ચન્દ્રજ્ઞાનાગમઃ · અધ્યાય 1

શ્રી ગુરવે શિવાયે નમઃ ।
ઓં નમઃ પરમાત્મને ॥
ઓં નમો ગણાધિપતયે નમઃ ॥
ઓં નમો વિષ્ણવે ॥
પ્. ૫૫અ) ઓં નમઃ શિવાય સ શિવાય શિવદાય નમો નમઃ ।
અથ ચન્દ્રજ્ઞાનં લિખ્યતે ॥
ઓં કૈલાસપિઠમધ્યસ્થં દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ।
સ્કન્દનન્દિગણાકીર્ણં વિશ્વેશ્વરસમન્વિતમ્

બ્રહ્માદિ કારણૈઃ સાર્ધમુમયા સહિતં સ્થિતમ્ ।
મહોદરસમાયુક્તમપ્સરોભિઃ સમાવૃતમ્

મહાધ્યાનસ્થિતં દેવં મુનિભિશ્ચાપિ સંવૃતમ્ ।
ગન્ધર્વાદિ ગણોપેતં સિદ્ધસઙ્ઘૈશ્ચ સંયુતમ્

સ્રૂયમાનં સુરવરૈઃ સાધ્યરુદ્રમરુદ્ઘનૈઃ ।
નારદ પ્રમુખૈશ્ચૈવ ગીતનૃત્તવિશારદૈઃ

આરાધ્યમાનં દેવેશં વરદં લોકકારણમ્ ।
સર્વાનુગ્રહકર્તારં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

પ્. ૫૫બ્) સર્વમન્ત્રવરં નાથં સર્વદેવ નમસ્કૃતમ્ ।
તત્રસ્થં દેવદેવેશમુમયાસહિતં શિવમ્

દૃષ્ટ્વા તુ વરદં દેવં ધ્યાનસ્થં તં કપાલિનમ્ ।
સંશયા વિષ્ટચિત્તસ્તુ ચન્દ્રો વેદવિદાંપતિઃ

અષ્ટાઙ્ગપ્રણિપાતેન પ્રણમ્ય પરમેશ્વરમ્ ।
રોદમાનો બ્રવીદ્વાક્યમુચ્છસંશ્ચ પુનઃ પુનઃ ॥

ઇન્દ્રજાલં હિ પશ્યામિ અસત્યં સત્યતાં ગતમ્ ।
મોહિતં માયયા સર્વં બ્રહાણ્ડં સ ચરાચરમ્

દેવમાનુષ્ય તિર્યઞ્ચ ગન્ધર્વોરગરાક્ષસામ્ ।
સર્વેષાં નિશ્ચિતા બુદ્ધિઃ પ્રણષ્ટા ઇતિ મે મતિઃ

ક્ષણિકસ્ય તુ રૂપસ્ય તથા શબ્દસ્ય વૈ પ્રભો ।
ત્વયોક્તસ્યૈવ ચન્દ્રસ્ય બુદ્ધિ રૂપસ્ય નિત્યશઃ

પ્. ૫૬અ) આકાશસ્ય કથં દેવ પ્રણમન્તિ વિનાશિનઃ ।
સ્વયમેવમસૌનષ્ટશ્ચિન્તયાયઃ પ્રકલ્પિતઃ

શબ્દસ્ય કૃતકં ચૈવ મન્ત્રત્વં ચ કથં ભવેત્ ।
પ્રયુક્તા ચ યથા વીણા તન્ત્રીસ્વર સમન્વિતા

ચિત્તેન સાર્યતે યસ્ય ષડ્જમધ્યમદૈવતા ।
તથા મન્ત્રા તદાકારા વિદ્યાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ

અપ્રબુદ્ધધિયોમૂઢાઃ સ્વચિત્તં તે બહિઃ સ્થિતાઃ ।
કૃતકે નૈવ સન્તુષ્ટા ભ્રામિતા માયયા પુનઃ

અસત્યમિન્દ્રજાલસ્ય યદ્રૂપં તત્કથં પ્રભો ।
ઉચ્ચાર્યમાણા યે મન્ત્રા ન તે સમ્યક્ ત્વયોદિતાઃ

મોહિતા દેવગન્ધર્વા મિથ્યાજ્ઞાનેન ગર્વિતાઃ ।
પ્. ૫૬બ્) માયાસ્વપ્નોપમાઃ સર્વે મુદ્રાધ્યનાદિ ધારણાઃ

