દશસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 16

દશસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા
એવં મયા શ્રુતમ્: એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ સ્મ ગૃધ્રકૂટપર્વતે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમ્ અનેકૈર્ ભિક્ષુસહસ્રૈઃ, સર્વૈર્ અર્હદ્ભિઃ ક્ષીણાસ્રવૈર્ નિષ્ક્લેશૈર્ વશીભૂતૈઃ સુવિમુક્તચિત્તૈઃ સુવિમુક્તપ્રજ્ઞૈર્ આજાનેયૈર્ મહાનાગૈઃ કૃતકૃત્યૈઃ કૃતકરણીયૈર્ અપહૃતભારૈર્ અનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થૈઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનૈઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તૈઃ સર્વચેતોવશિપરમપારમિતાપ્રાપ્તૈર્, એકં પુદ્ગલં સ્થાપયિત્વા યદુતાયુષ્મન્તમ્ આનન્દં શૈક્ષં સ્રોતઆપન્નં; પઞ્ચમાત્રૈશ્ ચ ભિક્ષુણીશતૈર્, ઉપાસકૈર્ ઉપાસિકાભિશ્ ચ સાર્ધં, સર્વૈર્ દૃષ્ટસત્યૈર્; અનેકસહસ્રૈશ્ ચ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ સાર્ધં, સર્વૈર્ ધારણીપ્રતિલબ્ધૈઃ સમાધિપ્રતિલબ્ધૈઃ શૂન્યતાવિહારિભિર્ અનિમિત્તગોચરૈર્ અવિકલ્પિતપ્રણિધાનૈઃ સમતાક્ષાન્તિપ્રતિલબ્ધૈર્ અસંગપ્રતિભાણપ્રતિલબ્ધૈઃ સર્વૈશ્ ચ પઞ્ચાભિજ્ઞૈર્ આદેયવચનૈર્ અકુહકૈર્ અપગતજ્ઞાનાર્થલાભસત્કારચિત્તૈર્ નિરામિષધર્મદેશકૈર્ ગમ્ભીરધર્મક્ષાન્તિપારગતૈર્ વૈશારદ્યપ્રાપ્તૈર્ મારકર્મસમતિક્રાન્તૈઃ સર્વકરણાવરણવિમુક્તૈર્ ધર્મનિર્દેશસંચિતૈર્ અસંખ્યેયકલ્પસમારબ્ધપ્રણિધાનૈઃ સ્મિતમુખૈઃ પૂર્વાભિલાપિભિર્ વ્યપગતભ્રૂકુટીમુખૈર્ અનન્તપરિષદભિભવનવૈશારદ્યસમન્વાગતૈર્ અનેકકલ્પકોટિનિર્દેશનિઃસરણકુશલૈર્ માયામરીચિસ્વપ્નોદકચન્દ્રપ્રતિભાસાકાશગન્ધર્વનગરપ્રતિબિમ્બનિર્માણોપમધર્માધિમુક્તૈર્ અપ્રમાણવૈશારદ્યસમન્વાગતૈઃ સર્વસત્ત્વચિત્તગત્યધિમુક્તિપર્યાપ્તિકુશલૈઃ સર્વસત્ત્વાપ્રતિહતચિત્તૈર્ મહાક્ષાન્તિસમન્વાગતૈર્ યાથાત્મ્યાવતારણકુશલૈર્ અનન્તબુદ્ધક્ષેત્રવ્યૂહપરિગૃહીતૈર્ અસંખ્યેયલોકધાતુગતબુદ્ધાનુસ્મૃતિસમાધિસતતસમિતાભિમુખીભૂતૈર્ અપરિમિતબુદ્ધાધ્યેષણકુશલૈર્ નાનાદૃષ્ટિસમુત્થિતક્લેશપ્રશમનકુશલૈઃ સમાધિવિક્રીડનશતસહસ્રનિર્હારકુશલૈસ્, તદ્યથા ભદ્રપાલેન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન, રત્નાકરેણ ચ, સાર્થવાહેન ચ, નરદત્તેન ચ, વરુણદત્તેન ચ, ઇન્દ્રદત્તેન ચ, ઉદારમતિના ચ, વિશેષમતિના ચ, વર્ધમાનમતિના ચ, અમોઘદર્શિના ચ, સુસંપ્રસ્થિતેન ચમ્, સુવિક્રાન્તવિક્રમિણા ચ, નિત્યોદ્યુક્તેન ચ, અનિક્ષિપ્તધુરેણ ચ, આદિત્યગર્ભેણ ચ, ચન્દ્રગર્ભેણ ચ, અનુપમમતિના ચ, અવલોકિતેશ્વરેણ ચ, મઞ્જુશ્રિયા ચ, રત્નમુદ્રાહસ્તેન ચ, નિત્યોત્ક્ષિપ્તહસ્તેન ચ બોધિસત્ત્વેન, મૈત્રેયેણ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન, એવંપ્રમુખૈર્ અનેકબોધિસત્ત્વસહસ્રૈઃ, સર્વૈઃ કુમારભૂતૈઃ સાર્ધમ્.
તસ્યાં વેલાયાં ભગવાન્ શક્રં ચ બ્રહ્માણં ચ સર્વાંશ્ ચ લોકપાલાન્ તેજસાભિભૂય તાસાં ચતસૃનાં પર્ષદાં પુરતો વિરોચમાન ઋદ્ધ્યા નાનાવિધં વિકુર્વણપ્રાતિહાર્યં સંદર્શયતિ સ્મ. રોમકૂપેભ્યો ઽનેકાનિ રશ્મિકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ નિશ્ચેરુઃ.
તેન ખલુ સમયેનાયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રસ્ તસ્યાં પર્ષદિ સંનિપતિતો ઽભૂત્ સંનિષણ્ણઃ. સ તથાગતસ્યેદૃશમ્ ઋદ્ધિવિકુર્વણપ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાત ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેન્ મે ભગવાન્ પ્રશ્નવ્યાકરણાયાવકાશં કુર્યાદ્ અહં ભગવન્તમ્ કંચિત્ પ્રદેશં પ્રક્ષ્યામિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તથાગતં પ્રષ્ટું, શારદ્વતીપુત્ર, સદા કૃતાવકાશત્વાદ્ યત્ કિંચિત્ ત્વં તથાગતં પ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ, તત્ પ્ર્ચ્છ, પ્રશ્નપ્રતિવચનેન ચાહં તવ ચિત્તમ્ આરાધયિષ્યે.
એવમ્ ઉક્ત આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રજ્ઞાપારમિતા, ભદન્ત ભગવન્, પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્ ઉચ્યતે; કતમા ભદન્ત ભગવન્ સા બોધિસત્ત્વાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા? કસ્ય ધર્મસ્ય પારમિતાયાં બોધિસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પારં ગતાઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મતે શારદ્વતીપુત્રાય સાધુકારમ્ અદાત્: સાધુ, સાધુ, શારદ્વતીપુત્ર, યત્ ત્વં તથાગતસ્યાધિષ્ઠાનાદ્ એવં પ્રશ્નં પૃચ્છસિ, સાધુ; સુન્દરસ્ તે સંકલ્પઃ, તેન હિ ત્વં શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ, ભાષિષ્યે ઽહં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્.
એવમ્ અસ્તુ ભદન્ત ભગવન્ન્ ઇત્ય્ આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રોષીત્.
ભગવાંસ્ તસ્યૈતદ્ અવોચત્: શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્ ઉચ્યતે યદ્ ઇદં સર્વધર્માનભિનિવેશઃ. અનભિનિવિષ્ટાઃ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પારં ગતાઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે.
આહ: કતમે ભદન્ત ભગવંસ્ તે સર્વધર્મા યેષુ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનભિનિવિષ્ટાઃ?
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માઃ શારદ્વતીપુત્રોચ્યન્તે યદુત પઞ્ચ સ્કન્ધા, દ્વાદશાયતનાન્ય્, અષ્ટાદશ ધાતવશ્, ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ, દ્વાદશ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાણિ, ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ બલાનિ, સપ્ત બોધ્યઙ્ગાન્ય્, આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ, શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમ્, અનિમિત્તવિમોક્ષમુખમ્, અપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખં, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાનાનિ, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો, ઽસ્ટૌ વિમોક્ષા, દશાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો, નવ સંજ્ઞા, દશાનુસ્મૃતયઃ, ષટ્ સંજ્ઞાકારા, ધર્મજ્ઞાનમ્, અન્વયજ્ઞાનં, પરચિત્તજ્ઞાનનિ, સંવૃતિજ્ઞાનં, દુઃખજ્ઞાનં, સમુદયજ્ઞાનં, નિરોધજ્ઞાનં, માર્ગજ્ઞાનં, ક્ષયજ્ઞાનમ્, અનુત્પાદજ્ઞાનં, યથાભૂતજ્ઞાનં ચ; એવમ્ એવ સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિર્, અવિતર્કો વિચારમાત્રઃ સમાધિર્, અવિતર્કાવિચારઃ સમાધિર્, અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્, આજ્ઞેન્દ્રિયમ્, આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્, અષ્ટાવ્ અભિભ્વાયતનાનિ, દશ કૃત્સ્નાયતનાન્ય્, અષ્ટાદશ શૂન્યતા, દશ તથાગતબલાનિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ, ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો, મહામૈત્રી, મહાકરુણા, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માશ્ ચ; એવમ્ એવ સર્વજ્ઞતા, માર્ગાકારજ્ઞતા, સર્વાકારજ્ઞતા, ષટ્ પારમિતાઃ, પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ, પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ, દ્વાત્રિંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્, અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જાનાનિ ચ. એતે તે સર્વધર્મા યેષ્વ્ અનભિનિવિષ્ટા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પારં ગતાઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે.
