Hetubindu · ભાગ 13

ધર્મકીર્તિ: હેતુબિન્દુ
નમો બુદ્ધાય ।
(1.1) પરોક્ષાર્થપ્રતિપત્તેરનુમાનાશ્રયત્વાદેવ તદ્ વ્યુત્પાદનાર્થ સંક્ષેપત ઇદમારભ્યતે- પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુસ્ત્રિધૈવ સઃ । અવિનાભાવનિયમાદ્ હેત્વાભાસાસ્તતો ઽપરે ॥
(1.2) પક્ષો ધર્મી, અવયવે સમુદાયોપચારાત્ । પ્રયોજનાભાવાદનુપચાર ઇતિ ચેત્ । ન । સર્વધર્મિધર્મપ્રતિષેધાર્થત્વાદુપચારસ્ય । એવં હિ ચાક્ષુષત્વાદિ પરિહૃતં ભવતિ । ધર્મવચનેનાપિ પરાશ્રયત્વાદ્ ધર્મસ્ય ધર્મ્યાશ્રયસિદ્ધૌ પ્રત્યાસત્તેઃ સાધ્યધર્મિણ એવ સિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ન । પ્રત્યાસત્તેઃ દૃષ્ટાન્તધર્મિણો ઽપિ । સિદ્ધે તદંશવ્યાપ્ત્યા દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સત્ત્વે પુનર્ધર્મિણો વચનં દૃષ્ટાન્તધર્મિણ એવ યો ધર્મઃ સ હેતુરિતિ નિયમાર્થમાશંક્યેત । દૃષ્ટં સજાતીય એવ સત્ત્વમ્ ઇત્યવધારણેન સાધ્યાભાવે સિદ્ધે ઽપિ વ્યતિરેકે સાધ્યાભાવે અસત્ત્વવચનમ્, તથેહાપિ તદંશવ્યાપ્તિવચનાત્ સિદ્ધે ઽપિ દૃષ્ટાન્તધર્મિણિ સત્ત્વે તત્રૈવ ભાવનિયમાર્થ ધર્મિવચનમાશંક્યેત । તસ્માત્ સામર્થ્યાદ્ અર્થપ્રતીતાવપિ ઉપચારમાત્રાત્ સમાનનિર્દેશાત્ પ્રતિપત્તિગૌરવં ચ પરિહૃતં ભવતિ ।
(1.3) પક્ષસ્ય ધર્મત્વે તદ્વિશેષણાપેક્ષસ્યાન્યત્રાનનુવૃત્તેરસાધારણતેતિ ચેત્ । ન । અયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્ । યથા ચૈત્રો ધનુર્ધર ઇતિ । નાન્યયોગવ્યવચ્છેદેન । યથા પાર્થો ધનુર્ધર ઇતિ । તદંશસ્તધર્મઃ ।
(1.4) તસ્ય વ્યાપ્તિર્હિ વ્યાપકસ્ય તત્ર ભાવ એવ । વ્યાપ્યસ્ય વા તત્રૈવ ભાવઃ । એતેન અન્વયો વ્યતિરેકો વા પક્ષધર્મશ્ચ યથાસ્વં પ્રમાણેન નિશ્ચિત ઉક્તઃ । સર્વત્ર હેતૌ સાધ્યવૈધર્મ્યે વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેર્વ્યાપકાનિવૃત્તૌ નિવૃત્ત્યભાવાદ્વા । અન્વયવ્યતિરેકાનિશ્ચયાભ્યાં હિ તદ્ધર્મવ્યાપ્તિનિશ્ચયઃ ।
(1.5) તત્ર પક્ષધર્મસ્ય સાધ્યધર્મિણિ પ્રત્યક્ષતો ઽનુમાનતો વા પ્રસિદ્ધિઃ । તથા પ્રદેશે ધૂમસ્ય, શબ્દે વા કૃતકત્વસ્ય ।
સધૂમં હિ પ્રદેશમર્થાન્તરવિવિક્તરૂપમસાધારણાત્મના દૃષ્ટવતઃ સ્માર્તં યથાદૃષ્ટભેદ વિષયં લિઙ્ગજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
તત્ર યદાદ્યમસાધારણવિષયં દર્શનં તદેવ પ્રમાણમ્ ।
(1.6) તસ્મિંસ્તથાભૂતે દર્શનેન દૃષ્ટેસતિ સ યેન યેનાસાધારણસ્તદસાધારણતાં તતો ભેદમભિલપન્તી અતદ્વયાવૃતિવિષયા સ્મૃતિરુત્પત્રા પ્રત્યક્ષબલેન ન પ્રમાણમ્ । યથાદૃષ્ટાકારગ્રહણાત્, પ્રાગસાધારણં દૃષ્ટ્વા અસાધારણ ઇત્યભિલપતઃ અપૂર્વાર્થાધિગમાભાવાત્, અર્થક્રિયાસાધનસ્ય આલોચનાજ્ઞાનેન દર્શનાચ્ચ । અદૃષ્ટસ્ય પુનસ્તત્સાધનસ્ય વિકલ્પેનાપ્રતિપત્તેરનુમાનવત્ ।
અર્થક્રિયાર્થી હિ સર્વઃ પ્રેક્ષાવાન્ પ્રમાણમપ્રમાણં વાન્વેષતે । ન ચ સામાન્યં સ્વલક્ષણપ્રતિપત્તેરૂર્ધ્વં તત્સામર્થ્યોત્પત્રવિકલ્પવિજ્ઞાનગ્રાહ્યં કાઞ્ચિદર્થક્રિયામુપકલ્પયતિ । યથા નીલં દૃષ્ટ્વા નીલમિતિ જ્ઞાને । તદેવ હિ નીલસ્વલક્ષણં તથાવિધસાધ્યાર્થક્રિયાકારિ । તચ્ચ તેનાત્મના દૃષ્ટમેવ આલોચનાપ્રત્યયેન ।
ન ચ તત્સ્વલક્ષણગ્રહણોત્તરકાલભાવિનો નીલવિકલ્પસ્ય વિષયેણ નીલસાધ્યાર્થક્રિયા ક્રિયતે ।
(1.7) તસ્માત્ અનધિગતાર્થવિષયં પ્રમાણમ્ ઇત્યપિ અનધિગતે સ્વલક્ષણે ઇતિ વિશેષણીયમ્ । અધિગતે તુ સ્વલક્ષણે તત્સામર્થ્યજન્મા વિકલ્પસ્તદનુકારી કાર્યતસ્તદ્વિષયત્વાત્ સ્મૃતિરેવ, ન પ્રમાણમ્, અનધિગતવસ્તુરૂપસ્યાનધિગતેઃ । વસ્ત્વધિષ્ઠાનત્વાત્ પ્રમાણવ્યવસ્થાયાઃ । અર્થક્રિયાયોગ્યવિષયત્વાત્ તદર્થિનાં પ્રવૃત્તેઃ । અર્થક્રિયાયોગ્યલક્ષણં હિ વસ્તુ । તતો ઽપિ વિકલ્પાત્ વસ્તુન્યેવ તદધ્યવસાયેન પુરુષસ્ય પ્રવૃત્તેઃ । પ્રવૃત્તૌ પ્રત્યક્ષેણાભિન્નયોગક્ષેમત્વાત્ ।
પૂર્વપ્રત્યક્ષક્ષણેન અભિન્નયોગક્ષેમત્વાદુત્તરેષાં ક્વચિદપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ । ન । ક્ષણવિશેષસાધ્યાર્થવાઞ્ચાયાં નાનાયોગક્ષેમત્વાત્ । સાધારણે હિ કાર્યે ન તેષાં સામર્થ્યભેદઃ । અપરાપરધૂમપ્રમિતસત્રિકૃષ્ટાગ્નિષુ ઇવ અનુમાનજ્ઞાનાનામગ્નિમાત્રસાધ્યે ઽર્થે । એતેન ધર્મિધર્મલિઙ્ગાદિવિકલ્પસ્ય પ્રમાણપૃષ્ઠભાવિનઃ પ્રામાણ્યં પ્રત્યુક્તમ્ ।
(1.8) અન્વયનિશ્ચયો ઽપિ સ્વભાવહેતૌ સાધ્યધર્મસ્ય વસ્તુતસ્તદ્ભાવતયા સાધનધર્મભાવમાત્રાનુબન્ધસિદ્ધિઃ । સા હિ સાધ્યવિપર્યયે હેતોર્બાધકપ્રમાણવૃત્તિઃ । યથા સત્ તત્ ક્ષણિકમેવ, અક્ષણિકત્વે ઽર્થક્રિયા વિરોધાત્ તલ્લક્ષણં વસ્તુત્વં હીયતે ।
કાર્યહેતૌ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિઃ । યથેદમસ્યોપલમ્ભે ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તમનુપલબ્ધમુપલભ્યતે, સત્સુ અપ્યન્યેષુ હેતુષુ અસ્યાભાવે ન ભવતીતિ યસ્તદ્ભાવે ભાવસ્તદભાવે ઽભાવશ્ચ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધનઃ કાર્યકારણભાવઃ તસ્ય સિદ્ધિઃ । કાર્યકારણભાવ એવ હ્યર્થાન્તરસ્ય એવં સ્યાત્- યત્ર ધૂમસ્તત્રાવશ્યમગ્નિરિતિ, અગ્નિભાવ એવ હિ ભાવો ધૂમસ્ય તત્કાર્યત્વમિતિ ।
અનુપલબ્ધાવપિ અન્વયનિશ્ચયઃ અસદ્વયવહારસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિમાત્રવૃત્તિ સાધનં, નિમિત્તાન્તરાભાવોપદર્શનાત્ ।
(1.9) વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽપિ કાર્યસ્વભાવહેત્વોઃ કારણવ્યાપકાનુપલબ્ધિભ્યાં દૃશ્યવિષયાભ્યાં કાર્યકારણવ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ સત્યાં સાધ્યાભાવે ઽભાવસિદ્ધિરુદ્દિષ્ટ વિષયસ્યાભાવોપદર્શને । અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાન્યથા ક્વચિદભાવાસિદ્ધેઃ । અનુદ્દિષ્ટવિષયં સાધ્યાભાવે હેત્વભાવખ્યાપનં પ્રતિબન્ધમાત્રસિદ્ધૌ સિધ્યતીતિ ન તત્ર વ્યતિરેકસાધને અનુપલબ્ધ્યોઃ દૃશ્યવિષયતાવિશેષણમપેક્ષ્યતે । વ્યતિરેકાનિશ્ચયો ઽનુપલબ્ધાવુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાત્ સતો ઽનુપલમ્ભાભાવદર્શનમ્ ।
(1.10) એતલ્લક્ષણઃ ત્રિધૈવ સઃ હેતુસ્ત્રિપ્રકાર એવ । સ્વભાવઃ કાર્યમનુપલબ્ધિશ્ચેતિ । યથા અનિત્યે કસ્મિંશ્ચિત્સાધ્યે સત્ત્વમિતિ । અગ્નિમતિ પ્રદેશે ધૂમ ઇતિ । અભાવે ચ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરિતિ । અત્રૈવ ત્રિવિધહેતાવવિનાભાવસ્ય નિયમાત્ । પક્ષધર્મસ્ય યથોક્તા વ્યાપ્તિરવિનાભાવઃ । ન સ ત્રિવિધાદ્ધેતોરન્યત્રાસ્તીત્યત્રૈવ નિયત ઉચ્યતે ।