ન તચ્ચિત્રમિવાસત્યં શાસ્ત્રજાલં ક્રિયાગમમ્ ।
દેવ્યા વિનાયકસ્યૈવ ષણ્મુખસ્ય ત્રિલોચનમ્

નન્દિભૃઙ્ગિ મહાકાલ કૌબીરોશનસાં તથા ।
વાસુકિર્ગારુડશ્ચૈવ બ્રહ્મણો વિષ્ણુરુદ્રયોઃ

સનત્કુઆરપ્રમુખાદૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
દુર્વાસપ્રમુખાદીનાં મુનીનાં યસ્તુ સંહિતઃ

મન્ત્રાશ્ચ વિવિધાકારા દેવ્યાશ્ચાપિ સહસ્રશઃ ।
સંપ્રાપ્તાવિવિધાકારા વિદ્યાશ્ચાપિ સહસ્રશઃ

કથિતાશ્ચ યથાપૂર્વં યુક્તિ યુક્તાઃ સમાસતઃ ।
તત્સન્તુષ્ટ મહાદેવ શિરસ્સ્થેન મયા શ્રુતમ્

????????????????????
પ્. ૫૭અ) ભ્રામિતાસ્તે મયા સર્વે વ્યાયામેન મહેશ્વરાઃ ।
ન જ્ઞાતં કસ્યચિજ્જ્ઞાનં શારીરં ગૂઢગોચરમ્

અપ્રબુદ્ધમતિત્વાશ્ચ શાસ્ત્રજાલે ભ્રમન્તિ તે ।
કૃતકં નૈવ સન્તુષ્ટાઃ સ્વચિત્તમુષિતાઃ સ્થિતાઃ

મયાશ્રૂતાગમપથાતન્ત્રે તન્ત્રે ત્વયા કૃતાઃ ।
સમ્ભાવં કસ્યચેન્નોક્તં મોહિતાઃ પરમાર્થિકાઃ

કો મન્ત્રઃ કૃતકો નામ કસ્ય કર્મમતિસ્તથા ।
દીયતે કસ્ય વા પિણ્ડં વાયુર્વાયૌ પ્રલીયતે

આપસ્ત્વપ્સ્વપ્રલીયન્તે વિશેત્ તેજશ્ચ તેજસિ ।
આકાશે તુ તથાકાશં મનોબુદ્ધિરહં તથા

યથા ગતાઃ પુનસ્તત્ર લીનાઃ સ્વે સ્વે પદે તુ તે ।
કો યં માંસ મયો દેહો દગ્ધો વા પ્રાણિભક્ષિતઃ

પ્. ૫૭બ્) અમૂર્તો નિર્ગુણો જીવો હ્યનાદિશ્ચાપ્યખણ્ડિતઃ ।
ન રૂપં તસ્ય નો વર્ણો ન સ્થાનં ન ચ ધારણા

કસ્ય કાલો યશઃ કસ્ય ભટાશ્ચૈવ સુદારુણાઃ ।
નરકાશ્શાસનાશ્ચૈવ પ્રેતપુણ્યં વસેતકઃ

સહસ્રસઙ્ખ્યાઃ પુરુષા આહવે યે હતાસ્તુતે ।
નીયન્તે બહુભિઃકાલૈરેકો વા કિં બહૂન્નયેત્

પક્ષિણો વિહ્વલી ભૂતા નિર્ગતેન લયં ગતાઃ ।
લક્ષસઙ્ખ્યાશ્ચ વહવસ્તત્ર કાલઃકિમાગતઃ

એકે નૈવ હિ કાલેન સહસ્રાણ્યર્બુધાનિ ચ ।
નીયન્તે બહુભિઃ કિં વા એતત્સર્વં વદસ્વ મે

શૃણુ ચન્દ્ર પ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યં ભુવિદુર્લભમ્ ।
યન્ન કસ્ય ચિદાખ્યાતં નિસ્સંશય કરંપરમ્

પ્. ૫૮અ) ન મન્ત્રો વર્ણસંયોગાદ્ય ઉપાદ્યઃ ક્રિયાપરઃ ।
તાનેશ પરમેશાન મોહન્યુક્તા તુ માતૃકા

પશૂનાં સ્થૂલમાર્ગેન સ્વાત્મવિજ્ઞાનવર્ત્મનિ ।
સંભવન્તિ યથોવર્ણાઃ સ્વરવ્યઞ્જનસંજ્ઞકાઃ

