બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્ર · ભાગ 14

બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્ર
પ્રથમો વર્ગઃ
અધ્યેષણોત્પાદઃ
નમામ્યપર્યન્તતથાઅતાન્ ગતાન્
જિનાનહં સામ્પ્રતિકાનનાગતાન્ ।
નભઃસમાક્ષોભ્યધિયો ઽપરાજિતાન્
જનાન્ પરિત્રાતુમથો મહાકૃપાન્ ॥1॥
1 । અસ્તિ મહાવૈપુલ્યમનુત્તરં સદ્ધર્મમાતૃકાપિટકં બોધિસત્વૈ ર્મહાસત્ત્વૈરભ્યસ્તમ્ । તથાહિ । (1) અધ્યેપતન્ત્યભિસમ્બોદ્ધુ મનુત્તરાં બોધિમ્ । (2) પ્રેરયન્તિ સત્ત્વાન્ ચિત્તમુત્પાદયિતું ગમ્ભીરોદારમ્ । (3) પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ પ્રણિધાનં પરિનિષ્પન્નમ્ । (4) ઉત્સૃજન્ત્યાત્મભાવં ધનાનિ ચ નિગૃહ્ણન્તિ લોભં માત્સર્ય ચ । (5) આચરન્તિ પચસ્કન્ધશીલમ્ । વિનયન્તિ ચાપરાધિનઃ । (6) ભાવયન્તિ પરમાં ક્ષાન્તિં દ્વેષાપરણનિગ્રહાય (7) જનયન્તિ વોર્યોત્સાહં સત્ત્વપ્રતિષ્ઠાપનાય (8) સંગૃહ્ણન્તિ ધ્યાનાનિ સત્ત્વચિત્તપરિજ્ઞાનાય । (9) ભાવયન્તિ પ્રજ્ઞામવિદ્યાનિરોધાય । (10) પ્રવિશન્તિ તથતાદ્વારમાસઙ્ગપ્રહાણાય । (11) પ્રદર્શયાન્તિ ગંભીરતમામલક્ષણાં શૂન્યતાચર્યામ્ । (12) અનુશંસન્તિ પુણ્યં બુદ્ધબીજાનુચ્છેદાય । ઇત્યેવમાદીનપ્રમેયાનુપાયાન્ બોધિધર્મસહાયભૂતાનિ વિશુદ્ધિમુખાનિ સર્વેભ્યો ઽનુત્તરકુશલકામેભ્યો વિભજ્ય દર્શયામિ સમ્બોધયિતુમનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ ॥
2 । બુદ્ધપુત્રા બુદ્ધમાષિતમુદ્ગૃહ્ણાદ્ભિઃ સત્ત્વાનામર્થાય ધર્મ દેશ્યદ્ભિ ર્બુદ્ધપુત્રૈઃ પ્રથમં તાવદનુશંસયિતવ્યા બુદ્ધગુણા યાઞ્ચ્છ્રુત્વા સત્ત્વાશ્ચિત્તમુત્પાદયેયુર્ગવેષયિતું બુદ્ધપ્રજ્ઞામ્ । ચિત્તોત્પાદહેતોર્બુદ્ધબીજમનુચ્છિન્નં ભવતિ । યદિ ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુયાસકોપાસિકા અનુસ્મરન્તિ બુદ્ધમનુસ્મરન્તિ ધર્મં પુનરનુસ્મરન્તિ યત્ તથાગતા બોધિસત્ત્વમાર્ગસમ્પ્રસ્થાનકાલે ધર્મ ગવેષયિતુમસંખ્યેયકલ્પં પ્રયત્નદુઃખમુદ્વહન્તીત્યેવમનુસ્મૃત્યા બોધિસત્ત્વા નામર્થાય દેશયન્તિ ધર્મ યાવદેકામપિ ગાથાં યેન ધર્મમિમં શ્રુત્વા બોધિસત્ત્વા હિતાં દેશનામભિનન્દત્ત્યવરોપયન્તિ કુશલમૂલાન્યાચરન્તિ બુદ્ધધર્મ પ્રાપ્રુવન્ત્યનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ ॥
3 । સત્ત્વાનામપ્રમેયાણામનાદિજાતિમરણદુઃખોચ્છેદાય બોધિસત્ત્વા મહસત્ત્વા અભિલષન્ત્યપ્રમેયાણિ કાયચિત્તાનિ । આચરન્તિ વીર્યમ્ । ગમ્ભીરમુત્પાદયન્તિમહાપ્રણિધાનં । અનુતિષ્ઠન્તિ મહોપાયમ્ । ઉત્પાદયન્તિ મહામૈત્રી મહાકરૂણામ્ । ગવેષયન્તિ મહાપ્રજ્ઞામદ્ટષ્ટોષ્ણીષલક્ષણામ્ ॥
4 । ગવેષયન્ત એવંવિધાન્મહતો બુદ્ધધર્માન્ જ્ઞાતવ્યં યદ્ ધર્મા અપ્રમેયા અપર્યન્તાઃ । ધર્માણામપ્રમેયત્વાત્તત્પુણ્યફલવિપાકો ઽપ્યપ્રમેયઃ । ભગવાનવોચત્ । બોધિસત્ત્વાશ્ચેદાદિવોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ તેષાં તસ્ય દુર્બલસ્યાપિ ક્ષણસ્ય પુણ્યફલવિપાકઃ કલ્પકોટિશતસહસ્રૈરપિ વક્તું ન પાર્યતે કથં પુઅરેકદિનમેકમાસમેકવર્ષ યાવચ્છતવર્ષં સમ્પ્રસ્થિતસ્ય ચિત્તસ્ય પુણ્યફલવિપાકો વક્તું પાર્યેત । તત્કસ્ય હેતોઃ । સર્વાન્સત્ત્વાન્સ્થાપયિતુમનુત્પાદધર્મક્ષાન્તાવભિસંબોધયિઉમનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિઃ બોધિસત્ત્વચર્યાયા અનન્તત્વાત્ ॥
5 । બુદ્ધત્મજા બોધિસત્ત્વા આદિબોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ । તથાહિ । મહાસમુદ્રો યદાદૌ સમુદેતિ જ્ઞાતવ્યઃ સો ઽધમમધ્યમોત્તમમૂલ્યાનાં યાવદ્મુલ્યાનાં ચિન્તામણિરત્નમુક્તાફલાનામાકરો ભવતિ । એષાં રત્નાનાં મહાસમુદ્રાદુત્પત્તેઃ । બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તોત્પાદા અપ્યેવમ્ । યદાદિચિત્તમુત્પદ્યતે જ્ઞાતવ્યં તદ્દેવમનુષ્યાણાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં સર્વકુશલધર્માણાં ધ્યાનસ્ય પ્રજ્ઞાયાશ્ચોત્પત્તેરાકરઃ ॥
6 । પુનસ્તથાહિ । ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુર્યદા સમુદેતિ જ્ઞાતવ્યં તત્ર યે પંચવિંશતિર્ભવા સ્તેષુ યાવન્તઃ સત્ત્વાઃ સર્વાન્વહતિ સર્વેષામાશ્રયો ભવત્યાવાસો ભવતિ । બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તોત્પાદા અપ્યેવમ્ । યદા તત્સમુદેતિ સર્વેષામાશ્રયો ભવત્યપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામ્ । ષડ્ગતિષુ ચતુર્યોનિષુ યે સમ્યગ્મિથ્યાદ્ટષ્ટયો ઽભ્યસ્તકુશલાભ્યસ્તાકુશલા રક્ષિતશુદ્ધશીલકૃતચતુર્ગુરુપારાજિકાઃ સત્કૃતરત્નત્રયનિન્દિતસદ્ધર્માઃ સમલાસ્તૈર્થિકાઃ શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયબ્રાહ્મણવૈશ્યશૂદ્રાસ્તાન્ સર્વાન્ વહતિ સર્વેષામાશ્રયો ભવત્યાવાસો ભવતિ ॥
7 । પુનર્બોદ્ધિસત્ત્વો મૈત્રી કરુણાં ચ પુરસ્કૃત્ય ચિત્તમુત્પાદયાતિ । મૈત્રી બોધિસત્ત્વસ્યાપર્યન્તાપ્રમેયા તસ્માદપર્યન્તશ્ચિત્તોત્પાદઃ સત્ત્વધાતુસમઃ । તથાહિ । આકાશેન ન કિઞ્ચિદ્યદનાવૃતમ્ । બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તોત્પાદા અપ્યેવમપ્રમેયા અપર્યન્તા અક્ષયાઃ । આકાશસ્વાક્ષયત્વાત્સત્ત્વા અક્ષયાઃ સત્ત્વાનામક્ષયત્વાદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તોત્પાદા અપિ સત્ત્વધાતુસમાઃ ॥
8 । સત્ત્વધાતોર્નાસ્તિ પર્યન્ત ઇતિ બુદ્ધશાસન મનુસૃત્ય સંક્ષેપત ઉચ્યતે । પૂર્વદિક્પર્યન્તં સન્તિ કોટિસહસ્રગંગાનદીવાલુકાસમા અસંખ્યેયા બુદ્ધલોકધાતવઃ । એવં દક્ષિણપશ્ચિમોત્તરાસુ દિક્ષુ ચતુર્ષુ વિદિક્ષૂર્ધ્વમધ એકૈકસ્યાં સન્તિ કોટિસહસ્ર ગંગાનદીવાલુકાસમા અસંખ્યેયા બુદ્ધલોકધાતવઃ । અખિલાસ્તે ચૂર્ણિતા રજાંસિ ભવેયુ ર્નેમાનિ રજાંસિ માંસચક્ષુર્ગોચરાણિ સ્યુઃ । કોટિશતસહસ્ર ગંગાનદીવાલુકાસમેષ્વસંખ્યેયેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુષુયાવન્તઃ સત્ત્વાઃ સર્વેતે સંગતા ઉદ્ગૃહ્ણીયુરેકં રજઃ । દ્વિગુણિતકોટિશતસહસ્ર ગંગાનદિવાલુકાસમેષ્વસંખ્યેયેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુષુ યાવન્તઃ સત્ત્વા ગૃહ્ણીયુસ્તે દ્વે રજસી । એવં વિપરિવર્તનમાના ઉદ્ગૃહ્ણન્તો દશદિક્ષ્વેકૈકસ્યાં કોટિસહસ્ર ગંગાનદી બાલુકાસમેષ્વ સંખ્યેયેષુ બુદ્ધલોકધાતુષુ યાવત્પૃથિવીભૃતરજાંસિ પર્યન્તં નયેયુસ્તથાપિ ન પર્યન્તઃ સત્તવધાતોઃ । તથાહિ । કશ્ચિત્પુરુષઃ કેશમિકં શતધા વિભજ્યૈકેન ભાગેન મહાસમુદ્જલાજ્જલલવં ગૃહ્ણાતિ । મયા સત્ત્વાનાં વિષયે ભાષિતં તદેવમલ્પં યશ્ચાપિ ન મયા ભાષિતં તદ્યથા મહાસમુદ્રજલમ્ । યદિ નામ બુદ્ધો ઽપ્રમેયમપર્યન્તમસંખ્યેયં કલ્પમવદાનં વ્યાકરોતિ તથાપિ ન પર્યન્તઃ । બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તોત્પાદા અવૃણ્વન્ત્યેવંભૂતાનપિ સત્ત્વાન્। તત્કથં બુદ્ધપુત્રાઃ । સ્યાદ્બોધિચિત્તસ્ય પર્યન્તઃ ॥
9 । યદિ બોધિસત્ત્વા એવંવિધં ભાષિતં શ્રુત્વા નોત્ત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે ન વિનિવર્તિપ્યન્તે ન બિલયં ગમિષ્યન્તિ જ્ઞાતવ્યં તે ધ્રુવમુત્પાદયિષ્યન્તિ બોધિચિત્તમિતિ । યદિ હિ સર્વે ઽપ્રેમયા બુદ્ધા અપ્રમેયમસંખ્યેયં કલ્પં યાવદનુશંસન્તિ તદ્ગુણાન્ તથાપિ ન પર્યન્તઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । બોધિચિત્તસ્યાપરિમિતત્વાન્ન પર્યન્તઃ । ઇત્યેવમાદીનપ્રમેયાંલ્લાભાન્ વ્યાકુર્યાદ્યેન સત્ત્વાઃ સ્સ્સૃણ્વન્ત્યાચરન્તૂત્પાદ યન્તિ બોધિચિત્તમ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રે ઽવ્યેષણોત્પાદોનામ પ્રથમો વર્ગઃ ॥)
દ્વિતીયો વર્ગઃ
બોધિચિત્તોત્પાદઃ

1 । બોધિસત્ત્વઃ કથં બોધિચિત્તમુત્પાદયતિ । કૈશ્ચ પ્રત્યયૈઃ બોધિ સમુદાગચ્છતિ । યદિ બોધિસત્ત્વઃ પરિચિનોતિ કલ્યાણમિત્રાણિ । પૂજયતિ બુદ્ધાન્ સંગૃહ્ણાતિ કુશલમૂલાનિ । ગવેપયતિ પ્રણીતધર્માન્ । ભવતિ નિત્યં સુરતચિત્તઃ । ક્ષમતે દુઃખાન્યાપતિતાનિ । ભવતિ મૈત્રઃ કારુણિક ઋજુચિત્તઃ । ભવતિ સમચિત્તશયઃ । શ્રદ્ધયાભિનન્દતિ મહાયાનમ્ । ગવેષયતિ બુદ્ધપ્રજ્ઞામ્ । યદિ પુરુષસ્ય સન્તિમે દશધર્મા ઉત્પાદયત્યનુત્તરસમ્યક્સમ્બોદ્દિચિત્તમ્ ॥