(2.1) તત્ર સાધનધર્મભાવમાત્રાન્વયિનિ સાધ્યધર્મે સ્વભાવો હેતુઃ । અપરાપરવ્યાવૃત્તિભેદેન ધર્મભેદે સત્યપિ વસ્તુતઃ લિઙ્ગસ્વભાવ એવ । હેતુસ્વભાવે સાધ્યધર્મે ઽન્વયવ્યભિચારાભાવાત્ લક્ષણે તન્માત્રાન્વયેનેતિ વિશેષણં પરમતાપેક્ષમ્ ।
પરે હિ અર્થાન્તરનિમિત્તમતદ્ભાવમાત્રાન્વયિનમપિ સ્વભાવમિચ્ચન્તિ । તેન ચ વિશેષણેન તથવિધસ્ય અતત્સ્વભાવતાં તસ્મિન્ સાધ્યે હેતોર્વ્યભિચારં ચાહ । યથા હેતુમતિ વિનાશે કૃતકત્વસ્ય ।
(2.2) તસ્ય દ્વિધા પ્રયોગઃ । સાધર્મ્યેણૈકઃ વૈધર્મ્યેણાપરઃ । યથા યત્ સત્ તત્ સર્વં ક્ષણિકમ્ । યથા ઘટાદયઃ । સંશ્ચ શબ્દઃ ઇતિ । તથા, ક્ષણિકત્વાભાવે સત્ત્વાભાવઃ સંશ્ચ શબ્દ ઇતિ । સર્વોપસંહારેણ વ્યાપ્તિપ્રદર્શનલક્ષણૌ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યપ્રયોગાવુક્તૌ ।

(2.3) અત્ર પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રસામર્થ્યાદેવ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય પ્રતીતેઃ ન પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રયોગ ઉપદર્શિતઃ । અપ્રદર્શિતે પ્રમેયે કથં તત્પ્રતીતિરિતિ ચેત્ । સ્વયં પ્રતિપત્તૌ પ્રમેયસ્ય ક ઉપદર્શયિતા? પ્રદેશસ્થં ધૂમમુપલબ્ધવતઃ તસ્યાગ્નિના વ્યાપ્તેઃ સ્મરણે તત્સામર્થ્યાદેવ અગ્નિરત્ર ઇતિ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રતીતિર્ભવતિ । ન ચ તત્ર કશ્ચિત્ અગ્નિરત્રેતિ અસ્મૈ નિવેદયતિ । નાપિ સ્વયમપિ પ્રાગેવ પ્રતિપદ્યતે કિઞ્ચિત્, પ્રમાણમન્તરેણૈવં પ્રતીતેઃ નિમિત્તાભાવાત્ પ્રતીતૌ લિઙ્ગસ્ય વૈયર્થ્યમ્ । સ્વયમેવાકસ્માત્ અગ્નિરત્રેતિ વ્યવસ્થાપ્ય તત્પ્રતિપત્તયે પશ્ચાલ્લિઙ્ગમનુસરતીતિ કો ઽયં પ્રતિપત્તેઃ ક્રમઃ? પરેણાપિ તદુચ્યમાનં પ્લવત એવ ઉપયોગાભાવાત્ । વિષયોપદર્શનમુપયોગ ઇતિ ચેત્, તેનૈવ તાવદ્દર્શ્યમાનેન કો ઽર્થઃ? યદિ પ્રતીતિરન્યથા ન સ્યાત્તદા સર્વં શોભેત । તસ્માદેષ સ્વયંપ્રતીતૌ કેનચિદ્ વિષયોપસ્થાપકેન વિનાપિ પ્રતિયન્ અસ્માન્ કાર્યિણો દૃષ્ટ્વા પર્વબ્રાહ્મણ ઇવ વ્યક્તં મૂલ્યં મૃગયતે । અસ્મદ્વચનાદપિ સ્વયં સિદ્ધમેવ લિઙ્ગમનુસૃત્ય સાધ્યં પ્રત્યેતીતિ કો ઽનયોરવસ્થયોર્વિશેષઃ? દૃષ્ટા ચ પક્ષધર્મસમ્બન્ધવચનમાત્રાત્ સાધર્મ્યવત્પ્રયોગાદેઃ પ્રતિજ્ઞાવચનમન્તરેણાપિ પ્રતીતિરિતિ કસ્તસ્યોપયોગઃ? સ્વનિશ્ચયવદન્યેષામપિ નિશ્ચયોત્પાદનાય સાધનમુચ્યતે । તત્ર સ્વયં પ્રમેયોપદર્શનેન વિનાપિ પ્રતિપદ્ય પરં પ્રતિપાદયત્રપૂર્વ ક્રમમાશ્રયતે ઇતિ કિમત્ર કારણમ્? તસ્માત્ર પ્રમેયસ્ય વચનેન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમન્યથાપિ પ્રતિપત્તેરુત્પત્તેઃ ।
(2.4) એતેનોપનયનિગમનાદિકમપિ પ્રત્યુક્તમ્ । એતાવતૈવ સાધ્યપ્રતીતેર્ભાવાત્ । ડિણ્ડિકરાગં પરિત્યજ્યાક્ષિણી નિમીલ્ય ચિન્તય તાવત્ કિમિયતા પ્રતીતિઃ સ્યાત્ર વેતિ । ભાવે કિં પ્રપઞ્ચમાલયા? ઇતિ ઇયાનેવ સાધનવાક્યે પ્રયોગો જ્યાયાન્ ।
(2.5) અત્ર પૂર્વં હેતુઃ પ્રયોક્તવ્યઃ પશ્ચાદ્ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ક્રમનિયમો ઽપિ ન કશ્ચિત્ । સર્વથા ગમકત્વાત્ ।
(2.6) સમ્બન્ધવચને ઽપિ નાર્થભેદો ઽપિ કશ્ચિત્ । ઉભયથાપિ તદ્ભાવસ્યૈવ ખ્યાપનાત્ । નહિ અતત્સ્વભાવસ્ય ભાવે એકાન્તેનાન્યસ્ય ભાવઃ કૃતકત્વસ્ય ભાવે પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વવત્ । કાર્યસ્યાપિ અતત્સ્વભાવસ્યાભાવે ન તન્નિવૃત્તિઃ, યથાનયોરેવ નૈકનિવૃત્તાવન્યનિવૃત્તિઃ ।
તસ્માદન્વયવ્યતિરેકયોર્યથાલક્ષણમેકો ઽપિ પ્રયોક્તો દ્વિતીયમાક્ષિપતીતિ નૈકત્રં સાધનવાક્યે દ્વયોઃ પ્રયોગઃ ઇષ્યતે વૈયર્થ્યાત્ । તત્સ્વભાવતયાન્વયસિદ્ધૌ તદભાવે ઽભાવો ઽપિ સિધ્યત્યેવ । તથા સિદ્ધૌ ચાન્વયસ્યાપિ સિદ્ધેરિતિ । તદભાવ એવ હેતોરભાવખ્યાતિર્યથા સ્યાત્ નાન્યત્ર વિપક્ષે વિરુદ્ધે વા ઇતિ નિયમખ્યાપનાર્થો ઽપિ વ્યતિરેકપ્રયોગો ન યુક્તઃ, અન્યવિરુદ્ધયોરપિ વિપક્ષત્વાત્ ।
(2.7) કથમિદમ્ અવગમ્યતે સદવશ્યં નશ્વરસ્વભાવમિતિ યેન અન્વયવ્યતિરેકસમ્ભવ ઇતિ ચેત્ । વિનાશહેત્વયોગાત્ । સ્વભાવત એવ ભાવા નશ્વરાઃ નૈષાં સ્વહેતુભ્યો નિષ્પત્રાનામન્યતો વિનાશોત્પત્તિઃ । તસ્યાસામર્થ્યાત્ । ન હિ વિનાશહેતુર્ભાવસ્ય સ્વભાવમેવ કરોતિ તસ્ય સ્વહેતુભ્યો નિર્વૃત્તેઃ । નાપિ ભાવાન્તરમેવ, ભાવાન્તરકરણે ભાવસ્ય તદવસ્થત્વાત્ તથોપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ । નાપિ સ્વભાવાન્તરમસ્યાવરણમ્ તદવસ્થે તસ્મિન્નાવરણાયોગાત્ । નાપિ વિનાશહેતુના ભાવાભાવઃ ક્રિયતે । અભાવસ્ય વિધિનાન્યતયોપગમે વ્યતિરેકાવ્યતિરેક વિકલ્પાનતિક્રમાત્ । ભાવપ્રતિષેધકરણે ન તસ્ય કિઞ્ચિદ્ભવતિ ન ભવત્યેવ કેવલમિતિ । એવં ચ કર્તા ન ભવતીત્યકર્તુરહેતુત્વમિતિ ન વિનાશહેતુઃ કશ્ચિત્ ।
(2.8) વૈયર્થ્યાચ્ચ । યદિ સ્વભાવતો નશ્વરઃ સ્વાત્મન્યનવસ્થાયી ભાવઃ તસ્ય ન કિઞ્ચિન્નાશકારણૈઃ । તત્સ્વભાવતયૈવ સ્વયં નાશાત્ । યો હિ યત્સ્વભાવઃ સ સ્વહેતોરેવ ઉત્પદ્યમાનઃ તાદૃશો ભવતિ, ન પુનસ્તદ્ભાવે હેત્વન્તરમપેક્ષતે । પ્રકાશદ્રવોષ્ણકઠિનદ્રવ્યાદિવત્ । ન હિ પ્રકાશાદયસ્તદાત્માન ઉત્પન્નાઃ પુનઃ પ્રકાશાદિભાવે હેત્વન્તરમપેક્ષન્તે । તદાત્મનસ્તાદાત્મ્યાભાવે નૈરાત્મ્યપ્રસઙ્ગાત્ । તદ્વદસ્થિતિધર્મા ચેત્ સ્વભાવતો ભાવો નિષ્પન્નો ન પુનસ્તદાત્મતાયાં હેત્વન્તરમપેક્ષતે ।
(2.9) બીજાદિવદનેકાન્ત ઇતિ ચેત્ । સ્યાદેતદ્ બીજાદયો ઽઙ્કુરાદિજનનસ્વભાવા । અપિ સલિલાદિહેત્વન્તરાપેક્ષણાત્ ન કેવલા જનયન્તિ । તદ્વદ્ ભાવો ઽપિ વિનાશે સ્યાદીત્ । ન । તસ્વભાવસ્ય જનનાદજનકસ્ય ચાતત્સ્વભાવત્વાત્ । અત એવ તયોરવસ્થયોર્વસ્તુભેદો નિશ્ચેયઃ । ભાવાનાં સ્વભાવાન્યથાત્વાભાવાત્ તત્સ્વભાવસ્ય પશ્ચાદિવ પ્રાગાપિ જનનપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્યો ઽન્ત્યો ઽવસ્થાવિશેષઃ સ એવાઙ્કુરજનનસ્વભાવઃ । પૂર્વભાવિનસ્તુ અવસ્થાવિશેષા અઙ્કુરકારણસ્ય કારણાનિ ઇતિ નાનેકાન્તઃ । ક્ષણિકેષુ ભાવેષુ અપરાપરોત્પત્તેરૈક્યાભાવાત્ ।
(2.10) યદિ તે ઽન્ત્યાઃ સમર્થાઃ કિં ન જનયન્તિ પ્રત્યેકમિતિ । જનયન્ત્યેવ નાત્રાન્યથાભાવઃ સ્વભાસ્યાવૈપરીત્યાત્ । નનુ તેષુ સહકારિષુ સમર્થસ્વભાવેષુ કો ઽપરસ્યોપયોગઃ? ન વૈ ભાવાનાં કાચિત્ પ્રેક્ષાપૂર્વકારિતા યતઃ અયમસ્માસ્વન્યતમો ઽપિ સમર્થઃ કિમસ્માભિઃ કર્તવ્યમ્ ઇત્યાલોચ્યાપરે નિવર્તેરન્ । તે નિરભિપ્રાયવ્યાપારા એવ સ્વહેતુપરિણામોપનિધિધર્માણોનોપાલમ્ભમર્હન્તિ, તત્પ્રકૃતેઃ । તે સમર્થાઃ કિં નાપરાપરં જનયન્તીતિ ચેત્ । ન, તત્રૈવ સામર્થ્યાત્ તસ્યૈવૈકસ્ય જનને સમર્થા નાન્યસ્યેતિ નાપરાપરજનનમ્ ।
