ધર્મસંગ્રહ · ભાગ 14

ધર્મસંગ્રહઃ । (ધ્સ્)
॥ નમો રત્નત્રયાય ॥
રત્નત્રયં નમસ્કૃત્ય સર્વસત્ત્વહિતોદયમ્ ।
કથ્યતે મોહનાશાય ધર્મસારસમુચ્ચયઃ ॥
1. તત્ર પ્રથમં તાવત્ ત્રીણિ રત્નાનિ । તથદ્યા - બુદ્ધો ધર્મઃ સંઘશ્ચેતિ ॥
2. ત્રીણિ યાનાનિ ।[તદ્યથા -] શ્રાવકયાનમ્, પ્રત્યેકબુદ્ધયાનમ્, મહાયાનં ચેતિ ॥
3. પઞ્ચ બુદ્ધાઃ । તદ્યથા - વૈરોચનઃ, અક્ષોભ્યઃ, રત્નસંભવઃ, અમિતાભઃ, અમોઘસિદ્ધિશ્ચેતિ ॥
4. ચતસ્રો દેવ્યઃ । તદ્યથા - રોચની, મામકી, પાણ્ડુરા, તારા ચેતિ ॥
5. પઞ્ચ રક્ષા । તદ્યથા - પ્રતિસરા, સાહસ્રપ્રમર્દની, મારીચી, મન્ત્રાનુસારિણી, શીલવતી ચેતિ ॥
6. સપ્ત તથાગતાઃ । તદ્યથા - વિપશ્યી, શિખી, વિશ્વભૂઃ, ક્રકુચ્છન્દઃ, કનકમુનિઃ, કાશ્યપઃ, શાક્યમુનિશ્ચેતિ ॥
7. ચત્વારો લોકપાલાઃ । તદ્યથા - ધૃતરાષ્ટ્રઃ, વિરૂપાક્ષઃ, વિરૂઢકઃ, કુબેરશ્ચેતિ ॥
8. અષ્ટૌ લોકપાલાઃ । તદ્યથા - ઇન્દ્રઃ, યમઃ, વરણઃ, કુબેરઃ, ઈશાનઃ, અગ્નિઃ, નૈરૃતઃ, વાયુરિતિ ॥
9. દશ લોકપાલાઃ । અષ્ટલોકપાલાધિકમૂર્ધ્વં બ્રહ્મા અધઃ કૃષ્ણઃ ॥
10. ચતુર્દશ લોકપાલાઃ । તદ્યથા - દશલોકપાલસકલમ્, ચન્દ્રઃ, સૂર્યઃ, પૃથ્વી, અસુરઃ ॥
11. દશ ક્રોધાઃ । તદ્યથા - યમાન્તકઃ, પ્રજ્ઞાન્તકઃ, પદ્માન્તકઃ, વિઘ્નાન્તકઃ, અચરટર્કિરાજઃ, નીલદણ્ડઃ, મહાબલઃ, ઉષ્ણીષઃ, ચક્રવર્તી, સમ્ભરાજશ્ચેતિ ॥
12. અષ્ટૌ બોધિસત્ત્વાઃ । તદ્યથા - મૈત્રેયઃ, ગગનગઞ્જઃ, સમન્તભદ્રઃ, વજ્રપાણિઃ, મઞ્જુશ્રીઃ, સર્વનિવરણવિષ્કમ્ભી, ક્ષિતિગર્ભઃ, ખગર્ભશ્ચેતિ ॥
13. ષડ્યોગિન્યઃ । તદ્યથા - વજ્રવારાહી, યામિની, સંચારણી, સંત્રાસની, ચાણ્ડિકા ચેતિ ॥
14. સપ્તવિધા અનુત્તરપૂજા । તદ્યથા - વન્દના, પૂજના, પાપદેશના, અનુમોદના, અધ્યેષણા, બોધિચિત્તોત્પાદઃ, પરિણામના ચેતિ ॥
15. ત્રીણિ કુશલમૂલાનિ । બોધિચિત્તોત્પાદઃ, આશયવિશુદ્ધિઃ, અહંકારમમકારપરિત્યાગશ્ચેતિ ॥
16. ચત્વારો બ્રહ્મવિહારાઃ । મૈત્રી, કરુણા, મુદિતા, ઉપેક્ષા ચેતિ ॥
17. ષટ્ પારમિતાઃ । દાનપારમિતા, શીલપારમિતા, ક્ષાન્તિપારમિતા, વીર્યપારમિતા, ધ્યાનપારમિતા, પ્રજ્ઞાપારમિતા ચેતિ ॥
18. દશ પારમિતાઃ । ષટ્પારમિતાસકલમ્, ઉપાયમ્, પ્રણિધિઃ, બલમ્, જ્ઞાનં ચેતિ ॥
19. ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂની । દાનમ્, પ્રિયવચનમ્, અર્થચર્યા, સમાનાર્થતા ચેતિ ॥
20. પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ । દિવ્યચક્ષુઃ, દિવ્યશ્રોત્રમ્, પરચિત્તજ્ઞાનમ્, પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિઃ, ઋદ્ધિશ્ચેતિ ॥
21. ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ । તદ્યથા - દુઃખમ્, સમુદયઃ, નિરોધઃ માર્ગશ્ચેતિ ॥
22. પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । રૂપમ્, વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં ચેતિ ॥
23. લોકોત્તરપઞ્ચસ્કન્ધાઃ । શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધા ઇતિ ॥
24. દ્વાદશાયતનાનિ । ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઆયતનાનિ રૂપગન્ધશબ્દરસસ્પર્શધર્માયતનાનિ ચેતિ ॥
25. અષ્ટાદશ ધાતવઃ ॥ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોરૂપગન્ધશબ્દરસસ્પર્શધર્મધાતવઃ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનશ્રોત્રવિજ્ઞાનઘ્રાણવિજ્ઞાનજિહ્વાવિજ્ઞાનકાયવિજ્ઞાનમનોવિજ્ઞાનઘાતવશ્ચેતિ ॥
26. તત્રૈકાદશ રૂપસ્કન્ધાઃ ॥ ચક્ષુઃ, શ્રોત્રમ્, ઘ્રાણમ્, જિહ્વા, કાયઃ, રૂપમ્, શબ્દઃ, ગન્ધઃ, રસઃ, સ્પર્શઃ વિજ્ઞપ્તિશ્ચેતિ ॥
27. વેદના ત્રિવિધા । સુખાઃ, દુઃખા, અદુઃખાસુખા ચેતિ ॥
28. સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ । નિમિત્તોદ્ગહણાત્મિકા ॥
29. સંસ્કારા દ્વિવિધાઃ । તત્ર ચિત્તસંપ્રયુક્તસંસ્કારાઃ, ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારાશ્ચેતિ ॥