તત આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમે ભદન્ત ભગવન્ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ, પેયાલં યાવત્ કતમાનિ દ્વાદશ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, કતમાનિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, પેયાલં યાવત્ કતમ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ, કતમં શૂન્યતાવિમોક્ષમુખં, પેયાલં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા, કતમાઃ ષટ્ પારમિતાઃ, પેયાલં યાવદ્ અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનિ?
[દ્સ્પ્_1] એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: પઞ્ચ સ્કન્ધા ઇતિ, શારદ્વતીપુત્ર, ઉચ્યન્તે યદુત રૂપં, વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્.

[દ્સ્પ્_2] તત્ર કતમાનિ દ્વાદશાયતનાનિ? ષડ્ આધ્યાત્મિકાનિ, ષડ્ બાહ્યાનિ. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે દ્વાદશાયતનાનિ.
તત્ર કતમાનિ ષડ્ આધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાનિ? યદુત ચક્ષુરાયતનં, શ્રોત્રાયતનં, ઘ્રાણાયતનં, જિહ્વાયતનં, કાયાયતનં, મનઆયતનમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ષડ્ આધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાનિ.
તત્ર કતમાનિ ષડ્ બાહ્યાન્ય્ આયતનાનિ? યદુત રૂપાયતનં, શબ્દાયતનં, ગન્ધાયતનં, રસાયતનં, સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં, ધર્માયતનમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ષડ્ બાહ્યાન્ય્ આયતનાનિ.
[દ્સ્પ્_3] તત્ર કતમ અષ્ટાદશ ધાતવઃ? યદુત ચક્ષુર્ધાતૂ, રૂપધાતુશ્, ચક્ષુર્વીજ્ઞાનધાતુઃ; શ્રોત્રધાતુઃ, શબ્દધાતુઃ, શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતુઃ; ઘ્રાનધાતુર્, ગન્ધધાતુર્, ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુઃ; જિહ્વાધાતૂ, રસધાતુર્, જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુઃ; કાયધાતુઃ, સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ, કાયવિજ્ઞાનધાતુઃ; મનોધાતુર્, ધર્મધાતુર્, મનોવિજ્ઞાનધાતુઃ. એત ઉચ્યન્ત અષ્ટાદશ ધાતવઃ.
[દ્સ્પ્_4] તત્ર કતમાનિ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ? યદુત દુઃખમ્ આર્યસત્યં, સમુદય આર્યસત્યં, નિરોધ આર્યસત્યં, માર્ગ આર્યસત્યમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ.
[દ્સ્પ્_5] તત્ર કતમાનિ દ્વાદશ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ? યદુતાવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં, નામરૂપપ્રત્યયાનિ ષડ્ આયતનાનિ, ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ, સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના, વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા, તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનમ્, ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવો, ભવપ્રત્યયા જાતિર્, જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપયાસાઃ. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ.
અવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધઃ, સંસ્કારનિરોધાદ્ વિજ્ઞાનનિરોધો, વિજ્ઞાનનિરોધાન્ નામરૂપનિરોધો, નામરૂપનિરોધાત્ ષડાયતનનિરોધઃ, ષડાયતનનિરોધાત્ સ્પર્શનિરોધઃ, સ્પર્શનિરોધાદ્ વેદનાનિરોધો, વેદનાનિરોધાત્ તૃષ્ણાનિરોધસ્, તૃષ્ણાનિરોધાદ્ ઉપાદાનનિરોધ, ઉપાદાનનિરોધાદ્ ભવનિરોધો, ભવનિરોધાજ્ જાતિનિરોધો, જાતિનિરોધાજ્ જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપયાસનિરોધઃ. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતિ. એષ ઉચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽનુલોમશ્ ચ પ્રતિલોમશ્ ચ.
[દ્સ્પ્_6] તત્ર કતમાનિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ? યદુત કાયે કાયાનુપશ્યનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં, વેદનાસુ વેદનાનુપશ્યનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં, ચિત્તે ચિત્તાનુપશ્યનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં, ધર્મેષુ ધર્માનુપશ્યનાસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ.
[દ્સ્પ્_7] તત્ર કતમાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ? ઇહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતિ ચિત્તં પ્રગ્ર્હ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રદધાતિ;
ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતિ ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રદધાતિ;
અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદાય છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતિ ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રદધાતિ;
ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે ઽસંપ્રમોષાય ભૂયોભાવનાયૈ પરિપૂરણાય છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતિ ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રદધાતિ. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ.
[દ્સ્પ્_8] તત્ર કતમે ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાહ્? યદુત છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદો, વીર્યસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદશ્, ચિત્તસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધીપાદો, મીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગત ઋદ્ધિપાદઃ. એત ઉચ્યન્તે ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ.
[દ્સ્પ્_9] તત્ર કતમાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ? શ્રદ્ધેન્દ્રિયં, વીર્યેન્દ્રિયં, સ્મૃતીન્દ્રિયં, સમાધીન્દ્રિયં, પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ.
[દ્સ્પ્_10] તત્ર કતમાનિ પઞ્ચ બલાનિ? શ્રદ્ધાબલં, વીર્યબલં, સ્મૃતિબલં, સમાધિબલં, પ્રજ્ઞાબલમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે પઞ્ચ બલાનિ.
[દ્સ્પ્_11] તત્ર કતમાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ? યદુત સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં, ધર્મપ્રવિચયસંબોધ્યઙ્ગં, વીર્યસંબોધ્યઙ્ગં, પ્રીતિસંબોધ્યઙ્ગં, પ્રસ્રબ્ધિસંબોધ્યઙ્ગં, સમાધિસંબોધ્યઙ્ગમ્, ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ.
[દ્સ્પ્_12] તત્ર કતમ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ? યદુત સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ, સમ્યક્સંકલ્પઃ, સમ્યગ્વાક્, સમ્યક્કર્માન્તઃ, સમ્યગાજીવઃ, સમ્યગ્વ્યાયામઃ, સમ્યક્સ્મૃતિઃ, સમ્યક્સમાધિઃ. એષ ઉચ્યત આર્યાષ્ટાન્ગમાર્ગઃ.
[દ્સ્પ્_13] તત્ર કતમચ્ છૂન્યતાવિમોક્ષમુખમ્? યદુત સર્વધર્મસ્વલક્ષણતાશૂન્યપ્રત્યવેક્ષણચિત્તસ્થિતિર્ વિમોક્ષમુખમ્. એતદ્ ઉચ્યતે શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમ્.
[દ્સ્પ્_14] તત્ર કતમદ્ અનિમિત્તં વિમોક્ષમુખમ્? યદુત સર્વધર્મસ્વલક્ષણતાનિમિત્તપ્રત્યવેક્ષણચિત્તસ્થિતિર્ અનિમિત્તવિમોક્ષમુખમ્. એતદ્ ઉચ્યતે ઽનિમિત્તં વિમોક્ષમુખમ્.
[દ્સ્પ્_15] તત્ર કતમદ્ અપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખમ્? યદુત સર્વધર્માનભિસંસ્કારે ઽનભિસંસ્કારચિત્તસ્થિતિર્ અપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખમ્. એતદ્ ઉચ્યતે ઽપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખમ્.
[દ્સ્પ્_16] તત્ર કતમાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ? યદુત વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ;
સ વિતર્કવિચારાણામ્ ઉપશમાદ્ અધ્યાત્મં સંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ;
સ પ્રીતેર્ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્, સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતિ યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે સ્મૃતિમાન્ સુખી સુખવિહાર્ય્ ઉપેક્ષક ઇતિ, નિષ્પ્રીતિકં તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ;
સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વારિ ધ્યાનાનિ.
[દ્સ્પ્_17] તત્ર કતમાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ? યદુત મૈત્રી, કરુણા, મુદિતા, ઉપેક્ષા. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ.
[દ્સ્પ્_18] તત્ર કતમાશ્ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ? યદુતાકાશાનન્ત્યાયતનં, વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્, આકિઞ્ચન્યાયતનં, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્. એતા ઉચ્યન્તે ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ.