(2.11) ભિન્નસ્વભાવેભ્યશ્ચક્ષુરાદિભ્યઃ સહકારિભ્ય એકકાર્યોત્પત્તૌ ન કારણભેદાત્ કાર્યભેદઃ સ્યાદિતિ ચેત્ । ન । યથાસ્વં સ્વભાવભેદેન તદ્વિશેષોપયોગસ્તદુપયોગૈઃ કાર્યસ્વભાવવિશેષાસઙ્કરાત્ । યથા મૃત્પિણ્ડકુલાલસૂત્રા દિભ્યો ભવતો ઘટસ્ય મૃત્પિણ્ડાદમૃત્સ્વભાવેભ્યો વૃક્ષાદિભ્યો ભિન્નઃ સ્વભાવઃ કુલાલાત્તસ્યૈવ મૃદાત્મનઃ સતઃ સંસ્થાવિશેષાત્મતયા તદન્યેભ્યો ભિન્નઃ સૂત્રાત્તસ્યૈવ મૃત્સંસ્થાન વિશેષાત્મનઃ ચક્રાદેર્વિભક્તઃ સ્વભાવો ભવતિ । તદેવં ન કુલાલાન્મૃત્સ્વભાવતાઃ, ન મૃદઃ સંસ્થાનવિશેષઃ । ન ચ તયોઃ શાક્તિવિશેષવિષયભેદે ઽપિ તજ્જનિતવિશેષભેદસ્ય કાર્યસ્ય સ્વભાવેન ભેદઃ મૃત્સંસ્થાનયોરપરસ્પરાત્મતયા સંસ્થાનમૃદ્રૂપાભ્યાં તયોરપ્રતિભાસનપ્રસઙ્ગાત્ ।

(2.12) અન્યદેવ સંસ્થાનં ગુણો મૃદ્દ્રવ્યાત્ તેન ભિન્નસ્વભાવઃ કુલાલમૃત્પિણ્ડયોરુપયોગવિશેષ ઇતિ ચેત્ । ઉક્તમત્ર । અપિ ચ યદિ સંસ્થાનં ભિન્નં મૃદઃ કુલાલઃ કિં ન પૃથક્કરોતિ? ગુણસ્ય દ્રવ્યપરતન્ત્રત્વાત્ સ કથં પૃથક્ ક્રિયેત? તત્સંસ્થાનાધારાત્મકં યદિ સ્વભાવેનૈવ તદ્ દ્રવ્યમ્, તત્સંસ્થાનં વા તદાધેયાત્મકં, તદા કિમિતિ કુલાલવ્યાપારમપેક્ષતે ઇતિ ચેત્ । ન । તતઃ પરસ્પરસમ્બન્ધયોગ્યતાપ્રતિલમ્ભાત્ । અન્યથા મૃત્પિણ્ડસ્ય સ્વભાવત એવ તથાવિધસંસ્થાનસમ્બન્ધયોગ્યત્વે વસ્તુન એવ પ્રાગપિ યોગ્યતાલક્ષણા ધર્મતાસ્તીતિ સંસ્થાનવિશેષેણ સમ્બન્ધઃ સ્યાદિતિ । એવં તર્થિ સા યોગ્યતા મૃદ્દ્રવ્યસ્ય કુલાલાદ્ ભવતીતિ નાનયોઃ સ્વભાવભેદઃ । ભેદેહિ પ્રાગ્વત્ પ્રસજ્યેત । અસ્તિ તાવદેકસ્વભાવત્વે ઽપિ એકસ્યાનેકપ્રત્યયોપાધેયવિશેષતેતિ કિં મૃત્સંસ્થાનયોઃ એકસ્વભાવત્વસાધનાય અતિનિર્બન્ધેન ।
(2.13) તેન સહકારિણઃ પ્રત્યયા નૈકોપયોગવિષયાઃ કાર્યસ્યૈકસ્વભાવત્વે ઽપિ વસ્તુત ઇતિ યથેહ કારણભેદો ભિન્નવિશેષોપયોગાત્ નૈકકાર્યઃ, તથા ચક્ષુરાદિભ્યો વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ ઉત્રેયઃ । તથા હિ - સમનન્તરપ્રત્યયાદ્વિજ્ઞાનાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ઉપલમ્ભાત્મતા તસ્યૈવોપલમ્ભાત્મનઃ સતશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયાદ્રૂપગ્રહણયોગ્યતાપ્રતિનિયમઃ વિષયાત્તત્તુલ્યરૂપતેતિ અભિન્નત્વે ઽપિ વસ્તુતઃ કાર્યસ્ય કારણાનાં ભિન્નેભ્યઃ સ્વભાવેભ્યો ભિન્ના એવ વિશેષા ભ્વન્તીતિ ન કારણભેદે ઽપિ અભેદસ્તત્કાર્યવિશેષસ્ય । ત એવૈતે કારણશક્તિભેદા યથાસ્વં પ્રતિવિશિષ્ટકાર્યજનને ઽવ્યવધેયશક્તિતયા પ્રત્યુપસ્થિતાઃ ક્ષણિકત્વાત્સામગ્રીકાર્યસ્ય સ્વભાવસ્થિત્યાશ્રયૈત્યુચ્યન્તે । તથાહિ તત્તેભ્યઃ સમસ્તેભ્યઃ ઉપલમ્ભાત્મકં રૂપગ્રહણં પ્રતિનિયતં વિષયરૂપં ચેતિ પ્રતિવિશિષ્ટસ્વભાવમેકમેવ જાતમ્ ।
(2.14) અપ્રતિરોધશક્તિકેષુ અનન્તરકાર્યેષુ અનાધેયવિશેષેણુ ક્ષણિકેષુ પ્રત્યયેષુ પરસ્પરં કઃ સહકારાર્થઃ? ન વૈ સર્વત્રાતિશયોત્પાદનં સહક્રિયા કા તર્હિ? એકાર્થકરણં યદ્ બહૂનામપિ । યથાન્ત્યસ્ય કારણકલાપસ્ય । તદેવ મુખ્યં સહકારિત્વં સહકારિણાં, તસ્યૈવાન્ત્યસ્ય કારણત્વાત્ । તત્ર ચ ક્ષણે એકસ્ય સ્વભાવસ્યાવિવેકાદ્ વિશેષસ્ય કર્તુમશક્યત્વાત્, સ્વભાવાન્તરોત્પત્તિલક્ષણત્વાદ્ વિશેષોત્પત્તેઃ । ભાવાન્તરજનને ઽન્ત્યત્વમેવ હીયેત । તતશ્ચ ન સાક્ષાત્કારણં સ્યાત્ । તસ્માન્ન કારણસ્ય સહકારિભ્યો વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ । તે સમર્થા એવ સ્વભાવતો ઽન્ત્યાઃ પ્રત્યયાઃ સહ જાયન્તે ક્ષણિકા યેષાં પ્રાક્પશ્ચાત્પૃથગ્ભાવો નાસ્તિ, યેભ્યશ્ચાનન્તરમેવ કાર્યમુત્પદ્યતે । તત્ર એકાર્થક્રિયૈવ સહકારિત્વમ્ ।
(2.15) સમર્થઃ કુતો જાયત ઇતિ ચેત્ । સ્વકારણેભ્યઃ । તાનિ એનમપરસન્નિધાન એવં કિં જનયન્તિ? કદાચિદન્યથાપિ સ્યુઃ તતશ્ચૈકો ઽપિ ક્વચિત્ જનયેદ્ ઇતિ ચેત્ । અપરાપર પ્રત્યયયોગેન પ્રતિક્ષણં ભિન્નશક્તયઃ સંસ્કારાઃ સન્તન્વન્તો યદ્યપિ કુતશ્ચિત્સામ્યાત્સરૂપાઃ પ્રતીયન્તે તથાપિ ભિત્ર એવૈષાં સ્વભાવઃ । તેન કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્ કારણમ્ ।
તત્ર યો ઽવ્યવધનાદિદેશો રૂપેન્દ્રિયાદિકલાપઃ સ વિજ્ઞાનજનને સમર્થો હેતુઃ । યસ્તેષાં પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયઃ પ્રત્યયવિશેષઃ સ તદ્ધેતુજનને સમર્થઃ તેષાં ચ ન પૂર્વં ન પશ્ચાત્ર પૃથગ્ભાવ ઇતિ સમર્થાનપિ પૂર્વાપરપૃથગ્ભાવ્ભાવિનો દોષા નોપલીયન્તે । તેન યસ્તેષાં પરસ્પરોપસર્પણાદિહેતુઃ સ સમર્થસ્ય હેતુરિતિ તત્ર ન કદાચિદન્યથાભાવઃ ।
(2.16) અનેન ન્યાયેન સર્વત્ર હેતુફલભાવપ્રતિનિયમો દ્રષ્ટવ્યઃ પ્રતિક્ષણમન્યાન્યસ્વભાવભેદાન્વયિનીષુ શક્તિષુ, ન તુ સ્થિરૈકસ્વભાવેષુ ભાવેષુ સ્વભાવસ્યાન્યથાત્વાસંભવાત્ । સમર્થાસમર્થસ્વભાવયોઃ ક્રિયાક્રિયાનુપપત્તેઃ । અન્યસહિતઃ કરોતિ ન કેવલ ઇતિ ચેત્ । કિં કેવલસ્ય કાર્યજનને ઽસમર્થઃ સ્વભાવઃ? સમર્થ ઇતિ ચેત્ । કિં ન કરોતિ? અકુર્વન્ કથં સમર્થઃ? કુવિન્દાદયઃ પટાદિક્રિયાયાં સમર્થા અપિ ન સર્વત્ર કુર્વન્તીતિ ચેત્ । ક્રીડનશીલો દેવાનાં પ્રિયઃ સુખૈધિતઃ કૃતમપિ પુનઃ પુનઃ કારયતિ, તથાહિ બીજાદિવદ્ ઇત્યનેન નિર્લોઠિતમેવ । તસ્માત્સ્વભાવસ્યાન્યથાત્વાસમ્ભવાત્ તદ્ધર્મણઃ તથાભાવઃ અન્ત્યાવસ્થાવદનિવાર્યઃ ।
અન્ત્યાવસ્થાયાં પ્રાગસમર્થસ્ય સામર્થ્યોત્પત્તૌ તસ્ય સામર્થ્યસ્ય તત્સ્વભાવત્વે ઽપૂર્વોત્પત્તિરેવસા । અતત્સ્વભાવત્વે સઃ અકારક એવ સામર્થ્યાખ્યાત્પદાર્થાન્તરાત્ કાર્યોત્પત્ત્યભ્યુપગમાત્ ।

(2.17) અપિ ચ યો ઽસૌ સકલેષુ સહકારિષુ કરોતિ સ તદૈવ કસ્માત્ કરોતિ । ? કુર્વન્ દૃષ્ટસ્તેન કરોતીતિ બ્રૂમઃ । અહો મહાસામર્થ્યં મહાપ્રભાવસ્ય દર્શનં યસ્માદતત્સ્વભાવાન્ અપિ ભાવાન્ સ્વભાવમાત્રેણ નાનાપ્રકારેષુ વ્યાપારેષુ નિયુઙ્ક્તે । યદિ નામ કિઞ્ચિત્ કથઞ્ચિદત્રભવતો દર્શનવિષયતામ્ અતિક્રામેત્, હન્ત અપ્રસવધર્મકમપેતસન્તાનં સ્યદિતીયં ચિન્તા ચિત્તં દુનોતિ ।
ન વૈ વયમ્ અતત્સ્વભાવાનાં ભાવાનામ્ અસ્મદ્દર્શનવશાત્ કાર્યક્રિયાં બ્રૂમઃ કિન્તુ સ્વભાવેનૈવ તે કાર્યકારણધર્માઃ, તાન્ પશ્યન્તઃ કેવલં જાનીમહે તે એતે કારકસ્વભાવા ઇતિ ।
(2.18) સત્યમ્ ઇદમપ્યસ્તિ, સ્વભાવસ્તેષાં કાર્યક્રિયાધર્મા તેન સમસ્તપ્રત્યયાનામકૃત્વા કાર્યં નોપેક્ષાપત્તિરિતિ । સો ઽક્ષેપક્રિયાધર્મા સ્વભાવઃ કિં તેષાં તદૈવાન્ત્યાવસ્થાયામુત્પન્ન આહોસ્વિત્ પ્રાગપ્યાસીત્? આસીત્, અપ્રચ્યુતા નુત્પત્રસ્થિરૈકસ્વભાવાના કદાચિત્ કસ્યચિત્સ્વભાવસ્યાભાવવિરોધાત્ । તત્કિમિદાનીં માતા ચ વન્ધ્યા ચ અસ્તિ? કો વાસ્ય ભાષિતસ્યાર્થઃ- અક્ષેપક્રિયાસ્વભાવઃ કાર્યં ચ ન કરોતીતિ ।
