઈશાનં વ્યોમમિત્યુક્તં વિષન્તસ્યાધિદેવતામ્ ।
બિન્દુરૂપં તુ સ રૂપસ્ય બિન્દુકં પ્રણવં સ્મૃતમ્ ॥
એતાઃ કલાઃ સમાખ્યાતા બ્રહ્મવૃત્તિસમન્વિતાઃ ।
પઞ્ચતત્વ સમાયુક્તં કથયામીહતે સુત ॥
બ્રહ્માનિ વૃત્તિરિયુક્તશ્ચ તુ વિંશતિ નાયકઃ ।
પઞ્ચકસ્તુ ચતુર્વિંશ નાયકઃ ષટ્ક ઉચ્યતે ॥
એતદ્યોગં સમાખ્યાતં દુર્લભં સ્યાત્મ?વેદિનામ્ ।
પ્રતિષ્ઠા ભવતે વિષ્ણુર્યત્ર તત્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
અનાખ્યે મમ વર્ણશ્ચ રૂપગોચરવર્જિતમ્ ।
યદ્વર્ણ રહિતં શાન્તં યસ્મિન્નેવ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
પૂર્વમુક્તં મયાવત્સ શક્તિરન્તે શિવં સ્થિતમ્ ।
પ્. ૨૮અ)
શક્તિસ્તુ વૈષ્ણવી પ્રોક્તા પ્રતિષ્ઠા ગદિતા તુ યા ॥
તત્રસ્થઃ પરમેશાને યં વિદિત્વા મૃતી ભવેત્ ।
તસ્યોપરિષ્ઠાદ્ભેદોયં પ્રવદિષ્યામિ સુવ્રત ॥
અષ્ટભેદૈઃ સ્થિતં સ્કન્દ કથયિષ્યામિ નિષ્કલમ્ ।
શિવતત્વં ભવેદ્ વિદ્યાન્મસ્તકં યદુદાહૃતમ્ ॥
સર્વવર્ણગતં તન્તુ જ્ઞાતવ્યં મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
અન્યથા ન ભવેત્સ્કન્દ સંસારસ્ય પ્રવર્તનમ્ ॥
ન વર્ણા ન ચ મન્ત્રાશ્ચ નાદાશ્ચ ન ચ દેવતાઃ ।
ન ભૂતા સૂસ?સઙ્ઘાશ્ચ ન ભાવા વિષયાસ્તથા ॥
નાહઙ્કારે મનશ્ચૈવ નન્વધીઃ સંપ્રવર્તતે ।
નાવ્યક્તઃ પુરુષશ્ચૈવ નિયતિર્નૈવ વિદ્યતે ॥
ન કાલો ન ચ માયા ચ ન વિદ્યા ચ વ્રતેશ્વર ।
શિવતત્વસ્ય ચૈતાનિ પ્રકુર્વન્તિમનેકધા ॥
શાન્તસ્યોપરિપરિર્દ્રી?શન્તુ મોક્ષકઃ પરમેશ્વરઃ ।
તેન ક્ષુધાસ્તુ વૈ કર્ણા વ્યક્તિં યાન્તિ યથેચ્છયા ॥
તસ્યોપરિ પદં દેવં નાદરૂપં સદાશિવમ્ ।
સ મોક્ષઃ સ ચ મૂક્તિશ્ચ તત્ક્ષયં ધ્રુવમેવ ચ ॥
તત્પરં કારણં શાન્તમજરં નિત્યમવ્યયમ્ ।
સદાશિવમિતિ પ્રોક્તં નિત્યસ્થમચલં ધ્રુવમ્ ॥
તત્પરન્તુ પરં પ્રોક્તં પરં યસ્ય ન વિદ્યતે ।
નાદાન્તરઞ્જિની યાવત્પદમષ્ટાદશાન્તગમ્ ॥
એતત્તે કથિતં સ્કન્દ વિજ્ઞાનં ગ્રન્થિભેદકમ્ ।
પુનરન્યં પ્રવક્ષ્યામિ દીક્ષાયોગવ્યવસ્થિતમ્ ॥
ધરિત્રી મનસા યુક્તા કર્તવ્યા મન્ત્રસંયુતા ।
યેન ગ્રન્થિમધોવાહં મિત્વા યાતિ પરં શિવં ॥
શાક્રંબીજમધો ન્યસ્ય શાન્તસ્ય ચ મહાતપ ।
પ્. ૨૮બ્)
દીર્ઘાકારસમાયુક્તં બિન્દુયુક્તં તુ કારયેત્ ॥
સપ્લુતમાદિતો ન્યસ્ય અન્તે ચાસ્ત્રં શિખાન્વિતમ્ ।
સુદીર્ઘં ક્રીયતે મન્ત્રં યાવત્પૂર્ણં સમન્તતઃ ॥
દિર્ઘાકારેણ વિપ્રેન્દ્ર પૂરકેન પ્રયોગતઃ ।

કુમ્ભકશ્ચ સમાં તિષ્ઠેત્પ્રાણં મોક્ષપ્રદાયકમ્ ॥
યાવદ્દેહં સુસંપૂર્ણં તાવદ્વૈ પૂરયેદ્બુધઃ ।
તસ્યાન્તેન તુ દેવેન શિખાસ્ત્રેણ પરેણ તુ ॥
છેદનં તસ્ય કર્તવ્યં અંતે રેચકસંયુતમ્ ।
પાર્થિવસ્ય તુ તત્વસ્ય ઉદ્ઘાતૈઃ પઞ્ચભિર્બુધઃ ॥
શોધનં કથિતં ભદ્ર સ બાહ્યાભ્યન્તરં ગુહ ।
તત્વે તત્વે તુ દ્રષ્ટવ્યા વિયુક્તાનિરઙ્કુતાઃ ॥
એવં સર્વગતા પૃથ્વી વેદિતવ્યામુમુક્ષુભિઃ ।
? ચેતા ચેતસિસંયોજ્ય દ્વિરભ્યાસપદેરિતમ્ ॥
અવધાનં સ્મૃતં ચિત્તં ચેતા બોધઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તેન ચાયામનં કુર્યાદ્યેન ચોર્દ્ધમુખં ભવેત્ ॥
એવં જલેક્ષ તત્વસ્ય પ્રયોગમિદમારભેત્ ।
શિવાઙ્ગયુક્તા કર્તવ્યા શેષાસ્તુ ચતુરોપરાઃ ॥
યથા પૂર્વપ્રયોગેન પૃથિવ્યાદિ ક્રમેણ તુ ।
ચતુર્ભિશ્ચૈવ ઉદ્ઘાતૈર્વારિતત્વં વિશોધયેત્ ॥
ત્રિભિસ્તેજો વિજાનીયાદ્દ્વાભ્યાં તુ મરુતઃ સ્મૃતાઃ ।
એકેન શોધયેદ્વ્યોમં પ્રસાદેન ન સંપ્રયઃ ॥
વિશુદ્ધેન તુ કર્તવ્યં ભૂતાર્ગલ?વિશોધનમ્ ।
તેન પઞ્ચસુવિપ્રેન્દ્ર શિખાસ્ત્રે તાડનં શુભમ્ ॥
યેન દગ્ધકરો હન્તિ ભૂતા વૈ સારિતામજઃ ।
એતદ્ગુહ્યં સષ્મંસમતં? ભૂતાર્ગલવિભેદકમ્ ॥
યેન ભૂયો ન ભૂયસ્તુ ભવતે ભૂતસમ્ભવઃ ।
ભિત્વાર્ગલાં ન્યસેદ્યોનિં તત્વે તત્વે તુ સંધયેત્ ॥
પ્. ૨૯અ)
શક્ત્યા તુ સંપુષ્ટિ? કૃત્ય વૌષડન્તેન નિક્ષિપેત્ ।
શક્તિસ્તુ ભવતે તત્વં ન તત્વં શક્તિવર્જિતમ્ ॥
શક્તિરન્તે સ્થિતં તત્વં દુર્વિજ્ઞેયં સુરૈરપિ ।
તયા તુ સંપુટં કૃત્વા ચતુરઃ પૂર્વવત્ક્રમાત્ ॥
તેષામેકો વિધિઃ પ્રોક્તઃ સન્ધાનેન વ્યવસ્થિતઃ ।
સન્ધાનં સંપ્રવક્ષ્યામિ યેન યાસ્યતિ તત્પદમ્ ॥
ઉકારઃ પ્રલયં યાતિ કુટિલાયાં ષડાનન ।
ઊકારઃ કુટિલા ચૈવ તામસે સંવ્યવસ્થિતૌ ॥
તામસસ્ત્વહમે બાહુર્વિદ્યા દેહ સમાશ્રિતઃ ।
વિદ્યાદેહસમાખ્યાતા લયં યાન્તિ સ શાન્તયા ॥
શાન્તાપિ પ્રલયં યાન્તિ ભક્ષયિત્વા ચરાચરમ્ ।
બિન્દુ તત્વં વિજાનીયાન્નાદ તત્વં સુદુર્લભમ્ ॥
નાદાત્પરતરં દેવં શિવં પરમકારણમ્ ।
તત્ર ગત્વા મહાસેન સન્ધાનેન તુ યોગિનઃ ॥
નપુર્ગૃહ્ણતે જન્તુર્ભૂતાખ્યં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
એતત્સંધાનમિત્યુક્તં સર્વપાશ નિકૃન્તનમ્ ॥
અનાખ્યેયમિદં યોગં દુષ્ટશીલાયમાનવે ।
શુદ્ધિશુદ્ધાયદાન્તાય હિતાય નિયતાત્મને ॥
તસ્યાખ્યેયમિદં યોગં નાન્યસ્ય તુ કદાચન ।
સંધાનમેતદાખ્યાતં દ્વિતીયં પરમં શૃણુ ॥
આદિમન્તુ દ્વિતીયેન ગૃહ્ણેદ્દેહાંસ્તુ દેહિનમ્ ।
મુષ્ટિના તુ સમાસેન આયામં કારયેચ્છિવે ॥
યત્તદ્બીજં પરં તત્વં હૃદયસ્થન્તુ તિષ્ઠતિ ।
હૃદયાન્તે પરં સ્થાનં વીવસ્ય તુ ષડાનન ॥
તેન ચાકર્ષયે ક્ષિપ્રં મુષ્ટિયોગેન સર્વજઃ ।
તાવન્ન મોક્ષયેન્મુષ્ટિં યાવત્પૂર્ણં પુરં તતઃ ॥
પુરિતે તુ પુરેક્ષેપ્યા યા મુષ્ટિઃ પૂર્વવેષ્ટિતા ।
સ ચાસ્ત્રેણ મહાભાગ દ્વાદશાન્ત સ્થિતેન તુ ॥
પ્. ૨૯બ્)
સમરાત્ર મહાયોગે નિષ્કલે ભવવર્જિતે ।
તત્રયુજ્યાન્તતો દેહી યેન ભૂયો ન જાયતે ॥
એવં સાયુતાં યાન્તિ સમયૈઃ પરિવર્જિતાઃ ।
સમયસ્તુ દશપ્રોક્તા યમાદ્યાયૈ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
નિયમાસ્તુ તથા ચાન્યે તેષાં સંજ્ઞાનિબોધયે ।
અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યમકલ્કતા ॥
અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા શૌચમાહારલાઘવમ્ ।
અપ્રમાદશ્ચ પઞ્ચૈતે નિયમાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
યમાસ્તુ પૂર્વજા જ્ઞેયા એતા વૈ દશકીર્તિતાઃ ।
સમયાસ્તુ ઈમે ખ્યાતાદૃશધર્મસ્ય જાતયઃ ॥
ધૃતિક્ષમાદયઃ સ્તેય શૌચમિન્દિય નિગ્રહમ્ ।
હ્રીવિદ્યાસસ્યમક્રોધો દશકં ધર્મલક્ષણમ્ ॥
એતૈસ્તુ વર્જિતા યે તુ નરાઃ પાપરાયાન્વિતાઃ ।
તેપિ યાન્તિ મહાસેન સન્ધાનેન શિવં પદમ્ ॥
યદુક્તં પૂર્વસૂત્રે તુ સાધકસ્ય વિમોક્ષણમ્ ।
પ્રયાન્તિ પરમં સ્થાનં સમયૈઃ પરિવર્જિતાઃ ॥
અનિર્દેશ્યમવિજ્ઞાતં યત્કૃતં તદ્વૃથા ભવેત્ ।
તમુદ્દિશ્ય કૃતં કર્મ મોક્ષદો ભવતે ગુહ ॥
શિવી ભૂતં જગત્સર્વં વિચિન્ત્યેત ચરાચરમ્ ।
સર્વકર્મસુવર્તન્તં ચિન્તિતવ્યં મુહુર્મુહુઃ ॥
અશિવાત્મકં યત્કર્મ કુરુતે મૂઢચેતસઃ ।
તેન કર્મસ્વરૂપેણ ગૃહ્યે તે શતશોનરઃ ॥
તસ્માત્કર્મસુ સર્વેષુ ચિન્તિતવ્યં સદાશિવમ્ ।
યેન કર્મ ફલાવાપ્તિર્ભવને સાધકસ્ય તુ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે ત્રયોદશતિકે દીક્ષાપટલઃ સમાપ્તઃ ॥
ઉત્ક્રાન્તિં ચૈવ વક્ષ્યામિ યેન ચોત્ક્રમતે ધ્રુવમ્ ।
સૂર્યસ્ય ગ્રહણં કૃત્વા આયામં કારયેદ્બુધઃ ॥
પ્. ૩૦અ)
આયામાન્તે તદા વત્સ ચ્છેદનં કારયેત્સદા ।
ક્ષરાસ્ત્રેણ સુતીક્ષ્ણેન તદા ચોત્ક્રમતે ધ્રુવમ્ ॥
સૂર્યશ્ચ્ચ સકલં તત્વં વિષુવેન તુ સંયુતમ્ ।
સન્તાનેન સુદિર્ઘેણ યોજયેત્ પરમેશ્વરે ॥
વક્ત્રં પિધાપયિત્વા તુ ઉચ્ચરેચ્છિવમક્ષરમ્ ।
પૂરયિત્વા સમુચ્યેત વિસર્ગેણપુટદ્વયમ્ ॥
એવઞ્ચોત્ક્રમતે શીઘ્રં તત્વી તત્વાર્થ વેદિનઃ ।
દ્વિતીયાન્તે પ્રવક્ષ્યામિ ઉત્ક્રાન્તિં પાશદાયિકામ્ ॥
યયા ચોત્ક્રમં શીઘ્રમસંયુક્તોપિ સાધકઃ ।
સદ્ય ઉત્ક્રમણહ્યેતત્ કથયામિ સુનિશ્ચિતમ્ ॥
મનસાગ્રન્થિતાઃ પાશાઃ સૂત્રેમણિ ગણા ઇવ ।
હૃત્પદ્માદ્યાવત્તત્પદ્મં મનસ્તન્તુ સુતાનિતમ્ ॥
મણયઃ પૂર્વમેવોક્તા ભૂતા યે સમુદાહૃતા ।
ગ્રન્થયસ્તે ચ ઇત્યુક્તામણયશ્ચ વિશેષતઃ ॥
પાશાશ્ચ બન્ધકાસ્તે તુ વેદિતવ્યા પ્રયત્નતઃ ।