2 । પુનશ્ચત્વારઃપ્રત્યયા યૈશ્ચિત્તમુત્પાદયતિ સંગ્રહીતુમનુત્તરાં બોધિમ્ । કતમે ચત્બારઃ । અનુવિચિન્તયન્બુદ્ધાન્બોધિચિત્તમુત્પાદયતીતિ પ્રથમઃ । પ્રત્યવેક્ષમાણકાયસ્યાદીનવાન્ બોધિચિત્તમુત્પાદયતીતિ દ્વિતીયઃ । દયમાનઃ સત્ત્વેષુ બોધિચિત્તમુત્પાદયતીતિ તૃતીયઃ । ગવેષયન્નુત્તમં ફલં બોધિચિત્તમુત્પાદયતીઇ ચતુર્થઃ ॥
3 । બુદ્ધાનુવિચિન્તના પુનઃ પઞ્ચપ્રકારા । અનુવિચિન્તયતિ યદ્દશદિક્ષ્વતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાઃ સર્વે બુદ્ધાશ્ચિત્તોત્પાદારમ્ભે ઽધુનાહમિવાસન્ ક્લેશસ્વભાવાઅન્તે ચાભવન્સમ્યક્સમ્બુદ્ધા અનુત્તરા ભગવન્ત ઇતિ હેતો ર્બોધિચિત્તમુત્પાદયામીતિ પ્રથમા । અનુવિચિન્તયતિ યત્ સર્વે ત્રિષ્વધ્વસુ બુદ્ધા મહોત્સાહમુદપાદયન્ પૃથક્પૃથગ્વાપ્તુમનુત્તરાં બોધિમ્ । યદિ બોધિઃ પ્રાપ્તવ્યો ધર્મો મયાપિ પ્રાપ્તવ્યેતિહેતોરુત્પાદયામિ બોધિચિત્તમિતિ દ્વિતીયા । અનુવિચિન્તયતિ યત્સર્વે ત્રિષ્વધ્વસુ બુદ્ધા ઉદપાદયન્મહાપ્રજ્ઞાં પ્રત્યતિષ્ઠિપન્નાદ્યાવરણે વરચિત્તં સંચિન્વન્તો દુષ્કરચર્યામુદદીધરન્નાત્માનમત્યક્રમિષુસ્ત્રિધાતુમ્ । અહમપ્યેવમાત્માનમુદ્ધરેયમિતિ હેતોરુત્પાદયામિ બોધિચિત્તમિતિ તૃતીતા । અનુવિચિન્તયતિ યત્સર્વે ત્રિષ્વધ્વનુ બુદ્ધા લોકનાયકાઃ પારંગતા જાતિજરામરણક્લેશમહાસમુદાત્ । અહમપિ પુરુષઃ પારં બ્રજેયમિતિ હેતોરત્પાદયામિ બોધિચિત્તમિતિ ચતુર્થી । અનુવિચિન્તયતિ યત્સર્વે ત્રિપ્વધ્વસુ બુદ્ધા ઉદપાદયન્મહાવીર્યમુદસૃજન્નાત્મભાવં જીવિતં ધનાનિ ચામાર્ગયન્સર્વજ્ઞતામ્ । અહમપિ સામ્પ્રતમનુસરેયં બુદ્ધાનિતિ હેતોરુત્પાદયામિ બોધિચિત્તમિતિ પંચમી ॥
4 । કાયસ્યાદીનવપ્રત્યવેક્ષા બોધિચિત્તોત્પાદાય પુનઃ પંચપ્રકારા । આત્માનં પ્રત્યવેક્ષતે યત્કાયે ઽસ્મિન્નુભયે પઞ્ચસ્કન્ધાશ્ચતુર્મહાભૂતાનિ કુર્વન્ત્યપ્રમેયાણ્યશુભકર્માણીતિકામયતે તત્પરિત્યાગમિતિ પ્રથમા । આત્માનં પ્રત્યવેક્ષતે યત્કાયે ઽસ્મિન્નવચ્છિદ્રાણિ યેભ્યઃ સ્રવન્તિ દુર્ગન્ધિમલામેધ્યાનીતિ કુરુતે તં પ્રત્યનાદરમિતિદ્વિતીયા । આત્માનં પ્રત્યવેક્ષતે યત્કાયે ઽસ્મિલ્લોભદ્વેષમોહા અપ્રમેયાઃ ક્લેશા નિર્દહન્તિ કુશલચિત્તમિતિ કામયતે નિર્વાપયિતુમિતિ તૃતીયા । આત્માનં પ્રત્યવેક્ષતે યત્કાયો ઽયં ફેનબુદ્બુદવત્ક્ષણંક્ષણમુત્પદ્યતે નિરુધ્યતે તેન ધર્માઃ પ્રહાતવ્યા ઇતિ કામયતે પ્રહાતુમિતિ ચતુર્થી । આત્માનં પ્રત્યવેક્ષતે યત્કાયો ઽયમવિદ્યાવૃતતયા સર્વદા કરિત્યશુભકર્માણિ સંસરતિ ષડ્ગતિષુ ન ચાસ્ય લાભ ઇતિ પંચમી ।
5 । ઉત્તમફલગવેષણા બોધિચિત્તોત્પાદાય પુનઃ પંચપ્રકારા । પશ્યતિ તથાગતાનાં ભાસ્વરનિર્મલાં સલ્લક્ષણાનુવ્યઞ્જનનિષ્પત્તિં યાં સંગચ્છતઃ ક્લેશા વ્યપગતા ભવન્તીતિ સંગૃહ્ણતીતિ પ્રથમા । પશ્યતિ તથાગતાનાં ધર્મકાયં નિત્યમવસ્થિતં પરિશુદ્ધં નિષ્કલંકમિતિ સંગૃહ્ણતીતિ દ્વિતીયા । પશ્યતિ તથાગતાનાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનપરિશુદ્ધધર્મસ્કન્ધામિતિ સંગૃહ્ણતીતિ તૃતીયા । પશ્યતિ તથાગતાનાં દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશરદ્યાનિ મહાકરુણાં ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનીતિ સંગૃહ્ણતીતિ ચતુર્થી । પશ્યતિ તથાગતાનાં સર્વજ્ઞતાં કૃપાં સત્ત્વેષુ યન્મૈત્રીકરુણાભ્યાં સમાવૃત્ય વિભ્રાન્તાન્નયતિ સર્વાન્સન્માર્ગમિતિ સંગૃહ્ણતીતિ પઞ્ચમી ॥
6 । કૃપા સત્ત્વેષુ બોધિચિત્તોત્પાદાય પુનઃ પઞ્ચપ્રકારા । પશ્યતિ સત્ત્વાનવિદ્યયા વિનિબદ્ધાનિતિ પ્રથમા । પશ્યતિ સત્વાન્નાનાદુઃખપર્યવસ્થિતાનિતિ દ્વિતીયા । પશ્યતિ સત્ત્વન્સંગૃહ્ણતો ઽકુશલકર્માણીતિ તૃતીયા । પશ્યતિ સત્ત્વાન્કુર્વતો ગુરુતરાણિ દુશ્ચરિતાનીતિ ચતુર્થી । પશ્યતિસત્ત્વાનનાચરતઃ સમ્યગ્ધર્મમિતિ પઞ્ચમી ॥
7 । અવિદ્યાબન્ધનં પુનશ્ચતુઃપ્રકારમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્મોહરાગવિભ્રાન્તાન્વેદયતો મહાકૃચ્છ્રદુઃખાનીતિ પ્રથમમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાનશ્રદ્દધાનાન્હેતુફલયોઃ કુર્વતો ઽશુભકર્માણીતિ દ્વિતીયમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાનુત્સૃજતઃ સમ્યગ્ધર્મં શ્રદ્દધાનાન્ મૃષામાર્ગમિતિ તૃતીયમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્ક્લેશનદ્યાં મજ્જતશ્ચતુઃપ્રવાહેષૂન્મજ્જત ઇતિ ચતુર્થમ્ ॥
8 । નાનાદુઃખપર્યવસ્થાનં પુનશ્ચતુઃપ્રકારમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્બિભ્યતો જાતિજરાવ્યાધિમરણેભ્યો વિમોક્ષમગવેષયતઃ કર્માણિ પુનઃ કુર્વત ઇતિ પ્રથમમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાઞ્ચ્છોકપરિદેવદૌર્મનસ્યદુઃખિતાન્નિત્યમવિશ્રાન્તકર્મણ ઇતિ દ્વિતીયમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્પ્રિયવિયોગદુઃખમૂઢાનુપાયાસક્તાનિતિ તૃતીયમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાનપ્રિયસંયોગદુઃખિતાન્નિત્યમતિક્રાન્તભેદેર્ષ્યાનપિ કૃતાપ્રિયાનિતિ ચતુર્થમ્ ॥
9 । અકુશલસંગ્રહઃપુનશ્ચતુઃપ્રકારઃ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્કામારાગાત્કુર્વતો ઽશુભાનિતિ પ્રથમઃ । પશ્યતિ સત્ત્વાઞ્જાનતો ઽપિ કામાનાં દુઃખોત્પાદકતમનુત્સૃજતઃ કામાનિતિ દ્વિતીયઃ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્સુખં કામયતો ઽપિ શીલપાદવિમુખાનિતિ તૃતીયઃ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્દુઃખમનભિનન્દતો ઽપિ ચરતો ઽવિરતં દુઃખાયેતિ ચતુર્થઃ ॥
10 । ગુરુતરપાપાચારઃ પુનશ્ચતુઃપ્રકારઃ । પશ્યતિ સત્ત્વાનપરાધ્યતોગુરુશીલં ભયે ઽપિ પ્રમાદિન ઇતિ પ્રથમઃ । પશ્યતિસત્ત્વાન્કુર્વતો ઽત્યન્તાશુભાનિ પઞ્ચાનન્તર્યકર્માણિ દ્રોહાવૃતત્વેન નોત્પાદયતો હ્રિયમપત્રપાંચેતિ દ્વિતીયઃ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્નિન્દતો મહાયાનવૈપુલ્યસદ્ધર્માન્વાલ્યપરિગૃહીતાન્સમુદ્ગતમદમાનાનિતિ તૃતીયઃ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્બુદ્ધિમતો ઽપ્યુચ્છિન્દતઃ કુશલમૂલાન્યથાપિ માનિનો ન કદાપ્યનુશોચત ઇતિ ચતુર્થઃ ॥
11 । સમ્યગ્ધર્માનાચરણં પુનશ્ચતુઃપ્રકારમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાનષ્ટાક્ષણેષુ ન શૃણ્વતઃ સદ્ધર્મમજાનતશ્ચરિતું કુશલમિતિ પ્રથમમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાન્બુદ્ધોત્પાદે નાપિતં સદ્ધર્મં શૃણ્વતો ઽપિ ન ગૃહ્ણત ઇતિ દ્વિતીયમ્ । પશ્યતિ સત્ત્વાનુદ્ગૃહ્ણત સ્તૈર્થિકવાદાન્કુર્વત આત્મક્લમથાનુયોગાન્ નિત્યમપગચ્છતો વિમોક્ષાદિતિ તૃતીયમ્ । દૃશ્યતિ સત્ત્વાંલ્લબ્ધં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાં નામ સમાધિ નિર્વાણમિવોદ્ગૃહ્ણતઃ કુશલવિપાકાન્તે પુનશ્ચ્યવતસ્તિસૃતિષુ દુર્ગતિષ્વિતિ ચતુર્થમ્ ॥

12 । બોધિસત્ત્વઃ પશ્યતિ સત્ત્વાનવિદ્યયાકર્માણિ કુર્વતો દીર્ઘરાત્રં વેદયતો દુઃખાનિ પરિત્યજતઃસદ્ધર્મં વિસ્મરતો નિઃસરણમાર્ગનિત્યેવં કારણાદુત્પાદયતિ મહામૈત્રીં કરૂણાં પ્રદીપ્તશિરસ્રાણવચ્ચ ગવેષયત્યનુત્તરાં સમ્યગ્યમ્બોધિં સર્વાન્સત્ત્વા કેશદુઃખિતાનહમુદ્ધરામિ નિરવશેષમિતિ । બુદ્ધાત્મજાઃ સંક્ષેપેણ મેયદમુક્તમ્ । વાદિકર્મિકો બોધિસત્ત્વઃ સકારણં ચિત્તમુત્પાદયતીતિ । વિસ્તરેણ ચેદુચ્યેત ન તસ્ય પરિમાણં ન તસ્ય પર્યન્તઃ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસુત્રશાસ્ત્રે બોધિચિત્તોત્પાદો નામ દ્વિતીયો વર્ગઃ ॥)
તૃતિયો વર્ગઃ
પ્રતિધાનમ્
1 । બોધિસત્ત્વઃ કથમુત્પાદયતિ બોધિમ્ । કયા કર્મચર્યયા પરિપૂરયતિ બોધિમ્ । ઉત્પાદિતચિત્તો બોધિસત્ત્વઃ શુવિદર્શનાભૂમિ મધિષ્ઠિતો દ્ટઢ્માદાવુત્પાદયતિ સમ્યક્પ્રણિધાનં સંગ્રહીતું સર્વાનપ્રમેયાન્સત્ત્વાન્ । ગવેષયામ્યહમનુત્તરાં બોધિં પારત્રાતું નિરવશેપં પ્રાપયિતુમનુપધિનિર્વાણમ્ । તસ્માચ્ચિત્તોત્પાદાદરભ્ય મહાકરુણાયાઃ કરુણાચિત્તેનોત્પાદયતિ દશોત્તરણિ સમ્યક્પ્રણિધાનાનિ ॥