30. ચિત્તસંપ્રયુક્તસંસ્કારાશ્ચત્વારિંશત્ । તદ્યથા - વેદના, સંજ્ઞા, ચેતના, છન્દઃ, સ્પર્શઃ, મતિઃ, સ્મૃતિઃ, મનસ્કારઃ, અધિમોક્ષઃ, સમાધિઃ, શ્રદ્ધા, અપ્રમાદઃ, પ્રસ્રબ્ધિઃ, ઉપેક્ષા, હ્રીઃ, અપત્રપા, અલોભઃ, અદ્વેષઃ, અહિંસા, વીર્યમ્, મોહઃ, પ્રમાદઃ, કૌસીદ્યમ્, અશ્રાદ્ધ્યમ્, સ્ત્યાનમ્, ઔદ્ધત્યમ્, અહ્રીકતા, અનપત્રપા, ક્રોધઃ, ઉપનાહઃ, શાઠ્યમ્, ઈર્ષ્યા, પ્રદાનઃ, મ્રક્ષઃ, માત્સર્યમ્, માયા, મદઃ, વિહિંસા, વિતર્કઃ, વિચારશ્ચેતિ ॥
31. તત્ર ચિત્તવિપ્રયુક્તસંસ્કારાસ્રયોદશ । પ્રાપ્તિઃ, અપ્રાપ્તિઃ, સભાગતા, અસંજ્ઞિકમ્, સમાપ્તિઃ, જીવિતમ્, જાતિઃ, જરા, સ્થિતિઃ, અનિત્યતા, નામકાયઃ, પદકાયઃ, વ્યઞ્જનકાયશ્ચેતિ ॥
32. ત્રીણ્યસંસ્કૃતાનિ । તદ્યથા - આકાશઃ, પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ, અપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ચેતિ ॥
33. ષડ્ વિષયાઃ । તદ્યથા - રૂપમ્, શબ્દઃ, ગન્ધઃ, રસઃ, સ્પર્શઃ, ધર્મશ્ચેતિ ॥
34. તત્ર રૂપં વિષયસ્વભાવમ્ । નીલમ્, પીતમ્, લોહિતમ્, અવદાતમ્, હરિતમ્, દીર્ઘમ્, હ્રસ્વમ્, પરિમણ્ડલમ્, ઉન્નતમ્, અવનતમ્, સાતમ્, વિસાતમ્, અચ્છમ્, ધૂમઃ, રજઃ, મહિકા, છાયા, આતપઃ, આલોકઃ, અન્ધકારશ્ચેતિ ॥
35. અષ્ટાવિંશતિવિધઃ શબ્દઃ । સપ્ત પુરુષવાક્શબ્દાઃ, સપ્ત પુરુષહસ્તાદિશબ્દાઃ । એત એવ(મનોજ્ઞા)મનોજ્ઞભેદેનાષ્ટાવિંશતિઃ ॥
36. રસઃ ષડ્વિધઃ । તદ્યથા - મધુરઃ, અમ્લઃ, લવણઃ, કટુઃ, તિક્તઃ, કષાયશ્ચેતિ ॥

37. ચત્વારો ગન્ધાઃ । તદ્યથા - સુગન્ધઃ, દુર્ગન્ધઃ, સમગન્ધઃ, વિષમગન્ધશ્ચેતિ ॥
38. એકાદશ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ । પૃથ્વી, આપઃ, તેજઃ, વાયુઃ, શ્લક્ષ્ણત્વમ્, કર્કશત્વમ્, લઘુત્વમ્, ગુરુત્વમ્, શીતમ્, જિઘત્સા પિપાસા ચેતિ ॥
39. પઞ્ચ મહાભૂતાનિ । પૃથ્વી, આપઃ, તેજઃ, વાયુઃ, આકાશ્ચેતિ ॥
40. પઞ્ચ ભૌતિકાનિ । રૂપમ્, શબ્દઃ, ગન્ધઃ, રસઃ, સ્પર્શશ્ચેતિ ॥
41. વિંશતિઃ શૂન્યતાઃ । તદ્યથા - અધ્યાત્મશૂન્યતા, બહિર્ધાશૂન્યતા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા, શૂન્યતાશૂન્યતા, મહાશૂન્યતા, પરમાર્થશૂન્યતા, સંસ્કૃતશૂન્યતા, અસંસ્કૃતશૂન્યતા, અત્યન્તશૂન્યતા, અનવરાગ્રશૂન્યતા, અનવકારશૂન્યતા, પ્રકૃતિશૂન્યતા, સર્વધર્મશૂન્યતા, લક્ષણશૂન્યતા, અલક્ષણશૂન્યતા, ભાવશૂન્યતા, અભાવશૂન્યતા, સ્વભાવશૂન્યતા, અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, પરભાવશૂન્યતા ચેતિ ॥
42. દ્વાદશાઙ્ગપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । અવિદ્યા, સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનમ્, નામરૂપમ્, ષડાયતનમ્, સ્પર્શઃ, વેદના, તૃષ્ણા, ઉપાદાનમ્, ભવઃ, જાતિઃ, જરામરણમ્, શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાશ્ચેતિ ॥
43. સપ્તત્રિંશદ્બોધિપાક્ષિકા ધર્માઃ । ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ॥ 4 ॥ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ॥ 8 ॥ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ ॥ 12 ॥ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ॥ 17 ॥ પઞ્ચ બલાનિ ॥ 22 ॥ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ ॥ 29 ॥ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગશ્ચેતિ ॥ 37 ॥
44. તત્ર કતમાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ? તદ્યથા - કાયે કાયાનુદર્શસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્, વેદનાયાં વેદનાનુદર્શસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્, ચિત્તે ચિત્તાનુદર્શસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્, ધર્મે ધર્માનુદર્શસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ ॥
45. કતમાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ? તદ્યથા - ઉત્પન્નાનાં કુશલમૂલાનાં સંરક્ષણમ્ । અનુત્પન્નાનાં સમુત્પાદઃ । ઉત્પન્નાનામકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણમ્ । અનુત્પન્નાનાં પુનરનુત્પાદશ્ચેતિ ॥
46. ચત્વારઃ ઋદ્ધિપાદાઃ । તદ્યથા - છન્દસમાધિપ્રહાણાય સંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદઃ । એવં ચિત્તઋદ્ધિપાદઃ । વીર્યઋદ્ધિપાદઃ । મીમાંસાસમાધિપ્રહાણાય સંસ્કારસમન્વાગતઋદ્ધિપાદશ્ચેતિ ॥
47. પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । તદ્યથા - શ્રદ્ધાસમાધિવીર્યસ્મૃતિપ્રજ્ઞેન્દ્રિયં ચેતિ ॥
48. પઞ્ચ બલાનિ । શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞાબલં ચેતિ ॥
49. સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ । તદ્યથા - સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગમ્, ધર્મવિચયસંબોધ્યઙ્ગમ્, વીર્યસંબોધ્યઙ્ગમ્, પ્રીતિસંબોધ્યઙ્ગમ્, પ્રસ્રબ્ધિસંબોધ્યઙ્ગમ્, સમાધિસંબોધ્યઙ્ગમ્, ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગમિતિ ॥
50. આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગઃ ॥ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ, સમ્યક્સંકલ્પઃ, સમ્યગ્વાક્, સમ્યક્કર્માન્તઃ, સમ્યગ્વ્યાયામઃ, સમ્યક્સ્મૃતિઃ, સમ્યક્સમાધિશ્ચેતિ । એતે સપ્તત્રિંશબ્દોધિપાક્ષિકા ધર્માઃ ॥
51. ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ । તદ્યથા - ધર્મપ્રતિસંવિત્, અર્થપ્રતિસંવિત્, નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્, પ્રતિભાનપ્રતિસંવિચ્ચેતિ ॥
52. ચતસ્રો ધારણ્યઃ । તદ્યથા - આત્મધારણી, ગ્રન્થધારણી, ધર્મધારણી, મન્ત્રધારણી ચેતિ ॥
53. ચત્વારિ પ્રતિશરણાનિ । તદ્યથા - અર્થપ્રતિશરણતા ન વ્યઞ્જનપ્રતિશરણતા । જ્ઞાનપ્રતિશરણતા ન વિજ્ઞાનપ્રતિશરણતા । નીતાર્થપ્રતિશરણતા ન નેયાર્થપ્રતિશરણતા । ધર્મપ્રતિશરણતા ન પુદ્ગલપ્રતિશરણતા ચેતિ ॥
54. ષડનુસ્મૃતયઃ । બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ, ધર્માનુસ્મૃતિઃ, સંઘાનુસ્મૃતિઃ, ત્યાગાનુસ્મૃતિઃ, શીલાનુસ્મૃતિઃ, દેવાનુસ્મૃતિશ્ચેતિ ॥
55. ચત્વારિ ધર્મપદાનિ । તદ્યથા - અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારાઃ । દુઃખાઃ સર્વસંસ્કારાઃ । નિરાત્માનઃ સર્વસંસ્કારાઃ । શાન્તં નિર્વાણં ચેતિ ॥
56. દશાકુશલાનિ । તદ્યથા - પ્રાણાતિપાતઃ, અદત્તાદાનમ્, કામમિથ્યાચારઃ, મૃષાવાદઃ, પૈશુન્યમ્, પારુષ્યમ્, સંભિન્નપ્રલાપઃ, અભિધ્યા, વ્યાપાદઃ, મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચેતિ ॥
57. ગતયઃ ષટ્ । તદ્યથા - નરકઃ, તિર્યક્, પ્રેતઃ, અસુરઃ, મનુષ્યઃ, દેવશ્ચેતિ ॥
58. ષડ્ ધાતવઃ । પૃથ્વી, આપઃ, તેજઃ, વાયુઃ, આકાશઃ, વિજ્ઞાનં ચેતિ ॥
59. અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ । તદ્યથા - રૂપી રૂપાણી પશ્યતિ શૂન્યમ્ । આધ્યાત્મારૂપસંજ્ઞી બહિર્ધારૂપાણિ પશ્યતિ શૂન્યમ્ । આકાશાનન્ત્યાયતનં પશ્યતિ શૂન્યમ્ । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં પશ્યતિ શૂન્યમ્ । આકિંચન્યાયતનં પશ્યતિ શૂન્યમ્ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં પશ્યતિ શૂન્યમ્ । સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધં પશ્યતિ શૂન્યં ચેતિ ॥
60. પઞ્ચાનન્તર્યાણિ । તદ્યથા - માતૃવધઃ, પિતૃવધઃ અર્હદ્વધઃ, તથાગતદુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદઃ, સંઘભેદશ્ચેતિ ॥
61. અષ્ટૌ લોકધર્માઃ ॥ લાભઃ, અલાભઃ, સુખમ્, દુઃખમ્, યશઃ, અયશઃ, નિન્દા, પ્રશંસા ચેતિ ॥
62. નવાઙ્ગપ્રવચનાનિ । તદ્યથા - સૂત્રમ્, ગેયમ્, વ્યાકરણમ્, ગાથા, ઉદાનમ્, જાતકમ્, વૈપુલ્યમ્, અદ્ભુતધર્મઃ, ઉપદેશશ્ચેતિ ॥
63. દ્વાદશ ધૂતગુણાઃ । પૈણ્ડપાતિકઃ, ત્રૈચીવરિકઃ, ખલુપશ્ચાદ્ભક્તિકઃ, નૈષદ્યિકઃ, યથાસંસ્તરિકઃ, વૃક્ષમૂલિકઃ, એકાસનિકઃ, આભ્યવકાશિકઃ, આરણ્યકઃ, શ્માશાનિકઃ, પાંશૂકૂલિકઃ, નામન્તિકશ્ચેતિ ॥
64. દશ ભૂમયઃ । પ્રમુદિતા, વિમલા, પ્રભાકરી, અર્ચિષ્મતી, સુદુર્જયા, અભિમુખી, દૂરંગમા, અચલા, સાધુમતી, ધર્મમેઘા ચેતિ ॥
65. સમન્તપ્રભા, નિરુપમા, જ્ઞાનવતી । એતાઃ સહિતાસ્રયોદશ ભૂમયઃ ॥
66. પઞ્ચ ચક્ષૂંષી । માંસચક્ષુઃ, ધર્મચક્ષુઃ, પ્રજ્ઞાચક્ષુઃ, દિવ્યચક્ષુઃ, બુદ્ધચક્ષુશ્ચેતિ ॥
67. ષટ્ ક્લેશાઃ । રાગઃ, પ્રતિઘઃ, માનઃ, અવિદ્યા, કુદૃષ્ટિઃ, વિચિકિત્સા ચેતિ ॥
