ચિત્તોત્પાદસંવરવિધિક્રમ · ભાગ 11

ચિત્તોત્પાદસંવરવિધિક્રમઃ
નમો મઞ્જુશ્રિયે કુમારભૂતાય
સર્વદુર્ગતિતો હીનં સર્વાવરણવર્જિતમ્ ।
બોધિચિત્તં નમસ્યામિ સમ્બુદ્ધપદદાયકમ્ ॥ 1 ॥
સમ્બુદ્ધં ચાપિ સદ્ધર્મ બોધિસત્ત્વગણાનપિ ।
લિખામિ બોધિસત્ત્વાનાં યથાવદ્ સંવરક્રમમ્ ॥ 2 ॥
તત્ર પ્રથમં સર્વબુદ્ધ-બોધિસત્ત્વવન્દના-પૂજાદિ-વિધિપૂર્વકમ્, કલ્યાણમિત્રે શાસ્તૃસંજ્ઞામ્ ઉત્પાદ્ય એવમ્ અધ્યેષિતવ્યમ્- યથા પૂર્વતથાગતાર્હત્-સમ્યક્સમ્બુદ્ધૈઃ મહાભૂમિસ્થિતબોધિસત્ત્વૈશ્ચ પૂર્વમ્ અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધૌ ચિત્તોત્પાદઃ કૃતઃ તથા એવં નામ્નો મમાપિ આચાર્યો ઽનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેદ્ ઇતિ ત્રિઃ વદેત્ ।
એવમ્ અધ્યેષ્ય ત્રિશરણગમનમ્- સમન્વાહર આચાર્ય । અહમેવંનામા એતત્કાલપ્રભૃતિ યાવદ્બોધિમણ્ડં દ્વિપદાનાં શ્રેષ્ઠં બુદ્ધં ભગવન્તં શરણં ગચ્છામિ । સમન્વાહર આચાર્ય । અહમેવંનામા એતત્કાલપ્રભૃતિ યાવદ્બોધિમણ્ડં ધર્માણામુત્તમં શાન્તવિરાગં ધર્મ શરણં ગચ્છામિ । સમન્વાહર આચાર્ય । અહમેવંનામા એતત્કાલપ્રભૃતિ યાવદ્બોધિમણ્ડં ગણાનામુત્તમં આર્યબોધિસત્ત્વાવૈવર્તિકબોધિસત્ત્વસંઘં શરણં ગચ્છામિ ઇતિ ત્રિઃ વદેત્ ।
એવં વિશિષ્ટં શરણગમનં કૃત્ત્વા ભગવન્તં શાક્યમુનિં, દશદિશાં સર્વબુદ્ધાન્ બોધિસત્ત્વાંશ્ચ મનસા આલમ્બ્ય પ્રણમનં યથાલબ્ધં પૂજાદિકં ચ કુર્યાત્ । આચાર્યમ્ સમ્મુખં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ઉત્કુટુકાસનો ઽપિ વા કૃતાઞ્જલિઃ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેત્ ।
દશદિગવસ્થિતાઃ સર્વે બુદ્ધબોધિસત્ત્વાઃ! મામ્ સમન્વાહરત । આચાર્ય! સમન્વાહર । અહમેવંનામા- અસ્યાં જાતાવન્યાસુ વા જાતિષ્વનવરાગ્રે વા દાન-શીલ-ભાવનાયં કુશલમૂલં મયા કૃતં સ્યાત્ કારિતં ક્રિયમાણં વા અનુમોદિતં ભવેત્ તૈઃ કુશલમૂલૈઃ યથા પૂર્વકૈઃ તથાગતાર્હત્સમ્યક્સમ્બુદ્ધૈઃ મહાભૂમિપ્રવિષ્ટૈઃ મહાબોધિસત્ત્વૈશ્ચ અનુત્તરસંયક્સમ્બોધૌ ચિત્તમુત્પાદિતં તથા એવંનામા અહમપિ એતત્કાલપ્રભૃતિ યાવદ્બોધિમણ્ડં અનુત્તરસમ્યક્મહાસમ્બોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેયમ્ । અતીર્ણાન્ સત્ત્વાન્ તારયેયમ્ । અમુક્તસત્ત્વાન્ મોચયેયમ્ । અનાશ્વસ્તાન્ આશ્વાસયેયમ્ । અપરિનિર્વૃતાન્ પરિનિર્વાપયેયમ્ । એવં ત્રિઃ વદેત્ ।
તથૈવ આચાર્યાભાવે ઽપિ સ્વયં બોધિચિત્તોત્પાદવિધિઃ- તથાગતશાક્યમુનિં દશદિક્સર્વતથાગતાંશ્ચ મનસા વિચિન્ત્ય વન્દના-પૂજાદિવિધિં ચ કૃત્વા અધ્યેષણાસહિતમાચાર્યપદવિરહિતશરણગમનાદિક્રમં પૂર્વવદ્ નિષ્પાદયેત્ । એવં ઉત્પન્નચિત્તઃ પુદ્ગલઃ બોધિચિત્તવૃદ્ધ્યર્થ અન્તશો દિવા ત્રિવારં રાત્રૌ ચ ત્રિવારં-