ભેદનન્તેષુ કર્તવ્યમનેનં તુ મહાત્મનઃ ॥
તન્તુકઃ સ તુ આખ્યાત વેધકઃ પરમેશ્વરઃ ।
હૃત્પદ્માદ્યા વત્તત્પદ્મં યાતિ સન્તાન ચોદિતઃ ॥
ધરિત્રી યાતિ આપે તુ આપોયાતિ ગુણત્રયમ્ ।
ગુણત્રયોઽનિલે યાતિ અનિલશ્ચ વિયદ્વિશેત્ ॥
વિયચ્ચ પરતો યાતિ શિવ ધામે સનાતને ।
એષો વૈ તન્તુકઃ ખ્યાતો મણીનાં વેધકઃ પરઃ ॥
હૃત્પદ્માદ્યાવત્તત્પદ્મં કથિતં તે શિવાત્મકમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વાચ્છેદનં કુર્યાન્મનોવૃત્યામનંચ્છિદેત્ ॥
મનસૈવ મનંછિત્વા નાન્યસ્ય પ્રભવં સદા ।
ન વાચા ન ચ ભૂતાસ્તુ નેન્દ્રિયાવિયયાસ્તદા ॥
એતે સર્વે નિવૃત્તાસ્તુ ભૂતે ચાનિલસમ્ભવે ।
પ્. ૩૦બ્)
એતચ્ચ ગન્ધાનિજાનિતરસસ્યં? ન તેજસઃ ॥
વિજ્ઞાન રહિતં સ્થર્ય? રહિતં સ્પર્શનસ્ય તુ ।
શબ્દાદિ રહિતં યચ્ચ તત્પદં પરિકીર્તિતમ્ ॥
એકે વિચ્છેદકસ્તત્ર માનસઃ સંપ્રકીર્તિતઃ ।
તસ્ય છેદં સકૃત્કૃત્વા તન્તુકસ્ય મનેન તુ ॥
તં ચ્છિસા? વિનિવર્તેત મનસઃ પરમેશ્વર ।
નિવૃત્તેસ્તુ મને વત્સ જીતઃ કેવલ *? જેત્ ॥
સ્યાન્મોક્ષકરં ગુહ્યં ય કથ્યં કથિતં તવ ।
સ્વેહેમકુષ્ટેનતેકસ? કથિતં પરમં પદમ્ ॥
એતત્સંધાનયોગન્તુ વિવિધં પરિકીર્તિતમ્ ।
ભૂતજં પ્રથમં યોગ મુક્તાસિદ્ધિ? વિધ્વંરતમ્? ॥
તૃતીયં મનયોગન્તુ મનસૈવ સમારભેત્ ।
દીક્ષા પ્રકણિ હ્યેતત્કથિતં પાશદાહકમ્ ॥
અવિજ્ઞાયમિદં યોગં યો દીક્ષાં કર્મમુત્સહેત્? ।
સ પચ્યતે હ્યવી * ન્તેસું ચિરંકાલમક્ષયમ્ ॥?
અનાખ્યયમિદં જ્ઞાનં દુષ્ટશીલાયમાનવે ।
સુશીલાય પ્રદાતવ્યંમન્તજ્ઞાનોત્તમોત્તમમ્ ॥?
ઇતિ કાલોત્તરે વયો?દશંશતિકે દીક્ષાપટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
દીક્ષિતસ્ય તુ દેવેશ મહાશુદ્ધસ્ય? સાધકે ।
શિવ તસ્યે? નિયુક્તસ્ય અભિષેકં કથં ભવેત્ ॥
ન ગ્રહાન્મે? *? સર્યાસ્તુ વિષ્ણુયાન્વિવિનાયકા ।?
દીક્ષિતસ્તુ મહાદેવ યત્વયા પાર્વતીશ્વર ॥
શિવસ્ય કીદૃશો દેવ અભિષેકો વિધીયતે ।
વિમુક્ત સર્વબન્ધૈસ્તુ * *? દેહસ્તુ તિષ્ઠતિ ॥
શેષવૃત્તિ નિયોગેન ક્ષીણદેહે શિવં વ્રજેત્ ।
કથં તસ્યુ તુ કર્તવ્યં દીક્ષિતસ્યભિષેચનમ્ ॥
પ્. ૩૧અ)
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
શૃણુ પુત્ર મહાપ્રાજ્ઞ યત્ત્વયા ચોદિતં વચઃ ।
તસ્યાહં કથયિષ્યામિ પ્રશ્નનિર્ણયકારણમ્ ॥
વિદ્યાતત્વનિમિત્તાર્થે અભિષેકો વિધીયતે ।
ત્રિવિધશ્ચાભિષેકોઽસ્ય કર્તવ્યઃ સાધકેશ્વરે ॥
અભિષેકે કૃતે પૂર્વમુક્તિં દીક્ષા વિધીયતે ।
વિદ્યાદીક્ષા દ્વિતીયા તુ યત્ર વિદ્યાપ્રદીયતે ॥
સાધકસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઉપસર્ગે તૃતીયકમ્ ।

એવં ત્રિવિધ ઉક્તો વૈ અભિષેકો મયા તવ ॥
વિભાગન્તેષુ વક્ષ્યામિ યેન ભ્રાન્તિર્ન વિદ્યતે ।
વિદ્યાભિષેકં પ્રથમં કર્તવ્યં સાધકાદિભિઃ ॥
વિદ્યાદીક્ષાં પુરાકૃત્વા તતો વિદ્યાભિષેચનમ્ ।
પાશાનાં છેદનં યત્ર ક્રિયતે સાધકસ્ય તુ ॥
મુક્તિદા સા ભવેત્ સ્કન્દ દીક્ષાનિર્વાણદાયિકા ।
વિદ્યયા ન તુ દહ્યન્તે દીક્ષયા પાશગોચરમ્ ॥
વિદ્યાન્તે ચ પુનર્યસ્માત્તેન વિદ્યા ઇહોચ્યતે ।
શિવતત્વે યેન યુક્તાઃ શિવતત્વેન ધીમતા ॥
છિન્ના નૈવ શરાસ્ત્રેણ તે પાશાસ્તુ ભવન્તિ હિ ।
વિદ્યા દીક્ષાનન્તરતો ભવતે પાશદાહિકા ॥
તયા દગ્ધા ન રુહ્યન્તે પાશા વૈ સરિતાત્મજ ।
શેષવૃત્ત્યા તુ ભાવેન ત્રૈલોક્યફલગામિની ॥
વિદ્યા દીક્ષા ભવેત્તત્ર શૃણુ તસ્યાપિ નિર્ણયમ્ ।
અનેનૈવ તુ દેહેન યત્ફલં ભુજ્યતે ગુહ ॥
વિદ્યા તત્વં સમુત્થન્તુ નાત્રકાર્યવિચારણાત્ ।
પાતાલશ્ચોર્દ્ધગમનં ગુટિકાસિદ્ધિલક્ષણમ્ ॥
અજ્જનં હરિતાલઞ્ચ પાદુકૈ રોચનં તથા ।
વિદ્યાધરપદાવાપ્તિં યોગિન્યૈશ્ચ સહૈકતા ॥
પ્. ૩૧બ્)
ભૂલોકસ્ય ચ રાજ્યં સ્યાદ્યથેષ્ટં ક્રમશો દ્વિજઃ ।
અણિમાદ્યાષ્ટકં ભાગં શેષવૃત્તિરિયં સ્મૃતા ॥
ભક્ષ્ય ભોજ્ય વિચિત્રાશ્ચ ચતુર્ધા તુ રસાનિ ષટ્ ।
એવં ભુક્ત્વા તતઃ સમ્યક્ સાધકસ્તુ ન સંશયઃ ॥
યાત્યસૌ પરમં સ્થાનં ન પુનર્ગર્ભગોચરમ્ ।
ભિન્ને દેહે ફલં તસ્ય ભુજ્યતે પાશમુક્તયે ॥
અનેનૈવ તુ દેહેન વિદ્યાયા ભુજ્યતે ગુહ ।
તસ્યા યાગં પ્રવક્ષ્યામિ સુવિશુદ્ધે મહીતલે ॥
વિદ્યા તુ મણ્ડલં કાર્યં રજોભિર્વિમલૈશુભૈઃ ।
ચતુષ્કોણં તુ કર્તવ્યં ચતુર્દ્વારોપ શોભિતમ્ ॥
તસ્ય મધ્યે શિતં પદ્મં લિખેચ્ચાષ્ટ દલાન્વિતમ્ ।
કર્ણિકા કેસરૈર્યુક્તં સુપ્રભં તેજશોત્કટમ્ ॥
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન પાતયેત રજં ક્રમાત્ ।
પાતયિત્વા રજં વત્સ પૂર્વન્યાસાર્ચ્ચનં કુરુ ॥
આહ્વાનમર્ઘપાદ્યં ચ પૂજનં સ્નપનં તથા ।
ધૂપગન્ધં પવિત્રઞ્ચ નૈવેદ્યં ત્રદિશાવલિમ્ ॥
એવં સર્વવિધાનન્તુ કર્તવ્યં તુ યથાવિધિ ।
અગ્નિકાર્યં યથોક્તન્તુ પૂર્વમેવ મયા તવ ॥
તે નૈવ વિધિના કાર્યમગ્નિકાર્યન્તુ તત્વવિત્ ।
વિદ્યા દીક્ષા સમાખ્યાતા સકલા ભોગદાયિકા ॥
વિદ્યા દીક્ષા વિશુદ્ધસ્ય મુક્તિદીક્ષા વિધીયતે ।
મણ્ડલાનાં વિભેદોયં પ્રવાદિષ્યામિ તત્વતઃ ॥
સર્વકામપ્રદં દેવં માહેન્દ્રમણ્ડલોત્તમમ્ ।
વારુણં ભુક્તિમુક્ત્યર્થ યાગં કુર્યાત્તુ દેશિકઃ ॥
નવનાભં તુ કર્તવ્યં યાગં ચાસ્ત્રાભિષેજને ।
મારણે તુ ત્રિકોણં સ્યાત્ સ્તમ્ભને ધનુષાકૃતિઃ ॥
પ્. ૩૨અ)
ઉચ્ચાટે વર્તુલં જ્ઞેયં વિદ્વેષે પઞ્ચકોણકમ્ ।
એતે વૈ મણ્ડપ્રોક્તાઃ સ્વતન્ત્રવિહિતા ગુહ ॥
પૂર્વોક્તે ચતુરસ્રે ચ મણ્ડલેસાર્વ કામિકે ।
દિવ્યસિદ્ધિ પ્રદે દિવ્યે તત્ર વિદ્યાભિષેચનમ્ ॥
કર્તવ્યં દેશિકેન્દ્રૈશ્ચ શિષ્યાનાં હિતકારણાત્ ।
ઈશાન્યાં દિશિમાસ્થાય સકલં લક્ષણાન્વિતમ્ ॥
પઞ્ચાશદલસંયુક્તં પદ્મં કુર્યાત્સ કર્ણિકમ્ ।
મતૃકાક્ષરબીજાનિ વિન્યસેત્પૂર્વવત્ક્રમાત્ ॥
યદન્તે બીજમુખ્યન્તુ અષ્ટવર્ગાદ્વિનિર્ગતમ્ ।
ઘટસ્થં ક્રયતે તન્તુ બિન્દુયુક્તં મયોદયમ્ ॥
કર્ણિકાન્તે તુ કલશં સ્થાપયેદ્બીજમુદ્રયા ।
સર્વલક્ષણસંયુક્તં નિર્વ્રણં ઋજુતઃ શુભમ્ ॥
નિર્મલં વિરજં ચિત્રં શિતં વા રક્તમેવ વા ।
વિશાલં કણ્ઠકર્ણશ્ચ બૃહત્કુક્ષિ મહોદરમ્ ॥
સુપક્વં નાતિદગ્ધઞ્ચ નાપક્વં ચૈવ કારયેત્ ।
આવર્ત રહિતં કાર્યમકૃષ્ણઞ્ચ સુમઙ્ગલમ્ ॥
પૂરિતં હેમરત્નાઘૈરોષધીભિશ્ચ શોભનૈઃ ।
સવણી ચ મુખોદ્ગારં નદ્યોત્થામ્ભઃ પ્રપૂરિતમ્ ॥
સુગન્ધગાલિતં કૃત્વા ચન્દનેન્દુ વિમિશ્રિતમ્ ।
ચર્ચિતં બાહ્યતસ્તચ્ચ ચન્દનાગરુકુઙ્કુમૈઃ ॥
દુકૂલેન વિચિત્રેણ સ દશેન નવેન તુ ।
વેષ્ટયેત્તસ્ય કણ્ઠન્તુ અલાભેક્ષૌમજેન વા ॥
શુક્રેન તેન દિવ્યેન કર્પાસેન નવેન તુ ।
એવં કૃત્વા પુરાભદ્ર પશ્ચાન્ન્યાસો વિધીયતે ॥
અઙ્ગૈશ્ચ બ્રહ્મભિશ્ચૈવ ભૂતૈશ્ચૈવાભિ મન્ત્રયેત્ ।
અક્ષસૂત્રેણ વિપ્રેન્દ્ર વિધિના ચાહૃતેન તુ ॥
કુર્યાદષ્ટ શતં તસ્ય મણીનાં ચ વિશેષતઃ ।
પ્. ૩૨બ્)
તત્ર વિદ્યાં ન્યસેત્ સ્કન્દ સાધકઃ પ્રાર્થયેત્તુયામ્ ॥
બ્રહ્મ વિદ્યાં તુ પદ્માક્ષૈર્વૈષ્ણવી શંખજાનતિ ।
રુદ્રાક્ષૈ રુદ્ર વિદ્યાન્તુ ઇન્દ્રાક્ષૈશ્ચ મહેન્દ્રિકા ॥
ભાસ્કરી યા ભવેદ્ વિદ્યા સ્ફટિકૈસ્તાં ન્યસેત્સદા ।
વિદ્યાધરી તુ યા વિદ્યા મૌક્તિકૈસ્તુ તાં પ્રકલ્પયેત્ ॥
યક્ષવિદ્યા મહાસેન સુવર્ણરજતાદિભિઃ ।
ગાન્ધર્વી વકુલૈશ્ચૈવં કદમ્બૈશ્ચ જપેત્સદા ॥
રાક્ષસી નિમ્બરિષ્ટૈસ્તુ કર્તવ્યામાલિકા સદા ।
માતરશ્ચન્દ્ર કાન્તિસ્તુ ઇચ્છન્તે પુષ્ટિવર્દ્ધનમ્ ॥
ગણાશ્ચૈવ તુ નાગાશ્ચ * * * * * * * * ।
* કામ પ્રદાતાસ્તુ પુત્રં જીવાસ્તુ પુત્રકા ॥
સ્ફાટિકૈઃ પુષ્ટિકામન્તુ મૌક્તિકૈઃ ।
કુલમુત્સાદનાર્થન્તુ નિમ્બારિષ્ટૈસ્તુ કારયેત્ ॥
સૌવર્ણમાલિકાં ચૈવ વશ્યાર્થે કારયેત્સદા ।
વિદ્વેષેકદુતિક્તાનાં ફલાનાં માલિકા સ્મૃતા ॥
પદ્મક્ષૈર્બ્રહ્મવિદ્યા તુ ક્ષિપ્રમેવ પ્રસિધ્યતિ ।
વૈષ્ણવી યાયવેદ્વિદ્યા સાશખૈઃ? સિધ્યતે ધ્રુવમ્ ॥
રુદ્રાક્ષૈર્મોક્ષમિચ્છન્તિ જપતસ્ત્વથ ધારણે ।
રુદ્રાક્ષધારણા વત્સ મયાપસ્પૃદાત્તે? ક્વચિત્ ॥
* * * * * * * * * * *##?