[દ્સ્પ્_19] તત્ર કતમે ઽષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ? યદુત રૂપી રૂપાણિ પસ્યત્ય્, અયં પ્રથમો વિમોક્ષઃ;

અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્ય્, અયં દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ;
શુભમ્ ઇત્ય્ એવાધિમુક્તો ભવત્ય્, અયં ત્ર્તીયો વિમોક્ષઃ;
સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તંગમાન્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં ચતુર્થો વિમોક્ષઃ;
સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્યાનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં પઞ્ચમો વિમોક્ષઃ;
સ સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાતનં સમતિક્રમ્ય નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આકિઞ્ચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં ષષ્ઠો વિમોક્ષઃ;
સ સર્વશ આકિઞ્ચન્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્,અયં સપ્તમો વિમોક્ષઃ;
સ સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમતિક્રમ્ય સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયમ્ અષ્ટમો વિમોક્ષઃ. એત ઉચ્યન્તે ઽષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ.
[દ્સ્પ્_20] તત્ર કતમા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ? યદુત
વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયં પ્રથમા સમાપત્તિઃ;
સ વિતર્કવિચારાણામ્ ઉપશમાદ્ અધ્યાત્મં સંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયં દ્વિતીયા સમાપત્તિઃ;
સ પ્રીતેર્ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતિ યત્ તદ્ આર્યા આચક્ષતે સ્મૃતિમાન્ સુખવિહાર્ય્ ઉપેક્ષક ઇતિ નિષ્પ્રીતિકં તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયં તૃતીયા સમાપત્તિઃ;
સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્સાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયં ચતુર્થી સમાપત્તિઃ;
સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તંગમાન્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયં પઞ્ચમી સમાપત્તિઃ;
સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્યાનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયં ષષ્ઠી સમાપત્તિઃ;
સ સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આકિઞ્ચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયં સપ્તમી સમાપત્તિઃ;
સ સર્વશ આકિઞ્ચન્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયમ્ અષ્ટમી સમાપત્તિઃ;
સ સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમતિક્રમ્ય સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીયં નવમી સમાપત્તિઃ. એતા ઉચ્યન્તે નવાનુપૂર્વસમાપત્તયઃ.
[દ્સ્પ્_21] તત્ર કતમા નવ સંજ્ઞાઃ? યદુત વિધ્માતકસંજ્ઞા, વિપડુમકસંજ્ઞા, વિલોહિતકસંજ્ઞા, વિપૂયકસંજ્ઞા, વિનીલકસંજ્ઞા, વિખાદિતકસંજ્ઞા, વિક્ષિપ્તકસંજ્ઞા, અસ્થિકસંજ્ઞા, વિદગ્ધકસંજ્ઞા. એતા ઉચ્યન્તે નવ સંજ્ઞાઃ.
[દ્સ્પ્_22] તત્ર કતમા દશાનુસ્મૃતયઃ? યદુત બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્, ધર્માનુસ્મૃતિઃ, સંઘાનુસ્મૃતિઃ, શીલાનુસ્મૃતિસ્, ત્યાગાનુસ્મૃતિર્, દેવતાનુસ્મૃતિર્, ઉપશમાનુસ્મૃતિર્, આનાપાનાનુસ્મૃતિઃ, કાયગતાનુસ્મૃતિર્, મરણાનુસ્મૃતિઃ. એતા ઉચ્યન્તે દશાનુસ્મૃતયઃ.
[દ્સ્પ્_23] તત્ર કતમે ષટ્ સંજ્ઞાકારાઃ? યદુતાનિત્યસંજ્ઞા, દુઃખસંજ્ઞા, અનાત્મસંજ્ઞા, અશુભસંજ્ઞા, મરણસંજ્ઞા, સર્વલોકે ઽનભિરતિસંજ્ઞા. એત ઉચ્યન્તે ષટ્ સંજ્ઞાકારાઃ.
[દ્સ્પ્_24] તત્ર કતમદ્ ધર્મજ્ઞાનમ્? યત્ પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનાં પરિકર્મિતત્વે પરિચ્છેદજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ધર્મજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_25] તત્ર કતમદ્ અન્વયજ્ઞાનમ્? યચ્ છક્ષુર્ અનિત્યમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્, એવમ્ એવ શ્રોત્રં, ઘ્રાણં, જિહ્વા, કાયો, મનો, રૂપં, શબ્દો, ગન્ધો, રસઃ, સ્પ્રષ્ટવ્યં, ધર્મા અનિત્યા ઇતિ યજ્ જ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ઽન્વયજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_26] તત્ર કતમત્ પરચિત્તજ્ઞાનમ્? યત્ પરસત્ત્વાનં પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચેતસિ ચેતસિકેષુ ચ ધર્મેષ્વ્ અવિચિકિત્સિતં જ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે પરચિત્તજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_27] તત્ર કતમત્ સંવૃતિજ્ઞાનમ્? યત્ પ્રતિપજ્જ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે સંવૃતિજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_28] તત્ર કતમદ્ દુઃખજ્ઞાનમ્? યદ્ દુઃખસ્યોત્પાદસ્થિતિજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે દુઃખજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_29] તત્ર કતમત્ સમુદયજ્ઞાનમ્? યત્ સમુદયસ્ય પ્રહાણજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે સમુદયજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_30] તત્ર કતમન્ નિરોધજ્ઞનમ્? યદ્ દુઃખનિરોધજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે નિરોધજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_31] તત્ર કતમન્ માર્ગજ્ઞાનમ્? યદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે માર્ગજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_32] તત્ર કતમત્ ક્ષયજ્ઞાનમ્? યદ્ રાગદ્વેષમોહક્ષયજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ક્ષયજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_33] તત્ર કતમદ્ અનુત્પાદજ્ઞાનમ્? યદ્ ભવગત્યનુત્પદજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ઽનુત્પાદજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_34] તત્ર કતમદ્ યથાભૂતજ્ઞાનમ્? યત્ તથાગતસ્ય સર્વજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે યથાભૂતજ્ઞાનમ્.
[દ્સ્પ્_35] તત્ર કતમદ્ અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્? યચ્ છૈક્ષાણાં પુદ્ગલાનામ્ અનભિસમિતાનાં શ્રદ્ધેન્દ્રિયં, વીર્યેન્દ્રિયં, સ્મૃતીન્દ્રિયં, સમાધીન્દ્રિયં, પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં ઇદમ્ ઉચ્યતે ઽનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્.
[દ્સ્પ્_36] તત્ર કતમદ્ આજ્ઞેન્દ્રિયમ્? યચ્ છૈક્ષાણાં પુદ્ગલાનામ્ અભિસમિતાનાં શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં, સ્મૃતીન્દ્રિયં, સમાધીન્દ્રિયં, પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે આજ્ઞેન્દ્રિયમ્.
[દ્સ્પ્_37] તત્ર કતમદ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્? યદ્ અશૈક્ષાણાં પુદ્ગલાનાં તદ્યથાર્હતાં, પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં, દશભૂમિસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં, તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં શ્રદ્ધેન્દ્રિયં, વીર્યેન્દ્રિયં, સ્મૃતીન્દ્રિયં, સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ ઇદમ્ ઉચ્યત આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્.
[દ્સ્પ્_38] તત્ર કતમઃ સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિઃ? વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિઃ.
[દ્સ્પ્_39] તત્ર કતમો વિતર્કો વિચારમાત્રઃ સમાધિઃ? યા પ્રથમધ્યાનસ્ય દ્વિતીયધ્યાનસ્ય ચાન્તરિકાયમ્ ઉચ્યતે ઽવિતર્કો વિચારમાત્રઃ સમાધિઃ.
[દ્સ્પ્_40] તત્ર કતમો ઽવિતર્કો ઽવિચારઃ સમાધિઃ? પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપાદાય યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિર્ એષ ઉચ્યતે ઽવિતર્કો ઽવિચારઃ સમાધિઃ.