અક્ષરક્ષરયોર્યત્તદક્ષરં ચાક્ષરાધિકમ્ ।
તસ્યાધિકારણં યત્ તદ્ વાગ્ભિર્વક્તું ન શક્યતે

તદક્ષરં ન જાનન્તિ મિથ્યા ગર્વેણ મોહિતાઃ ।
તજ્જ્ઞાત્વા બીજરાજં તુ વરુણાનલમધ્યગમ્

ન જાયેત પુનર્ગર્ભે યદ્યપિ બ્રહ્મહા ભવેત્ ।
પરિવારાઙ્ગ વિસ્તારં નામજાતિ વિવર્જિતમ્

એકવીરં સ્મૃતં મન્ત્રં સઙ્ક્ષિપ્તં વિધિ સાધનમ્ ।
શબ્દાવસ્થં પરિત્યજ્ય બોધરૂપેણસંસ્થિતમ્

પ્. ૫૮બ્) સ્વરમાદ્ય સ્વરં જ્ઞેયં તં સ્વરં સ્વરવર્જિતમ્ ।
અસ્વરં પરમં મન્ત્રં યોગિનાં મોક્ષદં ધ્રુવમ્

તુટિર્ણવનિમેષાશ્ચ તથા કાષ્ઠાઃ કલાસ્તથા ।
શશધવરવિદ્યાં ચ મુહૂર્તદિનરાત્રિભિઃ

પક્ષમાસં ત્વયનયોર્યં વત્સર તમઃ સ્મૃતઃ ।
કીલનાદ્દ્વિજરાજૈવમેવં કાલોભિધીયતે

કૃતસ્ય કર્મણશ્ચૈવ લીનઃ કાલસ્સતેન વૈ ।
નીયતે દેહસંસ્થેન કર્મણાકાલરૂપિણા

નાકૃતિર્વિકૃતિર્નાસ્તિ કાલસ્ય પરમાર્થતઃ ।
સુખદુઃખ ફલં ભુઙ્ક્તે જીવઃ સ્વસ્યૈવકર્મણઃ

એકઃ કૃતાન્તઃ સંહારી પશુ હૃદ્ભવતિ ક્ષણાત્ ।
આયુઃ ક્ષીણાશ્ચ યે ભૂતાસ્તિર્યઞ્ચોમાનુષાઃ સુરાઃ

પ્. ૫૯અ) તેષાં નિયમનાર્થાય કાલોનામપ્રવર્તતે ।
ન દ્વેષાન્ન ચ વૈરાગ્યાઙ્કાલઃ કર્મેદમુચ્યતે

કાલેન નીયતે કો સૌ કિં રૂપં તસ્ય શઙ્કર ।
કિં વિધૌ દેવદેવેશ જીવોનામમહેશ્વર

કસ્મિન્ સ્થાને વસેજ્જીવો મ્રિયતે સ કુતઃ પુનઃ ।
કથં કાલઃ પ્રશમતિ જીવ સ્થાને ત્રિલોચન

એતત્સર્વં સમાસેન સદ્ભાવેન વદ પ્રભો ।
શૃણુ તાવત્ પ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યં ભુવિ દુર્લભમ્

જીવો હ્યનાદિરમલો નિષ્કલો વિરજઃ કથમ્ ।
શક્તિગર્ભ સ્થિતો નિત્યં રૂપં ધ્યાનવિવર્જિતમ્

પ્રમાણતર્કરહિતસ્ત્વ હેતુશ્ચ નિરઞ્જનઃ ।
પ્. ૫૯બ્) ઉપમાનવશશ્ચન્દ્ર શૃણુ પાત્રસ્તુ કલ્પિતઃ

બાલાગ્રશતભાગસ્તુ વૈદિકોરુપગીયતે ।
ત્રિવિધઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ શાક્તોગ્રા કારકઃ સ્મૃતઃ

શાન્તઃ શૂન્યો નિરાભાસસ્ત્વપ્રમેયો નિરઞ્જનઃ ।
સર્વોપમાનરહિતઃ કલ્પના કાલવર્જિતઃ

દ્વિતીયં યસ્ય યદ્રૂપં શક્તિઃ સૈવોપગીયતે ।
ગુણાત્મિકા તુ વિજ્ઞેયા પ્રકૃતિસ્તત્ત્વ રૂપિણી

મહાભૂતાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ મનોબુદ્ધિરહઙ્કૃતા ।
એષા પ્રકૃતિરુત્પના સંસ્થિતા સર્વ દેહિષુ