2 । કતમાનિ દશ । કામયે યન્મયા પુરા જન્મનીહચાનેન કાયેન યદવરોપિતં કુશલમૂલં તદુત્સૃજામ્યપર્મન્તેભ્યઃ સર્વસત્ત્વેભ્યઃ । પરિણામયામિ ચ સર્વાનનુત્તરાયાં બોધૌ । ક્ષણં ક્ષણં પ્રણિધાનમેતન્મે સંવર્દ્ધેત જાતૌ જાતૌ ચ જાયેત નિત્યં ચિત્તાનુબદ્ધં ન કદાપિ વિસ્મ્રિયેત ધારણ્યા ચ પરિક્ષ્યેત ।
કામયે યદહં પરિણામ્ય મહાબોધાવનેન કુશલમૂલેન સર્વજાતિનિવાસેષુ નિત્યં પૂજયેયં સર્વબુદ્ધાન્ન કદાપ્યબુદ્ધક્ષેત્રેષુ સંભવેયમ્ ।
કામયે યદહમુત્પદ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે ષૂપગચ્છેયં બુદ્ધાનુપતિષ્ઠેયં બુદ્ધાઞ્છાયેવ શરીરમનુગતઃ ક્ષણમપિ ન દૂરીભવેયં બુદ્ધેભ્યઃ ।
કામયે યદહમુપગતો બુદ્ધાંસ્તૈ ર્યથાકામં મમાર્થાય દેશિતેન ધર્મેણ નિષ્પાદયેયં બોધિસત્ત્વપંચાભિજ્ઞાનાનિ ।
કામયે યદહં નિષ્પાદ્ય બોધિસત્ત્વપંચાભિજ્ઞાનાનિ સંવૃતિસત્યં વિજ્ઞપ્તિપ્રસૃતં પ્રતિબુધ્ય પરમાર્થસત્યં ભૃતસ્વમાવં પરિજ્ઞાય પ્રાપ્નુયાં સમ્યગ્ધર્મજ્ઞાનમ્ ।

કામયે યદહં પ્રાપ્ય સમ્યગ્ધર્મજ્ઞાનમવિશ્રાન્તચિત્તેન દેશયેયં સત્ત્વેભ્યો નિદર્શયિતુમુપદેશહિતાન્ અબબોધયિતું ચ તાન્સર્વાન્ ।
કામયે યદહમબબોધ્ય સર્વાન્સત્ત્વાન્બુદ્ધાનુભાવેન ગચ્છેયં દશદિક્ષુ નિરવશેષેષુ લોકધાતુષુ પૂજતિતું બુદ્ધાઞ્છ્રોતું સદ્દર્માન્ સંપરિગ્રહીતું સત્ત્વાન્ ।
કામયે યદહં બુદ્ધક્ષેત્રેષુ સદ્ધર્મમુદ્ગૃહ્યાનુપ્રવર્તેયં પરિશુદ્ધં ધર્મચક્રમ્ । દશદિ કથાતુષુ સર્વેસત્ત્વા મમ દેશનાં શ્રુત્વા મમ નામાકર્ણ્ય પરિત્યજન્તુ સર્વાન્ક્લેશાનુ દયન્તુ બોધિચિત્તમ્ ।
કામયે યદહં સર્વસત્ત્વેષુ બોધિચિત્તમુત્પાદ્ય નિત્યં પરિપાલુયિતું પરિહરેયમલાભં પ્રપચ્છેયમપ્રમેયસુખાન્યુત્સૃજેયં જીવિતં ધનાનિચોદ્ધરેયં સત્ત્વાનુદ્વહેયં સદ્ધર્મમ્ ।
કામયે યદહં સદ્ધર્મમુદૂઢય ચરિત્વાપિ સદ્ધર્મં ચિત્તેન નાચરેયમ્ । યથા સત્ત્વા આચરિતધર્માણો ઽપિ નાચરિતધર્માણો ન ચ નાચરિતધર્માણઃ । વિનેતું વાન્નોત્સૃજેયં સમ્યક્પ્રણિધાનમ્ । ઇતીમે સમુત્પાદિતચિત્તાનાં બોધિસત્ત્વાનાં સમ્યગ્મહાપ્રણિધાનાનિ । ઇમાનિ દશમહાપ્રણિધાનાનિ સર્વસત્ત્વધાતુષૃદ્ગૃહ્ણન્તિ ગંગાનદીબાલકાસમાનિ પ્રણિધાનાનિ । યદિ ચ સત્ત્વાનાં સમાપ્તિઃ સ્યાન્મમ ધાનાનામપિ સમાપ્તિર્ભવેત્ । નચ ખલુ સત્ત્વાનાં સમાપ્તિસ્તેન મમ પ્રણિધાનાનામપિ ન સમાપ્તિઃ ॥
3 । પુનઃ ખલુ દાનં બોધિહેતુઃ સર્વસત્ત્વાનુગ્રાહકત્વાત્ । શીલં બોધિહેતુઃ દશલપ્રાપ્ત્યા મૂલપ્રણિહિતપરિપૂરકત્વાત્ । ક્ષાન્તિર્બોધ્હેતુર્દ્વત્રીશલ્લક્ષણાશીત્યનુપ્યઞ્જનસંપ્રાપકત્વાત્ । વીર્યં બોધિહેતુઃ કુશલાચારવર્ધકતયા સોત્સાહં સત્ત્વપરિપાચકત્વાત્ । ધ્યાનં બોધિહેતુર્બોધિસત્ત્વાનાં સમ્યગાત્મસંયમનેન સત્ત્વચિત્તચર્યાવવોધકત્વાત્ । પ્રજ્ઞા બોધિહેતુર્નિરવશેપં ધર્મભાવલક્ષણાવવોધકત્વાત્ । સંક્ષેપત ઉચ્યતે ષડિમાઃ પારમિતા બોધેઃ સમ્યઘેતુઃ । ચત્વારો બ્રહ્મવિહારાઃ સપ્તવિશદ્બોધિપાક્ષિકા ધર્મા સહસ્રશઃ કુશલાચારાઃ સહકારિણઃ પૂરયિતારઃ । યદિ બોધિસત્ત્વ આચરતિ ષટ્ પારમિતાસ્તદનુસૃત્ય ચરતિ ચર્યાં ક્રમેણોપૈત્યનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ ॥
4 । બુદ્ધાત્મજા બોધિ ગવેષયદ્ભિર્ન પ્રમદિતવ્યમ્ । પ્રમાદાચરણેન વિનશ્યતિકુશલમૂલમ્ । બોધિસત્ત્વો દમયતિ ષડિન્દ્રિયાણિ ન પ્રમાદ્યતિ ચેદાચરિતું શક્નોતિ ષટ્ પારમિતાઃ । બોધિસત્ત્વશ્ચિત્તમુત્પાદ્ય પ્રતિષ્ઠાપયતિ સ્થૈર્યં સંપ્રતિષ્ઠાપયતિ દ્ટઢં પ્રણિધાનમ્ । પ્રણિહિતં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કદાપિ પ્રમાદ્યતિ ન ચ ભવતિ કુસીદો ન ચ દીર્ઘસૂત્રઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । પ્રણિહિતમધિષ્ઠિતઃ પંચવસ્તૂન્યુદ્ગૃહ્ણાતિ । દ્ટઢયતિ ચિત્તમિતિ પ્રથમમ્ । અતિક્રામ્યતિ ક્લેશાનિતિ દ્વિતીયમ્ । નિરુણદ્ધિ વિચિન્ત્ય પ્રમાદચિત્તમિતિ તૃતીયમ્ । ભિનત્તિ પંચનીવરણાનીતિ ચતુર્થમ્ । સોત્સાહમાચરતિ ષટ્ પારમિતા ઇતિ પંચમમ્ । તથાચાનુશંસિતં ભગવતા તથાગતૈ ર્મહાપ્રાજ્ઞૈ ર્ભહાપ્રાજ્ઞૈ ર્ભગવદ્ભિ વ્યાખ્યાતેષુ ગુણેષુ ક્ષાન્તિપ્રજ્ઞાપુણ્યવલાનામધિગમેષુ પ્રણિધાનબલમુત્તમમિતિ ॥
5 । કથં પ્રતિષ્ઠાપયતિ પ્રણિધાનમ્ । યદિ કશ્ચિદાયાતિ બહુબિધં યાચિતું તદહં દદામિ યાવન્નોત્પાદયામિ ક્ષણમપિ માત્સર્યચિત્તમ્ । ક્ષણમપિનિમેષમપ્યુત્પાદય ન્નશુભચિત્તં દાનપ્રત્યયેન ચેદ્ગવેષયામિ શુભવિપાકં તદહં પ્રતારયામિ દશદિક્ષુ ભગવતો ઽપ્રમેયાનાપર્યન્તાનસંખ્યેયાન્ પ્રત્પુત્પન્નાંસ્તથાગતાન્ અનાગતે ઽશ્વન્યપિ ન પૂરયેયં ધ્રુવમનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ । યદ્યહંધારયામિ શીલં યાવદુત્સૃજન્નપ્યાત્મભાવં (જીવિતં) પ્રતિષ્ઠાપયામિ પરિશૂદ્ધં ચિત્તં પ્રણિદધામિ યન્ન પ્રતિનિવર્તે નાનુશોચામિ । યદ્યમાચરામિ ક્ષાન્તિં પરેણાક્રાન્તઃ પ્રત્યંગં વિભજ્યમાનો ઽપિ ચ્છિદ્યમાનો ઽપ્યુત્પાદયામિ નિત્યં મૈત્રીં પ્રણિદધામિ યન્નાચરેયં દ્વેષમ્ । યદ્યહમાચરામિ વીર્યમુપલભ્ય શીતોષ્ણરાજદસ્યુજલાગ્નિસિંહવ્યાઘ્રવૃકનિર્જકાન્તારાન્ દ્ટઢિકરોમિ ચિત્તં પ્રણિદધામિ યન્ન પ્રતિનિવર્તે । યદ્યહં ભાવયામિ ધ્યાનં બાહ્યૈ ર્વસ્તુભિઃ ક્લિશ્યમાનો ઽપિ વ્યાકુલચિત્તૌ ઽપ્યનુબધ્નામિ સ્મૃતિં કર્મસ્થાને । ક્ષણમપિ ન કદાચિદુત્પાદયામ્યધર્મ્યાં વિક્ષેપસંજ્ઞામ્ । યદ્યહં ભાવયામિ પ્રજ્ઞાં સર્વધર્માસ્તથતાભૂતાન્પશ્યન્પરિગૃહ્ણપિ । કુશલાકુશલેષુ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતેષુ જાતિમરણનિર્વાણેષુ નોત્પાદયામિ દ્વૈતદ્ટષ્ટિમ્ । યદ્યહં નિમેષમપિ ક્ષણમપ્યનુશોચન્દ્વિષન્ પ્રતિનિવર્તમાનઃ સંજ્ઞાં વિક્ષિપન્ દ્વૈતદ્ટષ્ટિમુત્પાદયઞ્છિલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાભિઃ શુભવિપાકં ગવેષયામિ તદહં પ્રતારયામિ દશદિગ્લોકધાતુષ્વપ્રમેયાનપર્યન્તાનસંખ્યેયાન્ પ્રત્યુત્પન્નાંસ્તથાગતાન્ । અનાગતે ઽધ્વન્યપિ ન ખલુપૂરયેયમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ ।
6 । બોધિસત્ત્વો દશમહાપ્રણિધાનૈ ર્ગૃહ્ણાતિ સદ્ધર્મચર્યામ્ । ષણ્મહા પ્રણિધાનૈ ર્દમયતિ પ્રામદચિત્તમ્ । સોત્સાહં વરતિ વીર્યમ્ । આચરતિ ષત્ પારમિતાઃ પરિપૂરયત્યનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસુત્રશાત્રે પ્રણિધાનં નામ તૃતીયો વર્ગઃ ॥)
ચતુર્થો વર્ગઃ
દાનપારમિતા
1 । બોધિસત્ત્વઃ કથં દાનં દદાતિ । દાનમાત્મપરોભયલાભાય ચેદેવંવિધં દાનં નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ । બોધિસત્ત્વઃ કામયતે વિનેતું સત્ત્વાનપર્હતું દુઃખાનિ દદાતિ તસ્માદ્દાનમ્ । દાનમુત્સૃજન્નિત્યમુત્પાદયત્યાત્મવિત્તેષુ ત્યાગચિત્તમ્ । યાચકેષુ માતાપિતૃગુરુકલ્યાણમિત્રેષ્વિવોત્પાદયત્યાદરચિત્તમ્ । જનયતિ માતાપિતૃગુરુકલ્યાણમિત્રસંજ્ઞામ્ । પુત્ર ઇવોત્પાદયતિ દરિદ્રેષુ હીનેષુ કરુણાચિત્તમ્ । જનયતિ પુત્રસંજ્ઞામ્ । યથાપ્રાર્થિતં વિતરત્યાદરેણ મુદિતચિત્તેનેત્યુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્યાદિદાનચિત્તમ્ ॥
2 । દાનચર્યાહેતોઃ પ્રસરતિ યશઃ । યત્ર વ કચિજ્જાયતે ભવન્ત્યસ્ય પ્રભૃતાનિ ધનાનીત્યસ્યાત્મલાભઃ । તર્પયન્સત્ત્વાનાં ચિત્તં શિક્ષયતિ વિનયતિ વિદધાતિ તાનવિમત્સરાનિત્યેષ પરલાભઃ । વિતરન્નલક્ષણં મહાદાનં સત્ત્વેષુ પરિણામ્યાત્મના સલાભિનઃ કરોતીત્યેષ ઉભયલાભઃ । દાનચર્યાહેતોઃ પ્રાપ્નોતિ વર્તિપદમ્ । ઉપસંગૃહ્ણાત્યપ્રમેયાન્સર્વસત્ત્વાન્યાવદાપ્રાપ્તે ર્બુદ્ધત્વસ્યાક્ષયધર્મકોશભ્યેત્યેવં નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ ॥
3 । દાનં ત્રિવિધમ્ । પ્રથમં ધર્મદાનં દ્વિતીયમભયદાનં તૃતીયમામિપદાનમ્ । ધર્મદાનમુદ્બોધયતિ લોકાઞ્છીલગ્રહણાય પ્રવ્રજ્યાચિત્તચરણાય । મિથ્યાદ્ટષ્ટેઃ પ્રહાણાય દેશયતિ શાશ્વતોચ્છેદૌ, ચતુરઃ વિપર્યાસાન્ પાપાનામાદીનવં ચ, વિભજ્ય પ્રકાશયતિ પરમાર્થમ્ અનુશંસતિ વીર્યગુણાન્ભાષતે પ્રમાદાત્યયપાપમિત્યુચ્યતે ધર્મદાનમ્ । યદિ સત્ત્વો વિભેતિ નૃપાત્સંહાદ્વ્યાબ્રાદ્વૃકાજ્જલાદગ્ને ર્દસ્યોશ્ચૌરાદ્વા બોધિસત્ત્વો દૃષ્ટે તત્પરિત્રાયત્ ઇત્યમયદાનમ્ । આત્મનો વિત્તાનિ યાવદ્ રત્નં હસ્તિનમશ્વં રથં વસ્રાણિ ધાન્યં વાસસી પેયં ખાદ્યં યાવત્કવલમાત્રમેકસૂત્રં પ્રભૂતમલ્પં વા વિતરન્ન માત્સર્યં કુરુતે । યથાપ્રાર્થિતં તર્પયતિ યાચકાનિત્યામિષદાનમ્ ॥