[દ્સ્પ્_41] તત્ર કતમાન્ય્ અષ્ટાવ્ અભિભ્વાયતનાનિ? યદુતાધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ, તાનિ રૂપાણ્ય્ અભિભૂય જાનાત્ય્ અભિભૂય પશ્યત્ય્, એવંસંજ્ઞી ભવતીદં પ્રથમમ્ અભિભ્વાયતનમ્;
અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ મહદ્ગતાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ, તાનિ રૂપણ્ય્ અભિભૂય જાનાત્ય્ અભિભૂય પશ્યત્ય્, એવંસંજ્ઞી ભવતીદં દ્વિતીયમ્ અભિભ્વાયતનમ્;

અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ નીલાનિ નીલવર્ણાનિ નીલનિદર્શનાનિ નીલનિર્ભાસાનિ, તદ્યથોમાપુષ્પં સંપન્નં વા બારણસેયં વસ્ત્રં નીલં નીલવર્ણં નીલનિદર્શનં નીલનિર્ભાસમ્, એવમ્ એવાધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ નીલાનિ નીલવર્ણાનિ નીલનિદર્શનાનિ નીલનિર્ભસાનીદં તૃતીયમ્ અભિભ્વાયતનમ્;

અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પીતાનિ પીતવર્ણાનિ પીતનિદર્શનાનિ પીતનિર્ભાસાનિ, તદ્યથા કર્ણિકારપુષ્પં સંપન્નં વા બારાણસેયં વસ્ત્રં પીતં પીતવર્ણં પીતનિદર્શનં પીતનિર્ભાસમ્, એવમ્ એવાધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પીતાનિ પીતવર્ણાનિ પીતનિદર્શનાનિ પીતનિર્ભાસાનીદં ચતુર્થમ્ અભિભ્વાયતનમ્;
અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ લોહિતાનિ લોહિતવર્ણાનિ લોહિતનિદર્શનાનિ લોહિતનિર્ભાસાનિ, તદ્યથા બન્ધુજીવકપુષ્પં સંપન્નં વા બારાણસેયં વસ્ત્રં લોહિતં લોહિતવર્ણં લોહિતનિદર્શનં લોહિતનિર્ભાસમ્, એવમ્ એવાધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ લોહિતાનિ લોહિતવર્ણાનિ લોહિતનિદર્શનાનિ લોહિતનિર્ભાસાનીદં પઞ્ચમમ્ અભિભ્વાયતનમ્;
અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ની બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્ય્ અવદાતાન્ય્ અવદાતવર્ણાન્ય્ અવદાતનિદર્શનાન્ય્ અવદાતનિર્ભાસાનિ, તદ્યથોશનસ્તારકયા વર્ણો ઽવદાતો ઽવદાતવર્ણો ઽવદાતનિદર્શનો ઽવદાતનિર્ભાસ, એવમ્ એવાધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્ય્ અવદાતાન્ય્ અવદાતવર્ણાન્ય્ અવદાતનિદર્શનાન્ય્ અવદાતનિર્ભાસાનીદં ષષ્ઠમ્ અભિભ્વાયતનમ્;
સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનં સમતિક્રમત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તંગમાન્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીદં સપ્તમમ્ અભિભ્વાયતનમ્;
સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્યાનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતી વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતીદમ્ અષ્ટમમ્ અભિભ્વાયતનમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ઽષ્ટાવ્ અભિભ્વાયતનાનિ.
[દ્સ્પ્_42] તત્ર કતમાનિ દશ કૃત્સ્નાયતનાનિ? યદુત પૃથિવીકૃત્સ્નમ્, અપ્કૃત્સ્નં, તેજઃકૃત્સ્નં, વાયુકૃત્સ્નમ્, આકાશકૃત્સ્નં, નીલકૃત્સ્નં, પીતકૃત્સ્નં, લોહિતકૃત્સ્નમ્, અવદાતકૃત્સ્નં, વિજ્ઞાનકૃત્સ્નમ્. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે દશ કૃત્સ્નાયતનાનિ:
સર્વધાતૂન્ પૃથિવીધાતાવ્ અધિમુચ્ય સર્વમ્ અપિ પૃથિવીધાતુર્ એવૈકધાતુર્ ભવતિ;
સર્વધાતૂન્ અબ્ધાતાવ્ અધિમુચ્ય સર્વમ્ અપ્ય્ અબ્ધાતુર્ એવૈકધાતુર્ ભવતિ;
સર્વધાતૂંસ્ તેજોધાતાવ્ અધિમુચ્ય સર્વમ્ અપિ તેજોધાતુર્ એવૈકધાતુર્ ભવતિ;
સર્વધાતૂન્ વાયુધાતાવ્ અધિમુચ્ય સર્વમ્ અપિ વાયુધાતુર્ એવૈકધાતુર્ ભવતિ;
સર્વધાતૂન્ આકાશધાતાવ્ અધિમુચ્ય સર્વમ્ અપ્ય્ આકાશધાતુર્ એવૈકધાતુર્ ભવતિ;
સર્વધાતૂન્ નીલે ધિમુચ્ય સર્વમ્ અપિ નીલમ્ એવ ભવતિ;
સર્વધાતૂન્ પીતે ઽધિમુચ્ય સર્વમ્ અપિ પીતમ્ એવ ભવતિ;
સર્વધાતૂન્ લોહિતે ઽધિમુચ્ય સર્વમ્ અપિ લોહિતમ્ એવ ભવતિ;
સર્વધાતૂન્ અવદાતે ઽધિમુચ્ય સર્વમ્ અપ્ય્ અવદાતમ્ એવ ભવતિ;
સર્વધાતૂન્ વિજ્ઞાને ઽધિમુચ્ય સર્વમ્ અપિ વિજ્ઞાનમ્ એવૈકધાતુર્ ભવતિ.
પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશનીલપીતલોહિતાવદાતવિજ્ઞાનં સર્વમ્ અપ્ય્ એકમ્ એવ ભવતીત્ય્ એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે કૃત્સ્નાયતનાનિ.
નિરન્તરકૃત્સ્નસ્ફરણાદ્ એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે કૃત્સ્નાયતનાનિ. એકૈકં ચાયતનં સર્વં ભવતિ, તસ્માદ્ ઉચ્યન્તે કૃત્સ્નાયતનાનીતિ.
[દ્સ્પ્_43] તત્ર કતમા અષ્ટાદશ શૂન્યતાઃ? યદુતાધ્યાત્મશૂન્યતા, બહિર્ધાશૂન્યતા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા, શૂન્યતાશૂન્યતા, મહાશૂન્યતા, પરમાર્થશૂન્યતા, સંસ્કૃતશૂન્યતા, અસંસ્કૃતશૂન્યતા, અત્યન્તશૂન્યતા, અનવરાગ્રશૂન્યતા, અનવકારશૂન્યતા, પ્રકૃતિશૂન્યતા, સર્વધર્મશૂન્યતા, સ્વલક્ષણશૂન્યતા, અનુપલમ્ભશૂન્યતા, અભાવશૂન્યતા, સ્વભાવશૂન્યતા, અભાવસ્વભાવશૂન્યતા.
તત્ર કતમાધ્યાત્મશૂન્યતા? આધ્યાત્મિકા ધર્મા ઉચ્યન્તે, યદુત ચક્ષુઃ, શ્રોત્રં, ઘ્રાણં, જિહ્વા, કાયો, મનઃ. તત્ર ચક્ષુશ્ ચક્ષુષા શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. એવમ્ એવ શ્રોત્રં, ઘ્રાણં, જિહ્વા, કાયો, મનો મનસા શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽધ્યાત્મશૂન્યતા.
તત્ર કતમા બહિર્ધાશૂન્યતા? બાહ્યા ધર્મા ઉચ્યન્તે યદુત રૂપં, શબ્દો, ગન્ધો, રસઃ, સ્પ્રષ્ટવ્યં, ધર્માઃ. તત્ર રૂપાણિ રૂપૈઃ શૂન્યાન્ય્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. એવમ્ એવ શબ્દો, ગન્ધો, રસઃ, સ્પ્રષ્ટવ્યં, ધર્મા ધર્મૈઃ શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે બહિર્ધાશૂન્યતા.
તત્ર કતમાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા? અધ્યાત્મબાહ્યા ધર્મા ઉચ્યન્તે ષડ્ આધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાનિ, ષડ્ બાહ્યાન્ય્ આયતનાનિ. તત્રાધ્યાત્મિકા ધર્મા આધ્યાત્મિકૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. બાહ્યા ધર્મા બાહ્યૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા.
તત્ર કતમા શૂન્યતાશૂન્યતા? યા સર્વધર્મશૂન્યતા તયા સર્વધર્મશૂન્યતયા સર્વધર્મશૂન્યતા શૂન્યાકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા.
તત્ર કતમા મહાશૂન્યતા? પૂર્વા દિક્ પૂર્વયા દિશા શૂન્યાકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. એવમ્ એવ દક્ષિણા, પશ્ચિમા, ઉત્તરા દિક્, ચતસ્રો વિદિશસ્, તા અષ્ટૌ દિશ, ઉપરિસ્ટાદ્દિગ્ ઉપરિષ્ટાદ્દિશા શૂન્યા, અધસ્તાદ્દિગ્ અધસ્તાદ્દિશા શૂન્યાકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે મહાશૂન્યતા.
તત્ર કતમા પરમાર્થશૂન્યતા? પરમાર્થ ઉચ્યતે નિર્વાણમ્. તત્ર નિર્વાણં નિર્વાણેન શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે પરમાર્થશૂન્યતા.
તત્ર કતમા સંસ્કૃતશૂન્યતા? સંસ્કૃતમ્ ઉચ્યતે કામધાતૂ, રૂપધાતુર્, અરૂપધાતુઃ. તત્ર કામધાતુઃ કામધાતુના શૂન્યો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. એવમ્ એવ રૂપધાતૂ રૂપધાતુના શૂન્યો, ઽરૂપધાતુર્ અરૂપધાતુના શૂન્યઃ; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે સંસ્કૃતશૂન્યતા.
તત્ર કતમાસંસ્કૃતશૂન્યતા? અસંસ્કૃતમ્ ઉચ્યતે યસ્ય ધર્મસ્ય નોત્પાદો, ન સ્થિતિર્, ન નિરોધો, નાન્યથાત્વમ્. તત્રાસંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતેન શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽસંસ્કૃતશૂન્યતા.