ન માતરોપિ હિંસન્તિ રુદ્રાક્ષં યસ્તુ ધારયેત્ ॥
કિં પુનર્જપતે મન્ત્રં રુદ્રાક્ષૈ રુદ્રજં ગુહ ।
કોટિ કોટિ ગુણં પુણ્યં સકૃદાવર્તનાલ્લભેત્ ॥
ન્યાયતોયે ધરિષ્યન્તિ રુદ્રાક્ષકરસંસ્થિતમ્ ।
મન્ત્રયુક્તૈસ્તુ વૈ વત્સ તે રુદ્રાઃ પર્યટન્તિ વૈ ॥
નારુદ્રો વહતે સ્કન્દ રુદ્રાક્ષં રુદ્રવત્સદા ।
રુદ્ર લિઙ્ગસહસેસુ અર્વાઙ્કુવન્તિતે સદા ॥
પ્. ૩૩અ)
પાપાવસ્થોપિ યો વત્સ રુદ્રાક્ષં ધારયેત્સદા ।
તેપિ મુક્તાવિદેહાસ્તુ શિવં યાન્તિ તનુક્ષયે ॥
સુકણ્ટકં? સુવિપુલં નિર્વ્રણઞ્ચ ગુરું સદા ।
ધારયેદ્યસ્તુ યોગીન્દ્ર ગુરુણાપિત નિર્મલમ્ ॥
સોપવારાવિશુદ્ધેન ગૃહ્ણીયાન્ન્યાયતઃ શુદ્ધિ? ।
મુખં મુખેન યોક્તવ્યં અપાનં પનગોચરે ॥
પ્રોક્તં કાર્પાસ સૂત્રેણ અથવા દર્ભજે શુભે ।
વલ્કલેષા વિશુદ્ધે તુ ગ્રન્થયેત ગણે ત્રિકામ્ ॥
મન્ત્ર કલ્પોક્ત વિધિના કારયેન્માલિકાં તદા ।
યેન સર્વફલાવાપ્તિર્ભવતે સાધકસ્ય તુ ॥
ઔદુમ્બરે મહાપીઠે નિર્વ્રણે ચાથ દાન્તિકે ।
સ્થાપયેત દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખોપિ વા ॥
અભિષિઞ્ચ્ય તદા શિષ્યં વારિણા શુચિના બુધઃ ।
મન્ત્ર જપ્તં તુ તચ્છુદ્ધં શતમષ્ટોત્તરં ક્રમાત્ ॥
તે નાભિષેકં કર્તવ્યં સુગન્ધામલધારિણા ।
શ્રીફલૈર્જાતિકુસુમૈઃ સુગન્ધૈર્હરિતૈઃ શુભૈઃ ॥
પૂરિતમોષધીભિશ્ચ સુવર્ણરજતૈસ્તથા ।
સુવાસસૈર્વિચિત્રૈશ્ચ અણ્ડજૈર્વોણ્ડજૈઃ સિતૈઃ ॥
સુધૂપિતૈર્વિકેક્ષૈસ્તુ ઘટકણ્ઠં તુ વેષ્ટયેત્ ।
બ્રહ્મઘોષૈસ્તુ કર્તવ્યં વાદિ અસ્વનનાદ્રિતમ્ ॥
તન્ત્રીગીત જયશબ્દૈઃ પઠમાનૈશ્ચ વન્દિભિઃ ।
આખ્યાનૈર્વિવિધાકારૈઃ શ્રુતિપૌરાણસંભવૈઃ ॥
શંખનાદૈશ્ચ પણવૈર્મૃદંગૈર્મધુરસ્વરૈઃ ।
એવં સમર્પયેદ્વિદ્યાં અક્ષસૂત્રસમાયુતામ્ ॥
તાં પ્રણમ્ય તુ ગૃહ્ણીયાચ્છિરસા ભક્તિતઃ શુચિઃ ।
રોમાઞ્ચોદ્ગત ગાત્રેણ હૃષ્ટ તુષ્ટેન બુદ્ધિમાન્ ॥
પ્. ૩૩બ્)
ધરણાયં દણ્ડવત્પાતઃ કર્તવ્યં ગુરુરગ્રતઃ ।
ત્વત્પ્રસાદાન્મહાત્માન સિદ્ધિર્મે ભવતુ સદા ॥
એવમસ્ત્વિતિ ચોક્ત્વાવૈ તદા ઉત્થાપયેદ્ગુરુઃ ।
તતોઽનન્તરતઃ કાર્યં પૂજનં ગુરવસ્ય તુ ॥
સ્વધનં જીવિતં દાસં પુત્રપૌત્રાશ્ચ યે પિ હિ ।
તેન્યદીયા દ્વિજેન્દેશં યાવત્પ્રાણાધિયન્તિમે ॥
એવં નિવેદયિત્વા તુ આત્માનં દેશિકે ગુહ ।
તતો વશ્યં મહાસત્વ સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ ઉત્તમામ્ ॥
એવમેતેન વિધિના દાતવ્યં દેશિકેન તુ ।
વિદ્યાભિષેકં વિપ્રેન્દ્ર તતસ્તત્વાભિષેચનમ્ ॥

વિદ્યાભિષેકં બ્રહ્મૈસ્તુ કર્તવ્યં દેશિકેન તુ ।
તત્ત્વાભિષેકં તત્વેન દાતવ્યં ભુક્તિસિદ્ધયે ॥
સર્વમન્ત્રૈશ્ચ મન્ત્રજ્ઞોઽભિષેકં શિવાત્મકમ્ ।
આચાર્યત્વે તુ દાતવ્યં છત્રપીઠસમન્વિતમ્ ॥
ઉષ્ણીષં કર્તરી યુક્તં હસ્તે ચ કટકં સ્મૃતમ્ ।
હેમજરૌપ્યજં વાપિ રુદ્રાક્ષં વાથ ધારયેત્ ॥
વિદ્યાભિષેકં કર્તવ્યં છત્રં પીઠવિવર્જિતમ્ ।
નોષ્ણીયં તેન કર્તવ્યં કર્તર્યાગ્રહણં ન તુ ॥
અસ્ત્રાભિષેકશ્ચાસ્ત્રેણ યદિ વિઘ્નૈરભિદ્રુતઃ ।
તેષાં પ્રોત્સારણાર્થાય અસ્ત્રયાગન્તુ કારયેત્ ॥
અસ્ત્ર યાગે કૃતે ભદ્ર તતોઽસ્ત્રાભિષેચનમ્ ।
એવમેતે સમુદ્દિષ્ટા અભિષેકાઃ પૃથક્ પૃથક્ ॥
વિદ્યાભિષેકં પ્રથમં દ્વિતીયં તાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્ ।
તૃતીયં દેશિકં તત્વં ચતુર્થ હ્યસ્ત્રજં ગુહ ॥
કથિતં દ્વિસ્વરાદ્વત્સ વિધાનં સાધકાદિષુ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને ત્રયોદશશતિકેઽભિષેકઃ પટલઃ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
પ્. ૩૪અ)
નાડીચક્રં પરાદેવ જીવસંક્રમણં તથા ।
કથિતં ક્ષિપ્રયોગેન ન મે જ્ઞાતું સુરાધિપ ॥
નાડયઃ કતિ દેવેશ વાયવશ્ચ કતિ સ્મૃતાઃ ।
કસ્મિન્ સધાને ચ તં શંભોઃ પ્રવહન્તિ અહર્નિશિ ॥
જીવસંક્રમણં ચૈવ જીવો વા કો વિભાવ્યતે ।
કુત્રસ્થશ્ચરતે સો થ વ્યાપકઃ પરમેશ્વરઃ ॥
સર્વગત્વાચ્ચ ભૂતેષુ ચરતે વાયુષુ કથમ્ ।
કથં દેહવિભક્તશ્ચ અવિભક્તકૈઃ સ્થિતઃ ॥
સપ્તજન્મકૃતં પપં કથં ગૃહ્ણાતિ સ પ્રભુઃ ।
જન્માષ્ટકે વિનિર્દિષ્ટા એતન્મે બ્રૂહિ શઙ્કર ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
નાડીચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ દશધા યદ્વ્યવસ્થિતમ્ ।
અનેકાભિશ્ચ નાડીભિર્વ્યાપ્તંતાભિસ્તુ સર્વદા ॥
દેહમધ્યે ભવેન્નાભિઃ કન્દં તત્ર વ્યવસ્થિતમ્ ।
અવર્ણસ્થઃ પરો દેવો વ્યાપકઃ શિરસિ સ્થિતઃ ॥
તસ્ય દેહાદ્વિનિષ્ક્રાન્તા બીજા વૈ હ્યઙ્કુરોપયા ।
ષોડશસ્તે વિજાનીયાદ્વાત્રિંશશ્ચ તથાપરે ॥
આરાષ્ટકવિભેદેન ષટ્વર્ણાઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ।
ઋવિસર્ગો જકારશ્ચ તરુ સા અક્ષરાણિ તુ ॥
ક્રિયતે ગુણસંખ્યાનં શેષમન્યત્ પરાપરમ્ ।
સ જીવઃ સર્વસત્વાનાં વર્ણાસ્તુ ત્ર્યર્ણવિગ્રહાઃ ॥
અકારઃ પ્રભવાઃ સર્વે જ્ઞાતવ્યા વહિરન્તતઃ ।
નાડયસ્તે સમુદ્દિષ્ટા વાયવશ્ચ ષડાનન ॥
વિભાગં તેષુ વક્ષ્યામિ ચક્રસ્થં ભ્રમતે યથા ।
અષ્ટારં યત્સમુદ્દિષ્ટં ચક્રં હૃદયસંસ્થિતમ્ ॥
નાડીભિર્દશભિઃ સૂક્ષ્મૈઃ સમન્તાત્પરિવારિતમ્ ।
ઈડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ણા ચ તૃતીયકમ્ ॥
ગાંધારી હસ્તિ જીહ્વા ચ પૂષા ચૈવ મસા તથા ।
પ્. ૩૪બ્)
અલંબુષા કુહૂશ્ચૈવ શઙ્ખિની દશમી સ્મૃતાઃ ॥
દશપ્રાણ બ્રહ્મ?હ્યેતા નાડયશ્ચક્ર સંસ્થિતાઃ ।
ઈડા તુ વામતઃ પ્રોક્તા દક્ષિણે પિઙ્ગલાઃ સ્મૃતાઃ ॥
તયોર્મધ્યે સુષુમ્ણા તુ સૃષ્ટિઃ પ્રભવકારિકા ।
શેષાણાં તુ મહાસેન નાડીનાં પ્રવદામ્યહમ્ ॥
કાલચક્રસ્થિતાનાઞ્ચ અષ્ટંધાતુ ક્રમેણ તુ ।
અન્યાભિધાનયોગેન પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ॥
દશદિક્ષુ સ્થિતાનાઞ્ચ * * * * દિ યુત્ક્રમાત્ ।
જ્વાલિનીતપનધૂમ્રાકામદા વિજયા તથા ॥
અમૂલા બહુમૂલા ચ પક્ષિણી હ્યૂદ્ધગામિની ।
અલમ્બુ માતા તુ જિહ્વા ચ દશૈતાઃ પ્રાણનાડયઃ ॥
એતેષાં પ્રવિભાગં તુ શૃણુ વત્સસમાહિતઃ ।
જ્વાલિની વાયુતત્વં તુ તપના વહ્નિ રુચ્યતે ॥
ધૂમ્રાકાલં વિજાનીયાત્કામદાવારુણી સ્મૃતા ।
વિજયાયાં તુ ઈકાર અમૂલાનાપ ઉચ્યતે ॥
બહુમૂલા ભવેદ્ધૃત્સ રુદ્ર તત્વં ન સંશયઃ ।