68. પઞ્ચ દૃષ્ટયઃ । સત્કાયદૃષ્ટિઃ, અન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ, મિથ્યાદૃષ્ટિઃ, દૃષ્ટિપરામર્શઃ, શીલપરામર્શઃ ॥
69. ચતુવિંશતિરુપક્લેશાઃ । તદ્યથા - ક્રોધઃ, ઉપનાહઃ, મ્રક્ષઃ, પ્રદાશઃ, ઈર્ષ્યાઃ, માત્સર્યમ્, શાઠ્યમ્, માયા, મદઃ, વિહિંસા, હ્રીઃ, અનપત્રપા, સ્ત્યાનમ્, અશ્રાદ્ધ્યમ્, કૌસીદ્યમ્, પ્રમાદઃ, મુષિતસ્મૃતિઃ, વિક્ષેપઃ, અસંપ્રજન્યમ્, કૌકૃત્યમ્, મિદ્ધમ્, વિતર્કઃ, વિચારશ્ચેતિ ॥
70. પઞ્ચાહારાઃ । ધ્યાનાહારાઃ, કવલીકારાહારાઃ, પ્રત્યાહારાઃ, સ્પર્શાહારાઃ, સંચેતનિકાહારાશ્ચેતિ ॥
71. પઞ્ચ ભયાનિ । આજીવિકાભયમ્, શોકભયમ્, મરણભયમ્, દુર્ગતિભયમ્, પર્ષદસાદ્યભયં ચેતિ ॥
72. ચત્વારિ ધ્યાનાનિ । તદ્યથા - સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખમિતિ પ્રથમધ્યાનમ્ । અધ્યાત્મપ્રમોદનાત્પ્રીતિસુખમિતિ દ્વિતીયમ્ । ઉપેક્ષાસ્મૃતિસંપ્રજન્યં સુખમિતિ તૃતીયમ્ । ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધિરદુઃખાસુખા વેદનેતિ ચતુર્થં ધ્યાનમિતિ ॥
73. ત્રયો વિમોક્ષાઃ । શૂન્યતા, અનિમિત્તઃ, અપ્રણિહિતશ્ચેતિ ॥
74. બોધિસત્ત્વાનાં દશ વશિતાઃ । આયુર્વશિતા, ચિત્તવશિતા, પરિષ્કારવશિતા, ધર્મવશિતા, ઋદ્ધિવશિતા, જન્મવશિતા, અધિમુક્તિવશિતા, પ્રણિધાનવશિતા, કર્મવશિતા, જ્ઞાનવશિતા ચેતિ ॥
75. બોધિસત્ત્વાનાં દશ બલાનિ । તદ્યથા - અધિમુક્તિબલમ્,
પ્રતિસંખ્યાનબલમ્, ભાવબલમ્, ક્ષાન્તિબલમ્, જ્ઞાનબલમ્, પ્રહાણબલમ્, સમાધિબલમ્, પ્રતિભાનબલમ્, પુણ્યબલમ્, પ્રતિપત્તિબલં ચેતિ ॥

76. તથાગતસ્ય દશ બલાનિ । તદ્યથા - સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલમ્, કર્મવિપાકજ્ઞાનબલમ્, નાનાધાતુજ્ઞાનબલમ્, નાનધિમુક્તિજ્ઞાનબલમ્, સત્ત્વેન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલમ્, સર્વત્રગામિનીપ્રતિપત્તિજ્ઞાનબલમ્, ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિસંક્લેશવ્યવદાનવ્યુત્થાનજ્ઞાનબલમ્, પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલમ્, ચ્યુત્યુત્પત્તિજ્ઞાનબલમ્, આસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલં ચેતિ ॥
77. ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ । તદ્યથા - અભિસંબોધિવૈશારદ્યમ્, આસ્રવક્ષયજ્ઞાનવૈશારદ્યમ્, નૈર્વાણિકમાર્ગાવતરણવૈશારદ્યમ્[અન્તરાયિકધર્માનન્યથાત્વનિશ્ચિતવ્યાકરણવૈશારદ્યં] ચેતિ ॥
78. પઞ્ચ માત્સર્યાણિ । ધર્મમાત્સર્યમ્, લાભમાત્સર્યમ્, આવાસમાત્સર્યમ્, કુશલમાત્સર્યમ્, વર્ણમાત્સર્યં ચેતિ ॥
79. અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ । તદ્યથા - નાસ્તિ તથાગતસ્ય સ્ખલિતમ્ । નાસ્તિ રવિતમ્ । નાસ્તિ મુષિતસ્મૃતિતા । નાસ્ત્યસમાહિતચિત્તમ્ । નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા । નાસ્ત્યપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા । નાસ્તિ છન્દપરિહાણિઃ । નાસ્તિ વીર્યપરિહાણિઃ । નાસ્તિ સ્મૃતિપરિહાણિઃ । નાસ્તિ સમાધિપરિહાણિઃ । નાસ્તિ પ્રજ્ઞાપરિહાણિઃ । નાસ્તિ વિમુક્તિપરિહાણિઃ । નાસ્તિ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનપરિહાણિઃ । સર્વકાયકર્મજ્ઞાનપૂર્વગમજ્ઞાનાનુપરિવૃત્તિઃ । સર્વવાક્કર્મજ્ઞાનપૂર્વંગમજ્ઞાનાનુપરિવૃત્તિઃ । સર્વમનસ્કર્મજ્ઞાનપૂર્વંગમજ્ઞાનાનુપરિવૃત્તિઃ । અતીતે ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતજ્ઞાનમ્ । પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતજ્ઞાનદર્શનં ચેતિ ॥
80. ચત્વારો મારાઃ । તદ્યથા - સ્કન્ધમારઃ, ક્લેશમારઃ, દેવપુત્રમારઃ, મૃત્યુમારશ્ચેતિ ॥
81. ચત્વારિ શ્રદ્ધાઙ્ગાનિ । તદ્યથા - આર્યસત્યમ્, ત્રિરત્નમ્, કર્મ, કર્મફલં ચેતિ ॥
82. નવાનુપૂર્વસમાધિસમાપત્તયઃ । તદ્યથા - ચત્વારિ ધ્યાનાનિ, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ, નિરોધસમાપત્તિશ્ચેતિ ॥
83. દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાનિ । તદ્યથા - ચક્રાઙ્કિતપાણિપાદતલતા । સુપ્રતિષ્ઠિતપાણિપાદતલતા । જાલાબલબદ્ધા(વનદ્ધા?)ઙ્ગુલિપાણિપાદતલતા । મૃદુતરુણહસ્તપાદતલતા । સપ્તોત્સદતા । દીર્ઘાઙ્ગુલિતા । આયતપાર્ષ્ણિતા । ઋજુગાત્રતા । ઉત્સઙ્ગપાદતા । ઉર્ધ્વાગ્રરોમતા । ઐણેજયઙ્ઘતા । પ્રલમ્બબાહુતા । કોષગતબસ્તિગુહ્યતા । સુવર્ણવર્ણતા । શુક્લચ્છવિતા । પ્રદક્ષિણાવર્તૈકરોમતા । ઊર્ણાલંકૃતમુખતા । સિંહપૂર્વાન્તકાયતા । સુસંવૃત્તસ્કન્ધતા । ચિતાન્તરાંસતા । રસરસાગ્રતા । ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલતા । ઉષ્ણીષશિરસ્કતા । પ્રભૂતજિવ્હતા । સિંહહનુતા । શુક્લહનુતા । સમદન્તતા । હંસવિક્રાન્તગામિતા । અવિરલદન્તતા । સમચત્વારિંશદ્દન્તતા । અભિનીલનેત્રતા । ગોપક્ષનેત્રતા ચેતિ ॥
84. અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ । તદ્યથા - તામ્રનખતા । સ્રિગ્ધનખતા । તુઙ્ગનખતા । છત્રાઙ્ગુલિતા । ચિત્રાઙ્ગુલિતા । અનુપૂર્વાઙ્ગુલિતા । ગૂઢશિરતા । નિગ્રન્થિશિરતા । ગૂઢગુલ્ફતા । અવિષમપાદતા । સિંહવિક્રાન્તગામિતા । નાગવિક્રાન્તગામિતા । હંસવિક્રાન્તગામિતા । વૃષભવિક્રાન્તગામિતા । પ્રદક્ષિણગામિતા । ચારુગામિતા । અવક્રગામિતા । વૃત્તગાત્રતા । મૃષ્ટગાત્રતા । અનુપૂર્વગાત્રતા । શુચિગાત્રતા । મૃદુગાત્રતા । વિશુદ્ધગાત્રતા । પરિપૂર્ણવ્યઞ્જનતા । પૃથુચારુમણ્ડલગાત્રતા । સમક્રમતા । વિશુદ્ધનેત્રતા । સુકુમારગાત્રતા । અદીનગાત્રતા । ઉત્સાહગાત્રતા । ગમ્ભીરકુક્ષિતા । પ્રસન્નગાત્રતા । સુવિભક્તાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગતા । વિતિમિરશુદ્ધાલોકતા । વૃત્તકુક્ષિતા । મૃષ્ટકુક્ષિતા । અભુગ્નકુક્ષિતા । ક્ષામકુક્ષિતા । ( ધ્સ્, વૈદ્ય 335 ) પ્રદક્ષિણાવર્તનાભિતા । સમન્તપ્રાસાદિકતા । શુચિસમુદારતા । વ્યપગતતિલકગાત્રતા । તૂલસદૃશસુકુમારપાણિતા । સ્નિગ્ધપાણિલેખતા । ગમ્ભીરપાણિલેખતા । આયતપાણિલેખતા । નાત્યાયતવચનતા । બિમ્બપ્રતિબિમ્બોષ્ઠતા । મૃદુજિવ્હતા । તનુજિવ્હતા । રક્તજિહ્વતા । મેઘગર્જિતઘોષતા । મધુરચારુમઞ્જુસ્વરતા । વૃત્તદંષ્ટ્રતા । તીક્ષ્ણંદંષ્ટ્રતા । શૂક્લદંષ્ટ્રતા । સમદંષ્ટ્રતા । અનુપૂર્વદંષ્ટ્રતા । તુઙ્ગનાસતા । શુચિનાસતા । વિશાલનયનતા । ચિત્રપક્ષ્મતા । સિતાસિતકમલદલનયનતા । આયતભ્રૂકતા । શુક્લભ્રૂકતા । સુસ્નિગ્ધભ્રૂકતા । પીનાયતભુજલતા । સમકર્ણતા । અનુપહતકર્ણેન્દ્રિયતા । અવિમ્લાનલલાટતા । પૃથુલલાટતા । સુપરિપૂર્ણોત્તમાઙ્ગતા । ભ્રમરસદૃશકેશતા । ચિત્રકેશતા । ગુડાકેશતા । અસંમુણિતકેશતા । અપરુષકેશતા । સુરભિકેશતા । શ્રીવત્સમુક્તિકનન્દ્યાવર્તલક્ષિતપાણિપાદતલતા ચેતિ ॥
85. ચક્રવર્તિનાં સપ્ત રત્નાનિ । તદ્યથા - ચક્રરત્નમ્, અશ્વરત્નમ્, હસ્તિરત્નમ્, મણિરત્નમ્, સ્ત્રીરત્નમ્, ખઙ્ગરત્નમ્, પરિણાયકરત્નં ચેતિ ॥
86. તત્ર ત્રયો ઽધ્વાનઃ । તદ્યથા - અતીતો ઽધ્વા, અનાગતો ઽધ્વા, પ્રત્યુત્પન્નો ઽધ્વા ચેતિ ॥
87. ચત્વારઃ કલ્પાઃ । તદ્યથા - અન્તરકલ્પાઃ, મહાકલ્પાઃ, શૂન્યકલ્પાઃ, સારકલ્પાશ્ચેતિ ॥
88. ચત્વારિ યુગાનિ । તદ્યથા - કૃતયુગમ્, ત્રેતાયુગમ્, દ્વાપરમ્, કલિયુગં ચેતિ ॥
89. લોકદ્વયમ્ । તદ્યથા - સત્ત્વલોકઃ, ભાજનલોકશ્ચેતિ ॥
90. ચત્વારો યોનયઃ । તદ્યથા - અણ્ડજઃ, સંસ્વેદજઃ, જરાયુજઃ, ઉપપાદુકશ્ચેતિ ॥
91. પઞ્ચ કષાયાઃ । તદ્યથા - ક્લેશકષાયઃ, દૃષ્ટિકષાયઃ, સત્ત્વકષાયઃ, આયુઃકષાયઃ, કલ્પકષાયશ્ચેતિ ॥
92. ત્રયઃ સત્ત્વાધ્યાઃ । તદ્યથા - પૂર્વાન્તકોટિપરિજ્ઞાયાઃ, અપરાન્તકોટિપરિજ્ઞાયાઃ, ચતુર્મારકોટિપરિજ્ઞાયાશ્ચેતિ ॥
93. દશ જ્ઞાનાનિ । તદ્યથા - દુઃખજ્ઞાનમ્, સમુદયજ્ઞાનમ્, નિરોધજ્ઞાનમ્, માર્ગજ્ઞાનમ્, ધર્મજ્ઞાનમ્, અન્વયજ્ઞાનમ્, સંવૃતિજ્ઞાનમ્, પરચિત્તજ્ઞાનમ્, ક્ષયજ્ઞાનમ્, અનુત્પાદજ્ઞાનં ચેતિ ॥
94. પઞ્ચ જ્ઞાનાનિ । તદ્યથા - આદર્શનજ્ઞાનમ્, સમતાજ્ઞાનમ્, પ્રત્યવેક્ષણાજ્ઞાનમ્, કૃત્યાનુષ્ઠાનજ્ઞાનમ્, સુવિશુદ્ધધર્મધાતુજ્ઞાનં ચેતિ ॥
95. દ્વે સત્યે । તદ્યથા - સંવૃતિસત્યમ્, પરમાર્થસત્યં ચેતિ ॥