તત્ર કતમાત્યન્તશૂન્યતા? યસ્ય ધર્મસ્ય નોત્પાદ ઉપલભ્યતે ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽત્યન્તશૂન્યતા.
તત્ર કતમાનવરાગ્રશૂન્યતા? યસ્ય ધર્મસ્ય નાગતિર્ ઉપલભ્યતે ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽનવરાગ્રશૂન્યતા.
તત્ર કતમાનવકારશૂન્યતા? યત્ર ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાવકારો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽનવકારશૂન્યતા.
તત્ર કતમા પ્રકૃતિશૂન્યતા? યા સર્વધર્માણાં પ્રકૃતિઃ સંસ્કૃતાનાં વાસંસ્કૃતાનાં વા સા ન શ્રાવકૈઃ કૃતા, ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ કૃતા, ન બોધિસત્ત્વૈઃ કૃતા, ન બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિઃ કૃતાકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે પ્રકૃતિશૂન્યતા.

તત્ર કતમા સ્વલક્ષણશૂન્યતા? તત્ર રૂપ્યલક્ષણં રૂપમ્, અનુભવલક્ષણા વેદના, સંજાનનલક્ષણા સંજ્ઞા, અભિસંસ્કારલક્ષણાઃ સંસ્કારાઃ, વિજાનનલક્ષણં વિજ્ઞાનં પેયાલં યાવદ્ યચ્ ચ સંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં લક્ષણં યચ્ ચાસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં લક્ષણં સર્વ એતે ધર્માઃ સ્વેન સ્વેન લક્ષણેન શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે સ્વલક્ષણશૂન્યતા.
તત્ર કતમા સર્વધર્મશૂન્યતા? સર્વધર્મા ઉચ્યન્તે પઞ્ચ સ્કન્ધા, દ્વાદશાયતનાન્ય્, અષ્ટાદશ ધાતવો, રૂપિણો ધર્મા, અરૂપિણો ધર્માઃ, સંસ્કૃતા ધર્મા, અસંસ્કૃતા ધર્માઃ. તત્ર સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે સર્વધર્મશૂન્યતા.
તત્ર કતમાનુપલમ્ભશૂન્યતા? સાપિ સર્વધર્માનુપલમ્ભો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય; તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽનુપલમ્ભશૂન્યતા.
તત્ર કતમાભાવશૂન્યતા? યત્ર ન કશ્ચિદ્ ભાવ ઉપલભ્યત ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽભાવશૂન્યતા.
તત્ર કતમા સ્વભાવશૂન્યતા? યઃ સાંયોગિકસ્ય સ્વભાવાભાવ ઇયમ્ ઉચ્યતે સ્વભાવશૂન્યતા.
તત્ર કતમાભાવસ્વભાવશૂન્યતા? નાસ્તિ સાંયોગિકસ્ય કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ. ઇયમ્ ઉચ્યતે ઽભાવસ્વભાવશૂન્યતા.
પુનર્ અપરં શારદ્વતીપુત્ર ભાવો ભાવેન શૂન્યો, ઽભાવો ઽભાવેન શૂન્યઃ, સ્વભાવઃ સ્વભાવેન શૂન્યઃ, પરભાવઃ પરભાવેન શૂન્યઃ.
તત્ર કતમો ભાવઃ? ભાવ ઉચ્યતે પઞ્ચ સ્કન્ધા યદુત રૂપં, વેદના, સંજ્ઞા, સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્. તત્ર ભાવો ભાવેન શૂન્યઃ.
કથમ્ અભાવો ઽભાવેન શૂન્યઃ? અભાવ ઉચ્યતે ઽસંસ્કૃતમ્. તત્રાસંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતેન શૂન્યમ્, એવમ્ અભાવો ઽભાવેન શૂન્યઃ.

કથં સ્વભાવઃ સ્વભાવેન શૂન્યઃ? યા સર્વધર્માણાં શૂન્યતા સા ન જ્ઞાનેન કૃતા ન દર્શનેન કૃતા ન કેનચિત્ કૃતા. અયં સ્વભાવ ઉચ્યતે સ્વભાવેન શૂન્યઃ.
કથં પરભાવઃ પરભાવેન શૂન્યઃ? યોત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મસ્થિતિતા, ધર્મધાતુર્, ધર્માનવદ્યતા, તથતાવિપર્યાસતથતાનન્યતથતા, ભૂતકોટિર્ યશ્ ચેમેષાં પરેણ શૂન્યઃ પરભાવઃ સ ઉચ્યતે પરભાવેન શૂન્યઃ.
એતે શારદ્વતીપુત્ર તે સર્વધર્મા યેષ્વ્ અનભિનિવિષ્ટો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પારં ગતઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
દશસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નિદાનપરિવર્તો નામ પ્રથમઃ.
દશસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા, દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ.
[દ્સ્પ્_44] તતો ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમ્ અવોચત્: તત્ર કતમાનિ શારદ્વતીપુત્ર તથાગતસ્ય દશ બલાનિ? યદુત
સ્થાનં સ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાત્ય્ અસ્થાનમ્ અસ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ;
અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં કર્મણાં કર્મસમાદાનાનાં ચ સ્થાનશો હેતુશો વિપાકં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ;
અનેકધાતુનાનાધાતુલોકં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ;
સ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં નાનાધિમુક્તિકતામ્ અનેકાધિમુક્તિકતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ;
પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ ઇન્દ્રિયપરાપરત્વં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ;
સર્વત્રગામિનીં પ્રતિપદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ;
ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગવિમોક્ષધ્યાનસમાધિસમાપત્તીનાં સંક્લેશવ્યવદાનવ્યુત્થાનજ્ઞાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ;
અનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતિ;
સત્ત્વાનાં ચ્યુત્યુપપત્તિં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ;
આસ્રવાણાં ક્ષયાદ્ અનાસ્રવાં ચેતોવિમુક્તિં પ્રજ્ઞાવિમુક્તિં દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમ્ અભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્યોપસંપદ્ય વિહરતિ: ક્ષીના મે જાતિર્, ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં, કૃતં કરણીયં, નાપરમ્ અસ્માદ્ ભવં પ્રજાનામીતિ. ઇમાનિ શારદ્વતીપુત્ર તથાગતસ્ય દશ બલાનિ.
[દ્સ્પ્_45] તત્ર કતમાનિ શારદ્વતીપુત્ર ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ?
સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય મે પ્રતિજાનત ઇમે ધર્મા અનભિસંબુદ્ધા ઇત્ય્ અત્ર વત માં શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કશ્ચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણ ચોદયેદ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ એતન્ ન સમનુપશ્યામિ, નિમિત્તમ્ એતદ્ અહમ્ અસમનુપશ્યન્ ક્ષેમપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્ અભયપ્રાપ્તો વૈશારદ્યપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્, ઉદારમ્ આર્ષભં સ્થાનાં પ્રતિજાનામિ, પર્ષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદામિ, બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયામ્ય્ અપ્રવર્તિતપૂર્વં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ વા લોકે સહ ધર્મેણેતિ;
ક્ષીણાસ્રવસ્ય મે પ્રતિજાનત ઇમ આસ્રવા અપરિક્ષીણા ઇત્ય્ અત્ર વત માં શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કશ્ચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણ ચોદયેદ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ એતન્ ન સમનુપશ્યામિ, નિમિત્તમ્ એતદ્ અહમ્ અસમનુપશ્યન્ ક્ષેમપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્ અભયપ્રાપ્તો વૈશારદ્યપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્, ઉદારમ્ આર્ષભં સ્થાનં પ્રતિજાનામિ, પર્ષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદામિ, બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયામ્ય્ અપ્રવર્તિતપૂર્વં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ વા લોકે સહ ધર્મેણેતિ;
યે ચ મયાન્તરાયિકા ધર્મા આખ્યાતાસ્ તે પ્રતિસેવતો નાલમ્ અન્તરાયાયેતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યત ઇત્ય્ અત્ર વત માં શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કશ્ચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણ ચોદયેદ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ એતન્ ન સમનુપશ્યામિ, નિમિત્તમ્ એતદ્ અહમ્ અસમનુપશ્યન્ ક્ષેમપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્ અભયપ્રાપ્તો વૈશારદ્યપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્, ઉદારમ્ આર્ષભં સ્થાનં પ્રતિજાનામિ, પર્ષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદામિ, બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયામ્ય્ અપ્રવર્તિતપૂર્વં શ્રમણેન વ બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ વા લોકે સહ ધર્મેણેતિ;
યા તેન શ્રાવકેભ્યઃ પ્રતિપદ્ આખ્યાતાર્યનૈર્યાણિકા નૈર્વેધિકા તત્કરસ્ય સમ્યગ્ દુઃખક્ષયાય તાં પ્રતિપદ્યમાનો ન નિર્યાયાદ્ સમ્યગ્ દુઃખક્ષયાયેતિ, નેદં સ્થાનં વિદ્યત ઇત્ય્ અત્ર વત માં શ્રમણો વ બ્રાહ્મણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કશ્ચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણ ચોદયેદ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ એતન્ ન સમનુપશ્યામિ, નિમિત્તમ્ એતદ્ અહમ્ અસમનુપશ્યન્ ક્ષેમપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્ અભયપ્રાપ્તો વૈશારદ્યપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્, ઉદારમ્ આર્ષભં સ્થાનં પ્રતિજાનામિ, પર્ષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદામિ, બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયામ્ય્ અપ્રવર્તિતપૂર્વં શ્રમણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ વા લોકે સહ ધર્મેણેતિ. એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ.