તસ્યાઃ ક્રિયા ક્રમં સર્વં પિણ્ડદાનાદિ લક્ષણમ્ ।
એતચ્છ્રુત્વા ધ્વ?હાસેન ચન્દ્રો વેદવિદાંબરઃ

વિહસ્ય સુચિરં કાલં દ્વિજરાજોભવ્ર?વેદિદમ્ ।
પ્. ૬૦અ) પઞ્ચભૂતાત્મકં પિણ્ડં પઞ્ચસ્થાન ગતં પ્રભો

સ્વસ્થાને ચ મનોબુદ્ધિરહંકારઃ પ્રલીયતે ।
યે યે ભાવા યથા યાતાસ્તથા તત્ર લયં ગતાઃ

સર્વજ્ઞસંશયસ્યાસ્ય કિં બ્રવિહિ વિનિર્ણયમ્

શૃણુ સદ્ભાવ કથનં રહસ્ય મમૃતોદ્ભવમ્ ।
મૂર્તૈર્બ્રહ્માદિભિશ્ચૈવ વેદરાજયમેન ચ

વરુણેન તથા ચન્દ્ર અગ્નિવિત્તપવાયુના ।
આત્માર્થં રચિતં શાસ્ત્રં ક્રિયાકાણ્ડમનુત્તમમ્

પિણ્ડં ચ માસિકશ્રાદ્ધં તથા સાંવત્શરીયકમ્ ।
પ્રજાર્થં સર્વભૂતાનાં જીવનોપાય હેતુકમ્

કૃતં શાસ્ત્રં પ્રજાર્થાન્નં પ્રદદન્તિ પરસ્પરમ્ ।
પ્. ૬૦બ્) અન્નેન જીવલોકોયં વર્તતે સર્વસમ્ભવઃ

સદ્ભાવેન તુ જીવસ્ય અરૂપસ્યાવ્યયસ્ય ચ ।
શ્રાદ્ધદાનાદિકં કર્મ ન ચ પિણ્ડોદક ક્રિયા

સર્વોપમાનહીનસ્ય કલ્પના રહિતસ્ય ચ ।
કુતઃ પિણ્ડં કુતઃ શ્રાદ્ધં કુતોદાહાદિ લક્ષણમ્

બ્રહ્માદ્યૈરચિતં શ્રાદ્ધં મોહનાર્થં દ્વિજોત્તમ ।
સ્થિતિ કારણહેતું ત્વાદ્ભૂતા * * *? ત સંસ્કૃતમ્

કર્મનામ દ્વિજેન્દ્રેન્દ્ર અસ્તિ સર્વેષુ વસ્તુષુ ।
સ્વકર્મણા સુખં ભુઙ્ક્તે દુઃખં ભુઙ્ક્તે સ્વકર્મણા

યથા ચ કુરુતે કર્મ તથૈવ ભુઞ્જતે પુનઃ ।
યેન યેન સ્વભાવેન પ્રકૃતિસ્થાં ત્યજેત્ તનુમ્

તેન તે નૈવ માર્ગેણ સ્વ સ્વ કર્મોપભુઞ્જતે ।
પ્. ૬૧અ) જીવઃ સંસરતે દેહાન્ન ચાસૌ મ્રિયતે પુનઃ

જન્માર્થે ત્યજતે કાયં ક્રિયાર્થં કાયમેવ ચ ।
ન નષ્ટશ્ચૈવ નોત્પન્નો બદ્ધો મુક્તો ન ચાપ્યસૌ

શક્તેરભ્યન્તરસ્થાયી યથાસૌ જાયતે પુનઃ ।
ન કૃતિર્ગુણપાશૈસ્તુ વેષ્ટિતાસ્સર્વદેહિનામ્

તસ્યાઃ કર્મ યથાસંસ્થં ચ્છાયા વદનુ તિષ્ઠતિ ।
યેન ભાવેન યો ત્યન્તઃ પ્રકૃતેર્ગચ્છતે પુનઃ

તેન વૈ પ્રકૃતં કર્મ તત્ર તત્ર પ્રવર્તતે ।
જીવો દ્વન્દ્વ વિનિર્મુક્તઃ સર્વકર્મસુસંસ્થિતઃ

ન તેન રહિતં કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે ભુવન ત્રયે ।
યથા વૃતૌ ગતૌ વાયુઃ સંસ્થિતસ્ય દ્વિજેશ્વર