4 । આમિષદાનં પુનઃ પઞ્ચવિધમ્ । પ્રથમં સરલચિત્તદાનં દ્વિતીયં શ્રદ્ધા ચિત્તદાનં તૃતીયં યથાકાલદાનં ચતુર્થં સ્વહસ્તેન દાનં પંચમં યથાધર્મદાનમ્ ॥
5 । અદાતવ્યં દાનં પુનઃ પંચપ્રકારમ્ । અધર્મેણોપાર્જિતં ધનં ન દાતવ્યં સ્યાપરિશૂદ્ધત્વાત્ । મદ્યં ન દાતવ્યં પરેભ્યો વિષં ચ સત્ત્વાનાં વિક્ષેપસત્ત્વાત્ । મૃગયોપકરણાનિ ન દાતવ્યાનિ પરેભ્યસ્સત્ત્વાનાં ક્લેશકરત્વાત્ । ન દાતવ્યાઃ પરેભ્યસ્સત્ત્વાનાં હિસકત્વાત્ । ગીતં સ્ત્રિયશ્ચ ન દાતવ્યાઃ પરેભ્યશ્ચિત્તપવિત્રતાયા દૂષકત્વાત્ । સંક્ષેપત ઉચ્યતે । યન્ન યથાધર્મં યચ્ચ વિક્ષેપકરં વિક્ષેપકરં સત્ત્વાનાં તન્ન દાતવ્યં પરેભ્યઃ । શિષ્ટં સર્વં યત્સુખયતિ સત્ત્વાંસ્તદુચ્યતે યથાધર્મદાનમ્ ॥દાનરિચિર્લભતે પંચબિધં કીર્તિકુશલલાભમ્ । સામીપ્યં લભતે સર્વસતામિતિ પ્રથમઃ । સર્વે સત્ત્વાસ્તં દ્રષ્ટુમભિલષન્તીતિ દ્વિતીયઃ । જનકાયં પ્રવિષ્ટઃ સત્ક્રિયતે જનૈરિતિ તૃતીયઃ । પ્રસરન્નસ્ય યશોવર્ણઃ શ્રૂયતે દશસુ દિક્ષ્વિતિ ચતુર્થઃ । ભવતિ બોધેઃ સમ્યગુત્તમો હેતુરિતિ પંચમઃ ॥
6 । બોધિસત્ત્વઃ સર્વદાતેત્યુચ્યતે । સર્વદાનં ન બહુધનં કિન્તુ દાનચિત્તમ્ । યથાધર્મં ધનમુપાર્જ્યોપાદાય યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ પરિશુદ્ધચિત્તેન યદશાઠયદાનં તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ । દરિદ્રાન્દ્ટષ્ટ્રા દયાચિત્તેન યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ । દુઃખિતાન્દ્ટષ્ટ્રા કરુણાચિત્તેન યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ । દરિદ્રો ઽલ્પધનો ઽપિ યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ । સ્પૃહણીયાનિ રત્નજાતાન્યુદારચિત્તેન યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ । અપશ્યઞ્છીલાશીલં ક્ષેત્રાક્ષેત્રં યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ અપશ્યz ણ્છિલાશીલં ક્ષેતાક્ષેત્રં યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ । અગવેષયન્દેવમાનુપકલ્યાણસુખાનિ યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ । ગવેષયન્નનુત્તરાં બોધિ યદ્દદાતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ । દિત્સયા દાનકાલે પ્રદાય યન્નાનુશોચતિ તદુચ્યતે સર્વદાનમ્ ॥
7 । યદિ પુષ્પાણિ દદાતિ લભતે ધારણીસપ્તબોધિપુષ્પાણિ । યદિ ગન્ધં દદાતિ લભતે શીલસમાધિપ્રજ્ઞાઃ । (શીલસમાધિપ્રજ્ઞાધૂપં પ્રજ્વાલ્ય) ધૂપયતિ ચાત્માનમ્ । યદિ ફલં દદાતિ લભતે પૂરયતિ ચાનાસ્રવફલમ્ । યદ્યાહારં દદાતિકાયવાગ્રૂ પવલસુખસમ્પન્નોભવતિ । યદિ વસ્ત્રાણિ દદાતિ લભતે ઽવદાતં રૂપમપનયત્યાહ્રીક્યમનપત્રાપ્યમ્ । યદિ પ્રદીપં દદાતિ બુદ્ધચક્ષુર્લભતે ભાસ્વરં સર્વધર્મસ્વભાવાનામ્ । યદિ હસ્ત્યશ્વરથયાનાનિ દદાતિ લભતે ઽનુત્તરં યાનમૃદ્ધિંચ । યદ્યલઙ્કારાન્દદાતિ લભતે ઽશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ । યદિ રત્નાનિ દદાતિ લભતે દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ । પરિશ્રમેણ [સત્ત્વ-]સેવાં યદ્યાચરતિ લભતે દશવલાનિ ચતુર્વૈશરદ્યાનિ ।
સંક્ષેપત ઉચ્યતે । રાષ્ટ્રં નગરં દારાન્પુત્રાઞ્છિર શ્ચક્ષુર હસ્તપાદૌ યાવત્સર્વકાયં દદાત્યન્તરા ચિત્રમાત્સર્યં પ્રાપ્તમનુત્તરાં બોધિં પરિનિર્વાપયિતું સત્ત્વાન્ । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આચરન્દાનચર્યાં ભવત્યવિત્તદ્ટષ્ટિ ર્દાનાદાનયોરલક્ષણત્વાત્તતસ્માત્પૂરયતિ દાનપારમિતામ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૃત્રશાસ્ત્રે દાનપારમિતા નામ ચતુર્થો વર્ગઃ ॥)
પંચમો વર્ગઃ
શીલપારમિતા
1 । બોધિસત્ત્વઃ કથમાચરતિશીલમ્ । શીલમાત્મપરોભયલાભાય ચેદેવંવિધં શિલં નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ । બોધિસત્ત્વઃ કામયતેવિનેતું સત્ત્વાનપર્હતું દુઃખાન્યાચરતિ તસ્માચ્છીલમ્ । શીલમાચરન્સર્વાણિ પવિત્રયતિ કાયવાઙ્મનઃકર્માણિ । અકુશલચર્યાસુ પરિહરતિ ચિત્તમ્ । સમ્યક્પ્રભવતિ ચાવજ્ઞાપયિતું દુષ્કૃતં શીલવિધાતં ચ । ક્ષુદ્રેષ્વપિ પાતકેષુ ચિત્તેન વિભેતિ નિત્યમિત્યુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્યાદિશીલચિત્તમ્ ।
2 । શીલાચરણહેતોઃ સર્વાન્ પરિત્યજતિ પાપાત્યયાન્ કુશલાવાસેપૂત્પદ્યતે નિત્યમિત્યસ્યાત્મલાભઃ । શિક્ષયતિ સત્ત્વાનકર્તું દુષ્કૃતમિતિ પરલાભઃ । ચરિત્વાબોધયે શીલં પરિણામ્ય સત્ત્વેષ્વાત્મના સલાભિનઃ કરોતિત્યુભવલાભઃ । શીલાચરણહેતોર્લભતે વૈરાગ્યં યાવત્ક્ષપયત્યાસ્રવાન્પરિપૂરયતિ ચાનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમિતિ નિષ્યાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ ॥
3 । શીલં તાવત્ત્રિવિધમ્ । પ્રથમં કાયશીલં દ્વિતીયમ્ વાક્શીલં તૃતીયં ચિત્તશીલમ્ । ઉદ્ગૃહ્ણન્કાયશીલં સાકલ્યેન પરિહરતિહિંસાસ્તૈન્યકામમિથ્યાચારાન્ । વિરતઃ પ્રાણાતિપાતાદ્વિરતો ઽદત્તાદાનાદ્વિરતો ઽબ્રહ્મચર્યાન્નપુનર્વિદધાતિ પ્રાણાતિપાતાદીનાં હેતુપ્રત્યાયાંન્સ્તેષામુપાયાંશ્ચ ન ચ પ્રહરતો સત્ત્વાન્દણ્ડેન કાષ્ઠેનેષ્ટિકયા પ્રસ્તરેણ વા । પરકીયમર્થજાતં પરકીયં ભોગ્યજાતં યાવત્તૃણમાત્રમપિ પત્રમાત્રમપિ નાદત્તમાદત્તે ન ચ ખલુ પુનઃ કદાચિદપિમોહકં રૂપં નિરિક્ષતે । ચતુર્ષુ સાદરીભવતીર્યાપથેષ્વિત્યુચ્યતે કાયશીલમ્ ॥
4 । ઉદ્ગૃહ્ણન્વાક્શીલં સાકલ્યેન પ્રજહાતિ મૃષાવાદં પૈશુન્યં પારુષ્યં સમ્ભિન્નપ્રલાપમ્ । ન કદાપિ પ્રતારયતિ ન ચ સંગતાન્ભિનત્તિ નાભ્યાખ્યાતિ ન ચ કૃત્રિમાં વાચમુદાહરતિ નાપિ લોકાપ્રાસાદકમુપાયમારચયતિ ભાષતે વિશ્વસ્તં મધુરમકપટં ભાષતે નિત્યહિતમ્ । શિક્ષયતિ કુશલમાચરિતુમિત્યુચ્યતે વાક્શીલમ્ ॥
5 । ઉદ્ગૃહ્ણંશ્ચિત્તશીલં નિરુણદ્ધિ લોભદ્વેષમિથ્યાદ્ટષ્ટીઃ । નિત્યં વિદધાતિ મૃદુચિત્તમ્ । નાત્યયાનાચરતિ । શ્રદ્ધધાતિ પાપકર્મણામશૂભં ફલં ભવતીતિ ભવનાબલેન નાશુભાન્યચરતિ । ક્ષુદ્રેષ્વપિ પારેષુ જનયતિ ગુરુતર (પાપ)સંજ્ઞામ્ । અજ્ઞાનતઃ કુર્વન્પાપાનિ વિભેતિ પશ્ચાત્તત્પત્તે સત્ત્વેષુ નોત્પાદયતિ દ્વેષમ્ । દ્ટષ્ટ્વા સત્ત્વાનુત્પાદયતિ સ્નેહચિત્તમ્ । કૃતં જાનાતિ પ્રત્યુપકરોપ્યવિમત્સરચિત્તઃ । પુણ્યાચરણે છન્દં જનયન્ નિત્યં શિક્ષયતિ જનાન્ । નિત્યંભાવયતિ મૈત્રીચિત્તમ્ । કરુણાયતેસર્વેષ્વિત્યુચ્યતે ચિત્તશીલમ્ ॥
6 । એતેષાં દશકુશલકર્મપથાનાં પંચાકારો લાભઃ નિગૃહ્યતે દુશ્ચરિતમિતિ પ્રથમઃ । ઉત્પદ્યતે કુશલચિત્તમિતિ દ્વિતીયઃ । નિરુધ્યન્તે ક્લેશા ઇતિ તૃતીયઃ । પરિપૂર્યતે વિશુદ્ધચિત્તમિતિ ચતુર્થઃ । સમેધતે શીલમિતિ પંચમઃ ॥
7 । કુશલમચરન્પુરુષો ન ચરતિ ચેત્પ્રમાદમધિગચ્છતિ સમ્યક્સ્મૃતિમ્ । વિવિનક્તિ કુશલાકુશલમ્ । જ્ઞાતવ્યમેવંવિધઃ પ્રભવતિ પુરુષો ધ્રુવમાચરિતું દશકુશલકર્માણિ । ચતુરશીતિસહસ્રાણ્યમ્પ્રમેયાણિ શીલાઙ્ગાનિ દશકુશલેષ્વેવ શીલેષ્વન્તર્ભવન્તિ । સન્તીમાનિ દશકુશલશીલાનિ સર્વકુશલશીલમૂલાનિ । પ્રહાણાત્કાયવાક્ચિત્તશૂભાનાં નિરોધાત્સર્વાકુશલધર્માણામુચ્યતે શીલમિતિ ॥

8 । શીલં પંચવિધમ્ । પ્રથમં પ્રાતિમોક્ષશીલમ્ । દ્વિતીયં ધ્યાનસહચરશીલમ્ । તૃતીયમનાસ્રવશીલમ્ । ચતુર્થમિન્દ્રિયદમનશીલમ્ । પંચમમવિજ્ઞપ્તિશીલમ્ । ચતુરુદીરિતજ્ઞપ્તિકર્મણોપાધ્યાદવાપ્તમુચ્યતે પ્રાતિમોક્ષશીલમ્ । ચતુર્મૌલધ્યાનચતુરસમાપત્તિધ્યાનમુચ્યતે ધ્યાનશીલમ્ । મૌલચતુર્ધ્યાનપ્રથમધ્યાનાસમાપત્તિરુચ્યતે ઽનાસ્રવશીલમ્ । દમન્નિન્દ્રિયાણિ વિદધાતિ સમ્યક્સ્મૃતિચિત્તમ્ । પશ્યઞ્છૃણ્વન્બુધ્યઞ્જાનબ્રૂ પશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનિ નોત્પાદયત્યસંપ્રજન્યમિત્યુચ્યત ઇન્દ્રિયદમનશીલમ્ । ઉત્સૃજત્યાત્મભાવમનાગતે ઽધ્વન્યકર્તું પુનરશુભમિત્યુચ્યતે ઽવિજ્ઞપ્તિશીલમ્।