બુદ્ધં ચ ધર્મઞ્ચ ગણોત્તમં ચ યાવદ્ધિ બોધિં શરણં ગતો ઽસ્મિ ।
દાનાદિકૃત્યૈશ્ચ કૃતૈર્મયૈભિઃ બુદ્ધો ભવેયં જગતો હિતાય ॥ 3 ॥
ઇતિ બોધિચિત્તમુત્પાદયેત્ । બોધિચિત્તવ્યાઘાતકેભ્યશ્ચતુર્ભ્યો ર્ધર્મેભ્યો વ્યાવૃત્તો ભવેત્ । કતમે ચત્વારઃ? ગુરુદક્ષિણીયવિસંવાદનમ્, પરેષુ અકૌકૃત્યસ્થાનીયેષુ કૌકૃત્યોપાદનમ્, ઉત્પન્નચિત્તેભ્યો બોધિસત્ત્વેભ્યો દ્વેષેણ અવર્ણભાષણમ્, સર્વસત્ત્વેષુ માયાશાઠ્યાચરણઞ્ચ ।
બોધિચિત્તાવ્યાઘાતકાન્ ચતુર્ધર્માન્ શિક્ષેત । કતમાંશ્ચતુરઃ? જીવિતસ્યાપિ હેતોઃ પ્રજાનન્ અમૃષાવાદમ્, સર્વસત્ત્વેષુ અધ્યાશયવિશુદ્ધ્યા સ્થિતિઃ ન માયાશાઠ્યેન, ઉત્પન્નચિત્તેષુ બોધિસત્ત્વેષુ
શાસ્તૃસંજ્ઞામુત્પાદ્ય દશસુ દિક્ષુ સમ્યગ્ગુણાખ્યાનમ્, યે સત્ત્વાઃ કુશલે સ્થાપિતાઃ તેષામ્ અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધૌ સ્થાપનં ન તુ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધત્વેષ્વિતિ ।
વિશેષેણાભિજ્ઞાં શીઘ્રં લબ્ધુકામો બોધિસત્ત્વઃ આર્ય-અવલોકિતેશ્વર-પરિપૃચ્છા-સપ્તધર્મક-નામ-મહાયાનસૂત્રં શિક્ષેત । બોધિચિત્તોત્પાદાનુશંસા તુ "ગણ્ડવ્યૂહસૂત્રા"-દિભ્યો જ્ઞાતવ્યા ।
તત્ર પ્રથમં વિધિવદ્ ઉત્પન્નબોધિચિત્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વબોધિસત્ત્વશીલશિક્ષાં સુશિક્ષિતુકામનયા બોધિસત્ત્વં બોધિસત્ત્વસંવરસ્થિતં,બોધિસત્ત્વસંવરવિધિજ્ઞં બોધિસત્ત્વસંવરપ્રદાનેન શિષ્યાનુગ્રહસમર્થ કલ્યાણમિત્રં નમસ્કૃત્ય તચ્ચરણે નિપત્ય અધ્યેષણા- "આચાર્ય! તવાહં બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનમાકાંક્ષામ્યાદાતું તદર્હસ્યનુપરોધેન મુહૂર્તમસ્માકમનુકમ્પયા દાતું શ્રોતુઞ્ચ", "ઇત્યેવં ત્રિવારં અધ્યેષિતવ્યમ્ ।
"કુલપુત્ર! ત્વં શ્રૃણુ । ત્વમ્ એવં સત્ત્વાન્ અનુત્તીર્ણાન્ ઉત્તાર્ય, અમુક્તાન્ મોચયિત્વા, અનાશ્વતાન્ આશ્વાસ્ય, અપરિનિર્વૃત્તાન્ પરિનિર્વાપ્ય, બુદ્ધવંશાનુચ્છેદમ્ ઇચ્છસિ? તતસ્ત્વં ચિત્તોત્પાદદાર્ઢ્ય સમાદાનદાર્ઢ્યઞ્ચ કુરુ । "ન ત્વન્યૈઃ સહ પ્રતિસ્પર્ધાહેતવે । નાન્યૈર્બલાદ્ ગ્રાહિતો ઽસિ? એવં પૃચ્છેત્ ।
તત્પશ્ચાત્ તથાગતશાક્યમુનેઃ નિષિક્તાં પ્રતિમાં પટચિત્રમ્ વા પુરતો ઽવસ્થાપ્ય તથાગતશાક્યમુન્યાદીન્ દશદિક્સર્વલોકધાત્વવસ્થિતાન્ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વાન્ પુરતો ભાવયેત્ । યથાશક્તિ બાહ્યપઞ્ચપૂજયા પૂજાં વન્દનં ચ કુર્યાત્ ।