96. ચતુરાર્યસત્યેષુ ષોડશ ક્ષાન્તિજ્ઞાનલક્ષણાઃ । તદ્યથા - દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્, દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, ( ધ્સ્, વૈદ્ય 336 ) સમુદયે ધર્મજ્ઞાનમ્, સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, નિરોધે ધર્મજ્ઞાનમ્, નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, માર્ગે ધર્મજ્ઞાનમ્, માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનં ચેતિ ॥
97. તત્ર દુઃખસત્યે ચત્વાર આકારાઃ । તદ્યથા - અનિત્યતઃ, દુઃખતઃ, શૂન્યતઃ, અનાત્મતશ્ચેતિ ॥
98. સમુદયસત્યે ચત્વાર આકારાઃ । તદ્યથા - હેતુતઃ, સમુદયતઃ, પ્રભવતઃ, પ્રત્યયતશ્ચેતિ ॥
99. નિરોધસત્યે ચત્વાર આકારાઃ । તદ્યથા - નિરોધતઃ, શાન્તતઃ, પ્રણીતતઃ, નિઃસરણતશ્ચેતિ ॥
100. માર્ગસત્યે ચત્વાર આકારાઃ । તદ્યથા - માર્ગતઃ, ન્યાયતઃ, પ્રતિપત્તિતઃ, નૈર્યાણિક(ત)શ્ચેતિ ॥
101. ચત્વારઃ સમાધયઃ । તદ્યથા - આલોકસમાધિઃ, વૃતાસમાધિઃ, એકાદશપ્રતિષ્ઠસમાધિઃ, આનન્તર્યસમાધિશ્ચેતિ ॥

102. તત્રાષ્ટૌ[પુરુષ] - પુગ્દલાઃ । તદ્યથા - સ્રોતઆપન્નફલપ્રતિપન્નકઃ, સ્રોતઆપન્નઃ, સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ, સકૃદાગામી, અનાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ, અનાગામી, અર્હત્ફલપ્રતિપન્નકઃ, અર્હંશ્ચેતિ ॥
103. તથાષ્ટૌ પ્રતિપુગ્દલાઃ । તદ્યથા - શ્રદ્ધાનુસારી, ધર્માનુસારી, સ્રોતઆપન્નઃ, દેવકુલંકુલઃ, મનુષ્યકુલંકુલઃ, સકૃદાગામિફલઃ, શ્રદ્ધવિમુક્તિર્દૃષ્ટિપ્રાપ્ત એકવીચીકો ઽનાગામ્યન્તરાપરિનિર્વાયી ઉપહત્યપરિનિર્વાયી અભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી પ્લુતો ઽર્દ્ધપ્લુતઃ સર્વાસ્તાનપ્લુતો દૃષ્ટધર્મસમઃ કાયસાક્ષી ખઙ્ગશ્ચેતિ ॥
104. [તદનુ દ્વાદશાકરધર્મચક્રપ્રવર્તકં(નં) કતમત્? તદ્યથા - ઇદં દુઃખમાર્યસત્યમિતિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમનુશ્રુત્ય તેષુ ધર્મેષુ યોનિશો મનસિંગવતઃ(?) ચક્ષુરુદપાદિ । જ્ઞાનમુત્પાદિ ચિન્તોત્પાદિ । ચુત્રિરુદપાદિ । ઇત્યેકપરિચતકઃ 1 ઇદં દુઃખમાર્ય સ તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાતં ઇતિ ભિક્ષવઃ । ઇત્યાદિ પૂર્વવદિતિયઃ ॥ ઇદં દુઃખસમુદયમાર્યસત્વં તવ ખલ્વભિજ્ઞાય પ્રહીણમિતિ હિત્યાદિ તૃતીયઃ । તથા ઇદં દુઃખનિરોધ આર્યસત્યમિતિ હિપ્રત્યેકઃ ॥ ઇદં દુઃખનિરોધઆર્ય્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય શાક્ષાત્ કર્તવ્યમિતિ હિત્ય દ્વિતીયઃ । ઇદં દુઃખનિરોધઆર્યસત્ય તત્ર ખલુ ભિજ્ઞાય શાક્ષાત્ દ્વિતીય । તદ્યથા ઇદં દુઃખમાર્ગગામિની પ્રતિપદાર્યસત્યેમિતિ ત્યેક ॥ ઇદં દુઃખમોક્ષગામિનિ પ્રતિપ ઇત્યાર્ય્યસત્યં તત્ર ખલુ ભિજ્ઞાય ભાવયિતવ્યમિતિ હિ ભિક્ષવ ઇત્યાદિ તૃતીયઃ । પરિવર્ત ઇત્યેવ દ્વાદશાકારધર્મચક્રપ્રવર્ત્તનમિતિ ॥ ]
મ્સ્. ચ્.
તદનુ દ્વાદશાકારધર્મચક્રપ્રવર્તકઃ । કતમત્ । ઇદં દુઃખમાર્યસત્યમિતિ ભિક્ષવઃ । પૂર્વમનુશ્રુત્ય તેષુ ધર્મેષુ યોનિશો મનસિગવતઃ ચક્ષુરુદપાદિ । જ્ઞાનમુત્પાદિ ચિત્તોત્પાદિ । ચુત્રિરુત્પાદિ ॥ ઇત્યેકપરિવર્તક ઇદં દુઃખમાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય પરિજ્ઞાતમિતિ હિ ભિક્ષવઃ । પૂર્વમનુશ્રુય તેષુ યોનિસો મનસિઙ્ગર્વુતઃ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ॥ ઇદમાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાતં ઇતિ ભિક્ષવઃ । ઇત્યાદિ પૂર્વવદિતિ યઃ ॥
ઇદં દુઃખસમુદયમાર્યસત્યં તવ ખલ્વભિજ્ઞાય પ્રહીણમિતિ હીત્યાદિ તૃતીયમ્ ॥
તથા ઇદં દુઃખનિરોધ આર્યસત્યમિતિ હિ પ્રત્યેકઃ ॥ ઇદં દુઃખનિરોધ આર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય સાક્ષાત્ કર્તવ્યમિતિ હિત્યાદિ । દ્વિતીયઃ । ઇદં દુઃખનિરોધ આર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય સાક્ષાત્ કૃતમિતિ દ્વિતીયઃ ।
તથા ઇદં દુઃખમાર્ગગામિનિ પ્રતિપદાર્યસત્યમિતિ પ્રત્યેક । ઇદં દુઃખમોક્ષગામિની પ્રતિપત્ ॥ ઇત્યાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય ભાતવ્યમિતિ હિ ભિક્ષવઃ ઇત્યાદિ તૃતીયઃ । પરિવર્ત્ત ઇત્યેવં દ્વાદશાકારધર્મચક્રપ્રવર્તનમિતિ ॥ ॥
રેસ્તોરેદ્ તેxત્.