(2.19) સહિતઃ સ્વકાર્યજનનસ્વભાવઃ ન કેવલ ઇતિ ચેત્ । અન્યસ્તર્હિ કેવલો ઽન્યશ્ચ સહિતઃ સ્વભાવભેદાત્ । સ્વભાવભેદ એવ હિ ભાવભેદસ્ય લક્ષણમ્ । ન હિ સ સાહિત્યે ઽપિ પરરૂપેણ કર્તા સ્યાત્ । સ્વરૂપં ચ તસ્ય પ્રાગપિ તદેવેતિ કથં કદચિત્ ક્રિયાવિરામઃ ।
યસ્યાપિ ભાવહ્ ક્ષણિકઃ તસ્યાપિ કસ્માત્ કેવલો ન કરોતિ? યદિ ભવેત્ કુર્યાદેવ । કથં ન ભવતિ? ક્ષણિકત્વાત્ । ઉક્તં યાદૃશસ્ય ક્રિયા । સ કથમેકક્ષણભાવી અન્યથા ભવેત્? યશ્ચ ભવતિ સ એવ ન ભવતીતિ નાયં પ્રસઙ્ગઃ કારકાકારકયોઃ સ્વભાવતદ્ધેત્વોર્વિરોધાત્ ।
(2.20) યો ઽપિ મન્યતે- અક્ષેપક્રિયાધર્મૈવ સ તસ્ય સ્વભાવઃ, ન સ સાહિત્યમપેક્ષતે, કાર્યં તુ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષમિતિ સહિતેભ્ય એવ જાયતે ન કેવલેભ્ય ઇતિ, તસ્યાપિ કથં- સ ભાવઃ કેવલો ઽપિ કરોત્યેવ? કાર્યં ચ તસ્માત્રોત્પદ્યતે ઇતિ તદવસ્થો વિરોધઃ । ન કેવલઃ કરોત્યેવેતિ ચેત્ । કથમિદાનીમક્ષેપક્રિયાસ્વભાવઃ । નનુ એતદેવ પરિદીપિતં ભવતિ, કરોત્યેવેતિ । કાર્યં ચાયં કેવલો ઽપિ સમર્થઃ સન્ પરમપેક્ષમાણં કથમુપેક્ષેત? પરમનાદૃત્યૈતત્ પ્રસહ્ય કુર્યાત્ । એવં હિ અનેનાત્મનઃ સામર્થ્યં દર્શિતં ભવતિ । કાર્યં પરમપેક્ષત ઇતિ તતઃ કેવલાદ્ અનુત્પત્તિમસ્ય કથયસિ સ કેવલો ઽપિ સમર્થસ્વભાવ ઇતિ તતઃ ઉત્પત્તિં બ્રૂષે, એતે ચ કથમેવત્રં સ્યાતામ્? તદયમીર્ષ્યાશલ્યવિતુદ્યમાનમર્મા વિક્લવં વિક્રોશતીત્યુપેક્ષામેવાર્હતિ । તસ્માદિદમેકાર્થક્રિયાલક્ષણં સહકારિત્વં ક્ષણિકાનામેવ ભાવાનામ્ । ન તુ અક્ષણિકાનાં યેષાં પૃથગપિ ભાવઃ સમ્ભવતિ પૃથક્ કાર્યકરણસમ્ભવેન સહકારિત્વનિયમાયોગાત્ ।
(2.21) યત્ર તુ સન્તાનોપકારેણ ભાવાઃ હેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે, યથા તણ્ડુલબીજાદિભ્ય ઓદનાઙ્કુરાદિજન્મનિ દહનોદકપૃથિવ્યાદયઃ, તત્ર સન્તાનાશ્રયેણ વિશેષોત્પાદનં પ્રત્યયાનાં સહક્રિયોચ્યતે ન દ્રવ્યાશ્રયેણ, ક્ષણિકે દ્રવ્યે વિશેષસ્યાનુત્પત્તેઃ । નહિ તણ્ડુલાદીનાં વિશેષાનુત્પત્તૌ દહનાદિભાવે ઽપિ ઓદનજન્મ સ્યાત્ । તથા પ્રભાસ્વરાદપવરકં પ્રવિષ્ટસ્ય યદીન્દ્રિયં સ્વોપકારિભ્યો ઽતિશયં ક્રમેણ ન પ્રતિપદ્યેત તદા પ્રાગિવાર્થપ્રતિલ્પત્તિં નૈવ જનયેત્ ।
અક્ષેપકારિષુ ઇન્દ્રિયાદિષુ ન વિશેષોત્પત્તિઃ પરસ્પરતઃ સમ્ભવતિ । તત્ર યથાસ્વં પ્રત્યયૈઃ પરસ્પરોપસર્પણાદ્યાશ્રયૈર્યે યોગ્યદેશાદ્યવસ્થા જાતાસ્તે સહ સ્વભાવનિષ્પત્ત્યા જ્ઞાનહેતુતાં પ્રતિપદ્યન્તે ઇત્યેકાર્થક્રિયૈવ સહકારિત્વમ્ ।
(2.22) યત્ર તુ વિશેષમુત્પાદયન્તઃ સહકારિણઃ પ્રત્યયાઃ તત્ર હેતુસન્તાનઃ પ્રત્યયાન્તરાણ્યપેક્ષત ઇતિ તતઃ સ્વભાવાન્તરસ્ય પ્રતિલમ્ભઃ । તત્ર સ્વરસતઃ હેતુપ્રત્યયાનાં પૂર્વોપનિપાતક્ષણાનાં નિવૃત્તૌ તેભ્ય એવ વિશિષ્ટક્ષણોત્પત્તિરેવં ક્રમેણ યાવદત્યન્તાતિશયવતો ઽન્ત્યકારણકલાપાત્ કાર્યોત્પત્તિઃ ।
(2.23) સહકારિણઃ સમુત્પત્રવિશેષાત્કારણાત્કાર્યોત્પત્તૌ તસ્યૈવ વિશેષસ્યોત્પત્તિર્ન સ્યાત્ । અવિશિષ્ટાદ્વિશેષોત્પત્તૌ કાર્યસ્યાપિ સ્યાત્ । તતશ્ચ પરસ્પરવિશેષોત્પાદાનપેક્ષિણ એવ સહકારિણઃ કાર્યં કુર્વીરન્ । તેનાક્ષણિકાનામપિ સહકારિસાપેક્ષાણાં કારણતા સ્યાત્ । અપેક્ષણીયેભ્યઃ સ્વભાવાતિશયોત્પત્તિશ્ચ ન સ્યાત્ ।
અથ સહકારિણા કાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષજનનાય કૃતવિશેષ એવોપત્તિષ્ઠેત । એવં સત્યનવસ્થા સ્યાત્ । ન ચ સહકારિણઃ પરસ્પરકાર્યોત્પાદાનુગુણવિશેષોત્પાદને નિત્યં યોગ્યાવસ્થાઃ, યેન નિત્યાનુષક્ત એષાં વિશેષઃ સ્યાત્ । તદુપાયાપાયયોઃ કાર્યસ્યોત્પત્ત્યનુત્પત્તિદર્શનાત્ । તેનાદ્યો વિશેષઃ સહકારિભ્યો નિરુપકારસ્ય નોત્પદ્યત ઇતિ ચેત્ । નાસ્માકં પુનઃ પુનરભિધાને ઽપિ કશ્ચિદુદ્વેગો ભવતિ યદ્યેવમપિ લોકસ્ય ન્યાયપ્રતીતિર્ભવતિ । હન્ત તર્હિ ઉચ્યતામ્ । ન વિશેષોત્પાદનાત્ સહકારિણાં સહકારિત્વં પરમાર્થતઃ સમ્ભવતિ । યતઃ તદભાવાદ્વિશેષે કર્તવ્યે સહકારિતાવિરહઃ સ્યાત્ ।
(2.24) અથ કથમેકાર્થક્રિયાપિ ભવેત્ સાપિ ન ભવેત્ પરસ્પરતો વિશેષરહિતાનામ્ । અથ ભવેત્, પૃથગપિ સા ભવેત્ । તથાચ, તસ્માદ્ વિશેષાદ્ ભવનશીલં કાર્યમપિ કેવલાત્ સ્યાદિતિ ચેત્ । અત્રોક્તમુત્તરં પ્રતિક્ષણમપરાપરૈઃ પ્રત્યયૈઃ યથા ભાવસન્તાને વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ, યોગ્યદેશતાદ્યવસ્થાવિશેષાઃ કાર્યકરણશીલાઃ, તેષાં ચ યત ઉત્પત્તિઃ, પ્રત્યેકં ચ સામર્થ્યે ઽપિ કેવલાનામક્રિયા, કર્તૃવિશેષસ્ય પૃથગેકૈકસ્ય ભાવસ્યાભાવાત્ । કાર્યદ્વૈવિધ્યં ચ સહકારિભિઃ અક્ષેપકારિન્દ્રિયવિજ્ઞાનવચ્ચ કાર્યકારણયોઃ સ્વભાવભેદાદિતિ સર્વમુક્તમ્ ।
(2.25) તત્ર સહકારિભ્યઃ સન્તાનોપકારાપેક્ષકારણકાર્યજન્મનિ સહકારિણામાદ્યો વિશેષઃ સહકારિકૃતવિશેષજન્મા ન ભવતિ, અનન્તરકાર્યવત્, તતઃ યે વિશેષા જાયન્તે તે તજ્જન્માનઃ તત્પ્રકૃતિત્વાદિતિ નાનવસ્થા । તથા યદ્યક્ષણિકો ઽપિ ભાવઃ કાર્ય કરોતિ, કરોતુ નામ, સ યદિ અક્ષેપકર્તૃધર્મા, તદા પૃથગ્ભાવસ્ય સમ્ભવાત્કેવલો ઽપિ તથા સ્યાદ્ ઇત્યુક્તમ્ । અતત્સ્વભાવસ્તુ તદાપ્યકારક એવ ।
તસ્માદક્ષણિકાનાં કારણાનામ્ એકાર્થક્રિયયા ન કશ્ચિત્ સહકારિત્વનિયમઃ । નાપિ સન્તત્યોપકારેણેતિ ન તસ્ય કશ્ચિત્સહકારીતિ કેવલો ઽપિ કુર્યાત્ । પ્રાયસ્તુ સંઘાતસ્થાયી ભાવસન્તાનઃ સહકારિપ્રત્યયૈરુપજનિતવિશેષઃ સ્વકાર્યં કુર્વન્ દૃષ્ટો બીજાદિવત્ । તત્સ્થિરહેતુવાદિનો હેતોઃ પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષકારકસ્ય વ્યક્તં સ્વભાવાન્તરસ્યોત્પત્તિઃ । કારકસ્વભાવસ્ય પ્રાગપિ સત્ત્વે ઽક્રિયા ન યુજ્યતે ।

(2.26) તસ્માદ્યો યદાત્મા સ સ્વસત્તામાત્રેણ તાદૃશો ભવતિ ન ભૂત્વા તદ્ભાવે પરાભિસંસ્કારમપેક્ષત ઇતિ સ્વભાવતો ઽસ્થિતિધર્મણો ભાવસ્ય ન કિઞ્ચિત્રાશકારણૈઃ । સ્થિતિધર્મણો ઽપિ ભાવસ્ય ન નાશકારણૈઃ કિઞ્ચિત્ સ્વભાવાન્યથાત્વસ્ય કેનચિત્ કર્તુમશક્યત્વાત્ । તદન્યથાત્વપ્રતિપત્તૌ સ તત્સ્વભાવ એવ ન સ્યાદિતિ પૂર્વ એવ વિકલ્પઃ સ્યાત્ । તત્ર ચ પ્રાગેવોક્તં દૂષણમ્ ।
યશ્ચ પરસ્માદન્યથાભાવઃ સો ઽપરઃ સ્વભાવઃ યશ્ચાપરઃ સ કથં તસ્ય સ્યાત્? સ્વભાવભેદો હિ વસ્તુભેદલક્ષણમ્ । તથા ચ યઃ સ્થિતિધર્મા જાતઃ ન તસ્યાન્યથાભાવઃ સ્યાત્ । એતેન કઠિનાદીનાં તામ્રાદીનામ્ અગ્ન્યાદેઃ દ્રવત્વાદિસ્વભાવાન્તરોત્પત્તિઃ પ્રત્યુક્તા । તત્રાપિ પૂર્વકસ્ય સ્વરસનિરોધિત્વાદ્વિનાશે ઽગ્ન્યાદેરુપાદાનાચ્ચાપર એવ દ્રવાદિસ્વભાવઃ ઉત્પન્નઃ ।