તદનન્તરં કલ્યાણમિત્રમ્ ઉચ્ચાસનસ્થિતં શાસ્તૃસંજ્ઞયા નમસ્કૃત્ય દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ઉત્કુટુકાસનેન વાપિ કૃતાઞ્જલિઃ કલ્યાણમિત્રં બોધિસત્ત્વસંવરગ્રહણાય એવમ્ અધ્યેષયેત્-
"આચાર્યો બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનં મે શીઘ્રં દદાતુ" ઇત્યેવં ત્રિવારં કલ્યાણમિત્રમ્ અધ્યેષેત । તતઃ કલ્યાણમિત્ર ઉપવિષ્ટ ઉત્થિતો વાપિ સઃ બોધિસત્ત્વસંવરગ્રાહકં તં એવં પરિપૃચ્છેત્- "એવંનામા ત્વં બોધિસત્ત્વો ઽસિ બોધૌ ચ કૃતપ્રણિધાનઃ । એવં પૃષ્ટે સતિ તેન ગ્રાહકબોધિસત્ત્વેનાપિ આમેતિ પ્રતિજ્ઞાતવ્યમ્" ।
તતઃ ઽઅક્ષયાપ્રમેયાનુત્તરપુણ્યમહાનિધિભૂતઃ સર્વબુદ્ધગુણરત્નાકરો બોધિસત્ત્વસંવરો ઽચિરેણ અધિગમ્યતઽ ઇતિ ચિન્તયન્ ચિત્તપ્રસાદાત્ સહર્ષ તૂષ્ણીભૂય કૃતાઞ્જલિસ્તિષ્ઠેત્ ।
અથ સ કલ્યાણમિત્રઃ ત્રિકાલસર્વબોધિસત્ત્વસર્વશિક્ષાપદાનિ સર્વઞ્ચ શીલંસંવરશીલં , કુશલધર્મસઙ્ગ્રાહકશીલં, સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલઞ્ચ સમાસતઃ શિષ્યમ્ અબબોધ્ય- "સર્વબોધિસત્ત્વશિક્ષાપદાનિ તાનિ ચ સર્વબોધિસત્ત્વશીલાનિ કિં મત્તઃ ગૃહીતુકામો ઽસિ" એવં શિષ્યં પૃચ્છેત્ । તસ્મિન્ તથા "ગૃહીતુકામો ઽસ્મિ" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતે સતિ બોધિસત્ત્વસંવરો દાતવ્યઃ ।
ત્વમેવંનામા ભદન્ત આયુષ્માન્ કુલપુત્રો વા મત્ બોધિસત્ત્વ ઇત્યેવ સંજ્ઞકાત્ "સર્વાણિ બોધિસત્ત્વશિક્ષાપદાનિ સર્વઞ્ચ બોધિસત્ત્વશીલં સંવરશીલં કુશલધર્મસંગ્રાહકશીલં સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલઞ્ચ । યાનિ શિક્ષાપદાનિ યચ્છીલમતીતાનાં સર્વબોધિસત્ત્વાનામભૂત્ । યાનિ શિક્ષાપદાનિ યચ્છીલમનાગતાનાં સર્વબોધિસત્ત્વાનાં ભવિષ્યતિ । યાનિ શિક્ષાપદાનિ યચ્છીલમેતર્હિ દશસુ દિક્ષુ પ્રત્યુત્પન્નાનાં સર્વબોધિસત્ત્વાનાં ભવતિ । યેષુ શિક્ષાપદેશુ યચ્છીલે ઽતીતાઃ સર્વબોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષિતવન્તઃ । અનાગતાઃ સર્વબોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષિષ્યન્તે । પ્રત્યુત્પન્નાઃ સર્વબોધિસત્ત્વાઃ શિક્ષન્તે । તેન પ્રતિગૃહ્ણામીતિ પ્રતિજ્ઞાતવ્યમ્" । એવમ્ આચાર્યેણ ત્રિવારં "ગ્રહીષ્યસિ કિં" ઇતિ ઉક્ત્વા શિષ્યેણ "આમ્ સુગૃહીષ્યામિ" ઇતિ ત્રિવારં અભિહિતે સંવરં સમાદદ્યાત્ ।

તતઃ સ કલ્યાણમિત્રઃ શિષ્યાય બોધિસત્ત્વસંવરં સત્ત્વા દશદિક્સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ પઞ્ચાઙ્ગનમસ્કારપૂર્વ કૃતાઞ્જલિઃ એવં ત્રિવારં વદેત્- "પ્રતીગૃહીતમનેન એવંનામ્ના બોધિસત્ત્વેન મમ એવંનામ્નો બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકાદ્ યાવત્ ત્રિરપિ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનમ્ । સો ઽહમેવંનામાત્માનં સાક્ષિભૂતમસ્યૈતન્નામ્નો બોધિસત્ત્વસ્ય પરમાર્યાણાં વિપરોક્ષાણામપિ સર્વત્ર સર્વસત્ત્વાવિપરોક્ષબુદ્ધીનાં દશસુ દિક્ષ્વનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષ્વારોચયામ્યસ્મિન્ બોધિસત્ત્વશીલસંવરસમાદાનમ્" । ઇતિ ત્રિવારં