9 । બોધિસત્ત્વ આચરતિ શીલં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાવેણિકમ્ । અવેણિકત્વાદુચ્યતે કુશલશીલગ્રહણમ્ । કુશલશીલગ્રહણત્વાત્કરોતિ સર્વસત્ત્વાંલ્લાભિનઃ ગૃહ્ણન્ મૈત્રીચિત્તશીલં પરિત્રાયતે સુખયિતું સત્ત્વાન્ । ગૃહ્ણન્ કરુણાચિત્તશીલં ક્ષમતે સર્વદુઃખાન્યુદ્ધર્તું વિપત્તિઃ । ગૃહ્ણન્મુદિતાચિત્તશીલં નન્દત્યકુશીદત્વાચ્ચ કુશલાન્યાચરતિ । ગૃહ્ણન્નુપેક્ષાચિત્તશીલં શવુમિત્રયોર્ભવતિઉ સમઃ પરિહર્તું રાગદ્વેષમ્ । ગૃહ્ણાતિ દાનશીલં શિક્ષયિતું સાન્ત્વયિતું ચ સર્વસત્ત્વાત્ । ગૃહ્ણન્ ક્ષાન્તિશીલં ભવતિ નિત્યં મૃદુચિત્તો દ્વેષાવરણબપ્રહીણત્વાત્ । ગૃહ્ણન્વીર્યશીલં વર્ધયતિ પ્રતિદિનં કુશલકર્માણ્યપ્રતિનિવર્તનાત્ । ગૃહ્ણન્શ્યાનશીલં પ્રજહાતિ રાગમકુશલં વર્ધયિતુધ્યાનાઙ્ઃઆનિ । ગૃહ્ણન્ પ્રજ્ઞાશીલં બહુ શૃણોતિ કુશલમૂલં (તત્પ્રતિ) અતૃપ્તેઃ । ગૃહ્ણાતિ કલ્યાણમિત્રસંગ્રહશીલં પરિપૂરયિતું બોધિમનુત્તરં માર્ગમ્ । ગૃહ્ણાત્યકલ્યાણભિત્રપરિત્યાગશીલં પરિત્યક્તું ત્રિવિધં દુશ્ચરિતમષ્ટૌ ભયસ્થાનાની ॥
10 । બોધિસત્ત્વો ગૃહ્ણન્પરિશુદ્ધશીલં ન પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ કામધાતૌ ન ચ રૂપધાતૌ નાપિ ચ પ્રતિષ્ઠિતો ભવત્યરૂપધાતાવિતિ પરિશુદ્ધશીલમ્ । પરિહરતિ રાગરજાસ્યપનયતિ દ્વેષાવગ્ણં નિરુણદ્ધ્યવિદ્યાવરણમિતિ પરિશુદ્ધશીલમ્ । પરિહારતિ દ્વાવન્તૌ શાશ્વતમ્ ચોચ્છેદં ચાપ્રતિલૌમહેતુપ્રત્યયેનેતિ પરિશુદ્ધશીલમ્। ન સ્પૃશતિ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનિ પ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણાનીતિ પરિશુદ્ધશીલમ્ । ન બધ્નાતિ હેતૌ નોત્પાદયતિ દ્ટષ્ટીર્ન પ્રતિષ્ઠાપયતિ વિચિકિત્સાકૌકૃત્યે ઇતિ પરિશુદ્ધશીલમ્ । ન પ્રતિષ્ઠાપયતિ રાગદ્વેષમોહાસ્ત્રીણ્યકુશલમૂલાનીતિ પરિશુદ્ધશીલમ્ । ન પ્રતિષ્ઠાપયત્યાત્મમાનં મદમાનમભિમાનં માનાતિમાનં મહામાનં મૃદુઃ કુશલસ્નિગ્ધો ભવતીતિ પરિશુદ્ધશીલમ્ । નેઞ્જતિ લાભાલાભનિન્દાપ્રશંસાયશો ઽયશસુખદુઃખેષુ નાનુલિપ્યતે લોકસત્યે શૂન્યે પ્રજ્ઞતૌ ભવતિ ચાનુગતઃ પરમાર્થસત્યમિતિ પરિશુદ્ધશીલમ્ । અક્લેશમપરિતાપં શાન્તં વિમુક્તિલક્ષણમિદંશીલમ્ । સંક્ષેપત ઉચ્યતે કાયજીવિત નિરપેક્ષો ઽનિત્યસંજ્ઞાદર્શનેનોત્પાદયતિ વૈરાગ્યં સોદ્યોગં કુશલમૂલં ભાવયન્નભ્યુત્સાહેન વીર્યમાચરતીતિ પરિશૂદ્ધશીલમ્ । બોધિસત્ત્વસ્ય શીલમાચરતો ન ભવતિ પરિશૂદ્ધચિત્તદ્ટષ્ટિઃ સંજ્ઞાવિમુક્તિહેતોરિતીયં શીલપારમિતા ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તાત્પાદસુઇત્રશાસ્ત્રે શીલપારમિતા નામ પંચમો વર્ગઃ ॥)
ષષ્ઠો વર્ગઃ
ક્ષાન્તિપારમિતા
1 । બોધિસત્ત્વઃ કથમાચરતિ ક્ષાન્તિમ્ । ક્ષાન્તિરાત્મપરોભયલાભાય ચેદેવંવિધા ક્ષાન્તિર્નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ । બોધિસત્ત્વઃ કામયતે વિનેતું સત્ત્વાનપર્હર્તું દુઃખાન્યાચરતિ તસ્માત્ક્ષાન્તિમ્ । ક્ષાન્તિમાચરતશ્ચિતં વિનીતં ભવતિ । સત્ત્વાનામુપેક્ષતે બલવન્મદમાનં (સ્વયં) ન ચાચરતિ । પશ્યન્તુદ્વૃત્તાનુત્પાદયતિ કરુણામ્ । મૃદુલમુદીરયન્દેશયતિ કુશલચર્યામ્ । વિભજ્ય દર્શયતિ યો દ્વેપો યા ચ ક્ષાન્તિર્યશ્ચ તયોર્વિપાક ઇતીદં બોધિસત્ત્વસ્યાદિક્ષાન્તિચિત્તમ્ ॥
2 । ક્ષાન્ત્યાચરણહેતોઃ પાપકં વિદુરી ભવતિ । કાયચિત્તં પ્રશાન્તં ભવતીત્યસ્યાત્મલાભઃ । વિનયતિ સત્ત્વાનનુવર્તતે સર્વાનિતિ પરલાભઃ । ચરિત્વા મહતીમનુત્તરાં ક્ષાન્તિ સત્ત્વેષુ પરિણામ્યાત્મના સલાભિનઃ કરોતીત્યુભયલાભઃ । ક્ષાન્તિચર્યાહેતોર્લભતે જનમતં યાવલ્લભતે બુદ્ધસ્ય શોભનોત્તમાનિ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાનીતિ નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ ॥
3 । ક્ષાન્તિસ્ત્રિવિધા । તદ્યથા કાયક્ષાન્તિર્વાક્ક્ષાન્તિ ર્મનઃક્ષાન્તિશ્ચેતિ । કા નામ કાયક્ષાન્તિઃ । યદિ કશ્ચનાક્રોશતિ નિન્દતિ તાડયતિ યાવતાહરતિ તત્સર્વં ક્ષમતે । પશ્યન્સત્ત્વાનત્રાણે ભયે ચ વ્યતિહરતિ તૈરાત્માનં ન ચ શ્રામ્યતીતિ કાયક્ષાન્તિઃ ॥
4 । કા નામ વાક્ક્ષાન્તિઃ । આક્રોશકં પશ્યન્ન પ્રત્યાક્રોશતિ નિઃશબ્દં ક્ષમતે । આકોશકમકારણમપ્યુપગતં વિલોકયન્મધુરયા ગિરા સમ્પ્રતીચ્છતિ । મૃપૈવ દૂષ્યમાણો નિર્નિમિત્તમભ્યાખ્યાતઃ સર્વં ક્ષમત ઇતિ વાક્ક્ષાન્તિઃ ॥

5 । કા નામ મનઃક્ષાન્તિ । દ્વેષિણમવલોકયન્નોદ્ગૃહ્ણાતિ દ્વેપચિતં કોપિતો ન વિકરોત્યાત્મચિત્તમ્ । નિન્દાપકીર્તિષ્વતિ ચિત્તે ભવતિ નિવૈર ઇતિ મનઃક્ષાન્તિ ॥
6 । તાડિતં જગતિ દ્વિવિધમ્ । ઉચિતમનુચિત્તં ચ । સત્યપરાધે સંદિહાનેન કેન ચિજ્જનેન તાડિતઃ ક્ષમેતામૃતમિવોદ્ગૃહ્ણીયાદાદરમુત્પાદયેત્તાડયિતરિ । કસ્માત્ । સાધુ શીલં શિક્ષયન્માં ચિકિત્સતિ પાપાદપનયતિ । યદ્યનુચિતમેવ મામપકરોતિ મામપહન્તિ તદા ચિન્તયેન્ન કૃતો મયાપરાધો ઽતીતકર્મણામેવૈતત્કારિતં તેન સોઢવ્યમેચ । પુનરેવં વિભાવયેદ્યત્વારિ ભૂતાનીમાનિ પઞ્ચસ્કંઘપ્રત્યયૈરભિસંહતાનિ યાનિ તાડયન્તે તાડયન્તિ ચ । પુનરેવં પશ્યેદ્યત્સ પુરુષો ઽજ્ઞ ઇવોન્મત્ત ઇવેતિ મયા કરુણાયિતવ્યં કિમુત ન ક્ષન્તવ્યમ્ ॥
7 । આક્રોશો દ્વિવિધઃ । ઉચિતો ઽનુચિતશ્ચ । ઉચિતમુક્તં ચેન્મયાપત્રપ્તવ્યમ્ । અનુચિતમુક્તં ચેન્મવા ન કિંચિદપિ કર્તવ્યમ્ । ધવનિરિવ વાયુરિવ ચાતિગચ્છન્નાપકરોતિ મામિતિ સોઢવ્યમ્ । દ્વિષ્ટો ઽપ્યેવમેવ સોઢવ્યઃ । કુપિતો મયિ મયા સોઢવ્યઃ । અહં ચેત્તં પ્રતિકુપ્યેયં દુર્ગતિમધિગચ્છેયમનાગતે ઽધ્વનિ વેદયેયં મહાદુઃખમ્ । પ્રત્યયૈરેભિર્મમ કાયશ્ચેદ્ભિદ્યેત વિશીર્યેત મયા નોત્પાદનીયો દ્વેપઃ । પ્રત્યયાનામતીતકર્મણામેતદિતિ ગમ્ભીરં પ્રત્યવેક્ષણીયમ્ કરૂણાચરણીયા મૈત્રી ચ । કરુણાયિતવ્યં સર્વેષુ । યદ્યેહં ન પ્રભવામ્યેવમલ્પમપિ દુઃખં સોઢું ન ચ શક્નોમિ દમયિતું સ્વચિત્તં તત્કથમહં પ્રભવિષ્યામિ વિનેતું સત્ત્વાન્વિમોચયિતું સર્વાનકુશલધર્માન્પૂરયિતુમનુત્તરં ફલમ્ ॥
8 । યો હિ ધીમાન્સુખેન ક્ષાન્તિમાચરતિ લભતે સ આકારવૈશિષ્ટ્યમ્ । બહુધનૌ ભવતિ જનાસ્તમવલોક્ય મુદિતા ભવન્તિ સુખિતાશ્ચ ભવન્તિ સુખિતાશ્ચ ભવન્તિ માનયન્ત્યનુ વર્તન્તે ચ । પુરુષં ચેદ્વિકલાઙ્ગં પશ્યેદ્વીભત્સદર્શનં વિકલેન્દ્રિયમકિઞ્ચનં જાનિયાત્તદિદં દ્વેપપ્રત્યયૈઃ કારિતમ્ । એભિઃ પ્રત્યયૈ ધીંમાનાચરેદ્ગમ્ભીરાં ક્ષાન્તિમ્ ॥
9 । ક્ષાન્ત્યુત્પાદપ્રત્યયસ્ય સન્તીમાનિ દશ વસ્તૂનિ । આત્મનિ નાત્મલક્ષણં પશ્યતીતિ પ્રથમમ્ । ન જાતિમેદં મનસિ કરોતીતિ દ્વિતીયમ્ । પ્રતિનિવર્તતે મદમાનાદિતિ તૃતીયમ્ । અપકુર્વન્તં ન પ્રત્યયકરોતીતિ ચતુર્થમ્ । અનિત્યલક્ષણં પશ્યતીતિ પંચમમ્ । મૈત્રી કરુણા ચાચરતીતિ ષષ્ઠમ્ । ન ચિત્તેન પ્રમાદ્યતીતિ સનમમ્ । ઉપેક્ષતે ક્ષુત્પિપાસાદુઃખદુઃખાદીનીત્યષ્ટમમ્ । દ્વેપં પ્રજહાતીતિ નવમમ્ । પ્રજ્ઞા ભાવયતીતિ દશમમ્ । પુરુષશ્ચેદિમાનિ પૂરયતિ દશ વસ્તૃમિ જ્ઞાતવ્યં શક્નોતિ સ પુરુષઃ ક્ષાન્તિમાચરિતુમ્ ॥
10 । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરિશુદ્ધાયાં યદાચરતિ ચરમાયાં ક્ષાન્તૌ પ્રવિશતે શૂન્યતામલક્ષણમપ્રણિહિતમસંસ્કૃતમ્ । ન ચ દ્ટષ્ટિજ્ઞાનપ્રણિહિતસંસ્કૃતૈઃ સંપરિષ્વક્તો ભવતિ નાપિ ચ શૂન્યતાલક્ષણાપ્રણિહિતાસંસ્કૃતેષુ રજ્યતિ । દૃષ્ટિજ્ઞાનપ્રણિહિતસંસ્કૃતં સર્વમેવશૂન્યમિત્યેવંવિધા ક્ષાન્તિરદ્વયલક્ષણા પરિશુદ્ધા ચરમા ક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે ।
યદિ વિશતિ સંયોજનપરિક્ષયં યદિ વિશતિ શાન્તં નિર્વાણમસંપૃક્તજાતિમરણં ન ચાસ્ય રાગો ભવતિ સંયોજનક્ષયે ન ચ શાન્તે ન નિર્વાણે । સંયોજનજાતિજરામરણં સર્વં શૂન્યમિત્યેવંવિધા ક્ષાન્તિરદ્વયલક્ષણા પરિશુદ્ધા ચરમા ક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે ।
ભાવો ન સ્વતો જાયતે ન પરતો જાયતે ન દ્વાભ્યાં જાયતે । અપિ ચ નાસ્ત્યુપાદો ન ચોચ્છેદો ન ચ વિનાશો ન ચાવિનાશો ન ક્ષય ઇત્યેવંવિધા ક્ષાન્તિરદ્વયલક્ષણા પરિશુદ્ધા ચરમા ક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે ।