તથા સર્વેષુ ભૂતેષુ શક્તિર્વૈ પ્રાણરૂપિણી ।
પ્. ૬૧બ્) તત્રસ્થં યત્પરં શૂન્યં ચન્દ્રજીવં તુ તં વિદુઃ

વિનષ્ટકાલયોગેન ધૃતિશ્ચૈવ દ્વિજાધિપ ।
યત્ તત્ તત્ત્વધરં શૂન્યં સ કથં ચૈવ નશ્યતિ

યથા નભસ્સ્થિતો વાયુર્ઘટા મધ્યે વિરાજતે ।
સહસા ચ ઘટે ભિન્ને ન વાયુર્વિદ્યતે ક્વચિત્

એવં સર્વશરીરસ્થો દેહપાતાન્ન પચ્યતિ ।
દર્પણાનનસંયોગ જલાર્ક પ્રતિબિમ્બિતે

ભ્રષ્ટે ચ દર્પણે ચન્દ્ર ન નષ્ટં ચૈવ માનનમ્ ।
જલક્ષયાદ્યથા ચાર્કો નૈવ નશ્યતિ વૈ ક્વચિત્

એવં દેહક્ષયાદ્ દેહી ન નષ્ટો ન ચ બધ્યતે ।
સર્વગઃ સર્વકર્તા ચ સર્વદ્વન્દ્વ બહિષ્કૃતઃ

ન તસ્ય કાલકલના ન રાગદ્વેષ એવ ચ ।
પુષ્પૈર્ગન્ધૈ તિલૈસ્તૈલં ક્ષીરે સર્પિસ્તતો નલઃ

પ્. ૬૨અ) ઇન્ધને ચ યથા સંસ્થસ્તથાસૌ સર્વગઃ પરઃ ।
શક્તેરભ્યન્તરે જીવઃ સંસ્થિતો નૈવ લિપ્યતે

યથા વેશ્માન્તર ગતં નભઃ સર્વગતં સ્થિતમ્ ।
ચતુષ્કેન પ્રનષ્ટે તુ તન્નભો નૈવ નશ્યતિ

એવં સર્વશરીરસ્થઃ શૂન્યરૂપો હ્યલેપકઃ ।
ન તસ્ય કાલો મૃત્યુર્વા ન પિણ્ડઃ શ્રાદ્ધલક્ષણમ્

એતત્સદ્ભાવકથનં મયા તેદ્યપ્રકાશિતમ્ ।
એતચ્છ્રુત્વાદ્યવૈ ચન્દ્રઃ પ્રફુલ્તકમલેક્ષણઃ

અપૂર્વમદ્ભુતં દેવ શ્રૂતં ત્વત્તો મયાદ્યવૈ ।
પ્રકૃતિઃ કિં વિધા ચૈવ રૂપં તસ્યાસ્તુ કીદૃશમ્ ।
માનં તુ કરણં તસ્ય પ્રમાણં વદ ભૈરવ

પ્. ૬૨બ્) અનચ્છા અશિરેકૌરાદ્વિકુબ્જા તન્તુ રૂપિણી ।
પ્રાણાપાનપ્રવાહેન ગચ્છતે વિશતે પુનઃ

સર્પવત્કુટિલાકારા બાલાગ્રપરિમાણગા ।
ગુણાઃ સર્વે સ્થિતાસ્તસ્યા ઉપરાગામણેરિવ

મણિ રૂપાપરાશક્તિરુપરાગોપમા ગુણા ।
તેન તેન સ્વભાવેન તત્ર તત્રાવતિષ્ઠતે

ચતુર્દશ વિધે સર્ગે શક્તિર્નામ પરા કલા ।
દર્પણે ચ યથા ચ્છાયા જલમધ્યે તુ તારકાઃ

ગુણાઃ પ્રકૃતિજાસ્તદ્વદ્દૃશ્યન્તે શક્તિ મધ્યગાઃ ।
કર્મણા સ્વેન ભાવેન તં તુ ભુઞ્જન્તિ દેહિનઃ

શક્તિગર્ભ સ્થિતો જીવો વંશે ધ્વનિરિવસ્થિતઃ ।
એવં શક્તિકનિર્જીવઃ સુખદોહ્લાદકઃ સ્મૃતઃ