(2.27) સ સ્વયં સ્થિતિધર્મૈવ સ્વહેતુભિર્જનિતઃ, વિનાશહેતોરસમ્ભવે ઽવસ્થાનાત્ । તસ્ય પરસ્માદ્વિનાશો ભવતિ ઇતિ । ન ચ વિનાશો નામાપરઃ સ્વભાવઃ, ભાવચ્યુતિરેવ વિનાશઃ ઇતિ ચેત્ । નેદં વિકલ્પદ્વયમતિક્રામતિ - કિં નિત્યો ભાવ ઉતાનિત્યઃ । પ્રાઙ્નિત્યો ભૂત્વા પશ્ચાદનિત્યો ભવતીતિ ચ બ્રુવાણો ભાવદ્વયં ચાહ નિત્યાનિત્યસ્વભાવભેદમ્ । પ્રાક્તનસ્ય નિત્યાભિમતસ્ય સ્વભાવસ્ય સ્વયં નાશં બ્રુવાણઃ સર્વદૈવ નાશમનાશં ચ પ્રાહેતિ પૂર્વસ્મિન્ વિનાશહેતુરસમર્થ એવ ।
ન પ્રાઙ્નિત્યો ભૂત્વા પશ્ચાદનિત્યઃ ભવતિ, કિં તર્હિ, પશ્ચાદપિ નિત્ય એવ, એકસ્વભાવત્વાત્ । સ તર્હિ ભાવઃ સ્વભાવેન નાશમનાવિશન્ કથં નષ્ટો નામ? તત્સ્વભાવવિનાશયોઃ અપરસ્પરરૂપત્વાત્ । તસ્માત્ સત્યસ્ય વિનાશે વિનાશસ્વભાવેન તેન ભવિતવ્યં, તથાપિ વિનાશહેતુર્વ્યર્થ ઇત્યુક્તમ્ । તેન સ્વભાવતો નશ્ચરે ઽનશ્વરે વા ભાવે ન વિનાશહેતોરુપયોગઃ ।
(2.28) તસ્માદ્વિનાશં પ્રત્યનપેક્ષો ભાવસ્તદ્ભાવનિયતઃ ઇતિ યઃ સન્ સ વિનાશી નશ્વરતાયા નિવૃત્તૌ સત્ત્વનિવૃતિરિત્યન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધિઃ ।
સ્વભાવતો નશ્વરત્વે ઽપિ કશ્ચિદતત્સ્વભાવો ઽપિ સ્યાત્ । ન હિ સર્વઃ સર્વસ્ય સ્વભાવ ઇતિ ન તત્રિબન્ધનાન્વયવ્યતિરેકાસિદ્ધિરિતિ ચેત્ । ન, અક્ષણિકત્વે ઽવસ્તુત્વપ્રસઙ્ગાત્ । શક્તિર્હિ ભાવલક્ષણમ્ । સર્વશક્તિવિરહઃ પુનરભાવલક્ષણમ્ । ન ચૈવાક્ષણિકસ્ય ક્વચિત્ કાચિત્ શક્તિરસ્તિ, ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં કાર્યક્રિયાશક્તિ વિરહાત્ । ઇત્થં ચ યત્ સત્તત્ ક્ષણિકમેવેતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ।
(3.1) અર્થાન્તરે ગમ્યે કાર્યં હેતુરવ્યભિચારાત્ । કાર્યકારણભાવેન ગમકત્વે સર્વથા ગમ્યગમકભાવઃ સ્યાત્, સર્વથા જન્યજનકભાવાદ્ ઇતિ ચેત્ । ન । તદભાવે ભવતસ્તદુત્પત્તિનિયમાભાવાત્ । તસ્માત્ કાર્યં સ્વભાવૈર્યાવદ્ભિરવિનાભાવિ કારણે તેષાં હેતુઃ । તત્કાર્યત્વનિયમાત્ । તૈરેવ ચ ધર્મૈર્યે તૈર્વિના ન ભવન્તિ । અંશેન જન્યજનકભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ । ન, તજ્જન્યવિશેષગ્રહણે ઽભિમતત્વાત્ લિઙ્ગ વિશેષોપાધીનાં ચ સામાન્યાનામ્ । અવિશિષ્ટસામાન્યવિવક્ષાયાં વ્યભિચાર ઇતિ ગમકત્વં નેષ્યતે ।
(3.2) કસ્યચિત્કદાચિત્કુતશ્ચિદ્ભાવે ઽપિ સર્વસ્તાદૃશસ્તથાવિધજન્મેતિ કુતો ઽવસિતમ્, તથા ચ નાન્વયવ્યતિરેકાવિતિ ચેત્ । ન, અતદ્ભાવિનસ્તસ્ય સકૃદપિ તતો ઽભાવાત્ । પરસ્પરાપેક્ષયા જન્યજનકસ્વભાવલક્ષણે કાર્યકારણે । તત્ર યદિ ધૂમો ઽગ્ન્યાદિસામગ્જ્યા અન્યતો ઽપિ ભવેત્તદા તસ્ય તજ્જન્યઃ સ્વભાવો ન ભવતીતિ સકૃદપિ તતો ન ભવેત્ । અર્થાન્તરવત્ । નાપિ સામગ્રી તં જનયેદ્ અતજ્જનનસ્વભાવત્વાત્ । સામગ્જ્યન્તરવત્ । ન ચ ધૂમસ્ય તદતજ્જન્યઃ સ્વભાવો યુક્તઃ । એકસ્વભાવત્વાત્ । ધૂમાધૂમજનનસ્વભાવાદ્ ભવતો ધૂમાધૂમસ્વભાવઃ સ્યાત્ । કાર્યસ્વભાવાનાં કારણસ્વભાવકૃતત્વાત્ । અકારણાપેક્ષણે ચાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્યો ધૂમજનનઃ સો ઽગ્ન્યાદિસામગ્રીવિશેષો યઃ અગ્ન્યાદિસામગ્રીવિશેષેણ જનિતઃ સ એવ ધૂમો ભવતીતિ કાર્યકારણયોરેવં સ્વભાવસ્ય નિયમાત્ તદ્વિજાતીયાદુત્પત્તિર્ન ભવતિ ।
તદ્યાદૃશં કાર્યં યાદૃશાત્ કારણાદ્ દૃષ્ટમેકદા તત્તન્ન વ્યભિચરતિ । તેન સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે કાર્યસ્ય કારણેન વ્યાપ્તિઃ સિદ્ધા ભવતિ ।
(3.3) નનુ વિજાતીયાદપિ કિઞ્ચિદ્ ભવદ્ દૃષ્ટં તદ્યથા ગો મયાદેઃ શાલૂકાદિઃ । ન વિજાતીયાદુત્પત્તિઃ । તથાવિધમેવ હિ તાદૃશામાદિનિમિત્તમિતિ ન કારણભેદઃ । પ્રબન્ધેન વૃત્તૌ તુ શરાદ્ ભવતિ । અસ્તિ ચ ગોમયેતરજન્મનોઃ સ્વભાવભેદઃ રૂપસ્યાભેદે ઽપિ । ન હિ આકારતુલ્યતૈવ ભાવાનાં તત્ત્વે નિમિત્તમ્, અભિન્નાકારાણામપિ કેષાઞ્ચિદન્યતો વિશેષાજ્જાતિભેદદર્શનાત્ । અન્યથા હિ વિલક્ષણાયા અપિ સામગ્રયા અવિલક્ષણકાર્યોત્પત્તૌ ન કારણભેદાભેદાભ્યાં કાર્યભેદાભેદાવિત્યહેતુકૌ વિશ્વસ્ય ભેદાભેદૌ સ્યાતામ્ । તથા હિ ન ભેદાદ્ભેદ ઇતિ અભેદાદપિ નાભેદઃ । તદ્વ્યતિરિક્તશ્ચ ન કશ્ચિદ્ભાવસ્વભાવ ઇત્યહેતુકત્વાદ્ભાવાનાં નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા સ્યાત્ । અપેક્ષયા હિ ભાવાઃ કાદાચિત્કા ભવન્તિ । વ્યવસ્થાવાંશ્ચ સાધ્યેષુ સાધનનિયોગો ન સ્યાત્ । કારણશક્તિપ્રતિનિયમે હિ કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્ સાધનાયોપાદીયેત, નાપરં, તસ્યૈવ તત્ર શક્તેઃ, અન્યસ્ય ચાશક્તેઃ તયોસ્તજ્જનનેતરસ્વભાવત્વેન ભેદાત્ । તજ્જનનસ્વભાવવિલક્ષણાદપિ તસ્યોત્પત્તૌ ન તજ્જનનશક્તિપ્રતિનિયમ ઇતિ યત્ કિઞ્ચિત્ યતઃ કુતશ્ચિત્સ્યાત્ । તજ્જનનશક્તિસામ્યે તુ તદેવેતિ ન કાર્યં દુષ્ટં કારણં વ્યભિચરતિ ।
(4.1) ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરભાવસ્યાભાવવ્યવહારસ્ય વા હેતુઃ । અત્રોપલબ્ધેરુપલભમાનધર્મત્વે તજ્જ્ઞાનમુપલબ્ધિઃ । તસ્માદન્યોપલબ્ધિરનુપલબ્ધિર્વિવક્ષિતોપલબ્ધેરન્યત્વાત્, અભક્ષ્યાસ્પર્શનીયવત્પર્યુદાસવૃત્ત્યા । ઉપલભ્યમાનધર્મત્વે સ્વવિષયવિજ્ઞાનજનનયોગ્યતાલક્ષણો વિષયસ્વભાવઃ ઉપલબ્ધિઃ । યોગ્યતાયા ભાવસ્વરૂપત્વાત્ । તસ્માદન્ય ઉપલમ્ભજનનયોગ્ય એવાનુપલબ્ધિઃ પૂર્વવત્ । યત્ર યસ્મિત્રુપલભ્યમાને નિયમેન યસ્યોપલબ્ધિઃ ભવતિ યોગ્યતાયા અવિશેષાત્ સતત્સંસૃષ્ટઃ એકજ્ઞાનસંસર્ગાત્ । તયોઃ સતોર્નૈકરૂપનિયતા પ્રતિપત્તિરસમ્ભવાત્ । તસ્માદવિશિષ્ટયોગ્યતારૂપયોઃ એકજ્ઞાનસંસર્ગિણોસ્તયોઃ પરસ્પરાપેક્ષમેવાન્યત્વમિહાભિપ્રેતં, પ્રત્યાસત્તેરાશ્રયણાત્ ।
સ કેવલસ્તદપેક્ષયા તદન્યશ્ચેદુચ્યતે તદા તજ્જ્ઞાનં તત્સ્વભાવો વા જ્ઞાતૃજ્ઞેય ધર્મલક્ષણાનુપલબ્ધિઃ । સાભાવં પ્રતિયોગિનો ઽભાવવ્યવહારં વા સાધયતિ ।

(4.2) કથમન્યભાવસ્તદભાવો યેન ભાવરૂપાનુપલબ્ધિરભાવમભાવવ્યવહારં વા સાધયેદિતિ ચેત્ । ઉક્તમત્ર યથા પર્યુદાસવૃત્ત્યાપેક્ષાતઃ તદ્વિવિક્તો ઽર્થસ્તજ્જ્ઞાનં વાભાવો ઽનુપલબ્ધિશ્ચોચ્યત ઇતિ । ન પ્રતિષેધમાત્રં, તસ્ય સાધનાસિદ્ધેરભાવવ્યવહારાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય ભાવસિદ્ધિરેવાપરસ્યાભાવસિદ્ધિરિત્યન્યભાવો ઽપિ તદભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । અન્યભાવલક્ષણો ઽભાવઃ સ્વયં પ્રમાણસિદ્ધસ્તદભાવવ્યવહારં સાધયેત્, તત્સિદ્ધિસિદ્ધો વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષો યેનાનુપલબ્ધ્યાભાવવ્યવહારસિદ્ધેર્વિરોધઃ સ્યાત્ ।
(4.3) સ એવાન્યભાવસ્તદ્વિષયા ચોપલબ્ધિસ્તદભાવસ્ય કિં ન સાધનમ્? કિં પુનરભાવસ્ય સિદ્ધિરેવ તદભાવસિદ્ધિઃ? ઇતિ ચેત્ । અપૃથક્સિદ્ધેઃ સમ્બન્ધાભાવાચ્ચ ।