પક્ષિણી પ્રણવં વિદ્ધિમત્તત્વ તુ અલંબુષા ॥
તાલુ જિહ્વા સમાખ્યાતા દશમં વર્ગશેખરમ્ ।
સમાસાત્ કથિતા હ્યેતા વિભાગં શૃણુ સામ્પ્રતમ્ ॥
જયા ચ વિજયા ચૈવ ગાન્ધારીતલવાહિની ।
હરિતજિહ્વાસમાખ્યાતા વહન્તિ પ્રાણપઞ્ચકે ॥
બુદ્ધિર્મન સ ભૂતાદિ સ્વેતા જીવાશ્ચ પંચમઃ ।
બુદ્ધિપઞ્ચકમિત્યેષં પ્રાણાદીન્સન્વિરોધકઃ ॥
જયા વાયુ વિજાનીદ્યકારં નામનામતઃ ।
વિજયા ઈશમુદ્દિષ્ટા ગાન્ધારીં શક્રજા વિદુઃ ॥
પ્. ૩૫અ)
તલવાહી કુહૂજ્ઞેયા જલેશં નામનામતઃ ।
હસ્તિ જિહ્વા ભવેદ્ રૌદ્રી પ્રાણસ્થા પ્રાણપઞ્ચકે ॥
બુદ્ધિપઞ્ચકમાદૌ તુ સદ્યોબીજમુદાહૃતમ્ ।
મનં મકારતત્ત્વં તુ ભૂતાદિ વ્યાપકં સ્મૃતમ્ ॥
ચેતો વહ્નિઃ સમાખ્યાતઃ જીવઃ સંહાર ઉચ્યતે ।
બુદ્ધિપઞ્ચકમેતન્તુ કથિતં નાડી ગોચરે ॥
એતાનિ ચૈવ જાનીયાદ્વ્યસ્તા તુ કથયામિતે ।
નાડીચક્રે મહાભાગ પ્રતિષ્ઠા નિદ્ધિ નાડિષુ ॥
પિઙ્ગલાયા ઇડાયાસ્તુ વામદક્ષિણસંસ્થિતૌ ।
સંક્રાન્તિ વિષુવાદીનાં સઞ્ચારં ચક્રગોચરે ॥
વામદક્ષિણયોગેન અર્દ્ધયામક્રમેણ તુ ।
રુદ્રતત્વં ચ તત્પૂર્વં પિઙ્ગલાયાઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
વહતે દક્ષિણાવસ્થામાયમાશ્રિત્ય સુવ્રત ।
ઇડા તુ વામતો જ્ઞેયા વારુણી તુ કુહૂ સ્મૃતા ॥
આભિઃ સર્વમિદં વ્યાપ્તં નાડિભિશ્ચક્રગોચરે ।
વામદક્ષિણયોગેન અર્દ્ધયામક્રમેણ તુ ॥
કલા વિભાગ યોગેન અષ્ટધાતુ ક્રમેણ તુ ।
અકારાદિન્સકારાન્તં હ્રસ્વદીર્ઘાક્ષરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
પ્રવહન્તિ સદાકાલં હૃદિસ્થાશ્ચકગોચરે ।
સકલસ્ય ભવેચ્ચારઃ પ્રદોષે ભાસ્કરોદયે ॥
માઘમાસં તુ આખ્યાતં યોગીનાંબલવર્દ્ધનમ્ ।
વહતે સકલસ્તત્ર આદિત્યેન સહૈકતઃ ॥
દીર્ઘાકારં ચ વર્ણે શમનન્તંશ્ચૈવ નાગરાટ્ ।
પ્રાણસ્થો વહતે વાયૂ રવિસ્થં વહતે સદા ॥
અર્દ્ધયામં ન સન્દેહમભિન્નસ્તુ યદા ભવેત્ ।
ભેદં ત્રિવિધમાખ્યાતં વાતપિત્તખફાદિકમ્ ॥
ક્ષણમેકં ભવેત્તેષાં ભેદોયં પાર્વતી સુત ।
યઃ પુનશ્ચન્દ્રસૂર્યાભ્યાં સંભેદઃ સંપ્રવર્તતે ॥
પ્. ૩૫બ્)
તે ચ કાલં વિજાનીયાન્ન વાતાદિ પ્રલોપયેત્ ।
અસ્વરં વામતો જ્ઞેયં ચારં વૈ નિષ્કલસ્ય તુ ॥
વાસુકિશ્ચૈવ સોમશ્ચ એક * વહતે સદા ।
અપાનશ્ચ સમાખ્યાતો નિશા ચૈવ તુ શાઙ્કરી ॥
પૂર્વાર્દ્ધે ચ તુ ઇત્યુક્તઃ પ્રાણેન સહ ધીમતા ।
પ્રહરં તુ સમાખ્યાતં બાહ્યચારે સુરાધિપ ॥
* * * * * * * દક્ષિણેયવ્યવસ્થિતા ।
અર્દ્ધધામં દ્વિતીયસ્ય પ્રહરસ્ય ન સંશયઃ ॥
સાપિ તે ચક્રમેતૌવ? ચન્દ્રાદિત્યાત્મજેન તુ ।
શૂન્યચારં સમુદ્દિષ્ટં ગ્રહશ્ચાઙ્ગારકઃ? સ્મૃતઃ ॥
તક્ષકસ્તુ સમાખ્યાતઃ સમાનેન સમાયુતઃ ।
અભિન્નો * * *? દેવ ઇકારો દક્ષિણેન તુ ॥
અર્દ્ધયામં મહાસેન પિઙ્ગલાયાં ધ્રુવા વહે ।
ઈકારસ્તુ યુવો? જ્ઞેયઃ કલાદ્યસ્થં સદાશિવમ્ ॥
ઉદાનેન સમાયુક્તઃ કર્કોટેન ધીમતા ।
દ્વિતીયં પ્રહરં પ્રોક્તં બાહ્યચારેન સંશયઃ ॥
ચન્દ્રજેન તુ માર્ગેણ વામેન કથિતં તવ ।
અમાયાં વ્યાપકં જીવં દક્ષિણાં દિશિસંસ્થિતમ્ ॥
બૃહસ્પતિ ગ્રહસ્તત્ર? પદ્મશ્ચૈવ તુ નાગરાટ્ ।
ખમલં કૃત દેવસ્ય વારં ધ્યાનસમન્વિતમ્ ॥
ઉકારસ્વરયોગેન નાડયો વ્યાપકાઃ સ્મૃતાઃ ।
પિઙ્ગલસ્થા વિજાનીયદર્દ્ધયામં તુ પઞ્ચમમ્ ॥
ઉકારઃ શુક્રમાખ્યાતો નાગોવાયુઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
મહાપદ્મશ્ચ તત્રૈવ ચારં ચ ક્ષપણસ્ય તુ ॥
દક્ષિણાયનમિત્યુક્તં નિશા ચૈવ તુ શાઙ્કરી ।
તૃતીયં પ્રહરં વત્સ કથિતં બાહ્યતો મયા ॥
ઇડાવસ્થં સમાખ્યાતં ચક્રેસ્મિન્સ્વરમણ્ડલે ।
પ્. ૩૬અ)
ગાન્ધારી શક્રજા દેવી નૈર્-ઋત્યાં દિશિમાશ્રિતાઃ ॥
કૂર્મારસ્તુ સમાખ્યાતઃ ક્ષયાન્ત સહિતો વહેત્ ।
શનિસ્તત્રગ્રહો જ્ઞેયઃ શઙ્ખપાલશ્ચ નાગરાટ્ ॥
ઋકારો વહતે તત્ર સ્વરં દીર્ઘે તુ દક્ષિણે ।
પુટેન તુ મહાભાગ અભિન્નો વહતે સદા ॥
સપ્તમન્તુ સમાખ્યાતમર્દ્ધયામં ક્રમોદિતમ્ ।
પિઙ્ગલસ્થં સમાખ્યાતં યોગોયં દીર્ઘસંયુતમ્ ॥
ઇડા ઋકારમિત્યુક્તં ૠકારેણસમાયુતમ્ ।
કુલિકસ્તુ સમાખ્યાતઃ કણ્ઠોષ્ઠેન તુ ધીમતઃ ॥
રાહુર્ગ્રહસમાખ્યાતઃ પ્રહરાર્દ્ધન્તુ ચાષ્ટમમ્ ।
દિનં તુ કથિતં ભદ્રં બાહ્યન્તુ તવ સુવ્રત ॥
અન્તશ્ચરે મહાસેન અહોરાત્ર ચતુષ્ટયમ્ ।
ભવતે નાત્ર સંદેહો યદિ રુદ્ધાન નાડયઃ ॥
શુદ્ધાસ્તુ પ્રવહન્ત્યેતે અર્દ્ધયામ ક્રમેણ તુ ।
ચત્વારો દક્ષિણાવસ્થા નાડયશ્ચક્રસંસ્થિતાઃ ॥
પિઙ્ગલા ચ ધ્રુવા ચૈવ અમાગન્ધારિરેવ ચ ।
સ્વરા હ્યેષ્ટૌ તથા ચાન્યે પ્રતિનાડિષુ સંસ્થિતાઃ ॥

આકારાદિક્ષુકારાન્તા દિનચારે વિનિર્દિશેત્ ।
યે હ્રસ્વાસ્તે ભવન્તીહ વામે ચન્દ્રકલાસ્મૃતાઃ ॥
સૂર્યસ્ય તુ મહાભાગ દીર્ઘાદક્ષિણસંસ્થિતાઃ ।
તાસાં સંજ્ઞા વિધાને તુ નાડીનાં તુ શૃણુષ્વ મે ॥
પૂષાયુસાસુ? મનસા પ્રીતિ તુષ્ટિરતિસ્તથા ।
ધૃતિર્ધૃતિકરી ચૈવ કલાહ્યષ્ટૌ વ્યવસ્થિતાઃ ॥
પિઙ્ગલાદ્યાદિ ગાન્ધારી અન્તે ચક્રમશો ન્યસેત્ ।
દ્વે દ્વે ચતુર્મહાભાગ હ્રસ્વદીર્ઘાદિ યોગતઃ ॥
નાગાહ્યષ્ટૌ ન્યસેદ્ભાગ વ્યુત્ક્રમેણ મહાતપ ।
અનન્તં દીર્ઘમિત્યુક્તં હ્રસ્વં વાસુકિ ઉચ્યતે ॥
પ્. ૩૬બ્ )
તક્ષકસ્તુ પુનર્દીર્ઘ કર્કોટો હ્રસ્વકે સ્થિતઃ ।
દીર્ઘં પદ્મં ભવેદ્ વત્સ મહાપદ્મશ્ચ હ્રસ્વકે ॥
શઙ્ખપાલં પુનર્દીર્ઘઃ કુલિકં હ્રસ્વમાદિશેત્ ।
ગ્રહાહ્યેવં ભવન્ત્યેતે આદિત્યાદિ ક્રમેણ તુ ॥
ભાસ્કરોઙ્ગારકશ્ચૈવ ગુરુશ્ચૈવ શનિસ્તથા ।
એતે દીર્ઘા વિજાનીયાદ્વહાસ્તુ રવિમણ્ડલે ॥
સોમમણ્ડલમધ્યસ્થા વહન્તિ અનિવારિતાઃ ।
પ્રાણાપાનસમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાનમેવ ચ ॥
નાગઃ કૂર્મોથ કૃકરો વહન્તિ ક્રમશઃ સદા ।
આદિત્યઃ પ્રાણમિત્યુક્તોઽપાનઃ સોમ ઉચ્યતે ॥
સમાનોઙ્ગારકોજ્ઞેય ઉદાનસ્તુ બુધઃ સ્મૃતઃ ।
વ્યાનો બૃહસ્પતિર્જ્ઞેયો નાગઃ શુક્રમિહોચ્યતે ॥
કૂર્મારસ્તુ વિજાનીયાચ્છ નિશ્ચૈવ ગ્રહેશ્વરઃ ।
કૃકરો રાહુરાખ્યાતશ્ચક્રેસ્મિન્માડિગોચરે ॥
દેવદત્તો મહાભાગ અનિલઃ કાલસંસ્થિતઃ ।
ધનઞ્જયસ્તુ વર્ગેશ કથિતં પૂર્વતો મયા ॥
વિષુવેન મહાયોગે શુષુમ્નાયાવહેતિ ચ ।
નાદ્યં પ્રવહમુદ્દિષ્ટસ્તસ્ય દેવસ્ય ધીમતા ॥
શિનીવાની કુહુશ્ચૈવ જ્ઞાતવ્યા ક્ષીણયોગતઃ ।
દક્ષિણે ચૈવ વામે ચ અમાવાસ્યેતિ કીર્તિતાઃ ॥