પ્. ૬૩અ) આપાદાશ્ચૈવ મૂર્ધાન્તં સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ ।
કાલાગ્ન્યાદિ શિવાન્તં ચ યદ્રૂપં કિઞ્ચિદ્ દૃશ્યતે

તત્ર ચાભ્યન્તરે શૂન્યં સંસ્થિતં ચૈવ સ પ્રભુઃ ।
અશ્માન્તરગતશ્ચૈવ અસ્થિરન્ધ્રશ્ચ સંસ્થિતઃ

ન તેન રહિતઃ પ્રાણઃ પ્રકરોતિ ગમાગમમ્ ।
રહસ્યં તેદ્ય વક્ષ્યામિ એકાગ્રઃ શૃણુ તત્પરઃ

અત ઊર્દ્ધં દિશઃ સર્વા ભૂમિરાપો નલસ્તથા ।
વાયુશ્ચખંમનોબુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચ યે ગુણાઃ

સર્વશૂન્યં નિરાલમ્બં તત્ર સર્વે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
યત્ કિઞ્ચિત્ સકલં ભાવં રૂપતઃ કેષુસંસ્થિતમ્

તદસારતરં ચન્દ્રરૂપં સ્વપ્નોપમં સ્થિતમ્ ।
ભ્રાન્તિં ત્યજ સ વૈ પુત્ર સર્વં શૂન્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્

પ્. ૬૩બ્) શૂન્યાત્ પ્રવર્તતે શક્તિઃ શક્તેર્વર્ણાઃ પ્રજજ્ઞિરે ।
વર્ણેભ્યશ્ચ તથા મન્ત્રા મન્ત્રેભ્યઃ સૃષ્ટિરવ્યયા

તસ્માચ્છૂન્યં જગદ્ધ્યાયેદ્યન્નનશ્યેત્ કદાચન ।
યુગાદિના તતો અદ્ય નિત્યં સદ સતઃ પરમ્

હૃદિસ્થો લક્ષ્યતે નૈવ સર્વદર્શી હ્યલેપકઃ ।
નાયં પિણ્ડેસ્તિ ન શ્રાદ્ધં ન કાલકલના તથા

સર્વક્રિયા વિહીનોસૌ સંસ્થિતો નૈવ લિપ્યતે ।
ભૂતગ્રામેષુ સર્વેષુ શક્ત્યન્તર્વસતે પ્રભુઃ

સ બાહ્યાભ્યન્તરં ચૈવ સર્વં તેન પ્રતિતિષ્ઠિતમ્ ।
સ્થિતં તદેવ ભાણ્ડાસ્થં સર્વસ્ય વરવર્ણકમ્

ક્રિયાભેદગુણાનાં ચ ભેદો મન્ત્રેષુ વિદ્યતે ।
જ્ઞાનભેદો ન વિદ્યેત તેષાં શાસ્ત્રાગમેષુ ચ

પ્. ૬૪અ) અદ્યાપિ ન મયાજ્ઞાતમિન્દ્રજાલસ્ય લક્ષણમ્ ।
પ્રકૃતિર્નામદેવેશ આધારધરણી યથા

તતઃ શાસ્ત્રે ત્વયા પૂર્વં જીવં ચૈવ સુગૂહિતમ્ ।
ન નષ્ટા ન ચ સંભ્રાન્તિરદ્યાપિ પરમેશ્વર

સદ્ભાવં વદદેવેશ યથા જાનામ્યહં પુનઃ ॥ ॥
યથા નભશ્ચ્યુતાશ્ચન્દ્ર તુષારાસ્સ તતોપમાઃ ।
સરો મધ્યે ચ પતિતા ગલિતા એકતાં ગતાઃ

તથા ગુણામરસ્થા તુ શક્તિસ્તદ્ધર્મધારિણી ।
નિર્ગુણત્વં ગુણં યસ્ય અરૂપં ચૈવ રૂપકમ્

તથા વિધં તુ યત્ કિઞ્ચિચ્છક્તિ ગર્ભે વ્યવસ્થિતમ્ ।
તેન સર્વમિદં વ્યાપ્તમાબ્રહ્મભુવનાન્તિકમ્

પ્. ૬૪બ્) તતઃ ક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે હેતુ પ્રોક્તમિદં જગત્ ।
આણવં ચ તથા શાક્તં બિન્દુનાદાત્મકં ચ યત્

વાયૂનાં ચ ગમં કિઞ્ચિત્ પ્રાણાપાનક્ષણાત્મિકમ્ ।
સર્વશિવમયં ચન્દ્ર શિવો જીવઃ પ્રકીર્તિતઃ