અન્યભાવસ્તાવત્ર સાધનમ્ । યત્સિદ્ધૌ યસ્ય ન સિદ્ધિસ્તત્તસ્ય લિઙ્ગં ભવતિ ધૂમાગ્નિવત્ । અન્યભાવસિદ્ધયૈવ તદભાવઃ પ્રસિધ્યતિ, તસ્ય તદન્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય તત્ત્વવ્યવસ્થાપકેન પ્રમાણેનૈવાન્યવ્યવચ્ચેદસિદ્ધેઃ ।
(4.4) સમ્બન્ધાભાવાચ્ચ તચ્ચ તસ્ય લિઙ્ગં યદિ સ્યાત્, તસ્ય તેન કશ્ચિત્સમ્બન્ધો ભવેત્ । યથા કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વેન એકાર્થસમવાયો ધૂમસ્ય વા લિઙ્ગિનૈકાર્થસમવાયઃ । આધારાધેયભાવો વા જન્યજનકભાવો વા । નૈવં કશ્ચિદ્ ભાવાભાવયોઃ સમ્બન્ધઃ યેનાસ્યાન્યભાવઃ સાધનં સ્યાત્ । અસ્તિ વિષયવિષયિભાવઃ શબ્દાર્થસમ્બન્ધવદિતિ ચેત્ । શબ્દાર્થયોઃ તત્પ્રતિપાદનાભિપ્રાયે સતિ તત્પ્રયોગાત્ કાર્યકારણલક્ષણો ઽવિનાભાવલક્ષણો વા સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ । અયં ચાત્ર ન સમ્ભવતિ યતઃ વિષયવિષયિભાવઃ સ્યાત્ । સિદ્ધે હિ તયોઃ સાધ્યસાધનભાવે તન્મુખેન વિષયવિષભિભાવઃ સ્યાત્ । સ એવ ચાસતિ સમ્બન્ધે ન સિધ્યતિ । અન્યથેતરેતરાશ્રયમિદં સ્યાત્ ।
(4.5) અન્યભાવાચ્ચાભાવસિદ્ધાવસમુદાયશ્ચ સાધ્યઃ સ્યાત્ । તથા ચ ઘટાભાવસ્તદન્યભાવાત્ ઇતિ ઘટસ્ય સર્વત્ર સર્વદા ચાભાવઃ પ્રસજ્યેત । ન, પ્રદેશાદિર્ધર્મી ઘટાભાવેન વિશેષ્યત ઇતિ તદ્વિશેષણભૂતો ઽભાવઃ સાધ્યતે ન તુ કેવલઃ । તતો નાસમુદાયસ્ય સાધ્યતા । ન ચ લિઙ્ગલિઙ્ગનોરસમ્બન્ધઃ, અન્યભાવસ્ય પ્રદેશાદિના સમ્બન્ધાદ્ ઇતિ ચેત્ । ન, પ્રદેશાદેરેવાન્યભાવત્વાત્ । યત્રૈવ હિ પ્રદેશાદૌ યત્રાસ્તીતિ ઉચ્યતે સ એવ તેનાસંસૃષ્ટો ઽન્યભાવઃ । તદ્દર્શનાદેવાસ્ય ઘટો નાસ્તિ ઇતિ વિકલ્પો ભવતિ ઇતિ કથં તસ્યૈવ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવઃ?
(4.6) ન ચાત્ર સામાન્યવિશેષભાવકલ્પના સમ્ભવતિ યેન સામાન્યં હેતુર્ભવેદ્ વિશેષો ધર્માતિ, તદ્વિશેષપ્રતિપત્તેરેવ તદભાવસ્ય પ્રતીતેઃ, તસ્યાન્યત્રાન્વયસ્યાભાવાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વાચ્ચ ન હેતુતા । ન ચ યત્ર પ્રદેશમાત્રં તત્ર ઘટાભાવઃ । તાદૃશે કેવલે પ્રદેશે સર્વત્રાભાવ ઇતિ ચેત્ । નનુ તસ્યૈવ કૈવલ્યં ઘટવિરહઃ । સ ચ તત્પ્રતિપત્તાવેવ સિદ્ધ ઇતિ કસ્ય ઇદાનીં તલ્લિઙ્ગમ્? અન્વયસ્યાનુગમનમપિ નિરર્થકમ્ । તસ્માદન્યભાવો ન સાધનમભાવસ્ય ।
(4.7) અસ્તિ વિરોધઃ સમ્બન્ધઃ તતો ઽન્યભાવાદભાવસ્ય સિદ્ધિઃ ઇતિ ચેત્ । કેન કસ્ય વિરોધો ઽન્યભાવેન પ્રતિયોગિનઃ કિં નુ વૈ પ્રતિયોગી પ્રમાતુમિષ્ટો યેન લિઙ્ગલિઙ્ગનોર્વિરોધઃ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્? અભાવસ્તુપ્રતિયોગિનો ઘટસ્ય અન્યભાવેન અવિરુદ્ધઃ સહાવસ્થાનાત્ । તસ્મિન્ પ્રમેયે લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ કથં વિરોધઃ? તસ્માત્સમ્બન્ધાભાવઃ । અત્રાપિ અસમુદાયસાધ્યત્વં તદવસ્થમ્ ।
(4.8) નનુ અન્યભાવતદભાવયોરસતિ સમ્બન્ધે ઽન્યભાવગત્યાપિ તદભાવગતિર્ન સ્યાદિતિ ચેત્ । ન વૈ કુતશ્ચિત્ સમ્બન્ધાદન્યભાવસ્તદભાવગમક ઇષ્ટઃ કિન્તુ અન્યભાવ એવ તદભાવો યથોક્તં પ્રાક્ । તસ્યાન્યાસંસૃષ્ટરૂપસ્ય કેવલસ્યૈકાત્મવ્યસ્થિતસ્ય તદાત્મના પરિચ્ચેદસ્યૈવાન્યવ્યવચ્ચેદત્વાત્ તસ્ય કૈવલ્યમેવાપરસ્ય વૈકલ્યમિતિ તદન્યભાવ એવ તદભાવઃ । તતશ્ચ તત્પ્રતિપત્તિરેવ તદપ્રતિપત્તિઃ । અન્યથા તસ્ય પરિચ્ચેદેન તતો ઽન્યસ્ય અવ્યવચ્ચેદે તત્પરિચ્ચેદ એવ ન સ્યાત્ । તદતદ્રૂપયોરવિવેકાત્ । ય એવ વ્યવહારઃ કસ્યચિત્ક્વચેદ્દેશે દર્શનાત્ પ્રાપ્તિપરિહારાર્થઃ સ ન સ્યાત્ । ન હ્યયમનલં પશ્યત્રપિ કેવલમ્ અનલમેવ પશ્યતીતિ કથં સલિલાર્થી તત્ર ન પ્રવેર્તેત? અનુપલમ્ભેન સલિલાભાવઃ પ્રતીયત ઇતિ ચેત્ । કો ઽયમનુપલમ્ભો નામ? યદિ સલિલોપલમ્ભાભાવઃ તદા કથમભાવઃ કસ્યચિત્પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્વા? તસ્યાપિ કથં પ્રતિપત્તિઃ? તસ્ય તતો વાન્યસ્ય કસ્યચિદપ્યપ્રતિપત્તાવપિ યદ્યભાવઃ પ્રતીયતે તદા સ્વાપમદમૂર્ચ્ચાવ્યવધાનપૃષ્ઠીભાવાદ્યવસ્થાસ્વપિ કિં ન પ્રતીયતે? ઇત્યેતચ્ચ વિચારિતં પ્રમાણવિનિશ્ચયે । તસ્માદયમનલં પશ્યત્રપિ અનલો ઽયં સલિલમ્ ઇતિ નાધ્યવસ્યતીતિ ન તિષ્ઠેત્રાપિ પ્રતિષ્ઠેત । તતશ્ચ દુસ્તરં વ્યસનં પ્રતિપત્તુઃ સ્યાત્ ।
(4.9) તત એવૈકસ્ય દર્શનાદ્ અન્યાભાવગતિશ્ચેત્ કથમેકં દૃષ્ટમન્યત્રાસ્તીતિ પ્રત્યાયયતિ? તસ્યૈવ કેવલસ્ય દર્શનાદ્ ઇતિ ચેત્ । ઇદમેવાસ્માભિઃ પ્રાગભિહિતં કસ્માત્તવાત્ર પરુષમિવાભાતિ? તસ્માત્તીરાદર્શિનેવ શકુનિના દૂરપર્યટયાપિ પ્રત્યાગન્તવ્યમિત્યલમ્ અવિદ્યમાનપ્રતિષ્ઠાનયા દિશઃ પ્રતિપત્ત્યા ।
(4.10) યદ્યેકપરિચ્ચેદાદેવાન્યવ્યવચ્ચેદઃ સિધ્યતિ તદા સર્વસ્યાન્યસ્ય અવિશેષેણ તત્રાભાવસિદ્ધિર્ભવેત્ । ન તુ તુલ્યયોગ્યાવસ્થસ્યૈવ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરભાવસાધનીતિ ચ વિશેષણં ન વક્તવ્યમ્, અનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનામપિ તત્ર વ્યવચ્ચેદાત્ ।
(4.11) એકાત્મપરિચ્ચેદાત્ તસ્ય તદન્યાત્મવ્યવચ્ચેદો ભવતિ તદાત્મનિયતપ્રતિભાસજ્ઞાનાત્ ન હિ તદાત્મા તદન્યસ્યાત્મા ભવતિ । અન્યાત્માવ્યવચ્ચેદે પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ અભાવ ઇતિ પૂર્વઃ પ્રસઙ્ગઃ । તં ચ દેશકાલસ્વભાવાવસ્થાનિયતં તદાત્મનોપલભમાના બુદ્ધિઃ તથાત્વપ્રચ્યુતિમસ્ય વ્યવચ્ચિનતિ । એવં હિ તદ્દેશાદિનિયતઃ પરિચ્ચિત્રો ભવતિ, યદિ અન્યથાભાવો વ્યવચ્ચિન્નો ભવતિઃ તથાત્વં ચ તસ્યૈવ ભવતિ નાન્યસ્યેતિ અન્યથાભૂતાત્તથાભૂતં વ્યવચ્ચિન્દત્યેવ તત્ પરિચ્ચિનતિ । એવમેકપ્રમાણવૃત્તિઃ સર્વભાવાન્ દ્વૈરાશ્યે વ્યવસ્થાપયતિ । તસ્યાન્વયવ્યતિરેકબુદ્ધિજનકત્વેનૈવ સાફલ્યાત્ । તદ્વયતિરિક્તાશેષવ્યવચ્ચેદેન વ્યાપ્તિસાધનાદેવ પ્રકારાન્તરસ્યાભાવઃ સિધ્યતિ । તસ્ય તદન્યતયા વ્યાપ્ત્યભાવે તેન તદર્થાવ્યવચ્ચેદાત્પુનરપિ ભાવસ્યાપરિચ્ચેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
(4.12) તસ્માત્ક્વચિત્પ્રમાણં પ્રવૃત્તં તત્ પરિચ્ચિનત્તિ, તદન્યદ્ વ્યવચ્ચિનાતિ, તૃતીયપ્રકારાભાવં ચ સૂચયતિ ઇતિ એકપ્રમાણવ્યાપાર એષઃ । તથાહિ ક્વચિત્પ્રમાણં પ્રવૃતં તદેવ તદન્યસ્માદ્ વ્યવચ્ચિનત્તી, તસ્યૈવ પરિચ્ચેદાત્ । તદન્યદેવ ચ તસ્માદ્ વ્યવચ્ચિનત્તિ અન્યસ્ય તત્ર અપરિચ્ચેદાત્ । અતસ્તદેવ પ્રમાણં પ્રકારાન્તભાવં સાધયતિ, તસ્મિન્ દૃષ્ટતદન્યત્વેન સર્વસ્યૈવ વ્યસ્થાપનાત્, અતદન્યસ્યૈવ ચ તત્ત્વેન વ્યવસ્થાપનાત્ ।