ચન્દ્રસૂર્યવુભાવેતૌ શેઇની વાલી લયં ગતૌ ।
યા સા ષોડશમિ પ્રોક્તા? ચન્દ્રસ્થા નિષ્કલા કલા ॥
શિની સા તુ વિજાનીયાદ્વાલી વૈ સૂર્યમણ્ડલે ।
દ્વાદશાન્તે તુ સાજ્ઞેયાદેકતસ્તાભવન્તિ તુ ॥
ક્ષીણે તુ પ્રવહે વત્સ દક્ષિણે વામગોચરે ।
સુરેચિત પુટે સ્કન્દ શેષં યત્કિઞ્ચિત્ સંસ્થિતમ્ ॥
શિની વાલી તુ સા જ્ઞેયા અમાવાસ્યેતિ કીર્તિતા ।
તાં વિદિત્વાપિ મુચ્યન્તે યદિ યુક્તાસ્તુ શાઙ્કરી ॥
પ્. ૩૭અ)
એતત્ સમરસં પ્રોક્તં ધનઞ્જય શિવસ્ય તુ ।
એકત્રૈવવ્રજન્ત્યાસુ શક્તિર્વૈ યા નિલાસ્મૃતાઃ ॥
પ્રવહં સકલં પ્રોક્તં યસ્મિન્યસ્મિન્ પ્રવર્તતે ।
અન્યત્ર નિષ્કલો જ્ઞેયઃ ક્ષીણં યોગં સુરાધિપ ॥
વહતે સમરસે નૈવ અનામાપ્રભુરવ્યયઃ ।
યથાક્ષીરે સ્થિતં સર્પિર્ન દૃશ્યેદ પ્રયોગતઃ ॥
તથા ધનઞ્જયાવસ્થો ન દૃશ્યેત શિવઃ સદા ।
પદેતત્ પ્રવહેત્ સર્વં સ જીવ સર્વગોવ્યયઃ ॥
પ્રાણેન સહિતો ભદ્ર નાડી મુખે વ્યવસ્થિતઃ ।
સંક્રમતે સદાકાલં યાવન્ન ત્યજતેતિ ચ ॥
શેષં વૃત્તિ સ્વરૂપેણ વહતે વામ મધ્યતઃ ।
યસ્મિન્ત્યજતિ કાલેન પઞ્જરં દોષ કૃદ્વહુમ્ ॥
તદા ચોર્દ્ધ્વં પ્રવાહેન અન્તસ્થશ્ચરતે ગુહ ।
નિશાપ્યેવં સમાખ્યાતા વાતનાગગ્રહોદિતા ॥
શિવાષ્ટકપ્રભેદેન યેન યોગેન વર્ણિતમ્ ।
નાડીનાઞ્ચ સ્વરાણાઞ્ચ પુનર્ભેદો વિધીયતે ॥
ગાન્ધર્વા ચ જયા ચૈવ વિજયા ચ તૃતીયકા ।
કુહૂ ચૈવ સમાખ્યાતા શિનીવાલી ચ મધ્યમા ॥
ગાન્ધર્વા પશ્ચિમે પ્રોક્તા અકારં બીજમુત્તમમ્ ।
જયાવાયવ્યસંસ્થા તુ યકાર સ્થાનમાશ્રિતા ॥
વિજયા સોમ દૈવત્યા ઇકારેણોત્તરાશ્રિતા ।
કુહૂ ઈશાન ભાગેન વારુણાક્ષરસંસ્થિતા ॥
શિની વાલી ચ કાલસ્થા સુષુમ્ણાસ્થો ધનઞ્જય ।
ઌ ૡ સ્વરૌ તુ ગાન્ધર્વૌ એ ઐ વાયવ્યગોચરે ॥
ઓ ઔ તુ વિજયાવસ્થૌ કુહા બિન્દુવિસર્ગજઃ ।
દીર્ઘા દક્ષિણતો જ્ઞેયા હ્રસ્વા વામેન સંસ્થિતાઃ ॥
સ્વરા વૈ વામ મધ્યે તુ કથિતાસ્તપવર્દ્ધનઃ ।
ગાન્ધર્વા પ્રથમે યામે દ્વિશ્રોત્ર પ્રવહેન તુ ॥
પ્. ૩૭બ્)
સ્વરજેન સમાખ્યાતા નિશાયાં નિશિચિન્તકઃ ।
જયા દ્વિતીય યામે તુ પૂર્વોક્તે નૈવ યોગતઃ ॥
વિજયાપિ તૃતીયે તુ યામે તુ વહતે સદા ।
પૂર્વયામં સમારભ્ય દ્વિશ્રોત્ર પ્રવહેન તુ ॥
કુહૂ ઇડસ્યા વિજ્ઞેયા ચતુર્થયામકં ભવેત્ ।
પૂર્વોક્ત ક્રમયોગેન વર્ણિતં યોગિનાં હિતમ્ ॥
સકલાદિ સમારભ્ય કણ્ઠોષ્ઠ્યં યાવત્પશ્ચિમમ્ ।
નાગાગ્રહાશ્ચ પ્રાણાશ્ચક્રમન્તિ ક્રમશઃ સદા ॥
પૂર્વયામં સમારભ્ય દ્વિશ્રોત્રેણ ક્રમેણ તુ ।
દ્વિનાદ્યસ્તા સમાખ્યાતાસ્તાસાં નામાનિ મે શૃણુ ॥
પૂષામસા તથા સૌમ્યા મરીચીત્વં સુ માં તથા ।
શઙ્ખિની હ્યઙ્ગિરા ચૈવ છાયાસંપૂર્ણમણ્ડલે ॥
અમૃતા ષોડશી જ્ઞેયા નિશાન્તે યા વ્યવસ્થિતા ।
ગાન્ધર્વા પિઙ્ગલાવસ્થા પ્રાપ્તો ન સહસંયુતા ॥
દીર્ઘજેન તુ વર્ણેન વહતે વ્યુત્ક્રમેણ તુ ।
હ્રસ્વેન સા તુ વામસ્થા ઇડસ્થા વહતેતિ ચ ॥
ભાવજાતુસમાખ્યાતા સ્વપ્નં ભાવિતમુચ્યતે ।
દિવાકૃતં તુ યત્કર્મમન્ત્રિતં ચક્રિતં ચ યત્ ॥
ભાવસ્થઃ પશ્યતે તન્તુ નિશાયાં પ્રથમે પદે ।
જયાયાં વાતિકં વિન્દ્યાત્સ્વપ્નં સ્યાત્કૃત્તિકા સુત ॥
વૈત્તિકં ચ તૃતીયાંશે વિજયાયાં તુ તિષ્ઠતિ ।
પશ્ચિમે ચૈવ યામોર્દ્ધે સ્વપ્ન શ્લેષ્મિક ઉચ્યતે ॥
સન્નિપાતાત્મિકમેતદવિછિન્નં પ્રવર્તતે ।
અર્ધપ્રહરશેષાયાં ઉષાયાન્ત સ ઉચ્યતે ॥
વ્યામિશ્રં વિતથં વિન્દ્યાદ્વાતાદેઃ પશ્યતે તુ યઃ ।
ભાવ્યન્તુ દ્વિવિધે જ્ઞેયં શ્રેયાશ્રેયમવસ્થિતમ્ ॥
ઇડાયાં શ્રેયસં વિન્દ્યદન્યથા તુ વિપર્યયઃ ।
પ્. ૩૮અ)
સર્વાસામેવ નાડીનાં ઇડા નાડીસુ યા? વહા ॥
કાલનાડી સમાખ્યાતા પિઙ્ગલા દક્ષિણેન તુ ।
તસ્મિઞ્ચરે યદા પ્રાણસ્તદાકાલં પરિક્ષયેત્ ॥
સમસ્તવ્યસ્તયોગેન તદા પ્રાણં ચરેદ્ધૃદિ ।
નાડીનાં સહિતં સ્કન્દ યથા ભવતિ તચ્છૃણુ ॥
યસ્મિન્વર્ણે સમાશ્રિત્ય ચરતે નાડિભિઃ સહ ।
તત્તદ્રૂપં ભવેત્તસ્ય ઈશ્વરસ્યામિતૌજસઃ ॥
આમાયાં પર્યટેત્પ્રાણઃ પસ્યોદાકાણ્શમેવ હિ ।
અક્ષરાદિ કૃતં ચિત્તં બ્રાહ્મણવેદપારગાઃ ॥
પશ્યતે તાનિ સર્વાણિ ગાન્ધર્વાયાં ગુહેશ્વર ।
મન્સાયાં? વલ્ભનં યુદ્ધં ચિત્રાણિ તુ વરસ્ત્રિય ॥
દિવ્યં માલ્યાં વરાદીંશ્ચ વિજયાયાં પ્રપશ્યતિ ।
નગ્નાં પાશુપતાં મુણ્ડાં જટિલાં શિવલિઙ્ગિનામ્ ॥
પિઙ્ગલાયાન્તુ રુદ્રેસ્મિન્પશ્યતે ક્રમગોચરે ।
પક્ષિવદુજતે? ધ્યાનં પ્રલાપશ્ચ પ્રલાપનમ્ ॥
આરોહણં પ્રવેશઞ્ચ જયાયાં પશ્યતે ગુહ ।
અગ્નિદાઘં બ્રુવાયાન્તુ ક્ષુત્પિપાસાતુરં ભવેત્ ॥
પશ્યનાત્રસંદેહો શિવં ચાનલસંસ્થિતમ્ ।
સુતૃપ્તં ચ શરીરસ્ય શુક્રોત્સર્ગં સહર્ષિણન્ ॥
હસ્સરચરથયાનાનિદ્વત્ર? સિંહાસનાનિ ચ ।
પશ્યતે તાનિ સર્વાણિ ગાન્ધારી સહ સંયુતઃ ॥
જલવૃષ્ટિં કુહૂસંસ્થઃ સમુદ્રાંશલિલાશ્રયામ્ ।
શીતાદિ અશનીં ચૈવ સોદ્વેગં ફણિનાગણમ્ ॥
પશ્યતે તુ સદા જીવો જલનાડી સમાશ્રિતઃ ।
યમસ્ય સદનં પશ્યે શિની વાલી સમાશ્રિતઃ ॥
બહૂંશ્ચ નરકાં રૌદ્રાં નિગ્રહાનુગ્રહસ્થિતામ્ ।
કાલસ્થ પશ્યતે તાનિ સ્વનસઞ્ચાર ગોચરે ॥
પ્. ૩૮બ્)
સુષુસ્મામાશ્રિતપ્રાણઃ પશ્યતે પરમં શિવમ્ ।
અભિન્ન પશ્યતે જીવો નાડિ * * * * * *? ॥
દક્ષિણેન ચરેદ્વત્સ નાડીચક્રં સમાશ્રિતઃ ।
ન પશ્યન્તિ દુરાત્માનસ્તત્વં તત્વાર્થ વર્જિતા ॥
એકત્રૈવ વિલીનાસ્તુ નાડયો યત? પ્રકીર્તિતા? ।
* * *? મહાસેન નવધાયાશ્ચ ષોડશઃ ॥
સુષુમ્નાન્ત સ્થિતો જીવઃ કર્ણિકારં ધુમાશ્રિતઃ? ।
નાડીમુખેષુ સા દેવશ્ચરતે * * * * *? ॥
તેન * * * * * * *? ચૈતન્યં પ્રવતતે ।
જાગ્રસ્થં યદાચેતો વ્યાપયેત્કાર્યપઞ્જરમ્ ॥
સરોમકૂપમાર્ગેષુ ક્રમતેઽહર્નિશં શિવઃ ।
ષષ્ઠ? સ્થાને * * * * * * *?
નાસિકોપરિ ॥
તુર્યસ્થાને ગતો દેવઃ પ્રબુધ્યતિ સદાશિવઃ ।
અભિન્નેષુ સમાખ્યાતો ભિન્નસ્ય * * * * *? ॥
* * * * * * * * *? દિ
ગૃહ્યતે ગુહ ।
ન દોષો તેષુ વૈ દદ્યાદિત્યાહ પરમેશ્વરઃ ॥
માત્રાભેદો યદાવત્સ ભવતે * * * * *? ।
* * * * * * * * * * *
*? યિનઃ ॥
પ્રહરં વહતે યસ્ય પિઙ્ગલાયાં ગુહેશ્વર ।

તદા ભિન્નં વિજાનીયાત્ * * * * * * * *##?
* * * * * * * * * * *
*? યિત ।
યેન તુ માસેન અધિકં સન્નિવેદયેત્ ॥
ઉદ્વેગન્તુ સમાસેન * * * * * * * *? ।
* * * * * * * * * * *
* ભવેત્ ॥?