શાસ્ત્રજાલં પરિત્યજ્ય તર્કજાલમથોત્તરમ્ ।
અધ્યાત્મજ્ઞાનસમ્બોધં શક્તિગર્ભં તુ યો ભ્યસેત્

નૈવ નશ્યત્યસૌ ચન્દ્ર ન કાલશ્ચાસ્ય વિદ્યતે ।
અજરામરભૂતો વૈ ભવતે નાત્રસંશયઃ

જીવો ન જાતો ન મૃતઃ પરાપરગમઃ સ્થિતઃ ।
કર્મણાં ચૈવ મહતો ગુણાનાં ભૂતજસ્તથા

પ્રકૃતિસ્તુ પરાશક્તિર્યત્રૈવ ભ્રાન્તિ લક્ષણમ્ ।
ઇદં રહસ્યં પરમં કથયામિ તવાખિલમ્

અવિજ્ઞાતે પરે તત્ત્વે ન ત્યજેત્ તુ ક્રિયા ક્રમમ્ ।
પ્. ૬૫અ) પશુત્વં ચ પતિત્વં ચ દ્વૌ ભેદૌ ચ શરીરિણામ્

પશુત્વાત્ કર્મજાલેન ગૃહ્યતે હ્યમૃતોદ્ભવમ્ ।
યથાભ્રૈરર્કરશ્મિભ્યો દર્પણં ચ મલેન ચ

સ્ફટિકં પાંસુના યદ્ વત્ તથા જ્ઞાનં તમો વૃતમ્ ।
અજ્ઞાનાદ્દૃશ્યતે જન્તુર્ગુણપાશૈસ્તુ યન્ત્રિતઃ

કર્મોપભોગં ભુઞ્જીત તિષ્ઠતે સ્વાન્ન યોનિષુ ।
ન દેહો મ્રિયતે ભુઙ્ક્તે કર્મભોગેતિ તસ્ય વૈ

પતિજ્ઞાનં પ્રબુદ્ધસ્તુ સર્વજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ ।
પ્રાપ્નોતિ જ્ઞાનમભ્યાસાજ્જ્ઞાનાન્મુક્તસ્તુ મોચકઃ

ચણ્ડાલો હીનજન્મા ચ શ્વપચો વાપિ ફુક્કસઃ ।
સર્વગં પરમં દેવં હેતૂપાધિવિવર્જિતમ્

સમ્યગ્ જાનાતિ યશ્ચન્દ્ર સ યોગી ચોત્તમોમતઃ ।
પ્. ૬૫બ્) વિપ્રો વા મૂઢબુદ્ધિશ્ચ અજ્ઞાન સ્પૃશ્ય એવ સઃ

ચણ્ડાલો યદિ વા જ્ઞાની તસ્મૈ દેયં પ્રતિગ્રહમ્ ।
તસ્ય હસ્તા તુ વૈ ગ્રાહ્ય સ ચ પૂજ્યો યથા હ્યહમ્

ભ્રાન્તિં ત્યજસ્વ વૈ ચન્દ્ર હ્યેતજ્જ્ઞાનં સમભ્ય સ ।
અજ્ઞાનાચ્ચ ક્રિયાકાણ્ડં જ્ઞાનાત્ કર્મક્ષયો ભવેત્

નિયમો ન ચ વા કાલો ભ્રાન્તિમેતાં પરિત્યજ ।
અજ્ઞાનાત્ કર્મપાશૈસ્તુ પ્રકૃતૈર્બધ્યતે પુનઃ

પ્રબુદ્ધાનાં સદા ચન્દ્ર સર્વજ્ઞાનમયં જગત્ ।
સર્વં જગત્ સ્વદેહં વા પરાનન્દેન પૂરિતમ્

સર્વશઙ્કાઃ પરિત્યજ્ય શૂન્યભૂમિં ભવેત્ તુ સઃ ।
ન કાલો ન યમઃ કશ્ચિદેતા બાલ વિભીષકાઃ

સર્વોપમા ન હીનસ્ય કલ્પના રહિતસ્ય ચ ।
પ્. ૬૬અ) કુતઃ કાલઃ કુતો મૃત્યુર્નરકે શાસનાઃ કથમ્

સર્વં શૂન્યમયં ધ્યાયેચ્છરીરા વયવં ચ યત્ ।
કાયં શૂન્યમયં કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચર્ચયેત્