દશદિક્સબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્ય ઉક્ત્વા, નમસ્કૃત્ય ચ ગુરુશિષ્યૌ ઉત્તિષ્ઠેતામ્ ।"
તત ઉત્થાય કલ્યાણમિત્રઃ બોધિસત્ત્વસંવરગ્રાહકં બોધિસત્ત્વમ્ એવં બ્રૂયાત્- "એવંનામ બોધિસત્ત્વ! ત્વં શૃણુ- ઇયં હિ ધર્મતા । યદા બોધિસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વસંવરસમાદાનકર્મવાચના પરિસમ્પાદ્યતે તદા દશદિક્સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષુ બુદ્ધબોધિસત્ત્વેષુ એતાદૃઙ્નિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । તે બુદ્ધબોધિસત્ત્વા એવં કસ્મિંશ્ચિદ્ બુદ્ધક્ષેત્રે એવંનામા બોધિસત્ત્વ એવંનામ્નો બોધિસત્ત્વાદ્ બોધિસત્ત્વસંવરસમાદાનં ગૃહ્ણાતિ ઇતિ સંજાનન્તિ" । અતઃ તે ભગવન્તો બુદ્ધા તે ચ બોધિસત્ત્વા ધર્મસ્નેહાત્ પુત્રાન્ ભ્રાતૃકાનિવ સન્દધતે । તથા સન્ધાનાત્ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારવૃદ્ધિર્ભવિષ્યતીતિ વક્તવ્યમ્ ।
અથ તેન કલ્યાણમિત્રેણ સ બોધિસત્ત્વ એવં વક્ત્વ્યઃ । એવંનામબોધિસત્ત્વ । ત્વં શૃણુ । બોધિસત્ત્વસંવરસમાદાનમિદં અશ્રદ્દધાનાનામ્ અગ્રે ન વાચ્યમ્ । યતો ઽશ્રદ્ધેભ્યો બોધિસત્ત્વસંવરપ્રદર્શને અશ્રદ્દધાના સત્ત્વાસ્તે બોધિસત્ત્વસંવરં અશ્રદ્ધયા પરિત્યજન્તિ । અતો યાવદ્ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વસંવરસ્થિતઃ પુણ્યરાશિયુક્તો ભવતિ તાવદ્ અશ્રદ્ધયા સ તેનૈવ અપુણ્યરાશિના ચ યુક્તો ભવતિ । યતો બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ સર્વદુઃખેભ્યઃ પરિરક્ષતિ અન્યાંશ્ચ પાપેભ્યો નિવારયતિ । અતઃ સકુશલો બોધિસત્ત્વો ગોપાયતિ ।
અથ શિક્ષાપદપારાજિકસ્થાનભૂતાન્ સંવરનાશહેતૂન્ દર્શયિત્વા દુષ્કૃતાન્ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટાન્ અપિ દર્શયેત્ । કલ્યાણમિત્રઃ સમાસતો ઽબોધિસત્ત્વસંવરવિંશકમ્ઽ તથા બોધિસત્ત્વભૂમેઃ શીલપરિવર્ત્તઞ્ચ ભાષેત ।
બોધિચિત્તોત્પાદ-બોધિસત્ત્વસંવરવિધિર્મહાચાર્યદીપઙ્કરશ્રીજ્ઞાન-કૃતઃ સમાપ્તઃ ॥
તેનૈવ ભારતીયોપાધ્યાયેન મહાસંશોધકલોકચક્ષુષા ભિક્ષુ-કુશલમતિના (દ્ગે વૈ બ્લો ગ્રોસ્) ચાનૂદિતઃ ॥
પુનસ્તેનૈવ પણ્ડિતેન લોકચક્ષુષા ભિક્ષુ-જયશીલેન (છુલ્ ખ્રિમ્સ્ ર્ગ્યલ્ વ) ચ સંશોધ્ય નિર્ણીતઃ ॥