ચતુર્થે *? ર્થ હાનિસ્તુ ભવતે કૃત્તિકા સુત ।
પઞ્ચમે તુ નિશાયામે વિભિન્નં વહતે યદા ॥
તદાર્થાનાન્તુ? વિચ્છિન્નો? ભવતે નાત્ર સંશયઃ ।
પ્. ૩૯અ)
ષષ્ઠે ગોત્રક્ષયં વિન્દ્યાત્સપ્તમે નિશ્ચલા ભવેત્ ।
અહોરાત્રં વહેનૈવ મૃત્યુર્જ્ઞેયોવર્યત્રયે ॥
અહોરાત્રં દ્વયે નૈવ પિઙ્ગલાયાં વહે યદા ।
તદા તસ્ય ભવેત્ સ્કન્દ મૃત્યુર્જ્ઞેયો દ્વિવાર્ષિકઃ ॥
ત્રિરાત્રં વહતે યસ્ય દક્ષિણેન સદાશિવં ।
વર્ષમેકં સ જીવે તુ દેહિનસ્તુ ન સંશયઃ ॥
રાત્રિમેકાં વહેદ્યસ્તુ દિનશ્ચાથ સુરેશ્વરઃ ।
ષડ્ભિર્માસૈર્ભવેન્મૃત્યુરિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ॥
યામં દ્વયં ચરેદ્યસ્તુ અધોરાત્રં સ જીવતિ ।
પિઙ્ગલા તુ વિનિર્દિષ્ટા કાલનાડી વરાનન ॥
કાલં સૂર્યં વિજાનીયાદ્દક્ષિણેન વહત્યસૌ ।
જીવિતં ધ્રુવમાચષ્ટે તસ્મિન્તે વવરેન? તુ ॥
સૌમ્યા નાડી ઇડા પ્રોક્તા વારુણા વામતઃ સ્થિતાઃ ।
વિભિન્ના વહતે યસ્માદ્રવિમાત્રૈસ્તુ સુવ્રત ॥
તદા તેન ક્રમેણૈવ પૂર્વજ્ઞેન વિનિર્દિશેત્ ।
પ્રહરં વહતે સા તુ ઇડા ભાસ્કર ભેદિતા ॥
યે દોષાસ્તત્ર જાયન્તે ઉપશામ્યન્તિ તે સદા ।
મન્ત્રહોમપ્રયોગેન દાને વાથ સુકલ્પિતે ॥
યા વા કાલવિકલ્પેન સુખી સ શિવિદો ભવેત્ ।
સોમાયાં યે પ્રજાયન્તે ભેદો વૈ સાધકેશ્વર ॥
પ્રશમં યાન્તિ તે તસ્ય ઇતિ રુદ્રઃ પ્રભાયતે ।
કાલજેન ચ માર્ગેણ યે દોષાઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ॥
તે મૃત્યું સન્નિવેદન્તે ક્રમેણ ક્રમશઃ સદા ।
યાવદાયુઃ ક્ષયં પ્રાપ્તં દિનમેકન્તુ શાઙ્કરી ॥
વારુણે ચોપસંસર્ગાશામ્યન્તે વિધિપૂર્વકૈઃ ।
પ્રહરે પ્રહરે જ્ઞેયાસ્વસ્વલ્પદુઃખપ્રદાયિનઃ ॥
દ્વિતીયમધિકં વિદ્ધિ તસ્ય વ્યાધિ તૃતીયકે ।
ચતુર્થે પુત્રદારાણાં વિનાશં ભવતે ગુહં ॥
પ્. ૩૯બ્)
પઞ્ચમે તુ મહાપીડા પ્રાણસ્યાન્તકરી ભવેત્ ।
ષષ્ઠે સમાષ્ટમે ચૈવ પ્રહરે શક્રમર્દનમ્ ॥
જીવિતં કેવલં તિષ્ઠે દન્યેષાં તુ વિપર્યયઃ ।
ઉચ્ચાટયતિ પશ્ચાપ્તા વારુણાયાં દિશિ સ્થિતા ॥
બન્ધનં વિવિધં ચૈવ કર્ણનાસા નિકૃન્તનમ્ ।
શત્રૂણાં વશમાયાતિ દશાહા પ્રવહેન તુ ॥
એતૈસ્તુ ન ભવેન્મૃત્યુરા પદાશ્ચ સુદુસ્તરામ્ ।
યથાશક્ત્યાથ વાદાનં પાત્રકાલયપેક્ષયા ॥
શાન્તિહોમં જપાદીંશ્ચ સસિવિન્દઃ સુખી ભવેત્ ।
એવં તે કથિતં ભદ્ર નાડીનાન્તુ પરસ્પરમ્ ॥
નાડી ચક્ર વિધોનેન? કાલચક્રે મયોદિતમ્ ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને કાલચક્રપટલં ત્રયોદશશતિકમષ્ટમમ્ ॥
કાલચક્રં પ્રવક્ષ્યામિ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંસ્થિતમ્ ।
મણિબન્ધં ભવેદ્ યત્ર પ્રકોષ્ઠ સ્થાનસંસ્થિતમ્ ॥
ન ચલતે યદા દેવો મૃત્યુર્વાસૈર્વિનિર્દિશેત્ ।
એકાદશૈર્ન સંદેહો બાહુમધ્યે દ્વિપઞ્ચકે ॥
માસૈશ્ચૈવવરેશાન કક્ષમધ્યેન ત્રૈસ્મૃતઃ ।
અષ્ટભિર્ગુલ્ફ દેશે તુ સપ્તભિ *? રુ મધ્યતઃ ॥
જાનુની ચ મહાસેન ષડ્ભિર્માસૈસ્તુ જાયતે ।
પઞ્ચભિઃ પાયુરાનન્દ મધ્યેન ચલતે યદા ॥
ભવતે તુ તદા મૃત્યુઃ સ્પષ્ટન્તુ કથિતં તવ ।
ચતુર્થે શઙ્ખદેશે તુ ન સ્પન્દતિ ગુહેશ્વર ॥
શ્રોત્રમૂલે ત્રિભિર્માસૈર્માનં વૈ વિનિવેદયેત્ ।
ગ્રીવાયાં તુ દ્વિભિર્માસૈસ્તવ દેશે તુ માસતઃ ॥
અર્ધમાસં હૃદિસ્થાને પઞ્ચાહં હૃદયાદધઃ ।
અહોરાત્રં ભવેન્મૃત્યુઃ કણ્ઠે તુ ન ચલે યદા ॥
પ્રહરં જીવતે વત્સ ઉદરે હ્યચલનેન તુ ।
પ્. ૪૦અ)
નેત્રો પરિગતા યા તુ નાડીબિન્દુ સુભાગતા ॥
સ જીવસર્વમાખ્યાતસ્તસ્થાન? ત્યજતે પ્રભુઃ ।
પ્રહરાર્દ્ધાર્દ્ધમાનન્તુ જીવઃ સર્વગતો ભવેત્ ॥
સ ભિત્વા તત્ત્વસંઘાતં ચેન્દ્રિયગ્રામગોચરમ્ ।
વાયુનાડી નિબદ્ધન્તુ ત્યક્ત્વાયાતિ પરંશિવમ્ ॥
મૂર્દ્ધયેન તુ માર્ગેણ અન્તસ્થ પરમેશ્વરઃ ।
વ્રજતે તુ સ્વકં સ્થાનં પુનરાગમવર્જિતમ્ ॥
અજ્ઞાનિનાં વરેશાન ઉદરાન્તમધો વ્રજેત્ ।
પાપિષ્ઠા યે સમાખ્યાતાઃ કર્મદોષસમન્વિતાઃ ॥
તેષામિયં ગતિઃ પ્રોક્તા અપાનેન ન સંશયઃ ।
યષ્ટં મહામસ્વૈર્યૈસ્તુ શ્રુતિસ્માર્તોદિતૈઃ ક્રમાત્ ॥
તેષાઞ્ચક્ર ગતિઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મજ્ઞાનં તુ વામતઃ ।
ક * ન તુ મહાભાગ સાંખ્યજ્ઞાનન્તુ દક્ષિણે ॥
ઉત્તરાયણમિત્યુક્તં ગતિર્જ્ઞેયા નિવર્તિકા ।
વિષુવેન તુ માર્ગેણ ગચ્છન્તે શિવવેદિનઃ ॥
યેન ભૂયો ન ભૂયસ્તુ જન્મ લાભો ન વિદ્યતે ।
એષતે સર્વમાખ્યાતઃ કાલચક્રવિધિસ્તવ ॥
પુત્રસ્નેહાન્મહાભાગ કથિતં જીવસઞ્ચરમ્ ।
ત્વયાપિ સહસાનેદં કથનીયં કદાચન ॥
રક્ષણીયં પ્રયત્નેન ન?સ્કરાણાં ધનં તથા ॥
ઇતિ કાલજ્ઞાને ત્રયોદશશતિકે મર્માધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
કાલચક્ર પ્રયોગેન જીવસઞ્ચારગોચરમ્ ।
કથિતં વહ્નિજન્મેશ લોકાનાં હિતકારણાત્ ॥
કાર્તિકેય ઉવાચ ॥
યદેતત્પરમેશાન કથિતં જીવસઞ્ચરમ્ ।
નાડિભિર્દશભિઃ સૂક્ષ્મૈર્વાયુભિશ્ચ સમાયુતમ્ ॥
ન મે જ્ઞાતં મહાદેવ જીવતત્વં સનાતનમ્ ।
પ્. ૪૦બ્)
યદેતદ્ધન તે દેહે સ્પન્દતે ચ સમન્તતઃ ॥
નાડિભિર્મર્મદેશેષુ સ વાયુઃ પરિપઠ્યતે ।
જીવંસ્ત કુત્ર દેવેશ એતન્મે બ્રૂહિ તત્વતઃ ॥
સ્વરવર્ણ વિહીનન્તુ રૂપગોચરવર્જિતમ્ ।
નિધિન્દ્રિયં? યદાતીતં બુદ્ધ્યહઙ્કાવર્જિતમ્ ॥
તત્ત્વાન્તરવિનિર્મુક્તં સ જીવો જ્ઞાયતે કથમ્ ।
નરસેન ન શબ્દેન ન રૂપેણ નાનિલેન ચ ॥
ન ગન્ધેન સ દેવેશો ગૃહ્યતે પ્રભુરવ્યયઃ ।
એવં તે કથિતં પૂર્વં જીવતત્ત્વં હ્યુમાપતે ॥
કથયસ્વ મહેશાન યેન જાનન્તિ નિશ્ચયાત્ ।
દશસંચારયોગેન ઊનરાદિષુ ક્રમાત્ ॥
યથાસઞ્ચરતે દેહી નાડિચક્રે હૃદિસ્થિતે ।
અપૃષ્ટાન્યપિ માનીહ પ્રજ્ઞા હીનસ્ય મે પ્રભો ॥
તેપિ કથ્યાસ્ત્વયા નાથ અનુકમ્પાર્થકારણાત્ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ ॥
સાધુ સાધુ મહાસેન પૃષ્ટં તે ચ મહાદ્ભુતમ્ ।
ચિત્રમેતન્મહા * હ્મંત્વા ભુક્ત્વાકોન્યઃ પૃચ્છતિ ॥
યદેતત્ કથિતં પૂર્વં જીવાખ્યં નાડીગોચરે ।
પ્રક્રિયાયાં વિનિર્દિષ્ટં તદેવ પરમેશ્વરમ્ ॥
તસ્યાહંતે પ્રવક્ષ્યામિ નિર્ણયં તત્વ વેદિનામ્ ।
યત્તચ્ચતુષ્કલં પ્રોક્તં વ્યાપકં તત્વમુત્તમમ્ ॥
તસ્મિન્ મધ્યે સ તિષ્ઠેત જીવ પરમકારણમ્ ।
અનિર્દેશ્યમનાખ્યઞ્ચ વાયુસ્થો વહતે યથા ॥
એકાદશમાકથિતો દશાનાન્તુ પરોહિ સઃ ।
યસ્મિન્સ્થાને સ્થિતસ્તે તુ ઉદયેન તુ સર્વદા ॥
વાયુવાહનમાર્ગસ્થં નિર્દ્ધૂતં પરમં શિવમ્ ।
સ જલ્યં તં સદા દેહે તત્તત્વં કથયામિતે ॥
ભ્રામ્યતિ પઙ્કજ મધ્યે કલાવ્રત? વિનિયોગાત્ ।
પ્. ૪૧અ)
ગોલકહેલાહત ઇવ ઉત્પતનિપતન સદા કુરુતે ॥
એતત્તત્ત્વ શરીરં તુ ચતુષ્કં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
તસ્ય મધ્યે ગતં દેવં કથૈષ્યામિ તે નઘ ॥
સ્પષ્ટેન તુ વિચિત્રેણ પ્રયોગેણ શુભેન તુ ।
કથયિષ્યામિતે તત્વં યથા વિન્દસિ તત્વતઃ ॥
પ્રોત્સારયિત્વા સર્વાણિ તત્રસ્થા યે મહાસદાઃ ।
કથયામાસ તત્સર્વં વૃત્તાન્તં જીવિતસ્ય તુ ॥
યદેવચ્છ્વસ *? પુત્રકલાશાન્તા તુ તા સ્મૃતા ।
વાયવ્યા સા પુરાખ્યાતા તત્રસ્થઃ પ્રવહેત્તુ સઃ ॥
શક્તિના તુ સમાયુક્તો વહ્નિના તુ તથૈવ તુ ।
માહેન્દ્રી શક્તિરુદ્દિષ્ટા પૂર્વનિગદિતા તુષ્ઠા? ॥
તયા તુ ધાર્યતે સોથ જીવઃ સર્વગતઃ પ્રભુઃ ।