વિકલ્પ યોનિં મજ્જન્તિ જન્તવઃ પ્રકૃતેસ્તુતે ।
ગુણપાશૈર્નિબધ્યન્તે મૂઢાઃ પાપરતાઃ પુનઃ

યત્ર યત્ર હિ યોન્યન્તર્જાયન્તે તે સ્વકર્મણા ।
તત્ર તત્રાજ્ઞા ભાવત્વં પશૂનાં સ્યાત્ સદોદૂપ

કર્માણિ કસ્ય વૈ દેવ હ્યેતન્ મે વદ તત્ત્વતઃ ।
યદિ જીવો હિ મુક્તશ્ચ નીરૂપઃ ખસ્વરૂપકઃ

નીરૂપસ્ય કથં કર્મ શૂન્યભૂતસ્ય વૈ પ્રભો ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું ત્વત્ પ્રમાદાત્ કપાલ ભૃત્

પ્. ૬૬બ્) શૂન્યસ્ય દ્વિગુણસ્યૈવ કર્મ તસ્ય કરોતિ કિમ્ ।
પ્રકૃતિર્ગુણસંપૂર્ણા મ્રિયતે જાયતે તથા

કૃત કર્મ તથાત્મીયં યથાસૌ ભુઞ્જતે પુનઃ ।
ન જીવો ભુઞ્જતે કર્મ ન ચાસૌ પ્રકૃતિર્ગુણૈઃ

બધ્યતે ન ચ વા મુક્તો નાસ્થાયી સ્થાન વર્જિતઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વગોધ્યક્ષઃ ખરૂપી ખમનઃ ખગઃ

ઇતિ મે યોગિનો દૃષ્ટાબ્રહ્મવિષ્ણ્વેન્દ્ર ભાર્ગવાઃ ।
તે પિ પ્ર?મોહમાપન્ના જીવં જ્ઞાનવિધૌ સદા

સત્યં ચ કથયિષ્યામિ દ્વિજરાજાદ્યમે શૃણુ ।
પ્રવૃત્યર્થં તુ ભૂતાનાં પ્રકૃતાર્થમસંસ્થિતઃ

તથાબદ્ધં જગત્સર્વં મૂત્રેમણિગણા ઇવ ।
પ્. ૬૭અ) આધારધરણી શક્તિરશિરાહં સ રૂપિણી

તન્મધ્યે સંસ્થિતો જીવઃ ખરૂપી વ્યાપકઃ પ્રભુઃ ।
યથા વેશ્માન્તર ગતં નભઃ સર્વગતં સ્થિતમ્

વેશ્મપાતેન નષ્ટોસૌ જીવશ્ચાધાર પાતને ।
તદ્ વત્ સર્વગતં બ્રહ્મ સર્વત્રૈવ સુસંસ્થિતમ્

તારકેન્દ્ર ત્યજભ્રાન્તિં કિમન્યત્ કથયામિતે

અત્યન્તગહનં દેવ રહસ્યં ભુવિદુર્લભમ્ ।
ત્વત્ પ્રસાદાન્મયાજ્ઞાતં જીવલક્ષણમુત્તમમ્

અદ્યમે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ ।
અદ્ય જાતોસ્મ્યહં દેવ જ્ઞાનેનાનેન ભૈરવ

મહતાસ્તોત્રરાજેન દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
તોષિતો વૈ મહાદેવશ્ચન્દ્રેણ ચ યથા કૃતઃ

પ્. ૬૭બ્) પરિતુષ્ટેન દેવેન વરં દત્ત્વા યથાવિધિ ।
જ્ઞાનભોગી ચ મદ્વાક્યાત્ પૂર્વોક્તમ્યા મૃતોદ્ભવ

મહાભાગિ ભવિષ્યૈષા મેતન્મેદત્તવાન્ધરમ્ ।
એવમુક્ત્વા યદા દેવો વિરરામ મહેશ્વરઃ

ચન્દ્રશ્ચ પ્રાપ્તવાન્જ્ઞાનં ચન્દ્રજ્ઞાનમતઃ સ્મૃતમ્ ।
ભક્તાયેદં પ્રદાતવ્યં શ્રદ્ધાદાનાય ધીમતે

યોનિન્દયતિ મોહેન ઇદં શાસ્ત્રમગૌરવમ્ ।
સ મૂઢઃ સર્વદા તિષ્ટેદાત્મજ્ઞાનેનસંયુતઃ