ન કૃતાકૃતં નાસંગો ન ભેદો ન નિષ્પત્તિર્ન ચર્યા નોત્પાદવીર્યં ન કરણોત્પાદ ઇત્યેવંવિધા ક્ષાન્તિરનુત્પાદક્ષાન્તિઃ । બોધિસત્ત્વો યદાચરત્યેવંવિધાં ક્ષાન્તિ લભતે વ્યાકરણક્ષાન્તિમ્ । બોધિસત્ત્વ આચરતિ ક્ષાન્તિં ભાવલક્ષણશૂન્યતાં સત્ત્વાભાવહેતૌસ્તતઃ પૂરયાતે ક્ષાન્તિપારમિતામ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રે ક્ષાન્તિપારમિતા માન ષષ્ઠો વર્ગઃ ॥)
સપ્તમો વર્ગઃ
વીર્યપારમિતા
1 । બોધિસત્ત્વઃ કથમાચરતિ વીર્યમ્ । વીર્યમાત્મપરોભયલાભાયચેદેવંવિધં વીર્યં નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ । બોધિસત્ત્વઃ કામયતે વિનેતું સત્ત્વાનાપર્હતું દુઃખાન્યાચરતિ તસ્માદ્વીર્યમ્ । વીર્યમાચરન્સર્વાધ્વસુ સર્વદોત્સાહચર્યયા સંગૃહ્ણાતિ પરિશૂદ્ધં બ્રહ્મચર્યં પરિહરતિ કૌસીદ્યં ન ચ ચિત્તેન પ્રમાદ્યતિ । કૃચ્છ્રેષ્વહિતાપક્ષવસ્તુષુ સર્વદાસ્ય વીર્યવત્તયા ચિત્તં નાન્તતઃ પ્રત્યાવર્તત ઇતિ બોધિસત્ત્વસ્યાદિ વીર્યચિત્તમ્ ॥
2 । વીર્યાચરણેન લભતે લોકચરં લોકોત્તરમનુત્તરં સદ્ધર્મમિત્યસ્યાત્મલાભઃ । શિક્ષયતિ સત્ત્વાન્યેનાચરંત્યભ્યુત્સાહેન કુશલમિતિ પરલાભઃ । ચરિત્વા બોધેઃ સમ્યઘેતું સત્ત્વેષુ પરિણામ્યાત્મના સલાભિનઃ કરોતીત્યુભયલાભઃ । વીર્યચર્યાહેતોર્લભતે પરમપરિશુદ્ધં સત્ફલમતિક્રમ્ય ચ ભૂમી ર્યાવચ્છીઘ્રં પૂરયતિ સમ્બોધિમિતિ નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ ॥
3 । વીર્યં દ્વિવિધમ્ । ગવેપયત્યનુત્તરં માર્ગમિતિ પ્રથમમ્ । પરિત્રાતું દુઃખાદ્વિપુલાભિલાપેણ વીર્યં જનયતીતિ દ્વિતીયમ્ । પૂરયન્બોધિસત્ત્વો દશાનુસ્મૃતીરુત્પાદયતિ બોધિચિત્તમ્ । આચરતિ વીર્યમ્ । કા દશાનુસ્મૃતયઃ । પ્રથમા બુદ્ધાનુસ્મૃતિરપ્રમેયપુણ્યા । દ્વિતીયા ધર્માનુસ્મૃતિરચિન્ત્યવિમુક્તિઃ । તૃતીયા સંઘાનુસ્મૃતિઃ પરિશુદ્ધતયા નિષ્કલંકા । ચતુર્થી મહામૈત્ર્યનુસ્મૃતિઃ સત્ત્વવ્યવસ્થાપનાય । પંચમીમહાકરુણાનુસ્મૃતિર્દુઃખતઃ પરિત્રાણાય । ષષ્ઠી સમ્યક્સમાધિસ્કન્ધાનુસ્મૃતિરનુરોચયિતું કુશલાચરણાય । સપ્તમી મિથ્યાસમાધિસ્કન્ધાનુસ્મૃતિરુદ્ધર્તું (સત્ત્વાન્ કુશલ-)મૂલં પ્રત્યાનયનય । અષ્ટમી પ્રેતાનુસ્મૃતિઃ ક્ષુત્પિપાસોષ્ણતાક્લેશમયી । નવમી તિર્યગનુસ્મૃતિ દીર્ઘદુઃખવેદનાત્મિકા । દશમી નરકાનુસ્મૃતિર્દાહનભર્જનવેદનાત્મિકા । બોધિસત્ત્વ એવં ભાવયતિ દશાનુસ્મૃતીસ્ત્રિરત્નપુણ્યાનિ । ભાવયેયમહં સમ્યક્સમાધિ મૈત્રી કરુણાં (તત્ર) સત્ત્વાનારોચયેયમહં મૃષા ધ્યાયતસ્ત્રિદુર્ગતિદુઃખાદુદ્ધરેયં નિત્યમહં પરિરક્ષયેયમિત્યેવં ચિન્તયતિ । સંચિન્તયન્નવિક્ષિતં દિવાનક્તં ભાવયતિ સોત્સાહં ન ચ વિશ્રામ્યતીતિ સમ્યક્સ્મૃતિતા વીર્યં સમુદેતિ ॥
4 । વીર્યં પુન ર્બોધિસત્ત્વસ્ય ચતુર્વિધમ્ । તથાહિ । ચતુઃસમ્યક્પ્રધાન [પ્રહાણ]માર્ગમાચરતો ઽનુત્પન્નાનામકુશલાનાં ધર્માણાં પુનરનુત્પાદઃ । ઉત્પન્નાનાં પુનરકુશલાનાં ધર્માણાં શીઘ્રં સમ્પ્રહાણમ્ । અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુપાયેન સમુત્પાદઃ । ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં પરિપૂરણં સંવર્દ્ધનં ચ । એવં બોધિસત્ત્વ આચરતિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રધાનાનિ ન ચ વિશ્રામ્યતીત્યુચ્યતે વીર્યમ્ ।
5 । વીર્યં ક્ષપયતિ સર્વક્લેશધાતૂન્સમ્પ્રવર્ધયતિ બોધેરનુત્તરાયાઃ સમ્યઘેતુમ્ । કાયચિત્તમહાદુઃખાન્યખિલાન્યપિ સહમાનો બોધિસત્ત્વો ઽવસ્થાપયિતુમમિલપતિ સત્ત્વાન્ન ચ વિશ્રામ્યતીત્યુચ્યતે વીર્યમ્ ॥

6 । બોધિસત્ત્વઃ વિગતકલ્મપો ઽચાટુકુટિલઃ પર્યવસિતમિથ્યાવીર્ય આચરતિ સમ્યગ્વીર્યમ્ । તથાહિ । આચરતિ શ્રદ્ધાં દાનં શીલં ક્ષાન્તિં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાં મૈત્રી કરુણાં મુદિતામુપેક્ષામ્ । સાભિલાષં કરોગ્યકરવં કરિષ્યામીતિ વિશ્વસ્તચિત્તઃ સર્વદાચરતિ વીર્યમ્ । નાનુતાપો ઽસ્ય કુશલધર્મેષુ । પ્રદીપ્તશિર ઇવ પરિત્રાયતે સત્ત્વાન્ન ચ ચિત્તં પરાવર્તયતીત્યુચ્યતે વીર્યમ્ ॥
7 । કાયજીવિતનિરપેક્ષો ઽપિ બોધિસત્ત્વઃ પરિત્રાતું (સત્ત્વાન્) દુઃખેભ્યઃ પરિપાલયતું સદ્ધર્મં કાયમપેક્ષતે નોપેક્ષત ઈર્યાપથં સર્વદા ભાવયિતું કુશલધર્માન્ । કુશલધર્માચરણકાલે ન ચિત્તેન કુસીદો ભવતિ । કાયજીવિતવિધાતે ઽપિ ધર્મં ન પરિત્યજતીતિ બોધિસત્ત્વો બોધિમાર્ગં ચરન્સોત્સાહમાચરતિ વીર્યમ્ । કુસીદઃ પુરુષો ઽસમર્થો નૈકકાલં સર્વં દદાતિ ન ચ શીલમુદ્ગૃણાયિ ન ચ ક્ષમતે દુઃખાનિ ન ચાચરત્યભ્યુત્સાહેન વીર્યમ્ । ન ચ સમાધૌ સ્મૃતિસંપ્રજન્યચિત્તો ભવતિ ન ચ કુશલાકુશલં વિવિનક્તિ । તેનોચ્યતે ધીર્યમુપાદાય ષટ્પારમિતાઃ સંપ્રવર્ધન્ત ઇતિ । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંપ્રવર્ધયતિ ચેદ્ વીર્યં લભતે ઽચિરાત્ સમ્યક્સંવોધિમ્ ॥
8 । બોધિસત્ત્વો મહાનિષ્પત્ત્યુત્પાદેન પુનશ્ચતુર્વિધં વીર્યં જનયતિ । તન્ન પ્રથમમુત્પાદયતિ મહાનિષ્પત્તિં દ્વિતીયં સંગૃહ્ણાતિ શૂરંગમં તૃતીયમાચરતિ કુશલમૂલં ચતુર્થં વિનયતિ સત્ત્વાન્ । કથં બોધિસત્ત્વોમહાનિષ્પત્તિમુત્પાદયતિ । જાતિમરણેષુ ક્ષમતે ઽસ્ય ચિત્તં ન ચ ગણયતિ કલ્પસંખ્યામપ્રમેયેષ્વપર્યન્તેષુ નિયુતકોટિશતસહસ્રગંગાનદીબાલુકાવદસંખ્યેયેષુ કલ્પેષુ બુદ્ધમાર્ગમુદ્ગ્રહીષ્યામ્યક્લાન્તચિત્ત ઇત્યકુસીદસ્ય [મહા]નિષ્પત્તિવીર્યમ્ । બોધિસત્ત્વઃ સંગૃહ્ણઞ્છૂરંગમં જનયતિ વીર્યમ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો ઽયં લોકધાતુઃ પરિપૂર્ણો ઽન્નિનેતિ દ્રષ્ટું બુદ્ધં શ્રોતું ધર્મ સ્થાપયિતું સત્ત્વાન્કુશલધર્મેષ્વતિક્રામત્યેતમગ્નિં વિનેતું સત્ત્વાન્ સંપ્રતિષ્ઠાપયતિ ચિત્તં મહાકરુણાયામિતિ શૂરંગમવીર્યમ્ । બોધિસત્ત્વ આચરન્કુશલંમૂલં જનયતિ વીર્યમ્ । ઉત્પાદિતાનિ સર્વાણિ કુશલમૂલાનિ પરિણામયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિપૂરયિતું સર્વજ્ઞતામિતિ કુશલમૂલાચરણવીર્યમ્ । બોધિસત્ત્વઃ વિનયન્સત્ત્વાઞ્જનયતિ વીર્યમ્ । અપ્રમેયાઃ સત્ત્વભાવા અપર્યન્તા આકાશધાતુસમા અપરિસંખ્યેયાઃ । બોધિસત્ત્વઃ પ્રણિદધાતિ યન્નિર્વાપયિતવ્યાન્તે યથા ન કશ્ચનાવશિષ્યતે । નિર્વાપયિતું સોત્સાહમાચરતિ વીર્યમિતિ [સત્ત્વ-]વિનયવીર્યમ્ ॥
9 । સંક્ષેપત ઉચ્યતે । બોધિસત્ત્વો ભાવયતિ માર્ગસહાયાં પુણ્યસહાયામનુત્તરાં પ્રજ્ઞામ્ । સંગૃહ્ણન્બુદ્ધધર્માનુત્પાદયતિ વીર્યમ્ । અપર્યન્તા બુદ્ધગુણાઅપ્રમેયાઃ । બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાનિષ્પત્યુત્પાદેન જનિતં વીર્યમપ્યેષમપર્યન્તમપ્રમેયમ્ । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યમાચરન્નવિરક્તચિત્તોભવત્યુદ્ધર્તું દુઃખાનીતિ પૂરયતિ વીર્યપારમિતામ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રે વીર્યપારમિતા માન સપ્તમો વર્ગઃ ॥)
અષ્ટમો વર્ગઃ
ધ્યામપારમિઅતા
1 । બોધિસત્ત્વઃ કથમાવરતિ ધ્યાનમ્ । ધ્યાનમાત્મપરોભયલાભાય ચેદેવંવિધં ધ્યાનં નિષ્પાદ્યતિ બોધિમાર્ગમ્ । બોધિસત્ત્વઃ કામયતે વિનેતું સત્ત્વાનપર્હતું દુઃખાન્યચરતિ તસ્માદ્ધ્યાનમ્ । યોગાવચરઃ સ્વચિત્તં સંગૃહ્ણન્ સર્વવિક્ષેપૈખ્યવહિતો ગચ્છન્તિષ્ઠન્નિષીદઞ્છયાનો વા સ્મૃતિમભિમુખીમુપસ્થાપયતિ । પશ્યત્યનુલોભં પ્રતિલોભં કપાલં શીર્ષ કશેરુકાં બાહ્કુર્પરમુરઃ પર્શકાં શ્રોણિ કટં જાન્વધરં ગુણૌ । અનુસ્મરત્યાનપાનમિતિ બોધિસત્ત્વસ્યાદિધ્યાનચિત્તમ્ ॥
2 । ધ્યાનચર્યાહેતોર્ન પ્રાપ્નોત્યકુશલાનિ સદાસ્ય નન્દતિ ચિત્તમિત્યસ્યાત્મલાભઃ । વિનયન્સત્ત્વાનાચારયતિ સમ્યક્સ્મૃતિમિતિ પરલાભઃ । ચરિત્વા પરિશુદ્ધં સમાધિં વીતાકુશલવિતર્કવિચારઃ સત્ત્વેષુ પરિણામ્યાત્મના સલાભિનઃ કરોતીત્યુભયલાભઃ । ધ્યાનચર્યા હેતોર્લભતે ઽષ્ટૌ વિમોક્ષાન્યાવચ્છ્રરંગમવજસમાધિમિતિ નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ ॥