સા ચાગ્નિનાવૃતા દેવી પરિવાર્યસમં તતઃ ॥
અગ્નિમણ્ડલમિત્યુક્તઃ શક્તિશ્ચૈવ સ્વેસ્થિતા ।
મણ્ડલે તુ મહાસેન તેષાં સોમસ્તુ વાહ્યતે ॥
નિવૃત્તિઃ સા વિજાનીયાદ્વા હૃદા?ક્ષરસમ્ભવા ।
એવં ચતુષ્કલાવસ્થં તત્વરાજન્સુરાધિપ ॥
પુરંશરીરમિત્યાહુશ્ચતુષ્કં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
તસ્ય મધ્ય ગતો દેવો જાતિ સર્વેશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥
વ્યાવૃત્તેન તુ વક્ત્રેણ યો દેવસ્તત્ર સઞ્ચરેત્ ।
સા શાન્તા તુ વિજાનીયાદાગ્નેયાધારણાદ્વિદુઃ ॥
રેચકસ્તુ સમાખ્યાતઃ પ્રાણાયામસ્તૃતીયકઃ ।
તસ્મિન્નેવશ્ચ નિર્યા તુ સ્પૃશતે તુ યદક્ષરમ્ ॥

તદા સા વારુણી જ્ઞેયા પૂરકેણસમન્વિતા ।
વારુણી તુ ન સન્દેહ કથિતં તવ પૃચ્છતઃ ॥
મધ્યસ્થસ્તિષ્ઠતે દેહે કુમ્ભકેન નિરોધિતં ।
સાઙ્ગર્દ્ધં વહતે દેવી ણન્તા તત્ત્વસમન્વિતા ॥
મૂર્ધ્નાન્તેન ચરેશાનમન્યત્પ્રવહવર્જિતાં ।
પ્. ૪૧બ્)
સા તત્વં પ્રવહેદ્વત્સ? સ પૂર્વાં યદુદાહૃતમ્ ॥
ઘોષઃ સ તુ સમાખ્યાતઃ શ્રૂયતે યો હૃદિસ્થિતઃ ।
સા તત્વં વ્યાહરેદ્દેવીમાહૃદિ? સા વિજાનતઃ ॥
સપ્તધાતુકમેતન્તુ કથિતં તત્વવિગ્રહમ્ ।
ચત્વારો ધારણાશ્ચૈવ કલાયાસ્તુ ઉદાહૃતા ॥
પ્રાણાયામ ત્રયં ચાન્યં પૂરકાદિ પ્રકીર્તિતમ્ ।
સપ્તધાતુકમેતદ્ધિ ન જ્ઞાતમકૃતાત્મભિઃ ॥
પિધાપિ તેન વક્ત્રેણ સ દૈવસરતેત્યસૌ ।
નાસિકામૂલરન્ધ્રેષુ યાવદ્વૈ દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ॥
તદેવ સંસ્પૃશેચ્છ્રોત્રે ધ્વનિર્વૈ પારમેશ્વરી ।
ગોરમ્ભં સદૃશો દેવી શ્રૂયતે શક્તિસંવૃતે ॥
વક્ત્રેણ તુ મહાભાગ સા તત્ત્વં વહતે ગુહ ।
દશભિસ્તુ પ્રયોગૈસ્તુ ઊનરાત્રાદિ સઞ્ચરે ॥
ઊનરાત્રં ભવેચ્છિક્કા અધિમાસો વિજૃમ્ભિકા ।
ઋખસ્તુ? ભવતે કાશો નિશ્વાસોધન ઉચ્યતે ॥
ઉત્તરં દક્ષિણં જ્ઞેયં વામં દક્ષિણસંજ્ઞિતમ્ ।
મધ્યે તુ વિષુવં પ્રોક્તં પુટદ્વયવિનિસૃતમ્ ॥
સંક્રાંતિશ્ચ તથા જ્ઞેયા સ્વસ્થાનાત્સ્થાન એવ હિ ।
ઊર્દ્ધપ્રાણૌ અધશ્ચૈવ અપાનો રાત્રિરેવ હિ ॥
શક્તિસઞ્ચારમેતન્તુ દશધા સંવ્યવસ્થિતમ્ ।
સપ્તકેન ન તુ યોગેન પૂર્વમેવ પ્રભાષિતમ્ ॥
અકથ્ય કથિતં પુત્રસ્નેહાનુગ્રહકારણમ્ ।
સંપ્રદાયમિદં પ્રોક્તં ગુરુપારંપરાગતમ્ ॥
નામ?મસ્વચ્ચ? વૈ વત્સ પ્રમાણાદિષુ વર્જિતમ્ ।
દૃષ્ટાનુમાનં હેતૂનાં અગમ્યઃ પરમેશ્વરઃ ॥
પૂર્વમેવ સમાખ્યાતં ગુરુવક્ત્રા તુ લભ્યતે ।
સંપ્રદાયં સમાખ્યાતં ગુરુવક્ત્રે નિવેશિતમ્ ॥
પ્. ૪૨અ)
ગુરુવક્ત્રં સમાખ્યાતં યથા વૈ પાર્વતી સુત ।
વક્ત્રં તુ પ્રથમં પ્રોક્તં શ્વેત બન્ધદ્વિભિર્યુતમ્ ॥
મૂર્દ્ધાન્તે તુ ચતુર્થં સ્યાદેતે વક્ત્રા અજસ્ય તુ ।
અજસ્તુ સ ગુરુઃ પ્રોક્તો વક્ત્ર મધ્યે તુ સઞ્ચરેત્ ॥
ગુરુવક્ત્રં સમાખ્યાતં સંપ્રદાયવિભેદિતમ્ ।
તાત્વાર્દ્ધાર્દ્ધ પ્રમાણેન સઞ્ચરેત સદા પ્રભુઃ ॥
એભિર્વક્ત્રૈર્મહાસેન શક્ત્યાધારવ્યવસ્થિતા ।
ન તસ્ય ગ્રહણં શક્યં કર્તું કેનાપિ સુવ્રત ॥
ઉપદેશેન સૌગમ્ય સ્વભાવેન ચ ધીમતઃ ।
અન્યથા ન તુ ગૃહ્યેત સૂક્ષ્મદેહઃ સદાશિવઃ ॥
દૃષ્ટાતં સંપ્રવક્ષ્યામિ તત્વગ્રહણકારણમ્ ।
સમાધિર્યેન જાયેત નિઃ * * * કરી ગુહ ॥
યથાતૌ પૂર્વમુક્તૌ તુ બૃહત્કન્યૌ યુવાનકૌ ।
અજાતં પૌરુષં ભોગં સુખાસુખકરં સુત ॥
અન્યોન્યં ભજતાં ભિસ્તુ એકાયુક્તા સુખેન તુ ।
સા મૃચ્છેત્તાં દ્વિતીયા તુ કન્યાનાં કલ્પકાં તદા ॥
કીદૃશન્તે તુ સુભગે સુખં ચાનઙ્ગસમ્ભવમ્ ।
યથા જાનામ્યહં ભદ્રે તથા વચસુ મધ્યમે ॥
એવં પૃષ્ટા તુ સા કન્યા કથયે તત્સુખોત્તમમ્ ।
ઈદૃશન્તાદૃશઞ્ચૈવ સુખં તે સખિ સત્તમૈઃ ॥
એવમુક્તેતિરુષિતા કન્યાયા તુ સુખાર્થિની ।
ક્ષુદ્રત્વાત્ તેન આખ્યાતં દૌર્જન્યાદ્વાથ ગોપિતમ્ ॥
પિશુનત્વાદથ દુષ્ટત્વાદસઙ્ગત્વા ભવા શુભે ।
એવં સા તાડિતા કન્યા દ્વિતીયા યા ષડાનન ॥
માત્વં પ્રકોપ માયા હિ કથિતં ન તુ શક્યતે ।
સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં નેદૃશં તત્સુખોત્તમમ્ ॥
(દ્વિતીયા તુ ઋ ભાવસ્થા તત્સુખન્તુ ન વિન્દતિ । બોત્તોમ્ ઓf પગે)
પ્. ૪૨બ્)
તથાપિ ન વિજાનાતિ અવ્યક્તત્વાત્તુ સા કલા ।
અચિરેણૈવ કાલેન તયા પ્રાપ્તન્તુ તત્સુખમ્ ॥
સ્વયં વેદ્ય તયા જ્ઞાતંમુપદેષ્ટું ન શક્યતે ।
સા તુષ્ટા કન્યકા તસ્ય વ્યર્થ તુ રુષિતં મયા ॥
સ્વસંવેદ્યમિદં સૌખ્યં કશક્યં કથિતું સખે ।
એવં જીવવિચારસ્તુ સ્વનિગૂ *? સ્થિતં ગુહ ॥
કથિતું નૈવ શક્યેત પ્રત્યક્ષેણ પ્રમાણતઃ ।
સંપ્રદાયેન સૌ દેવો જ્ઞાતવ્યઃ પ્રભુમણ્ડિતૈઃ ॥
તાલાર્દ્ધસ્થશ્ચ ખસ્થ ખશક્તિસ્થશ્ચ મહેશ્વર ।
સંપ્રદાય ત્રયે નાથ ગૃહ્યતેસૌ હૃદિસ્થિતઃ ॥
અષ્ટધાતુ ક્રમેણૈવ સકસ્યાદિ પ્રયોગતઃ ।
વહતે પરમેશાન અષ્ટાષ્ટકસમન્વિતઃ ॥
ચતુઃ ષષ્ઠિરિતિ પ્રોક્તા ગતયસ્તે શિવાત્મિકાઃ ।
ન વિજ્ઞાતા કુતર્કૈસ્તુ હેતુજાલસમુદ્ભવૈઃ ॥
નિમેષં તાલિકા પ્રોક્તા ઉન્મેષેણ તુ સંયુતા ।
તસ્યાશ્ચતુર્થં યદ્ભાગં તુટિઃ સા તુ નિગદ્યતે ॥
સઞ્ચારસ્ય પ્રમાણન્તુ શિવ તસ્ય તુ ભાષિતમ્ ।
ખસ્થં પૂર્વં સમાખ્યાતં સુખં યદ્વ્યાવતં ગુહ ॥
તસ્યાન્તે વહતે શક્તિઃ સપ્તધાતુ સમન્વિતા ।
તસ્યાપ્યન્ત સ્થિતં સોથ જીવો દુર્લક્ષલક્ષિતે? ॥
લક્ષણૈકા સાવાત્મા તાલિકામુખ શક્તિના ।
એતત્પ્રમાણં કથિતં જીવતત્ત્વં ચ વર્ણિતમ્ ॥
ત્વ * * * * *? નન્દસ્પષ્ટન્તે કથિતં સુત ।
આજ્ઞાસિદ્ધિકરં હ્યેતન્યદ્વાક્યમસુરાન્ત કૃત્ ॥
ન ચાન્યૈર્હેતુજાલૈસ્તુ શક્યતે વિનિવર્તિતુમ્ ।
યત્તત્પ્રમાણરહિતં વાક્યદ્વય વિવર્જિતમ્ ॥
પ્. ૪૩અ)
સિદ્ધાસિદ્ધિકરં ચૈવ પશુવાક્યં દ્વિધા સ્થિતમ્ ।
દશધા તુ સમાખ્યાતં શિવવાક્યં સલક્ષણૈઃ ॥
સિદ્ધિવઞ્ચ સુગમ્ભીરં સુદૃઢં સુસ્થિર શિવમ્ ।
વિરજં વિમલં શાન્તં આજ્ઞાસિદ્ધિશ્ચ સુવ્રત ॥
વિધિવાદમિતિ પ્રોક્તં નાર્થવાદ શિવાત્મકઃ ।
રાગાજ્ઞાનાદિભિર્દોષૈર્ગ્રસ્તત્વાદનૃતં વદેત્ ॥
તે ચેશ્વરેન વિદ્યન્તે બ્રૂયાત્ સ કથમન્યથા ।
અજાતા શેષદોષેણ સર્વજ્ઞેન શિવેન તુ ॥
પ્રણીતમમલં વાક્યં તત્પ્રમાણં ન સંશયઃ ।
પશુ વાક્યાનિ ક્લિષ્ટાનિ અસ્થિરાણિ લઘૂનિ ચ ॥
સંકીર્ણાનિ અશુદ્ધાનિમિધ્યા? યુક્તિ સ્થિતાનિ તુ ।
હેતુજાલા ચ મુખ્યાનિ અનુમાનાઙ્ગુલાનિ ચ ॥
ન તેષાં વિદ્યતે કિઞ્ચિત્ સત્યં વૈ કૃત્તિકા સુત ।
પરમો હકરાસ્તે તુ વઞ્ચકાઃ કલિકારકાઃ ॥
તત્ત્વસ્ય રક્ષણાર્થન્તુ મહાવિઘ્નાસ્તુ કલ્પિતાઃ ।
પ્રત્યક્ષં યત્પ્રવર્તેત તચ્ચાગમમિહોચ્યતે ॥
પ્રત્યક્ષેણ વિનાભદ્ર મિથ્યાજ્ઞાના ભવન્તિ તુ ।
મન્ત્રસ્ય જાતયોનેકા વીજાનેકાસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ॥
પ્રત્યક્ષં તેષુ વિજ્ઞાનં પરોક્ષં ન ચ ષણ્મુખમ્ ।
પ્રત્યક્ષેણ પરોક્ષન્તુ સિદ્ધ્યતે યત્પદં ગુહ ॥
તત્પદં હ્યવિકલ્પન્તુ ભવતે સાધકસ્ય તુ ।
યથા જાત્યન્ધકસ્યાથં શ્વેત રક્તન્તુ દુર્ઘટમ્ ॥
ન શક્યં વ્યક્તિતઃ કર્તું ગુણાઃ શ્વેતાદિ રક્તકઃ ।
તથા પ્રત્યક્ષ હીનાનાં પશૂનાં સ્વર્ગગોચરમ્ ॥
તુલાયાઃ શોધનં ચૈવ અનગ્નેર્જ્વલનં તથા ।
પ્. ૪૩બ્)
બીજનિર્બીજકં ચૈવ દગ્ધાનાં ચ પ્રરોહણમ્ ॥
સ્વસ્થામાવેશકરણં સાધ્યાનાં સ્તંભનં તથા ।