[દ્સ્પ્_46] તત્ર કતમાશ્ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ? યદુત અર્થપ્રતિસંવિદ્, ધર્મપ્રતિસંવિન્, નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્, પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્. એતા ઉચ્યન્તે ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ.
[દ્સ્પ્_47] તત્ર કતમા મહામૈત્રી? યા તથાગતસ્ય સર્વસત્ત્વેષુ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સમવૃતિતેયમ્ ઉચ્યતે મહામૈત્રી.
[દ્સ્પ્_48] તત્ર કતમા મહાકરુના? નિઃસત્ત્વેષુ સત્ત્વેષુ યો મૈત્ર્યત્યાગ ઇયમ્ ઉચ્યતે મહાકરુણા.
[દ્સ્પ્_49] તત્ર કતમે ઽષ્ટાદશાવેનિકા બુદ્ધધર્માઃ? યદુત
નાસ્તિ તથાગતસ્ય સ્ખલિતં; નાસ્તિ રવિતં; નાસ્તિ મુષિતસ્મૃતિતા; નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા; નાસ્ત્ય્ અસમાહિતચિત્તમ્; નાસ્ત્ય્ અપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા; નાસ્તિ છન્દસ્ય હાનિર્; નાસ્તિ વીર્યસ્ય હાનિર્; નાસ્તિ સ્મૃતેર્ હાનિર્; નાસ્તિ સમાધેર્ હાનિર્; નાસ્તિ પ્રજ્ઞાયા હાનિર્; નાસ્તિ વિમુક્તેર્ હાનિર્ નાસ્તિ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્ય હાનિઃ; સર્વં કાયકર્મ જ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ; સર્વં વાક્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ; સર્વં મનઃકર્મ જ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ; અતીતે ઽધ્વન્ય્ અસઙ્ગમ્ અપ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે; અનાગતે ઽધ્વન્ય્ અસઙ્ગમ્ અપ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે; પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વન્ય્ અસઙ્ગમ્ અપ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે. ઇમ ઉચ્યન્તે ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ.
[દ્સ્પ્_50] તત્રા કતમા સર્વજ્ઞતા? યદ્ દ્વાદશસુ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાયતનેષ્વ્ એકાન્તિકં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યજ્ઞાનમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે સર્વજ્ઞતા.
[દ્સ્પ્_51] તત્ર કતમા માર્ગાકારજ્ઞતા? યદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય ત્રિયાનમાર્ગજ્ઞસ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનાસંતુષ્ટસ્ય બોધિસત્ત્વયાનેન નિષ્ક્રમણમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે માર્ગાકારજ્ઞતા.
[દ્સ્પ્_52] તત્ર કતમા સર્વાકારજ્ઞતા? યત્ તથાગતસ્ય સર્વધર્માણાં સર્વેષુ ત્રૈકાલિકાકારેષ્વ્ અવિચિકિત્સિતં જ્ઞાનમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે સર્વાકારજ્ઞતા.
[દ્સ્પ્_53] તત્ર કતમઃ ષટ્ પરમિતાઃ? યદુત દાનપારમિતા, શીલપારમિતા, ક્ષાન્તિપારમિતા, વીર્યપારમિતા, ધ્યાનપારમિતા, પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇમા ઉચ્યન્તે ષટ્ પારમિતાહ્.
[દ્સ્પ્_54] તત્ર કતમા ષડ્ અભિજ્ઞાઃ? યદુત

ઋદ્ધિવિધિજ્ઞાનસાક્ષાત્કર્તવ્યજ્ઞાનાભિજ્ઞા; દિવ્યચક્ષુર્જ્ઞાનસાક્ષાત્કર્તવ્યજ્ઞાનાભિજ્ઞા; દિવ્યશ્રોત્રજ્ઞાનસાક્ષાત્કર્તવ્યજ્ઞાનાભિજ્ઞા; પરચિત્તજ્ઞાનસાક્ષાત્કર્તવ્યજ્ઞાનાભિજ્ઞા; પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનસાક્ષાત્કર્તવ્યજ્ઞાનાભિજ્ઞા; આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્કર્તવ્યજ્ઞાનાભિજ્ઞા. ઇમા ઉચ્યન્તે ષડ્ અભિજ્ઞા.
[દ્સ્પ્_55] તત્ર કતમાનિ પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ? યદુત માંસચક્ષુર્, દિવ્યચક્ષુઃ, પ્રજ્ઞાચક્ષુર્, ધર્મચક્ષુર્, બુદ્ધચક્ષુઃ. ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ.
[દ્સ્પ્_56] તત્ર કતમાનિ તથાગતસ્ય દ્વાત્રિંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાનિ? યદુત
ભગવાન્ સુપ્રતિષ્ઠિતપાદઃ. તત્રાયં સુપ્રતિષ્ઠિતપાદઃ: સકલાભ્યાં પાદતલાભ્યાં ભૂમિં સંસ્પૃશતિ તદ્યથા કરણ્ડતલં સમતલાવલમ્બનાત્ સુસમ આધારે ઽવસ્થાપિતં સકલેનાધસ્તલેન ભૂમિં સંસ્પૃશત્ય્ એવમ્ એવ ભગવાન્ સુપ્રતિષ્ઠિતપાદઃ;
ભગવાન્ સમન્તનેમિકઃ. તત્રાયં સમન્તનેમિકહ્: અધસ્તાત્ પાદતલયોશ્ ચક્રે જાતે સહસ્રારે સનભિકે સનેમિકે સર્વાકારપરિપૂરકે;
ભગવાન્ મૃદુતરુણહસ્તપાદઃ. તત્રેયં મૃદુતરુણહસ્તપાદતા: તદ્યથા શાલ્મલિકમ્બલં કર્પાસકમ્બલં વા, યાદૃશમ્ અન્યપુરુષાણાં નાસ્તિ;
ભગવાન્ દીર્ઘાઙ્ગુલિઃ. તત્રેયં દીર્ઘાઙ્ગુલિતા: તસ્ય હસ્તપાદાઙ્ગુલયો ઽતિદીર્ઘા, યાદૃશમ્ અન્યપુરુષાણાં નાસ્તિ;
ભગવાન્ જલહસ્તપાદહ્: તસ્ય હસ્તપાદયોર્ જાલાન્ય્ અવનદ્ધાનિ, યાદૃશમ્ અન્યપુરુષાણાં નાસ્તિ;
ભગવાન્ આયતપાર્ષ્ણિઃ. તત્રાયમ્ આયતપાર્ષ્ણિઃ: તસ્ય પાદપાઋષ્નિતલે આયતે, યાદૃશમ્ અન્યપુરુષાણાં નાસ્તિ;

ભગવાન્ ઉચ્છઙ્ખપાદઃ. તત્રેયમ્ ઉચ્છઙ્ખપાદતા: આયતપાર્ષ્ણ્યા સંપ્રયોગ આયતપાર્ષ્ણેર્ ગુલ્ફસ્ય ચ સન્ધિર્ અદૃશ્યત્વેન સંયુજ્યતે, યાદૃશમ્ અન્યપુરુષાણાં નાસ્તિ;
ભગવાન્ ઐણેયજઙ્ઘઃ. તત્રાયમ્ ઐણેયજઙ્ઘઃ: તસ્ય જઙ્ઘે અનુપૂર્વતનુકે ભૂત્વા સમ્યગ્ અનુપૂર્વે ભવતઃ;
ભગવાન્ સ્થિતાનવનતાજાનુપ્રલમ્બબાહુઃ. તત્રાયં સ્થિતાનવનતાજાનુપ્રલમ્બબાહુર્: ભગવાન્ સ્થિતકો ઽનવનતકાય ઉભાભ્યાં પાણિતલાભ્યાં જાનુમણ્ડલે પરિસ્પૃશતિ સંમૃશતિ;