3 । ધ્યાનં ત્રિભિર્ધર્મૈરુપજાયતે । કે વયઃ । પ્રથમઃ શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । દ્વિતીયશ્ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । તૃતીયો ભાવનામયી પ્રજ્ઞા । ત્રિભિરેભિર્ધર્મૈઃ ક્રમેણોપજાયન્તે સર્વસમાધયઃ ॥
4 । કા નામ શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા । યથા યથા ધર્માઞ્ચણોતિ તથા તથસ્ય ચિત્ત્ં પ્રીતં ભવતિ સુખિતમ્ । પુનરેવમનુસ્મરતિ સન્ત્યાનન્તર્યવિમોક્ષાદયો બુદ્ધધર્માઃ । ઇમે ધર્મા બહુશ્રતેનાવાપ્યન્તે । એવમનુસ્મ્મૃત્ય સર્વદા ધર્મગવેષણાકાલે ઽસ્યોત્તરોત્તસ્મુત્સાહઃ સંપ્રવર્ધતે ઽહોરાત્રં ધર્મશ્રવણે ઽસ્યાભિરુચિર્ભવતિ ન ચ ક્લાન્તિર્નાપ્યસ્યતુપ્તિરિતિ શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા ।
5 । કા નામ ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા । ચિન્તયતિ સર્વે સંસ્કૃતધર્માસ્તથતાલક્ષણાઃ । તથા હિ । અનિત્યા દુઃખાઃ શૂન્યા અનાત્માનો ઽશુચયઃ ક્ષણં ક્ષણમુત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે ઽચિરં પમોહાગ્નિના જ્વલિતાઃ સંવર્દ્ધયન્તિ પશ્ચિમં દુઃખમહાસ્કન્ધમ્ । માયાવન્મૃષેવ ભાઘ ઇત્ સર્વેષુ સંસ્કૃતધર્મેષુ જનયતિ સંવેગમ્ । સમધિકોત્સાહં ગચ્છતિ બુદ્ધપ્રજ્ઞામ્ । ચિનયતિ યત્તથાગતાપ્રજ્ઞાચિન્ત્યાપરિમેયા મહાબલાપરાજિતા પ્રાપ્તાપગતભયસ્પર્શાં મહાનગરી ન ચ પુનરાવર્તતે દુઃખેભ્યો ઽપ્રમેયેભ્યઃ સત્ત્વાનપરિત્રાયતે । એવં જાનાતિ બુદ્ધસ્યાપ્રમેયાં પ્રઃયાં પશ્યતિ સંસ્કૃતધર્માણામપરિમેયદુ। કામયતે ગવેષયિતુમનુત્તરં મહાયાનમિતિ ચિન્તામયી પજ્ઞા ॥
6 । કા નામ ભાવનામયી પ્રજ્ઞેત્યુચ્યતે । ત્યજતિ રાગમકુશલાંશ્ચ ધર્માન્ । તેનોપજાયન્તે ઽસ્ય વિતર્કવિચારપ્રીતિસુખાનિ વિશતિ પ્રથમં ધ્યાનમ્ । ક્ષપયતો વિતર્કવિચારન્ પ્રસન્નભ્યન્તરસ્તૈકાગ્રચિત્તસ્યાવિતર્કવિચારઃ સમાધિરસ્યોપજાયતે સપ્રીતિ શુખં વિશતિ દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ । પ્રીતિ પરિત્યજ્યોપેક્ષાસંસ્કારવાન્ સ્મૃતિસંપ્રજન્યચિત્તઃ કાયે શુખં વેદયક્ષાર્યાભિલાપેપેક્ષાર્હાં નિત્યમનુસ્મરન્સુખાં વેદનાં વિશતિ તૃતીયં ધ્યાનમ્ પ્રજહાતિ દુઃખં પ્રજહાતિ શુખં નિરુણદ્ધિ શોકં પ્રીતિ વિશત્યદુઃખમ્શુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશૂદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ।
અત્યેતિસર્વં રૂપલક્ષણમ્ । નિરુણદ્ધિ સર્વં પ્રતિઘલક્ષણં નાનુસ્મરતિ વિષભાગલક્ષણં તેન જાનત્યાકાશમનન્તમ્ । તતઃ પ્રવિશત્યકાશમરૂપધ્યાનાયતનમ્ । અત્યેતિ સર્વમાકાશલક્ષણં તેન જાનાતિ વિજ્ઞાનમનન્તમ્ । તતપ્રવિશતિ વિજ્ઞાનમ્રૂપધ્યાનાયતનમ્ । અત્યેતિ સર્વં વિજ્ઞાનલક્ષણં તેન જાનાત્યાકિંચન્યમ્ । તેન જાનન્ નેવસંજ્ઞાનાસ્ંજ્ઞાસ્પર્શં તતઃ પ્રવિશતિ નૈવ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ । સર્વધર્માન્કેવલમનુસ્મરઞ્ચરતિ ન ચ રજ્યતિ ગવેષયત્યનુત્તરં મહાયાનમ્ । પૂરયત્યનુત્તરાં સમ્યક્ સમ્બોધિમિતિ ભાવનામયી પ્રઃયા ।
બોધિસત્ત્વઃ શ્રુતેન ચિન્તયા ભાવનયા ચ સંગૃહ્ણાતિ ચિત્તમ્ । તતઃ પૂરયતિ [ષડ્] અભિજ્ઞા[સ્તિસ્રો] વિદ્યાઃ સમાધિ ધ્યાનપારમિતામ્ ॥

7 । ધ્યાયન્બોધિસત્ત્વઃ પુનરાચરતિ દશધર્માઞ્છ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાવેણિકાન્ । કે દેશ । ધ્યાયન્નૈરાત્મ્યમવાપ્નોતિ તથાગતધ્યાનાનીતિ પ્રથમઃ ધ્યાન્ન ચ સક્તો ન ચ રક્તો ન ચ ભવતિ ક્લિષ્ટચિત્તો ન ચ ગવેષયત્યાત્મસુખમિતિ દ્વિતીયઃ । ધ્યાયન્નવાપ્નોત્યુદ્ધિકર્માણિ પરિઃયાતું સત્ત્વાનાં ચિત્તચર્યામિતિ તૃતીયઃ । ધ્યાન્પ્રજાનાતિ જનકાયચિત્તાનિ પરિત્રાયતે ચ સર્વસત્ત્વાનિતિ ચતુર્થઃ । ધ્યાયાન્નાચરતિ મહાકરુણાં છિનત્તિ સત્ત્વાનાં ક્લેશગ્રન્થિમિતિ પંચમઃ । ધ્યાયન્ધ્યાનસમાધિં સમ્યગ્જાનાતિ પ્રમેશનિર્ગમમતિક્રામ્યતિ ત્રિધાતુમિતિ ષષ્ટઃ । ધ્યાયન્નિત્યમુલભતે વશિતામવાપ્નોતિ કુશલધર્માનિતિ સપ્તમઃ । ધ્યાયઞ્ચિતં શાન્તંભવતિ નિર્વૃત્તં યાનદ્વયસ્યાતિક્રામ્યતિ સર્વાણિ ધ્યાનાનીત્યષ્ટમઃ । ધ્યાયન્નિત્યં વિશતિ પ્રજ્ઞાં લોકમતિક્રમ્યાવપ્નોતિ તત્પદમિતિ નવમઃ । ધ્યાયન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ સદ્ધર્મં નિરન્તરં સંવર્દ્ધયતિ ત્રિરત્નં યેન ભવત્યનુચ્છિન્નમિતિ દશમઃ । ભવતિ ચૈવંવિધં ધ્યાઅં શ્રાવકપ્રત્યેકબુધાવેનીકમ્ ॥
8 । જ્ઞાતું પુનઃ સર્વસત્ત્વાનાં ક્લિષ્ટચિત્તાનિ સંગૃહ્ણાતિ સર્વધ્યાનસમાધિધર્માન્ ચિત્તસ્થૈર્યં વિધાતું । ધ્યાયાન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ ચિત્તસમતામિત્યુચ્યતે ધ્યાનમ્ । એવં સમતા હ્યાનં સમં શૂન્યતયાક્ષણતયાપ્રણિહિતતયાક્રિયયા । શૂન્યતા ખલ્વલક્ષણાપ્રણિહિતાક્રિયાભિઃ સમા તેન સત્ત્વા અપિ સમાઃ । યતઃ સત્ત્વાઃ । યતઃ સત્ત્વાઃ સમાસ્તેન ધર્મા અપિ સમાઃ । ઇતિ વિશત્યેવંવિધાં સમતામિતિ ધ્યાનમ્ ॥
9 । પુનર્બોધિસત્ત્વો લોકમનુચરન્નપિ ન ચ ભવતિ લોકસક્તઃ પ્રજહાત્યષ્ટૌ લોકધર્માન્વિનાશયતિ સર્વગ્રન્થિં ત્યજતિ જનાવાસં રોચતે ઽસ્ય વિવિક્તાયતનમ્ । એવં ધ્યાનમાચરતશ્ચિત્તં સંપ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ પ્રજહાતિ સંસારકર્માણિ ॥
10 । પુનર્બોધિસત્ત્વસ્ય ધ્યાનમાચરત ઋદ્ધિર્ભવતિ પ્રજ્ઞોપાયો મતિઃ કથં ભવત્યૃદ્ધિ કથં પ્રજ્ઞા । પશ્યતિ ચેદ્રૂપલક્ષણમ્ શૃણોતિ શબ્દં જાનાતિ પરચિત્તં સ્મરત્યતીતં પ્રાપ્નોતિ સર્વબુદ્ધલોકધાતૂન્તદસ્યાર્દ્ધિઃ । રૂપં જાનાતિ ચેદ્ ધર્મસ્વભાવં જાનાતિ શબ્દગંન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યચિત્તસંસ્કારાઃ સ્વભાવાલક્ષણાઃ શાન્તાઃપરિનિર્વૃતાસ્ત્રિષ્વધ્વસુ સમા ઇતિ । આકાશલક્ષણં જાનાતિ બુદ્ધલોકધાતુમપરિપ્રાપ્તનિરોધમિતિપ્રજ્ઞા । કથમુપાયઃ કંથ મતિઃ । ધ્યાનસમાધિમનુવિશન્નુત્પાદયતિ મહામૈત્રીં કરુણાં ન જહાતિ પ્રાણિધાનં વજ્રમિવ ભવતિ ચાસ્ય ચિત્તમવલોકયન્બુદ્ધલોકધાતુ નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમિત્યુપાયઃ । ચિત્તં સર્વથાસ્યભવતિ શાન્તમ્ । ન ચાત્માન ચ પુદ્ગલ ઇતિ ચિન્તયતિ સર્વધર્માન્મૂલસ્વભાવાવિક્ષેપાન્ । પશ્યતિ બુદ્ધલોકધાતુમાકાશલક્ષણમ્ યન્નિષ્પન્નં તત્પશ્યતિ શાન્તં નિર્વાણમિતિ મતિઃ ।
ઇતિ બોસિત્વશ્ચરન્ધ્યાનમૃદ્ધિ પ્રજ્ઞામુપાયં મતિ ચ વિભજ્ય ચતુર્વસ્તૂન્યાચરત્યવાપ્તોત્યનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનમાચરન્નોપલભતે ઽકુશલચિત્તમક્ષોમ્યધર્મતયા પરિપૂરયતિ ધ્યાનપારમિતામ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રે ધ્યાનપારમિતા નામાષ્ટમો વર્ગઃ ।)
નવમિ વર્ગઃ
પ્રજ્ઞાપારમિતા

1 । બોધિસત્ત્વઃ કથં ભાવયતિ પ્રજ્ઞામ્ । પ્રજ્ઞા હ્યાત્મપરાભયલાભાયચેદેવંવિધા પ્રજ્ઞા નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ । બોધિસત્ત્વઃ કામયતે વિનેતું સત્ત્વાનપર્હતું દુઃખાનિ ભાવયતિ તસ્માત્પ્રજ્ઞામ્ । ભાવયન્પ્રજ્ઞાં શિક્ષતે સર્વલોકધાતુવસ્તૂનિ । પ્રજહાતિ લોભદ્વેપમોહાન્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ મહામૈત્રીમ્ । કરુણાયમાન ઉપકરોતિ સત્ત્વાન્ । નિત્યં પરિત્રાતુમિચ્છંસ્તેષાં પરિણાયકો ભવતિ । વિભજ્ય દેશયતિ સદસન્માર્ગં કુશલાકુશલાશ્ચ વિપાકાનિતિ બોધિસત્ત્વસ્યાદિપ્રજ્ઞાચિત્તમ્ ॥
2 ॥ પ્રજ્ઞાભાવનાહેતોઃ પ્રજહાત્યવિદ્યામ્ । અપાકુરુતે ક્લેશાવરણં જ્ઞેયાવરણમિત્યસ્યાત્મલાભઃ । વિનયન્સત્ત્વાન્પરિસાન્ત્વયતીતિ પરલાભ। ચરિત્ત્વાનુત્તરાં બોધિં સત્ત્વેષુ પરિણામ્યાત્મના સલાભિનઃ કરોતીત્યુભયલાભઃ । પ્રજ્ઞાભાવનયા પ્રાપ્નોતિ પ્રથમાં ભૂમિ યાવત્સર્વજ્ઞતામિતિ નિષ્પાદયતિ બોધિમાર્ગમ્ ॥