એતેન ક્રમાક્રમાદયો ઽપ્યન્યોન્યવ્યવચ્ચેદરૂપા વ્યાખ્ય્તાઃ ।

તદેવમેકસ્યોપલમ્ભાત્તસ્ય તદન્યાત્મનો વ્યવચ્ચેદઃ । ન તદ્દેશકાલયોઃ સર્વસ્યાન્યસ્ય ભાવસ્ય વ્યવચ્ચેદઃ । તસ્માદતદત્મા ચ સ્યાત્તદ્દેશકાલશ્ચ, રસરૂપાદિવત્ । તસ્માદ્યથોક્તાદેવાનુપલમ્ભાત્ક્વચિત્ કદાચિત્કસ્યચિદભાવસિદ્ધિઃ ।

(4.13) અન્યભાવવિષયસ્યોપલબ્ધિરપિ તદભાવસ્ય સાધિકેષ્ટૈવ ન તુ લિઙ્ગત્વેન । તત્રાપ્યભાવસ્ય પૃથક્ સાધ્યત્વે સમ્બન્ધાભાવસ્ય તુલ્યત્વાત્ । લિઙ્ગાવિર્ભાવકાલ એવ તદભાવસિદ્ધેશ્ચ । ન હિ અન્યસ્ય ભાવં પ્રતિપદ્ય તત્પ્રતિપત્તેઃ અન્વયવ્યતિરેકૌ પ્રસાધ્ય તદભાવં પ્રતિપદ્યતે । કિં તર્હિ? તદન્યં પ્રતિપદ્યમાન એવ તદભાવં પ્રતિપદ્યતે । દર્શનાનન્તરમ્ ઇદમસ્તિ ઇદં તુ નાસ્તિ ઇતિ વ્યવસ્થાપનાત્ । તચ્ચ તસ્ય લિઙ્ગં ભવતિ યસ્યાન્વયિ વ્યતિરેકો ચ । દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ । ન હિ એવં શક્યં દર્શયિતું યત્ર અન્યભાવોપલબ્ધિસ્તત્ર તદભાવઃ ઇતિ । તદેકોપલબ્ધેઃ ક્વચિદપ્યભાવાત્ । સામાન્યેન પ્રદર્શને દૃષ્ટાન્તે ઽપિ પ્રમાણાન્તરં નાસ્તિ, કિંતુ સૈવ તદન્યભાવોપલબ્ધિઃ સાધ્યધર્મસ્ય સાધિકેતિ અનવસ્થા દૃષ્ટાન્તાનામિત્યપ્રતિપત્તિઃ । તસ્માત્ નૈવ કુતશ્ચિલ્લિઙ્ગાત્ તદભાવસિદ્ધિઃ । સો ઽન્યભાવઃ પ્રત્યક્ષલક્ષણેનાનુપલમ્ભેન સિદ્ધઃ સન્ મૂઢપ્રતિપત્તાવભાવવ્યવહારં સાધયેદ્ ઇતિ અલં પ્રસઙ્ગેન ।
(4.14) સેયમનુપલબ્ધિસ્ત્રિધા । સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે સિદ્ધાભાવસ્ય કારણસ્યાનુપલબ્ધિઃ, વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ સિદ્ધાભાવસ્ય વ્યાપકસ્યાનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધિશ્ચ । તત્ર કારણવ્યાપકયોરપિ અભાવવ્યવહારઃ તદન્યભાવસિદ્ધયૈવ સિધ્યતિ । સ તથા સિદ્ધઃ સન્ કાર્યવ્યાપ્યયોરભાવમ્ અભાવવ્યવહારં વા સાધયતિ । સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ તુ અનુપલબ્ધ્યા લિઙ્ગભૂતયા અભાવવ્યવહાર એવ સાધ્યતે ।
(4.15) યદિ કારણવ્યાપકૌ તદન્યભાવસિદ્ધયાનુપલબ્ધ્યા સિદ્ધાસદ્ વ્યવહારાવન્યસ્યાભાવમભાવવ્યવહાંર ચ સાધયતઃ । સા ચ તયોરુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાવેવાસદ્વ્યવહારસ્ય સાધિકેતિ કથં તયોઃ પરોક્ષે ઽર્થેપ્રયોગઃ? નૈવ પ્રયોગઃ પ્રમાણતયા, લિણ્ગસ્યાનિશ્ચયાત્ । કેવલં કારણવ્યાપકયોર્હિ સિદ્ધસમ્બન્ધયોર્યદ્યભાવઃ પરસ્યાપિ અવશ્યમભાવઃ ઇતિ એતસ્ય દર્શનાર્થમેતે પ્રયુજ્યેતે ઇતિ । એષ એવ પક્ષધર્મો ઽન્વયવ્યતિરેકવાન્ ઇતિ તદંશેન વ્યાપ્તઃ ત્રિલક્ષણ એવ ત્રિવિધ એવ હેતુર્ગમકઃ સ્વશાધ્યધર્માવ્યભિચારાત્ ।
(5.1) ષડ્લિઙ્ગો હેતુરિત્યપરે । ત્રીણિ ચૈતાનિ અબાધિતવિષયત્વં વિવક્ષિતૈકસંખ્યત્વં જ્ઞાતત્વં ચેતિ । તત્રાબાધિતવિષયત્વં તાવત્ પૃથગ્ લક્ષણં ન ભવતિ, બાધાવિનાભાવયોર્વિરોધાત્ । અવિનાભાવો હિ સત્યેવ સાધ્યધર્મે ભાવો હેતોઃ । સ હેતુસ્તલ્લક્ષણઃ ધર્મિણિ સ્યાદ્ અત્ર ચ સાધ્યધર્મઃ કથં ન ભવેત્? પ્રત્યક્ષાનુમાને હિ સાધ્યધર્મં બાધમાને તં ધર્મિણો નિષ્કાસયતઃ તસ્મિંશ્ચ સત્યેવ હેતુર્ભવન્ તં તત્રૈવાવસ્થાપયતીતિ પરં બત ભાવાનામસ્વાસ્થ્યમ્ ।
અન્યત્ર સાધ્યધર્મેણાવિનાભાવી હેતુર્ન પુનઃ સાધ્યધર્મિણેવેતિ ચેત્ । તત્ કિમયં તપસ્વી શણ્ઢમુદ્વાહ્ય પુત્રં મૃગયતે? યસ્ય ધર્મિણ્યસત્યપિ સાધ્યધર્મે ભાવઃ, તમુપદર્શ્ય કથં સ ધર્મી સાધ્યધર્મવાનિત્યુચ્યતે?
(5.2) અત એવ બાધાભાવ ઉક્તઃ । સ્યાદેતદ્, યત એવ હેતુરન્યથાપિ ભવેદત એવ પ્રમાણાભ્યામબાધિતધર્મા ધર્મીત્યુચ્યત ઇતિ ।
તત્કિમિદાનીં હેતોઃ સામર્થ્યમ્? અબાધયૈવ સાધ્યસિદ્ધેર્વ્યર્થો હેતુઃ । બાધાયામપિ સાધ્યાભાવસ્ય તેન સાધનાત્ કુતઃ સાધનસ્ય સામર્થ્યમ્ । અનિયમે બાધકપ્રમાણવૃત્તૌ સાધ્યાભાવસ્ય, બાધકપ્રમાણસ્યાભાવઃ સાધ્યાભાવસ્ય ચ સંભવઃ સ્યાદિતિ ન સામર્થ્યમબાધાયાઃ ।
(5.3) ન બાધાયા અભાવો ઽબાધા । કિં તર્હિ? બાધાયા અનુપલબ્ધિઃ સા ચ પુરુષસ્ય ક્વચિદ્ બાધાયાઃ સંભવે ઽપિ સ્યાદિતિ સ હેતુપ્રયોગસ્ય વિષયઃ । કિં નુ વૈ હેતુર્બાધોપલબ્ધેર્બિભેતિ ન પુનર્બાધાયા યેન બાધામનાદૃત્ય તદનુપલબ્ધૌ પ્રયોક્તવ્ય ઇષ્ટઃ? સ તર્હિ પરમાર્થેન- ઽબાધા કિમસ્તિ નાસ્તિઽ ઇત્યનપેક્ષ્ય બાધાયા અનુપલબ્ધૌ પ્રયોક્તવ્યઃ? કિમર્થં પ્રયુજ્યતે? સાધ્યસિદ્ધયર્થમ્ । સ કિં ક્વચિત્ સત્યામપિ બાધાયાં સાધ્યં સાધયેદ્ યેનાસ્યા અભાવનિશ્ચયં પ્રતિ યત્નો ન ક્રિયતે હેતુશ્ચ પ્રત્યુજ્યતે । એવં ચ સતિ અબાધિતવિષયત્વં હેતુલક્ષણં ન ભવતિ । બાધાયામપિ સત્યામસ્ય સામર્થ્યાત્ । તથા ચ સંશયિતસ્ય પ્રવૃત્તિર્ન યુજ્યતે । યથા ચ બાધાનુપલબ્ધૌ તામભ્યુપગમ્ય પ્રયુજ્યતે તથા તદુપલબ્ધાવપિ પ્રયુજ્યતામ્, અભ્યુપગમે વિશેષાભાવાત્ ।
(5.4) ન બાધાયાં સત્યાં હેતોઃ સામર્થ્યમિતિ ચેત્ । યદ્યેવમ્, અનિર્ણીતબાધાસમ્ભવો હેતુઃ પ્રયોગં હાર્હતિ, મા ભૂત્ બાધાયાઃ સંભવપક્ષે પ્રયુક્તસ્યાપ્યસામર્થ્યમિતિ ।
બાધાનુપલમ્ભે સતિ સામર્થ્યમિતિ ચેત્ । કિમુપલમ્ભો બાધાં વ્યાપ્નોતિ, યતો હેતોર્બાધાસમ્ભવકૃતમ્ અસામર્થ્યં ન સમ્ભવેત્? અથ તન્નિવૃત્તૌ બાધા નિવર્તતે । તથાપિ બાધાનુપલમ્ભાદેવ સાધ્યાસિદ્ધેર્વ્યર્થો હેતુઃ । અનુપલમ્ભે બાધાયા અસમ્ભવાત્ । ઉપલમ્ભસ્ય નિવૃત્તાવપિ બાધાયા અનિવૃત્તૌ તદવસ્થં હેતોરસામર્થ્યમિત્યપ્રયોગઃ । તસ્માત્ સ્વસાધ્યભાવાભાવાધ્યામન્યથાપિ ભવન્હેતુઃ ધર્મિણિ ન કિઞ્ચિદ્ભાવયતિ ન વિભાવયતિ ઇતિ તદુપક્ષેપો ન સમર્થઃ । ઇતિ બાધાવિનાભાવયોર્વિરોધઃ । તત્રાબાધા રૂપાન્તરમ્ ।
(5.5) તત્રામ તસ્માદ્ વિશેષણાન્તરં ભવેત્ લક્ષણાન્તરત્વેન ચોપાદાનમર્હતિ યસ્ય ભાવે ઽપિ યસ્ય અપરસ્યાભાવઃ સ્યાત્ । તદ્યથા પક્ષધર્મત્વં સપક્ષે ચ ભાવ ઇતિ । ન્ અચૈતદ્ અબાધાયા અવિનાભાવે સતિ સમ્ભવતિ ઇતિ ન સાધ્યવિપર્યયાવિનાભાવિનોર્હેતુવિરુદ્ધયોર્વિષયે બાધા સંભવતિ ઇતિ ન તદભાવઃ પૃથગનયોર્લક્ષણાન્તરત્વેન વાચ્યઃ । તસ્માદ્ હેતોઃ પ્રયોગે પ્રતિજ્ઞાદોષાણાં સંભવો નાસ્તિ । નાપિ કેવલા પ્રતિજ્ઞૈવ પ્રયુજ્યતે । તતશ્ચ ન પ્રતિજ્ઞાદોષા વાચ્યાઃ ।
(5.6) એતેન એકસંખ્યાવિવક્ષાપિ પ્રત્યુક્તા ।
કથમ્? એકો હિ હેતુઃ સ્વસાધ્યભાવ એવ ભવેદિતિ તત્રાવ્યભિચારી તત્રૈવ તસ્માદન્યો ઽપિ કથં હેતુર્ભવતિ? એકસ્ય યત્ સાધ્યં તદબાધકસ્ય ધર્મસ્ય ભાવ એવ ભાવાદિતિ બાધયા સમાનમ્ ।
(5.7) અપિ ચ । કિં યો વસ્તુતો ઽસમ્ભવત્પ્રતિહેતુઃ સ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય વિપર્યયસ્ય વા હેતુરિષ્ટ આહોસ્વિદપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુઃ? કિં ચાતઃ?