ભગવાન્ કોશગતવસ્તિગુહ્યઃ. તત્રેયં કોશગતવસ્તિગુહ્યતા: તદ્યથા વરગોત્ર આજાનેયો મહાહસ્ત્ય્ આજાનેયો વાશ્વઃ;
ભગવાન્ પ્રદક્ષિણાવર્તૈકૈકરોમઃ. તત્રેયં પ્રદક્ષિણાવર્તૈકૈકરોમતા: તસ્યૈકૈકરોમકૂપેભ્ય એકૈકાનિ રોમાણિ જાતાનિ નીલાનિ કુણ્ડલાવર્તાનિ સ્નિગ્ધકોમલાનિ;
ભગવાન્ ઊર્ધ્વાગ્રરોમઃ. તત્રેયમ્ ઊર્ધ્વાગ્રરોમતા: તસ્ય શિરઃકાયે કેશરોમાણિ જાતાન્ય્ ઊર્ધ્વમ્ આકુઞ્ચિતાનિ નીલાનિ કુણ્ડલાવર્તાનિ પ્રદક્ષિણાવર્તાનિ;
ભગવાન્ સૂક્ષ્મસ્નિગ્ધકોમલચ્છવિઃ. તત્રેયં સુક્ષ્મસ્નિગ્ધકોમલચ્છવિતા: તસ્ય કયે રજોજલં નાવતિષ્ઠતિ;
ભગવાન્ સુવર્ણવર્ણઃ. તદ્યથા નાનારત્નખચિતો જામ્બુનદસુવર્ણયૂપ એવં સુરૂપઃ સુદર્શનસ્, તસ્માદ્ ઉચ્યતે સુવર્ણવર્ણઃ;
ભગવાન્ સપ્તોત્સદઃ. તત્રેયં સપ્તોત્સદતા: તસ્ય દ્વયોઃ પદયોર્ દ્વાવ્ ઉત્સદૌ સુરૂપૌ સુદર્શનૌ પરિવૃદ્ધમાંસલોહિતૌ; એવમ્ એવ દ્વયોર્ હસ્તયોર્ દ્વાવ્ ઉત્સદૌ સુરૂપૌ સુદર્શનૌ પરિવૃદ્ધમાંસલોહિતૌ, દ્વયોર્ અંસયોર્ દ્વાવ્ ઉત્સદૌ, કન્ધરોપરિ ચૈક ઉત્સદઃ સુરૂપઃ સુદર્શનઃ પરિવૃદ્ધમાંસલોહિતઃ;
ભગવાન્ સુસંવૃત્તસ્કન્ધઃ;
ભગવંશ્ ચિતાન્તરાંસઃ;
ભગવાન્ સ્વૃજુજાતગાત્રઃ;
ભગવાન્ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ. તત્રેયં ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલતા: યાવાન્ આયામતસ્ તાવાન્ વિસ્તારતો, યાવાન્ વિસ્તારતસ્ તાવાન્ આયામતઃ;
ભગવાન્ સિંહહનુઃ;
ભગવાંશ્ ચત્વારિંશદ્દન્તઃ;
ભગવાન્ અવિરલદન્તઃ;
ભગવાન્ શુક્લતીક્ષ્ણોન્નતાગ્રદન્તઃ;
ભગવાન્ રસાગ્રવાન્. સ ઋજુકણ્ઠનાડિકો ઽજિહ્મમ્ અસઙ્ગં ગિલનસમર્થો ઽસ્તિ;
ભગવાન્ પ્રભૂતતનુજિહ્વઃ. તત્રેયમ્ પ્રભૂતતનુજિહ્વતા: મુખાજ્ જિહ્વાં નિર્ણમય્યોભે નાસિકાવિવરે ઉભે ચક્ષુર્વિવરે ઉભે કર્ણવિવરે સ્પૃશતિ પરિમૃશતિ, કેશપર્યન્તં સર્વં મુખમણ્ડલમ્ આચ્છાદયતિ;
ભગવાન્ બ્રહ્મસ્વરઃ;
ભગવાન્ વિશાલગોપક્ષ્મનેત્રઃ;
ભગવાન્ અભિનીલનેત્રઃ;
ભગવાન્ પરિસમાપ્તનેત્રપિણ્ડઃ;
ભગવાન્ વ્યામપ્રભઃ;
ભગવાન્ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનઃ;
ભગવતો ભ્રુવોર્ અન્તર ઊર્ણા જાતા કર્પાસવત્ કોમલા કુન્દપુષ્પચન્દ્રશઙ્ખપદ્મકેસરગોક્ષીરાવશ્યાયપુષ્પસદૃશા;
ભગવાન્ ઉષ્ણીસશીર્ષઃ.
એતાન્ય્ ઉચ્યન્તે દ્વાત્રિંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાનિ.
[દ્સ્પ્_57] તત્ર કતમાન્ય્ અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનિ? યદુત:
બુદ્ધા ભગવન્ત આતામ્રનખા, નારાયણવત્ સુસંહતગત્રાશ્, ચારુનિષ્પન્નજાનુમણ્ડલાઃ, શુચિગાત્રા, મૃદુગાત્રાઃ, કોમલગાત્રાઃ, સ્નિગ્ધગાત્રા, અજિહ્મગાત્રા, દીર્ઘાનુપૂર્વાઙ્ગુલયઃ;
બુદ્ધા ભગવન્તો વૃત્તાઙ્ગુલયો, ઽનુપૂર્વાઙ્ગુલયો, ગૂઢશિરા, ગૂઢગુલ્ફઃ, સુરૂપગાત્રાઃ, સુવિભક્તગાત્રાઃ, સુવિશુદ્ધાયતનાઃ, સુવિશુદ્ધજ્ઞાનાઃ, સાક્ષાત્સંપન્નેર્યાપથાઃ;
બુદ્ધા ભગવન્તઃ શ્રીમન્તો બુદ્ધિમન્તો, દર્શનીયા, નાત્યાયતવદના, અજિહ્મવદના, બિમ્બવદ્ રક્તોષ્ઠાશ્, ચિતવદના, ગમ્ભીરસ્વરા, ગમ્ભીરનાભયઃ, સુવૃત્તનાભયઃ, પ્રદક્ષીણવર્તનાભયશ્, ચિતપાણિપાદાઃ;
બુદ્ધા ભગવન્તો યથેપ્સિતપાણિપાદાઃ, સમપાણિલતા, અવ્યવહિતપાણિલેખા, આયતપાણિલેખા, વ્યપગતમલદુર્ગન્ધગાત્રા, ભાસ્વરવર્ણાશ્, ચાર્વાયતનમુખાશ્, ચન્દ્રસદૃશમુખાઃ, પૂર્વાભિલાપિનો, ઽપગતભ્રૂકુટિમુખાઃ; સર્વરોમકૂપેભ્યો મનાપો ગન્ધો નિર્ગચ્છતિ; સુગન્ધમુખા ભવન્તિ, સિંહવિક્રાન્તગામિનો, નાગવિક્રાન્તગામિનો, હંસવિક્રાન્તગામિનશ્, છત્ત્રાકારોત્તમાઙ્ગા, મધુરસર્વાકારપરિસમાપ્તઘોષાસ્, તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાસ્, તુઙ્ગનાસા, રક્તજિહ્વાઃ;
બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તનુજિહ્વા, અભિનીલરોમાઃ, શુચિરોમા, વિશાલનેત્રાઃ, પરિપૂર્ણવિવરા, લોહિતપાણિપાદલતા, નાભિનાલરહિતા, અભુગ્નકુક્ષયઃ, ક્ષામોદરાઃ;
બુદ્ધા ભગવન્તો ઽવલિતકુક્ષયઃ, શુભસન્ધયશ્, ચિતસન્ધયઃ, પરિશુદ્ધપાણિપાદા, વ્યામપ્રભાઃ, પ્રભાસ્વરગામિનઃ, કાયદર્શનતૃપ્તદેવમનુષ્યાઃ, સર્વપ્રાણ્યવિમાનિતદર્શનાઃ, સત્ત્વાનુશાસકાસ્; તેષાં વાગ્ અનુકૂલવર્તિપર્ષદો બહિર્ ન નિર્ગચ્છતિ; સિંહપૂર્વાર્ધકાયા ભવન્તિ, સુસંબદ્ધગાત્રા, ગૂઢશિખા, અભિનીલશ્લક્ષ્નચિતકેશા, અનાકુલકેશા, ઉદ્વર્તિતસુકુઞ્ચિતકેશા, અસંલુલિતકેશાઃ, શ્રીવત્સવિભૂષિતોરસ્કાઃ, શ્રિયોજ્જ્વલપાણિપાદલક્ષણાઃ;
બુદ્ધાનાં ભગવતાં હિઙ્ગુલમનઃશિલાચીનપિષ્ટવૈડૂર્યતામ્રકિટ્ટવર્ણૈર્ લિખિતાનીવ લક્ષણાનિ. એતન્ય્ ઉચ્યન્તે ઽશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનિ.
[દ્સ્પ્_58] તત આયુષ્માન્ શારદ્વતીપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેદ્ ભદન્ત ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્મેષ્વ્ અનભિનિવિષ્ટાસ્, તેન બોધિસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથઙ્ ન સમનુપશ્યન્તિ યદુતેમે ધર્માઃ કુશલા ઇમે ધર્મા અકુશલા, ઇમે ધર્મા વ્યાકૃતા ઇમે ધર્મા અવ્યાકૃતા, ઇમે ધર્મા લૌકિકા ઇમે ધર્મા લોકોત્તરા, ઇમે ધર્માઃ સાસ્રવા ઇમે ધર્મા અનાસ્રવા, ઇમે ધર્માઃ સંસ્કૃતા ઇમે ધર્મા અસંસ્કૃતા, ઇમે ધર્માઃ સાધારણા ઇમે ધર્મા અસાધારણા ઇત્ય્, અસંપશ્યમાનાશ્ ચ કથં બોધિમાર્ગં પ્રતિપદ્યન્તે, ઽપ્રતિપદ્યમાનાશ્ ચ કથં સર્વજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ અયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ અપિ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યન્તિ તત્ સંવૃતિતઃ, પરમાર્થતસ્ તુ નાસ્તિ.