તદત્ર દ્વાદશાકારધર્મચક્રપ્રવર્તકં(નં?) કતમત્? ઇદં દુઃખમાર્યસત્યમિતિ(મે) ભિક્ષવઃ પૂર્વમનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ યોનિશો મનસિકુર્વતઃ ચક્ષુરુદપાદિ જ્ઞાનમુદપાદિ વિદ્યોદપાદિ ભૂરિરુદપાદીત્યેકં પરિવર્તકમ્ । ઇદં દુઃખમાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય પરિજ્ઞાતમિતિ હિ (મે) ભિક્ષવઃ પૂર્વમનનુશ્રુતેષુ ધર્મેષુ યોનિશો મનસિકુર્વત ઇતિ દ્વિતીયમ્ । ઇદં દુઃખમાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય પરિજ્ઞાતમિતિ ભિક્ષવઃ ઇત્યાદિ પૂર્વવદિતિ તૃતીયમ્ ॥
[તથેદં દુઃખસમુદયમાર્યસત્યમિતિ પ્રત્યેકમ્ । ઇદં દુઃખસમુદયમાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય પ્રહાતવ્યમિતિ દ્વિતીયમ્ ।] ઇદં દુઃખસમુદયમાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય પ્રહીણમિતિ હીત્યાદિ તૃતીયમ્ ।
તથેદં દુઃખનિરોધમાર્યસત્યમિતિ હિ પ્રત્યેકમ્ । ઇદં દુઃખનિરોધમાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કર્તવ્યમિતિ હીત્યાદિ દ્વિતીયમ્ । ઇદં દુઃખનિરોધમાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃતમિતિ તૃતીયમ્ ॥
તથેયં દુઃખમાર્ગગામિની પ્રતિપદિત્યાર્યસત્યમિતિ પ્રત્યેકમ્ । ઇયં દુઃખમોક્ષગામિની પ્રતિપદિત્યાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિવિજ્ઞાય ભાવયિતવ્યમિતિ હિ ભિક્ષવ ઇત્યાદિ દ્વિતીયમ્ ।
[ઇદં દુઃખમોક્ષગામિની પ્રતિપદિત્યાર્યસત્યં તત્ર ખલ્વભિજ્ઞાય ભાવિતમિતિ તૃતીયમ્ ॥ ]

105. તત્ર દાનં ત્રિવિધમ્ । તદ્યથા - ધર્મદાનમ્, આમિષદાનમ્, મૈત્રીદાનં ચેતિ ॥
106. શીલં ત્રિવિધમ્ । તદ્યથા - સંભારશીલમ્, કુશલસંગ્રાહશીલમ્, સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલં ચેતિ ॥
107. ક્ષાન્તિસ્ત્રિવિધા । તદ્યથા - ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિઃ, દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિઃ, પરોપકારધર્મક્ષાન્તિશ્ચેતિ ॥
108. વીર્યં ત્રિવિધમ્ । તદ્યથા - સંનાહવીર્યમ્, પ્રયોગવીર્યમ્, પર(રિ)નિષ્ઠાવીર્યં ચેતિ ॥
109. ધ્યાનં ત્રિવિધમ્ । તદ્યથા - સદોષાપકર્ષધ્યાનમ્, સુખવૈહારિકધ્યાનમ્, અશેષવૈભૂષિતધ્યાનં ચેતિ ॥
110. પ્રજ્ઞા ત્રિવિધા । તદ્યથા - શ્રુતમયી, ચિન્તામયી, ભાવનામયી ચેતિ ॥
111. ઉપાયસ્ત્રિવિધઃ । તદ્યથા - સર્વસત્ત્વાવબોધકઃ, સત્ત્વાર્થાભાવકઃ, ક્ષિપ્રસુખાભિસંબોધિશ્ચેતિ ॥
112. પ્રણિધાનં ત્રિવિધમ્ । તદ્યથા - સુસ્થાનપ્રાબન્ધિકમ્, સત્ત્વાર્થપ્રબન્ધિકમ્, બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધકં ચેતિ ॥
113. બલં ત્રિવિધમ્ । તદ્યથા - કર્મવ્યાવર્તકમ્, ક્લેશાપકર્ષકમ્, માનપ્રમાદાદિવ્યાવર્તકં ચેતિ ॥
114. જ્ઞાનં ત્રિવિધમ્ । તદ્યથા - અવિકલ્પકમ્, વિકલ્પસમભાવબોધકમ્, સત્યાર્થોપાયપરોક્ષં ચેતિ ॥
115. તત્રાવરણે દ્વે । તદ્યથા - ક્લેશવરણમ્, જ્ઞેયાવરણં ચેતિ ॥
116. નૈરાત્મ્યં દ્વિવિધમ્ । તદ્યથા - ધર્મનૈરાત્મ્યમ્, પુગ્દલનૈરાત્મ્યં ચેતિ ॥
117. સંભારો દ્વિવિધઃ । તદ્યથા - પુણ્યસંભારઃ, જ્ઞાનસંભારશ્ચેતિ ॥
118. તત્ર ષટ્ સમાધ્યાવરણાનિ । તદ્યથા - કૌસીદ્યમ્, માનમ્, શાઠ્યમ્, ઔદ્ધત્યમ્, અનાભોગઃ, સત્યાભોગશ્ચેતિ ॥
119. તત્ર પ્રતિપત્ત્યાષ્ટૌ પ્રહાણસંસ્કારાઃ । તદ્યથા - શ્રદ્ધા, બુદ્ધઃ(દ્ધિઃ), વ્યાયામઃ, પ્રસ્રબ્ધિઃ, સ્મૃતિઃ, સંપ્રજન્યમ્, ચેતના, ઉપેક્ષા ચેતિ ॥
