ગર્ભોપનિષદ્ · ભાગ 11

ગર્ભોપનિષત્
ઓં પઞ્ચાત્મકં પઞ્ચસુ વર્તમાનં ષડાશ્રયં ષડ્ગુણયોગયુક્તમ્ । તં સપ્તધાતું ત્રિમલં દ્વિયોનિં ચતુર્વિધાહારમયં શરીરમ્ ॥ ગરુપ્_1
પઞ્ચાત્મકમ્ ઇતિ કસ્માત્ પૃથિવ્ય્ આપસ્ તેજો વાયુર્ આકાશમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ પઞ્ચાત્મકે શરીરે કા પૃથિવી કા આપઃ કિં તેજઃ કો વાયુઃ કિમ્ આકાશમ્ । તત્ર પઞ્ચાત્મકે શરીરે યત્ કઠિનં સા પૃથિવી યદ્ દ્રવં તા આપઃ યદ્ ઉષ્ણં તત્ તેજઃ યત્ સંચરતિ સ વાયુઃ યચ્ છુષિરં તદ્ આકાશમ્ । તત્ર પૃથિવી ધારણે આપઃ પિણ્ડીકરણે તેજઃ પ્રકાશને વાયુર્ વ્યૂહને આકાશમ્ અવકાશપ્રદાને । પૃથક્ શ્રોત્રે શબ્દોપલબ્ધૌ ત્વક્ સ્પર્શે ચક્ષુષી રૂપે જિહ્વા રસને નાસિકા ઘ્રાણે ઉપસ્થ આનન્દને અપાનમ્ ઉત્સર્ગે બુદ્ધ્યા બુધ્યતિ મનસા સંકલ્પયતિ વાચા વદતિ । ષડાશ્રયમ્ ઇતિ કસ્માત્ મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયરસાન્ વિન્દતીતિ ષડ્જઋષભગાન્ધારમધ્યમપઞ્ચમધૈવતનિષાદાશ્ ચેતીષ્ટાનિષ્ટશબ્દસંજ્ઞાઃ પ્રણિધાનાદ્ દશવિધા ભવન્તિ ॥ ગરુપ્_2
સપ્તધાતુકમ્ ઇતિ કસ્માત્ શુક્લો રક્તઃ કૃષ્ણો ધૂમ્રઃ પીતઃ કપિલઃ પાણ્ડુર ઇતિ । યથા દેવદત્તસ્ય દ્રવ્યાદિવિષયા જાયન્તે । પરસ્પરં સૌમ્યગુણત્વાત્ ષડ્વિધો રસઃ રસાચ્ છોણિતં શોણિતાન્ માંસં માંસાન્ મેદો મેદસઃ સ્નાયવઃ સ્નાયુભ્યો ઽસ્થીનિ અસ્થિભ્યો મજ્જા મજ્જાતઃ શુક્રં શુક્રશોણિતસંયોગાદ્ આવર્તતે ગર્ભો હૃદિ વ્યવસ્થાં નયતિ હૃદયે ઽન્તર્ આગ્નિઃ અગ્નિસ્થાને પિત્તં પિત્તસ્થાને વાયુઃ વાયુતો હૃદયં પ્રાજાપત્યાત્ ક્રમાત્ ॥ ગરુપ્_3
ઋતુકાલે સમ્પ્રયોગાદ્ એકરાત્રોષિતં કલલં ભવતિ સપ્તરાત્રોષિતં બુદ્બુદમ્ અર્ધમાસાભ્યન્તરે પિણ્ડં માસાભ્યન્તરે કઠિનં માસદ્વયેન શિરઃ માસત્રયેણ પાદપ્રદેશઃ ચતુર્થે ગુલ્ફજઠરકટિપ્રદેશાઃ પઞ્ચમે પૃષ્ઠવંશઃ ષષ્ઠે મુખનાસિકાક્ષિશ્રોત્રાણિ સપ્તમે જીવેન સંયુક્તઃ અષ્ટમે સર્વલક્ષણસમ્પૂર્ણઃ । પિતૂ રેતોઽતિરેકાત્ પુરુષઃ માતૂ રેતોઽતિરેકાત્ સ્ત્રી ઉભયોર્ વોજતુલ્યત્વાન્ નપંઉસકં વ્યાકુલિતમનસો ઽન્ધાઃ ખઞ્ચાઃ કુબ્જા વામના ભવન્તિ । અન્યો ઽન્યવાયુપરિપીડિતશુક્રદ્વૈધ્યાદ્ દ્વિધા તનૂ સ્યાદ્ યુગ્માઃ પ્રજાયન્તે । પઞ્ચાત્મકઃ સમર્થઃ પઞ્ચાત્મિકા ચેતસા બુદ્ધિર્ ગન્ધરસાદિજ્ઞાનાક્ષરાક્ષરમ્ ઓંકારં ચિન્તયતીતિ તદ્ એકાક્ષરં જ્ઞાત્વાષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ષોડશ વિકારાઃ શરીરે તસ્યૈવ દેહિનઃ । અથ માત્રાશિતપીતનાડીસૂત્રગતેન પ્રાણ આપ્યાયતે । અથ નવમે માસિ સર્વલક્ષણજ્ઞાનસમ્પૂર્ણો ભવતિ પૂર્વજાતિં સ્મરતિ શુભાશુભં ચ કર્મ વિન્દતિ ॥ ગરુપ્_4