આહ: કથં ભગવન્ સંવૃતિતઃ સત્ પરમાર્થતો નાસ્તિ?
[દ્સ્પ્_59] ભગવાન્ અવોચત્: યસ્મિન્ કાલે શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વ એવં ચિન્તયતિ: તત્ર કતમે કુશલા લૌકિકા ધર્મા ઇતિ, સ એવં ચિન્તયતિ: એતે કુશલા લૌકિકા ધર્મા યદુત પિતૃજ્ઞતા, માતૃજ્ઞતા, શ્રમણ્યતા, બ્રાહ્મણ્યતા, કુલજ્યેષ્ઠાપચાયિતા, દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, વૈયાવૃત્યસહગતમ્ ઉપાયકૌશલ્યપુણ્યં, દશ કુશલકર્મપથા, લૌકિકા વિધ્માતકસંજ્ઞા, વિપડુમકસંજ્ઞા, વિલોહિતકસંજ્ઞા, વિપૂયકસમ્જ્ઞા, વિનીલકસંજ્ઞા, વિખાદિતકસંજ્ઞા, વિક્ષિપ્તકસંજ્ઞા, અસ્થિકસંજ્ઞા, વિદગ્ધકસંજ્ઞા; એવમ્ એવ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો, બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્, ધર્માનુસ્મૃતિઃ, સંઘાનુસ્મૃતિઃ, શીલાનુસ્મૃતિસ્, ત્યાગાનુસ્મૃતિર્, દેવતાનુસ્મૃતિર્, ઉપશમાનુસ્મૃતિર્, આનાપાનાનુસ્મૃતિઃ, કાયગતાનુસ્મૃતિર્, મરણાનુસ્મૃતિર્ ઇતિ.

[દ્સ્પ્_60] તત્ર કતમે ઽકુશલા ધર્મા ઇતિ ચિન્તયિત્વા સ એવં ચિન્તયતિ: એતે ઽકુશલા ધર્મા યદુત પ્રાણાતિપાતો, ઽદત્તાદાનં, કામમિથ્યાચારો, મૃષાવાદઃ, પૈશુન્યં, પારુષ્યં, સંભિન્નપ્રલાપો, ઽભિધ્યા, વ્યાપાદો, મિથ્યાદૃષ્ટિઃ, ક્રોધ, ઉપનાહો, મ્રક્ષઃ, પ્રદાસો, વિહિંસેર્ષ્યા, માત્સર્યં, માન ઇતિ.
[દ્સ્પ્_61] તત્ર કતમે ઽવ્યાકૃતા ધર્મા ઇતિ ચિન્તયિત્વા સ એવં ચિન્તયતિ: એતે ઽવ્યાકૃતા ધર્મા યદુતાવ્યાકૃતાનિ કાયકર્માણ્ય્, અવ્યાકૃતાનિ વાક્કર્માણ્ય્, અવ્યાકૃતાનિ મનઃકર્માણ્ય્, અવ્યાકૃતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્ય્, અવ્યાકૃતાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્ય્, અવ્યાકૃતાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધા, દ્વાદશાયતનાન્ય્, અષ્ટાદશ ધાતવો, વિપાકશ્ ચેતિ.
[દ્સ્પ્_62] તત્ર કતમે લોકોત્તરા ધર્મા ઇતિ ચિન્તયિત્વા સ એવં ચિન્તયતિ: એતે લોકોત્તરા ધર્મા યદુત ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ, પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ બલાનિ, સપ્ત બોધ્યઙ્ગાન્ય્, આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગસ્, ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાન્ય્, અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્, આજ્ઞેન્દ્રિયમ્, આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં, સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિર્, અવિતર્કો વિચારમાત્રઃ સમાધિર્, અવિતર્કો ઽવિચારઃ સમાધિર્, અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, તથાગતસ્ય દશ બલાનિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ, ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો, મહામૈત્રી, મહાકરુણા, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ઇતિ.
[દ્સ્પ્_63] તત્ર કતમે સાસ્રવા ધર્માઃ? ત્રૈધતુકપર્યાપન્નાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધા, દ્વાદશાયતનાન્ય્, અષ્ટાદશ ધાતવશ્, ચત્વરિ ધ્યાનાનિ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તય એતે ઉચ્યન્તે સાસ્રવા ધર્માઃ.
[દ્સ્પ્_64] તત્ર કતમે ઽનાસ્રવા ધર્માઃ? ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પેયાલં યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા એતે ઽનાસ્રવા ધર્માઃ.
[દ્સ્પ્_65] તત્ર કતમે સંસ્કૃતા ધર્માઃ? યદુત કામધાતૂ, રૂપધાતુર્, અરૂપધાતુર્, એવમ્ એવ પઞ્ચ સ્કન્ધાશ્, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયશ્, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પેયાલં યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા, એતે સંસ્કૃતા ધર્માઃ.
[દ્સ્પ્_66] તત્ર કતમે ઽસંસ્કૃતા ધર્માઃ? યેષાં ધર્માણાં નોત્પાદો, ન સ્થિતિર્, ન નિરોધો, નાન્યથાત્વમ્, એવમ્ એવ રાગક્ષયો, દ્વેષક્ષયો, મોહક્ષય, એવમ્ એવ ધર્મસ્થિતિર્, ધર્મતા, ધર્મધાતુર્, ધર્માનવદ્યતા, તથતાભ્રાન્તતથતાનન્યતથતા, ભૂતકોટિર્ એત ઉચ્યન્તે ઽસંસ્કૃતા ધર્માઃ.
[દ્સ્પ્_67] તત્ર કતમે સાધારણા ધર્માઃ? યદુત ચત્વારિ ધ્યાનાનિ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ, પઞ્ચાભિજ્ઞા, એતે પૃથગ્જનૈઃ સહ સાધારણા ધર્મઃ.
[દ્સ્પ્_68] તત્ર કતમે પૃથગ્જનૈઃ સહાસાધારણા ધર્માઃ? સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષિકા ધર્મા, દશ બલાનિ, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ, ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદસ્, ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા એત ઉચ્યન્તે ઽસાધારણા ધર્માઃ.
[દ્સ્પ્_69] યદ્ અપિ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વાઃ સંવૃતિતઃ સર્વધર્માન્ એવં પૃથક્ પશ્યમાનાઃ પરમાર્થતો નાભિનિવિશન્તિ, કથમ્ અનભિનિવિષ્ટાઃ? તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પુરુષો માયાનિર્મિતાં ચતુરઙ્ગિનીં સેનાં દૃષ્ટ્વા, યદુત હસ્તિકાયમ્ અશ્વકાયં રથકાયં પત્તિકાયં, તત્ર સેનાસ્તીતિ નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ નાભિનિવિશન્તિ; તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પુરુષો ઘર્માર્તો નાનાવિધાં મરીચિકામ્ ઊર્મિવચ્ ચલન્તીં દૃષ્ટ્વેદં જલમ્ ઇતિ નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ નાભિનિવિશન્તિ; તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પુરુષઃ સ્વપ્ને નાનાવિધાનિ રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા વિબુદ્ધઃ સન્ તેષામ્ રૂપમ્ અસ્તીતિ નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શરદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ નાભિનિવિશન્તિ; તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પુરુષ ઉદકે ચન્દ્રં દૃષ્ટ્વા તત્ર ચન્દ્રો ઽસ્તીતિ નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ નાભિનિવિશન્તિ; તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પુરુષ ઇન્દ્રજાલં દૃષ્ટ્વા તત્ર વસ્તુત્વે નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ સર્વધર્માણાં વસ્તુત્વે નાભિનિવિશન્તિ; તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પૂરુષો માયયાકાશે ચરન્ન્ અપિ તત્રાકાશો ઽસ્તીતિ નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ નાભિનિવિશન્તિ; તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પુરુષઃ પ્રતિશ્રુત્કાં શ્રુત્વા તત્ર શબ્દો ઽસ્તીતિ નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ નાભિનિવિશન્તિ; તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પુરુષો ગન્ધર્વનગરં દૃષ્ટ્વા તત્ર નગરમ્ અસ્તીતિ નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ નાભિનિવિશન્તિ; તદ્યથા શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ પુરુષ આદર્શે મુખપ્રતિબિમ્બં દૃષ્ટ્વૈતન્ મુખમ્ અસ્તીતિ નાભિનિવિશત્ય્, એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માન્ પૃથક્ પશ્યમાના અપિ નાભિનિવિશન્તિ, ધર્મેષ્વ્ અનભિનિવિષ્ટાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પારં ગતાઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે.
દશસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સર્વધર્મપરિવર્તો નામ દ્વિતીયઃ.