વિદ્વેષોચ્ચાટનં ચૈવ ગ્રહરાક્ષસ નાશનમ્ ॥
વિષ વિક્ષેપ સંહારં નાગાકર્ષણામેવ ચ ।
પર્વતોદ્ધરણં ચૈવ દિવ્યકન્યા નિવેષણમ્ ॥
ગુટિકાકારાગમનં મહીવિસ્ફોટનં તથા ।
અદૃશ્યતા ચ કાયસ્ય દિવ્યવાચા પ્રવર્તનમ્ ॥
અનાગતાર્થ વિજ્ઞાનં અણિમાદિ પ્રવર્તનમ્ ।
એવમાદ્યાનિ ચાન્યા વહૂનિ વિવિધાનિ ચ ॥
શિવશાસ્ત્રે નિવિષ્ટાનિ પ્રમાણાનિ સહસ્રશઃ ।
પ્રત્યક્ષાણિ ન સન્દેહે ય * * *? શિવસ્ય તુ ॥
સર્વે અવિ? તથાસ્તાતવિતથાઃ પશુ ભાષિતાઃ ।
તસ્માચ્છાસ્ત્ર પરજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં યુક્તિદં ગુહ ॥
અનેનૈવ તુ દેહેન સિદ્ધિ પ્રાપ્તા નરેશ્વરાઃ ।
ન ચાન્યૈઃ પશુ તન્ત્રૈસ્તુ સિધ્યતે તુ નરાધમાઃ ॥
તસ્માચ્છુદ્ધા તુ મહતી કર્તવ્યા શિવસેદિતે ।
શાસ્ત્રે શાસ્ત્રાર્થ વેતારો? યેન યાસ્યન્તિ તત્પદમ્ ॥
પશૂનાન્તુ કુતો મુક્તિર્માયોપહત ચેતસામ્ ।
શિવશાસ્ત્ર પરિરવા? કૃતારક્ષા મહાગુહ ॥
દુર્ગમા? *? સ્તરા ચૈવ દુર્ભેદ્યા દુરતિ ક્રમા ।
અન્યાય ગ્રાહકલુષા સત્યમેવાલ સઙ્કુલા ॥
વિષયોર્મિ ભિરાક્રાન્તા તિમિરા * * *? યિની? ।
અહઙ્કારમગાધન્તુ બુદ્ધિર્જલ વિસર્પિણી ॥
ત્રિગુણાવર્ત કલિકા ભૂતેન્દ્રિય સુટઙ્કિતા ।
તડિદ્ભિશ્ચ વિશાલાભિરવ્યક્તં કૃત મેખલા ॥
પ્. ૪૪અ)
એવં વૈ પરિખા વત્સ શિવ તત્વસ્ય સંસ્થિતા ।
યેન તત્વં ન જાનન્તિ સર્વસિદ્ધિ પ્રદાયકમ્ ॥

તયાગ્રસ્તા ધ્રુવં તે તુ મનુજા ધર્મ તત્પરાઃ ।
એતસ્માદ્દુર્ભિદં તત્વં પ્રસાદં જન્મતારકમ્ ॥
કથિતં નિષ્કલાવસ્થં હંસસ્થં પરમેશ્વરમ્ ।
ક્રિયાકારણ નિર્મુક્તં દૃષ્ટાદૃષ્ટવિવર્જિતમ્ ॥
અગમ્યમ પ્રતર્ક્યઞ્ચ દેહસ્થં દેહવર્જિતમ્ ।
યથામણિસ્થો તેજસ્તુ કાષ્ઠસ્થો વાહુતારાનઃ ॥
ક્ષીરસ્થસ્ય યથાસર્પિસ્તથા શક્તિસ્થમીશ્વરઃ ।
યથાપૃથિવ્યાં ગન્ધસ્તુ આપેવારસસંસ્થિતઃ ॥
અનિલે સ્પર્શનં સ્કન્દ તથા શક્તિ ગતઃ શિવઃ ।
આકાશે પક્ષિણો ગચ્છન્પદં નૈવોપલભ્યતે ॥
તથા કાયસ્થિતો દેવો ન જ્ઞાયતિ સુરેશ્વર ।
પ્રયોગેણ તુ સૂક્ષ્મેણ જ્ઞાયતે સાધકેશ્વરૈઃ ॥
પ્રયોગં સંપ્રવક્ષ્યામિ યેન વિજ્ઞાયસે શિવમ્ ।
અષ્ટત્રિંશત્કલોપેતં ચતુર્ભેદં પઞ્ચભૂતજમ્ ॥
પઞ્ચબ્રહ્મસમાયુક્તં વિજ્ઞાયપરમેશ્વરમ્ ।
નિવૃત્તિ પૃથિવી જ્ઞેયા પ્રતિષ્ઠા આપ ઉચ્યતે ॥
વિદ્યાગ્નેયી વિનિર્દિષ્ટા વાયુઃ શાન્તિશ્ચ કીર્તિતાઃ ।
શાન્ત્યતીતં પરં વ્યોમં નાદં વૈ યદુદાહૃતમ્ ॥
પઞ્ચભૂતાઃ સમાખ્યાતા બ્રહ્મ શૃણુ અતઃ પરમ્ ।
નિવૃત્તિઃ સદ્યમિત્યુક્તં પ્રતિષ્ઠા વામ ઉચ્યતે ॥
વિદ્યાસ્ત્વઘોરજા જ્ઞેયા શાન્તિર્જ્ઞેયા તુ પૌરુષી ।
આકાશે નાદભિત્યુક્તં પઞ્ચબ્રહ્માઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
સદ્યમષ્ટકલં જ્ઞેયં ત્રિદશં ગુહ્યકં વિદુઃ ।
અઘોરં પુનરષ્ટાભિઃ પુરુષઞ્ચ ચતુષ્કલમ્ ॥
પ્. ૪૪બ્)
ઈશાનં પઞ્ચભિશ્ચૈવ અષ્ટ ત્રિંશત્કલાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઋગ્વેદસ્તુ નિવૃત્યાહુઃ પ્રતિષ્ઠા યજુષા સ્મૃતાઃ ॥
સામવેદં સ્મૃતા વિદ્યા બિન્દુશ્ચાથર્વ ઉચ્યતે ।
યત્તચ્છાન્તં પરં દેવં પઞ્ચમં પરિપઠ્યતે ॥
વ્યાપકં યોનિમિત્યાહુરાકાશઞ્ચ નિગદ્યતે ।
તનુ નાદં વિજાનીયાદ્યસ્માત્સર્વં વિનિસૃતમ્ ॥
પઞ્ચભેદાઃ સમાખ્યાતા યુગાસ્તુ શૃણુ સામ્પ્રતમ્ ।
કલિસ્તુ પ્રથમો જ્ઞેયો દ્વિતીયો દ્વાપરઃ સ્મૃતઃ ॥
તૃતીયં ત્રેતમુદ્દિષ્ટઞ્ચતુર્થં કૃત ઉચ્યતે ।
મહાયુગં સમાખ્યાતં પઞ્ચમં નાદસંસ્થિતમ્ ॥
અગમ્યં તત્સમાખ્યાતં યુગં કાલ વ્યવસ્થિતમ્ ।
અચલં શાશ્વતં દિવ્યં પ્રમાણાગમવર્જિતમ્ ॥
નિવૃત્યાદિ સમારભ્ય કલ્પયેદનુ પૂર્વશઃ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથા રુદ્ર કૈલાશાન્તા ચ ષણ્મુખ ॥
નાદં વૈ પઞ્ચમં વિદ્ધિ અધિદેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
બ્રહ્માનિવૃત્તિરુદ્દિષ્ટા વિષ્ણુર્જ્ઞેયો દ્વિકુબ્જકઃ ॥
રુદ્રોમકારમારુઢો વિદ્યાયા તામસી સ્મૃતા ॥
રજસ્તુ ભવતે શાન્તા કુટિલા સત્વ ઉચ્યતે ।
નિર્ગુણસ્તુ સમાખ્યાતઃ પુરુષોયઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
સદાશિવ પરં યત્તત્પઞ્ચમં પરિકીર્તિતમ્ ।
નાદદેહં મહાભાગ તચ્છાન્તઃ શાશ્વતો ધ્રુવઃ ॥
કાલાગ્નિ નરકાશ્ચૈવ સપ્તપાતાલકા સ્મૃતાઃ ।
ભૂર્લોકશ્ચ ભુવશ્ચૈવ સ્વર્લોકશ્ચ મહસ્તથા ॥
જનસ્તપસ્તથા સત્યં સપ્તલોકાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તેષામુપરિ રુદ્રાસ્તુ શતધા સંવ્યવસ્થિતાઃ ॥
દશધા દશધા ચૈવ દિગ્વિદિક્ષુ તથોપરિ ।
અધસ્તાત્તુ સમાખ્યાતાઃ શત રુદ્રાસ્તુ ધીમતઃ ॥
એતદ્બ્રહ્માણ્ડમિત્યુક્તં પાર્થિવાવરણે સ્થિતમ્ ।
પ્. ૪૫અ)
નિવૃત્તિ પ્રભવં સર્વમશુદ્ધાધ્વાન ઉચ્યતે ॥
પઞ્ચાષ્ટકં તથા ચાન્યં તેષામુપરિ સંસ્થિતમ્ ।
આપતત્વાદિતઃ કૃત્વાઽહઙ્કારાવરણં તતઃ ॥
તસ્યોર્દ્ધ દેવયોન્યષ્ટ્યં બુધ્યાવરણસંસ્થિતમ્ ।
યોગાષ્ટક પરં તસ્ય ગુણાષરણ ભૂષિતમ્ ॥
ક્રોધેશાશ્ચ તથા દેવાસ્તેપિ અષ્ટવિધા સ્મૃતાઃ ।
અવ્યક્તા વરણાસ્તે તુ સ્થિતા વૈ સિદ્ધિદાયકાઃ ॥
ગુરુપઙ્ક્તિ સ્વય ધાન્યં ધાતારસ્તુ મનાદયઃ ।
ભસ્મિણસ્ય તથા દિવારાગાવરણસંસ્થિતાઃ ॥
પ્રમાણમષ્ટકં યત્તદ્વિદ્યાષ્ટક સમન્વિતમ્ ।
વિદ્યાવરણસંસ્થા તુ કથિતા વક્ત્રજા ગુહ ॥
મૂર્ત્તિરષ્ટ પદં યચ્ચ દ્વે વિદ્યે આશનં તથા ।
કલાવરણસંસ્થં તુ વિદ્યા દેહ સમુદ્ભવમ્ ॥
સકલ પ્રભવં સર્વં ત્રિતત્વં યત્પ્રકીર્તિતમ્ ।
યત્તદન્યતમં વત્સ પરતઃ સંપ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
અકથ્યં તત્સમાખ્યાતં પદં શાન્તં સનાતનમ્ ।
શાન્યા તુ પરમં તન્તુ નાદં પરમદુર્લભમ્ ॥
નિર્વાણં તત્સમાખ્યાતં તં શિવં પરમં પદમ્ ।
તસ્યાપિ પરતરં યત્તુ ગુરુવક્ત્રે નિવેશિતમ્ ॥
અન્યથા નૈવ જાનન્તે ગુરુવક્ત્ર વિવર્જિતાઃ ।
એતત્પ્રસાદમિત્યુક્તં સકલં નિષ્કલં ગુહ ॥
કથિતં નાત્ર સન્દેહે વિકલ્પમતિં કુરુ ।
યેન ત્વં જ્ઞાયસે મોક્ષં નિઃસંશય કરં ગુહ ॥
શિવશાસ્ત્રે સમાખ્યાતં શિવ તત્વં ગુહેશ્વર ।
અન્ય તન્ત્રે ન વિજ્ઞાતં પશુવક્ત્રસ્તુ સર્વદા ॥
યદાકાશે તુ પક્ષિભ્ય આલયં ક્રિયતે ગુહ ।
તદા શિવમયં તત્વં પશુજ્ઞાનૈસ્તુ વિદ્યતે ॥
પ્. ૪૬અ)
યદા મેઘૈર્વિના ભદ્ર વૃષ્ટિઞ્ચૈવ પ્રવર્તતે ।
પશુજ્ઞાનાત્તદા વત્સ શિવ તત્વસ્તુ લભ્યતે ॥
શિક્તાયાન્તુ યદા તૈલં લભતે પાર્વતી સુત ।
પશુજ્ઞાનેષુ વત્સે શતદા વિજ્ઞાયતે શિવમ્ ॥
પુરુષેણ વિના નારિ યદા જનયતે સુતમ્ ।
તદા શિવં પશુજ્ઞાનૈઃ પ્રાપ્યતે કૃત્તિકા સુત ॥
સર્પિષા તુ યદાક્ષીરં પુનઃ સમ્ભવતે ગુહ ।
તદા પશૂક્તં તન્ત્રેષુ ભવતે જ્ઞાન દેહિતામ્ ॥
મૃત્પિણ્ડા તુ યદા લોકાઃ પટં કુર્વન્તિ સંહિતમ્ ।
તન્તુભ્યો વા ઘટં વત્સ્વ તદા હેતુ વિદૈઃ શિવમ્ ॥
મુષ્ટિનાહત તે વ્યોમં પિબતે મૃગ તૃષ્ણિકામ્ ।
યઃ શિવે જ્ઞાન રહિતઃ શિવં વૈ જ્ઞાતુમિચ્છતિ ॥
ન શિવેન વિના મુક્તિર્ન શિવેન વિનાગતિઃ ।
ન શિવેન વિના સૌખ્યં દુર્વિજ્ઞેયશ્ચ ય શિવઃ ॥
શિવાત્સર્વમિદં લોકે પ્રાપ્નુવન્તીહ માનવાઃ ।
તસ્માચ્છિવં તુ વિજ્ઞેયં દુઃખસ્યાન્તો ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ કાલોત્તરે ત્રયોદશશતિકે દશમઃ પટલઃ સમાપ્તઃ ॥