પૂર્વયોનિસહસ્રાણિ દૃષ્ટ્વા ચૈવ તતો મયા ।
આહારા વિવિધા ભુક્તાઃ પીતા નાનાવિધાઃ સ્તનાઃ ।
જાતશ્ ચૈવ મૃતશ્ ચૈવ જન્મ ચૈવ પુનઃ પુનઃ ॥ ગરુપ્_5
યન્ મયા પરિજનસ્યાર્થે કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્ ।
એકાકી તેન દહ્યે ઽહં ગતાસ્ તે ફલભોગિનઃ ॥ ગરુપ્_6
અહો દુઃખોદધૌ મગ્નો ન પશ્યામિ પ્રતિક્રિયામ્ ।
યદિ યોન્યાઃ પ્રમુચ્યે ઽહં તત્ પ્રપદ્યે મહેશ્વરમ્ ॥ ગરુપ્_7
અશુભક્ષયકર્તારં ફલમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।
યદિ યોન્યાઃ પ્રમુચ્યે ઽહં તત્ પ્રપદ્યે નારાયણમ્ ॥ ગરુપ્_8
અશુભક્ષયકર્તારં ફલમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।
યદિ યોન્યાઃ પ્રમુચ્યે ઽહં તત્ સાંખ્યં યોગમ્ અભ્યસે ॥ ગરુપ્_9
અશુભક્ષયકર્તારં ફલમુક્તિપ્રદાયકમ્ ।
યદિ યોન્યાઃ પ્રમુઞ્ચામિ ધ્યાયે બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥ ગરુપ્_10
અથ યોનિદ્વારં સમ્પ્રાપ્તો યન્ત્રેણાપીડ્યમાનો મહતા દુઃખેન જાતમાત્રસ્ તુ વૈષ્ણવેન વાયુના સંસ્પૃષ્ટસ્ તદા ન સ્મરતિ જન્મ મરણાનિ ન ચ કર્મ શુભાશુભં વિન્દતિ ॥ ગરુપ્_11
શરીરમ્ ઇતિ કસ્માત્ અગ્નયો હ્ય્ અત્ર શ્રિયન્તે જ્ઞાનાગ્નિર્ દર્શનાગ્નિઃ કોષ્ઠાગ્નિર્ ઇતિ તત્ર કોષ્ઠાગ્નિર્ નામાશિતપીતલેહ્યચોષ્યં પચતિ । દર્શનાગ્ની રૂપાણાં દર્શનં કરોતિ । જ્ઞાનાગ્નિઃ શુભાશુભં ચ કર્મ વિન્દતિ । ત્રીણિ સ્થાનાનિ ભવન્તિ મુખે આહવનીય ઉદરે ગાર્હપત્યો હૃદિ દક્ષિણાગ્નિઃ આત્મા યજમાનો મનો બ્રહ્મા લોભાદયઃ પશવો ધૃતિર્ દીક્ષા સંતોષશ્ ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ યજ્ઞપાત્રાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ હવીંષિ શિરઃ કપાલં કેશા દર્ભાઃ મુખમ્ અન્તર્વેદિઃ ચતુષ્કપાલં શિરઃ ષોડશ પાર્શ્વદન્તપટલાનિ સપ્તોત્તરં મર્મશતં સાશીતિકં સંધિશતં સનવકં સ્નાયુશતં સપ્ત સિરાશતાનિ પઞ્ચ મજ્જાશતાનિ અસ્થીનિ ચ હ વૈ ત્રીણિ શતાનિ ષષ્ટિઃ સાર્ધચતસ્રો રોમાણિ કોટ્યો હૃદયં પલાન્ય્ અષ્ટૌ દ્વાદશ પલા જિહ્વા પિત્તપ્રસ્થં કફસ્યાઢકં શુક્રકુડવં મેદઃ પ્રસ્થૌ દ્વાવ્ અનિયતં મૂત્રપુરીષમ્ આહારપરિમાણાત્ । પૈપ્પલાદં મોક્ષશાસ્ત્રં પૈપ્પલાદં મોક્ષશાસ્ત્રમ્ ઇતિ ॥ ગરુપ્_12