120. તત્ર ચત્વારો દ્વીપાઃ । તદ્યથા - પૂર્વવિદેહઃ, જમ્બુદ્વીપઃ, અપરગોદાનિઃ(નીયઃ), ઉત્તરકુરુદ્વીપશ્ચેતિ ॥
121. અષ્ટાવુષ્ણનરકાઃ । તદ્યથા - સંજીવઃ, કાલસૂત્રઃ, સંઘાતઃ, રૌરવઃ, મહારૌરવઃ, તપનઃ, પ્રતાપનઃ, અવીચિશ્ચેતિ ॥
122. અષ્ટૌ શીતનરકાઃ । તદ્યથા - અર્બુદઃ, નિરર્બુદઃ, અટટઃ, અપપઃ, હાહાધરઃ, ઉત્પલઃ, પદ્મઃ, મહાપદ્મશ્ચેતિ ॥
123. સપ્ત પાતાલાનિ । તદ્યથા - ધરણીતલઃ, અચલઃ, મહાચલઃ, આપઃ, કાઞ્ચનઃ, સંજીવઃ, નરકશ્ચેતિ ।
124. દ્વૌ ચક્રવાલૌ । તદ્યથા - ચક્રવાલમહાચક્રવાલૌ ચેતિ ॥
125. અષ્ટાઙ્ગપર્વતાઃ । તદ્યથા - યુગંધરઃ, ઈશાધરઃ, ખદિરકઃ, સુદર્શનઃ, વિનતકઃ, અશ્વકર્ણઃ, નેમિંધરગિરિઃ, સુમેરુશ્ચેતિ ॥
126. સપ્ત સાગરાઃ । તદ્યથા - ક્ષારઃ, ક્ષીરઃ, દધિ, ઉદધિઃ, ઘૃતમ્, મધુઃ, સુરા ચેતિ ॥
127. તત્ર ષટ્ કામાવચરા દેવાઃ । તદ્યથા - ચાતુર્મહારાજકાયિકાઃ, ત્રાયસ્ત્રિંશાઃ, તુષિતાઃ, યામાઃ, નિર્માણરતયઃ, પરનિર્મિતવશવર્તિનશ્ચેતિ ॥
128. અષ્ટાદશ રૂપાવચરા દેવાઃ । તદ્યથા - બ્રહ્મકાયિકાઃ, બ્રહ્મપુરોહિતાઃ, બ્રહ્મપાર્ષદ્યાઃ, મહાબ્રહ્માણઃ, પરીત્તાભાઃ, અપ્રમાણાભાઃ, આભાસ્વરાઃ, પરીત્તશુભાઃ, શુભકૃત્સ્નાઃ, અનભ્રકાઃ, પુણ્યપ્રસવાઃ, બૃહત્ફલાઃ, અસંજ્ઞિસત્ત્વાઃ, અવૃહાઃ, અતપાઃ, સુદૃશાઃ, સુદર્શનાઃ, અકનિષ્ઠાશ્ચેતિ ॥
129. ચત્વારો ઽરૂપાવચરા દેવાઃ । આકાશાનન્ત્યાયતનોપગાઃ, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનોપગાઃ, આકિંચન્યાયતનોપગાઃ, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાશ્ચેતિ ॥
130. ત્રિવિધા આલઙ્ઘનાઃ । તદ્યથા - સત્યાલઙ્ઘના, ધર્માલઙ્ઘના, અનાલઙ્ઘના ચેતિ ॥
131. ત્રિવિધા મહામૈત્રી । તદ્યથા - સત્યાલઙ્ઘ(મ્બ)ના, ધર્મલઙ્ઘ(ર્માલમ્બ)ના, અનાલઙ્ઘ(મ્બ)ના ચેતિ ॥
132. ત્રિવિધં કર્મ । તદ્યથા - દૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્, ઉત્પદ્યવેદનીયમ્, અપરવેદનીયં ચેતિ ॥
133. ત્રિવિધં પ્રાતિહાર્યમ્ । તદ્યથા - ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યમ્, આદેશનાપ્રાતિહાર્યમ્, અનુશાસનીપ્રાતિહાર્યં ચેતિ ॥
134. અષ્ટાવક્ષણાઃ । તદ્યથા - નરકોપપત્તિઃ, તિર્યગુપપત્તિઃ, યમલોકોપપત્તિઃ, પ્રત્યન્તજનપદોપપત્તિઃ, દીર્ઘાયુષદેવોપપત્તિઃ, ઇન્દ્રિયવિકલતા, મિથ્યાદૃષ્ટિઃ, ચિત્તોત્પાદવિરાગિતતા ચેતિ ॥
135. ત્રિવિધા વિકલ્પાઃ । તદ્યથા - અનુસ્મરણવિકલ્પઃ, સંતિરન(તીરણ)વિકલ્પઃ, સહજવિકલ્પશ્ચેતિ ॥
136. ચત્વારઃ સમાધયઃ । તદ્યથા - શૂરંગમઃ, ગગનગઞ્જઃ વિમલપ્રભઃ, સિંહવિક્રીડિતશ્ચેતિ ।
137. ચતુર્દશાવ્યાકૃતવસ્તૂનિ । તદ્યથા - શાશ્વતો લોકઃ, અશાશ્વતો લોકઃ, શાશ્વતશ્ચાશાશ્વતશ્ચ, નૈવ શાશ્વતો નાશાશ્વતશ્ચ । અન્તવાંલ્લોકઃ, અનન્તવાંલ્લોકઃ, અન્તવાંશ્ચાનન્તવાંલ્લોકશ્ચ, નૈવાન્તવાન્નાનન્તવાંશ્ચ । ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્, ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્, ભવતિ ન ચ ભવતિ ચ તથાગતઃ પરં મરણાત્, નૈવ ભવતિ ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાત્ । સ જીવસ્તચ્છરીરમ્, અન્યો જીવો ઽન્યચ્છરીરં ચેતિ ॥
138. ત્રીણિ કુશલમૂલાનિ । તદ્યથા - અદ્વેષઃ, અલોભઃ, અમોહશ્ચેતિ ॥
139. એતદ્વિપર્યયાન્ત્રીણ્યકુશલમૂલાનિ । તદ્યથા - લોભઃ, મોહઃ, દ્વેષશ્ચેતિ ॥
140. તિસ્રઃ શિક્ષાઃ । તદ્યથા - અધિચિત્તશિક્ષા, અધિશીલશિક્ષા, અધિપ્રજ્ઞાશિક્ષા ચેતિ ॥
ઇતિ નાગાર્જુનપાદવિરચિતો ઽયં ધર્મસંગ્રહઃ સમાપ્તઃ ॥