યદ્યસમ્ભવત્પ્રતિહેતુઃ અશક્યનિશ્ચયત્વાદલક્ષણમેતદ્ હેત્વભાવો વા । ન હિ અનિશ્ચિતાત્મનઃ પ્રતિપાદકધર્મસ્ય તલ્લક્ષણત્વં યથા સન્દિગ્ધસ્ય પક્ષધર્મત્વસ્ય । નાપિ સન્દિગ્ધલક્ષણો હેતુર્ભવેદિતિ ન કશ્ચિદ્ હેતુર્ભવેત્ । તુલ્યે લક્ષણે દિ દૃષ્ટઃ પ્રતિયોગિનઃ સંભવો ઽદૃષ્ટપ્રતિયોગિષુ અપિ શંકામુત્પાદયતિ વિશેષાભાવાત્ । સતિ વા વિશેષે સ વિશેષો હેતોર્લક્ષણમ્ । યતસ્તદ્વિશેષાદ્ હેતુરેકાન્તેન નિરસ્તપ્રતિપક્ષઃ સ્વસાધ્યં નિશ્ચાયયતીતિ અતલ્લક્ષણો ન હેતુઃ સ્યાત્ તથા ચ વ્યર્થા એકસંખ્યાવિવક્ષા । અતો વિરુદ્ધાવ્યભિચારિણો લક્ષણં હીયેત સ્વલક્ષણયુક્તયોર્હેત્વોરેકત્ર ધર્મિણિ વિરોધેનોપનિપાતે સતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી ઇતિ ।

(5.8) ન ચ તસ્ય વિશેષસ્ય સ્વરૂપં નિર્દિષ્ટં, યદ્રૂપં પ્રતીત્ય પ્રતિયોગિનઃ સમ્ભવાસમ્ભવાવુત્પશ્યામઃ । તસ્માત્રાસ્ત્યેવં વિશેષ ઇતિ સર્વત્ર શઙ્કયા ભવિતવ્યમ્ ।
દૃષ્ટપ્રતિહેતોરપિ હેતોઃ પ્રાગિતરેણ ન કશ્ચિદ્વિશેષો લક્ષ્યતે । ન ચ સંભવત્પ્રતિહેતૂનામપિ સર્વદા તસ્યોપલબ્ધિઃ । અતિશયવતી તુ પ્રજ્ઞા પ્રતિહેતૂત્પ્રેક્ષિણી દૃષ્ટા । તેનાનિશ્ચયઃ પ્રતિયોગિનઃ સંભવાસંભવયોરિતિ વસ્તુતો । સમ્ભવત્પ્રતિહેતુત્વલક્ષણસ્ય અનિશ્ચિતત્વાત્ર કશ્ચિદ્ હેતુઃ સ્યાત્ ।
(5.9) અથાપ્રદર્શિતપ્રતિહેતુઃ યથાહ, "યદા તર્હિ શબ્દત્વં નિત્યમભ્યુપગચ્ચતિ તદાયં હેતુરેવ સ્યાદ્ યદ્યત્ર અનિત્યત્વહેતું કૃતકત્વાદિ કશ્ચિત્ર દર્શયેદ્ " ઇતિ । ઇદમિદાનીં સુમહદ્ વ્યસનમાયાતં ગુરુભિરભિહિતત્વાદપ્રકાશ્યં, ન્યાયમનુપાલયદ્ભિરસંવરણીયમિતિ કષ્ટતરં વ્યસનં કથં નિર્વોઢું શક્યેત? સ તાવદયં હેતુઃ વસ્તૂનિ સ્વસાધ્યપ્રકૃતીનિ કૃત્વા તત્પ્રમાણકાન્ પુરુષાન્ અભ્યુદયનિઃ શ્રેયસાભ્યાં યોજયિત્વા પુનશ્ચ પ્રતિભાવતા પુરુષેણ હેત્વન્તરનિદર્શનેન ઉત્કીલિતસાધનસામર્થ્યઃ તાનિ વસ્તૂનિ તદ્ભાવસમ્પદસ્તાંશ્ચ પુરુષાન્ અભ્યુદયનિઃ શ્રેયસસમ્પદઃ પ્રચ્યાવ્ય ભ્રષ્ટરાજ્ય ઇવ રાજા તપોવનં ગચ્ચતીતિ કિમત્ર બ્રૂમઃ ।
(5.10) પુરુષપ્રતિભાકૃતં હિ યદિ સાધનત્વં સ્યાત્ તદા ન કિઞ્ચિત્ સાધનમસાધનં વા । સ ચ હેતુર્યદિ સ્વભાવતસ્તદ્ધર્મભાવી તદા કથમન્યથા ક્રિયેત? વસ્તુસ્વભાવાન્યથાભાવસ્યાભાવાત્ । એકસ્ય ચ વિરુદ્ધોભયસ્વભાવસ્યાભાવાત્ । અતદ્ધર્મભાવી ચ કથમન્યદાપિ સાધનં કસ્યચિત્ । તસ્માત્ સ્વભાવતઃ સ્વસ્વસાધ્યાવિનાભાવિનોર્યથોક્તલક્ષણયોઃ કાર્યસ્વભાવહેત્વોઃ તલ્લક્ષણસ્ય પ્રતિહેતોરસંભવાદલક્ષણમેકસંખ્યાવિવક્ષા, વ્યવચ્ચેદ્યાભાવાત્ ।
(5.11) જ્ઞાનં પુનર્ન લિઙ્ગસ્યાત્મરૂપમિતિ કથં લિઙ્ગલક્ષણં ભવિષ્યતિ । કિંરૂપાદ્ હેતોરનુમેયો ઽર્થો જ્ઞાતવ્ય ઇતિ ચિન્તાયાં પ્રતિપત્તુરવિસંવાદકલિન્ગસ્વરૂપમભિધીયતે યસ્ય દર્શનાદ્ અયં પ્રવિભાગેન સાધનં વ્યવસ્થાપ્ય તસ્યેષ્ટાર્થસંનિધાનસંપ્રત્યયાત્ પ્રવૃત્તિમવલમ્બતે । તથા યદસ્યાત્મરૂપં તલ્લક્ષણં ન તુ પરરૂપમ્ । પ્રતિપત્તિજન્મનિ ઉપયોગમાત્રાત્ તલ્લક્ષણત્વે પ્રમેયપુરુષાદીનામપિ તલ્લક્ષણત્વં ભવેત્ । ન હિ તેષ્વપિ અસત્સુ લિઙ્ગિનિ જ્ઞાનં ભવતિ ।
(5.12) નિશ્ચિતગ્રહણં તર્હિ ન કર્તવ્યમ્ । ન, તસ્યાન્યાર્થત્વાત્ । સપક્ષવિપક્ષયોર્દર્શનાદર્શનમાત્રતો ગમકં હેતુમિચ્ચતાં નૈવ સમર્થો હેતુર્ભવતિ સતોરપિ દર્શનાદર્શનયોરગમકત્વદર્શનાત્ । તેન ભાવાભાવાભ્યામેવ ગમકો હેતુરિતિ જ્ઞાપનાર્થ નિશ્ચિતગ્રહણમ્ । તેન પરરૂપં લિઙ્ગસ્ય લક્ષણં ન ભવતિ, તેન લિઙ્ગસ્ય રૂપવિશેષાનમિધાનાત્ । તૌ હિ ભાવાભાવૌ તદ્ભાવસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા બોદ્ધવ્યૌ, ઉપાયાન્તરાભાવાત્ ।
(5.13) યદ્યપિ ભાવાભાવવચનમાત્રેણ તત્સાધનપ્રમાણવૃત્તિઃ આક્ષિપ્યતે, અન્યથા તયોરેવ સત્તા પ્રસિદ્ધેઃ, જ્ઞાનસત્તાનિબન્ધનત્વાજ્જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થાયાઃ ઇતિ સર્વત્ર જ્ઞેયસત્તાવ્યવસ્થૈવ તત્સાધનં પ્રમાણમાકર્ષતિઃ પરાર્થત્વાચ્ચ શાસ્ત્રપ્રણયનસ્યઃ ત્રિરૂપં લિઙ્ગં સંવાદકમિતિ તદ્રૂપમપ્રતિપત્તૃણાં તતઃ પ્રવૃત્તિર્ન ભવતીતિ પરોપલક્ષણાત્વાદેવ પ્રવર્તકે જ્ઞાનં સિદ્ધમ્ઃ તથાપિ તાવેવ વિશિષ્ટૌ ભાવાભાવૌ કેચિદ્ દર્શનાદર્શનમાત્રેણ વ્યવસ્થાપયન્તીતિ તેષાં નિષેધાર્થો ઽયં નિશ્ચિતશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ । સતોરપિ ભાવાભાવદર્શનયોઃ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ સંશયાત્ । તસ્માત્ પ્રતિબન્ધસાધકપ્રમાણવૃત્ત્યૈવ ભાવાભાવૌ સિધ્યત ઇતિ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમસ્માભિર્નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્ ।
યતો ઽપિ ત્રૈરૂપ્યવચનમાત્રેણ તત્સાધનપ્રમાણાક્ષેપસિદ્ધિઃ, ન જ્ઞાનં પૃથગતો રૂપાન્તરં ભવતિ, તેનૈવાવગતત્વાદ્, ઉપલયાર્થવત્ પક્ષધર્મત્વાત્ ।
(5.14) અન્વયવ્યતિરેકયોરપિ તર્હિ ન પૃથકત્વમ્, એકસ્ય પ્રયોગાદુભયગતેરિતિ ચેત્ । ન । હેતોઃ સપક્ષાસપક્ષયોર્ભાવાભાવૌ ન પરસ્પરમાક્ષિપતઃ । એકં વાક્યમુભયં ગમયતીત્યુચ્યતે નૈકો ઽર્થઃ સ્વભાવો દ્વિતીયસ્યેતિ । નનુ તત્રૈવ ભાવ ઇત્યત્ર તદર્થતયા તદભાવે ઽભાવો ગમ્યતે, અતદ્ભાવે ઽવશ્યમભાવ ઇત્યત્ર ચ તદ્ભાવે ભાવ ઇતિ પરસ્પરાક્ષેપ ઇતિ ચેત્ । વચનમેતત્ સામર્થ્યાદુભયમાક્ષિપતિ એકસ્યાપિ નિયમખ્યાપકસ્ય દ્વિતીયાક્ષેપનાન્તરીયકત્વાત્ । ન ચ તાવતોભયોરેકસ્વભાવતા । પૃથગભિધાનં તુ પ્રયોગનિયમાર્થમ્ । ન પુનઃ કેવલૌ ભાવાભાવૌ પરસ્પરમાક્ષિપતઃ । નિયમવન્તૌ ચ ન કેવલૌ નિયમસ્યોભયરૂપત્વાત્ ।
(5.15) તસ્માત્ તત્રૈવ ભાવ ઇતિ ન ભાવ એવોચ્યતે ઇતરેણાપિ ના ભાવ એવ યેન ભાવો ઽભાવો વા દ્વિતીયમાક્ષિપેત્ । નૈવં જ્ઞાનં, પરોપલક્ષણશાસ્ત્રાગૃહીતજ્ઞાનાત્ ત્રૈલક્ષણ્યાદવ્યતિરેકાદિતિ ન લક્ષણાન્તરમ્ । તસ્માત્ર હેતુઃ ષડ્લક્ષણઃ । હેતુબિન્દુરાચાર્યધર્મકીર્તિકૃતઃ સમાપ્તઃ ।