3 । પ્રજ્ઞાં ભાવયન્બોધિસત્ત્વઃક્રમેણ પ્રતિષ્ઠાપયતિ વિશતિ ચિત્તાનિ । કાનિ વિશતિઃ । (1) કુશલકામાનુત્પાદયતો ઽસ્ય કલ્યાણમિત્રાનુત્સર્ગચિત્તમ્ । (2) મદમાનં પરિત્યજતો ઽસ્યાપ્રમાદચિત્તમ્ । (3) અનુચરતઃ સિક્ષાપદાનિ પ્રીતં ધર્મશ્રવણચિત્તમ્ । (4) ધર્માઞ્છૃણ્વતો ઽવિશ્રાન્તં કુશલચિન્તાચિત્તમ્ । (5) ભાવયતશ્ચતુરિ બ્રહ્મવિહારાન્સમ્યગ્જ્ઞાનચિત્તમ્ । (6) પશ્યતો ઽશૂચિચર્યાં તતઃ શ્રામ્યતઃ પરિત્યાગચિત્તમ્ । (7) પશ્યત આર્યસત્યાનિ પોડશાકારં ચિત્તમ્ । (8) પશ્યતો દ્વાદશાઙ્ગપ્રતીત્યસમુત્પાદં ભાવયતઃ પ્રજ્ઞાચિત્તમ્ । (9) શૃણ્વતઃ પારમિતાઃ તત્સંગ્રહકામચિત્તમ્ । (10) અનિત્યદુઃખાનાત્મતાં પશ્યતઃ શાન્તં નિર્વાણં ચિત્તમ્ । (11) પશ્યતઃ શૂન્યમલક્ષણમપ્રણિહિતં નિષ્ક્રિયચિત્તમ્ । (12) પશ્યતઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ભૂય આદીનવચિત્તમ્ (13)ક્લેશાઞ્જયતો ઽસહચરચિત્તમ્ । (14) પાલયતઃ કુશલધર્માનાત્મસહચરચિતમ્ । (15) નિવારયતો ઽકુશલધર્માન્પ્રહાણચિત્તમ્ । (16) આચરતઃ સમ્યગ્ધર્મં વિપુલચિત્તમ્ । (17) આચરતો યાનદ્વયમપિ નિત્યમુપેક્ષાચિત્તમ્ । (18) શૃણ્વન્બોધિસત્ત્વપિટકં પ્રમોદાનુસરણચિત્તમ્ । (19) સ્વલાભપરલાભાવનુસંવર્ધયતઃ સર્વકુશલકર્મચિત્તમ્ । (20) ગૃહ્ણતઃ સુચરિતં સર્વબુદ્ધધર્મગવેષણાચિત્તમ્ ॥
4 । પુનઃખલુ પ્રજ્ઞાં ભવયતો બોધિસત્ત્વસ્ય ભવન્તિ દશધર્માઃ કુશલચિન્તાચિત્તાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાવેણિકાઃ । કે દશ । (1)વિભજ્ય ચિન્તયતિ સમાધિપ્રજ્ઞામૂલમ્ । (2)ચિન્તયન્ન પરિત્યજતિ શાશ્વતોચ્છેદાન્તદ્વયમ્ । (3) ચિન્તયતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્માન્ । (4) ચિન્તયતિ ન સત્ત્વો નાત્મા ન પુદ્ગલો ન જીવ ઇતિ । (5) ચિન્તયતિ ન સન્તિ ત્રિષ્વધ્સ્વાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નધર્માઃ । (6) ચિન્તયત્યનુત્પન્નમપિ કર્મ નોચ્છિનત્તિ હેતુફલમ્ । (7) ચિન્તયમ્ ધર્માન્ શૂન્યનપ્ય કુસીદશ્ચાવરોપયતિ કુશલમ્ । (8) ચિન્તયત્યલક્ષણં ન ચ પ્રતિનિવર્તતે નિર્વાપયિતું સત્ત્વાન્ । (9) ચિન્તયન્નપ્યપ્રણિહિતં ન જહાતિ ગવેષયિતું બોધિમ્ । (10) ચિન્તયન્નપ્યકૃતં ન પરિહરતિ પ્રકાશયિતું સાંભોગિકં કાયમ્ ॥
5 । પુનઃ ખલુ બોધિસત્ત્વસ્ય દ્વાદશ ભવન્તિ કુશલાવતારધર્મમુખાનિ (1) શૂન્યતાદિસમાધિષ્વવતારકુશલો ઽપિ ન (તાન્) ગૃહ્ણાતિ । (2) ધ્યાનસમાધિષ્વવતારકુશલો ઽપિ ન યથાધ્યાનં તત્રોપપદ્યતે । (3) ઋદ્ધિજ્ઞાનેષ્વવતારકુશલો ઽપિ નાનાસ્રવાન્ ધર્માન્ લભતે । (4) અધ્યાત્મપર્યવેક્ષણધર્મેષ્વવતારકુશલો ઽપિ ન તેષુ નિશ્ચયમનુપ્રાપ્નોતિ । (5) સર્વસત્ત્વશૂન્યતાદ્ટષ્ટાવવતારકુશલો ઽપિ નોપેક્ષતે મહામૈત્રીમ્ । (6) સર્વસત્ત્વાનાત્મતાદ્ટષ્ટવવતારકુશલો ઽપિ નોપેક્ષતે મહાકરુણામ્ । (7) દુર્ગયુપપત્તાવતારકુશલો ઽપિ ન સ કર્મનિમિત્તં તત્રોપપદ્યતે। (8) વૈરાગ્યાવતારકુશલો ઽપિ ન વૈરાગ્યધર્માન્ પ્રતિલભતે । (9) કામસુખપરિત્યાગાવતારકુશલો ઽપિ નોપેક્ષતે ધર્મસુખમ્ । (10) પ્રપંચમતવાદપરિત્યાગાવતારકુશલો ઽપિ નોપેક્ષતે ઉપાયદ્ટષ્ટીઃ । (11) બહ્વાદીનવાઃ સંસ્કૃત ધર્મા ઇત્યનુચિન્તનાવતારકુશલો ઽપિ નોપેક્ષતે સંસ્કૃતમ્ । (12) પરમપરિશુદ્ધેષ્વસંસ્કૃતધર્મેષ્વવતારકુશલો ઽપિનાસંસ્કૃતે પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ । બોધિસત્ત્વશ્ચેત્સર્વકુશલાવતારધર્મમુખાન્યાચરતિ સમ્યગ્જાનાતિ શૂન્યતાં ત્રિષ્વધ્વસુ બ કિચિદિતિ ॥
6 । યદિ ચૈવં પશ્યતિ પશ્યતિ ત્રિષ્વધ્વસુ શૂન્યતાં પ્રજ્ઞાબલહેતોઃ । યદિ ચાવરોપિતાનિ ત્રિષ્વધ્વસુ તથાગતૈરપ્રમેયાણિ પુણ્યાન્યખિલં પરિણામયત્યનુત્તરાયાં બોધૌ તદેવં બોધિસત્ત્વઃ સંપશ્યતિ ત્રિષ્વધ્વસૂપાયમ્।
પુનરપિ પશ્યન્નતીતાન્ધર્માન્ક્ષપિતાનનાગતાન્નાગતાન્સદૈવાચરતિકુશલં પરાક્રમતે ન ચ કુસદો ભવતિ । અનુત્પન્નાનપિ પશ્યન્નગતાન્ધર્માન્પરાક્રમતે કામયતે બોધિમ્ । ક્ષણં ક્ષણં નિરુધ્યમાનાન્પશ્યન્નપિ પ્રત્યુત્યન્નાન્ધર્માન્ બોધિમુપગન્તું ન ચાસ્ય ચિત્તવિસ્મૃતિરિત્યેવં બોધિસત્ત્વઃ પશ્યતિ ત્રિષ્વધ્વસૂપાયમ્ ।
નિરુદ્ધમતીતં નાગતમનાગતમસ્થિરં પ્રત્યુત્પન્નમ્ । અપિ ચ પશ્યન્ધર્માઞ્ચિત્તચૈત્તાનુત્પદ્યમાનાન્નિરુધ્યમાનાન્વિશીર્યમાણાન્પૂયમાનાન્નોપેક્ષતે સંગ્રહીતુંકુશલમૂલાનિ । ઉપચરતિ બોધિધર્માનિત્યેવં બોધિસત્ત્વઃ પશ્યતિ ત્રિષ્વધ્વસૂપામમ્ ।
7 । પુનઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ પશ્યતિ સર્વં કુશલમકુશલમાત્માનમનાત્માનં ભૂતમભૂતં શૂન્યમશૂન્યં સંવૃતં પરમાર્થં સમ્યક્સમાધિ મિથ્યાસમાધિ સંસ્કૃતમસંસ્કૃતં સાસ્રવમનાસ્રવં કૃષ્ણધર્મં શુક્લધર્મં જાતિમરણં નિર્વાણં ધર્મધાતુસ્વભાવમેકલક્ષણમલક્ષણમ્ । ન ચ તત્ર ધર્મા ઇત્યુચ્યતે ઽલક્ષણમિતિ । અપિ નામ કશ્ચન ધર્મો યોહ્યલક્ષણો નામેત્યુચ્યતે સર્વધર્મમુદ્રાક્ષયામુદ્રા । આસુ મુદ્રાસુ ન મુદ્રાલક્ષણમિત્યુચ્યતે સત્યં ભૂતં પ્રજ્ઞોપાયઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા ।
ઉત્પાદિતબાધિચેત્તેન બોધિસત્ત્વેનૈવં શિક્ષિઓતવ્યમેવં ભાવયિતવ્યમ્ । એવં ભાવયન્નવાપ્નોત્યનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ । બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાં ભાવયતો ન ચિત્તં ચરતિ ધર્મતાયાઃ પરિશુદ્ધત્વાત્ । એવં પરિપૂરયતિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રે પ્રજ્ઞાપારમિતા નામ નવમો વર્ગઃ ॥
દશમો વર્ગઃ
તથાતાધર્મમુખં

1 । કુલપુત્રેણ કુલદુહિત્રા વા ચરતા ષટ્ પારમિતા ગવેષયતાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રહાતવ્યાઃ સપ્ત ધર્માઃ । કતમે સપ્ત । પ્રથમં પ્રજહાત્યકલ્પાણમિત્રાણિ । અકલ્યાણમિત્રાણિ શિક્ષયન્તિ પરિહર્તમનુત્તરાં શ્રદ્ધામુદાત્તં સંકલ્પમનુત્તમં વીર્યં સમુચ્ચેતું ચ સંક્લિષ્ટાચારાન્ । દ્વિતીયં પ્રજહાતિ સ્ત્રીરૂપં કામરાગં પૃથગ્જનૈર્વિવિક્તો ભવત્યસહચરઃ । તૃતીયં પશ્યન્નાત્માનમાભાસં પ્રજહાત્યસદ્ગ્રાહં સ્નેહબહુમાનાનુરાગાંશ્ચિરં સ્થાસ્યતીતિ । ચતુર્થં પ્રજહાતિ દ્વેષપ્રતિધમૌદ્ધત્યં માનમીર્ષ્વામસૂયાં યતો જયતે કલહઃ પ્રતિહન્યતે કુશલચિત્તમ્ । પઞ્ચમં પ્રજહાતિ પ્રમાદં મદમાનં કૌસીદ્યં સ્વકં પરિત્તકુશલં ચ યેનાવજાનાતિ પરાન્ । ષષ્ઠં પ્રજહાતિ તૈર્થિકાગમં કાવ્યાનિ ન ચાબુદ્ધભાષિતાનિ પ્રશંસતિ । સપ્તમં નોપગચ્છતિ મિથ્યાદ્ટષ્ટિમસમ્યગ્દ્ટષ્ટિમ્ । એવમિમે સપ્તધર્માઃ પ્રહાતવ્યાઃ । ઉક્તં ભગવતા ન પશ્યામિ તથાન્યાન્ધર્માન્ય આવૃણ્વન્તિ બુદ્ધમાર્ગં યથેમે સપ્તધર્માઃ। અતએવ બોધિસત્ત્વેન પ્રહાતવ્યાઃ ॥
2 । અચિરમનુત્તરાં સમ્બોધિમભિસમ્બોદ્ધુકામેનાચરિતવ્યાઃ સપ્તધર્માઃ । કે સપ્ત । પ્રથમંબોધિસત્ત્વેનોપગન્તવ્યાનિ કલ્પાણ મિત્રાણિ । કલ્પાણમિત્રાણિ બુદ્ધા બોધિસત્ત્વાશ્ચ । શ્રાવકા અપિ બોધિસત્ત્વં ગમ્ભીરધર્મકોશે પારમિતાસુ સંપ્રતિષ્ઠાપયન્તો ભવન્તિ બોધિસત્ત્વસ્ય કલ્પાણમિત્રાણિ । દ્વિતીયં બોધિસત્ત્વેનોપચરિતવ્યાઃ પ્રવ્રજિતા આરણ્યકધર્માશ્ચ । માતૃગ્રામઃ પ્રહાતવ્યઃ કામરાગશ્ચ । વિવિક્તેન ભવિતવ્યં પૃથગ્જનૈરસહચરેણ । તૃતીયં બોધિસત્ત્વેન દ્રષ્ટવ્યઃ કાયો મલભૂમિવદશુચિસંશ્રયઃ કેવલં વાતશ્લેષ્મપિત્તલોહિતકમરાગાર્હો દિને દિને મરણોન્મુખો ઽનાદરબુદ્ધ્યા પરિહર્તવ્યઃ સોત્સાહં ભાવયિતવ્યો માર્ગઃ । ચતુર્થં બોધિસત્ત્વેન નિત્યં ચરિતવ્યા શાન્તિઃ ક્ષાન્તિર્ગુરુકરણીયા મૃદુતાચ । શિક્ષયિતવ્યાઃ ક્ષાન્તૌ સ્થાપયિતવ્યાશ્ચ જનાઃ । પંચમં બોધિસત્ત્વેનાચરિતવ્યં વીર્યમુત્પાદયિતવ્યા હ્રીરપત્રપા ચ પૂજયિતવ્ય ઉપાધ્યાયઃ કરુણાયિતવ્યા દીના દુઃખિતાન્દ્ટષ્ટ્રા સ્વકાયેન પરિગ્રહીતવ્યં તદ્દુઃખમ્ । ષષ્ઠં બોધિસત્ત્વેનભાવયિતવ્યં વિપુલં મહાયાનબોધિસત્ત્વપિટકં ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા ધર્મ્મા બુદ્ધાનુશંસિતાઃ । સપ્તમં બોધિસત્ત્વેનોપગન્તવ્યં ભાવયિતવ્યં પરમાર્થસત્યમ્ । તથાહિ । ભૂતલક્ષણમેકલક્ષણમલક્ષણમ્ બોધિસત્ત્વશ્ચેત્કામયતે શીઘ્રમભિસમ્બોધિમભ્યુપગન્તવ્યા એવમિમે સપ્ત ધર્માઃ ।
3 । પુનઃ ખલુ પુરુષઃ પ્રાપ્તિહેતોરુત્પાદયતિ ચેદ્ બોધિચિત્તમપ્રમેયમસંખ્યેયં કલ્પં સંગૃહ્ણતિ મૈત્રીંકરુણાં મુદિતામુપેક્ષાં દાનં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞામ્ । જ્ઞાતવ્યં ન સ પુરુષઃ પ્રજ્ઞહાતિ જાતિમરણમ્ । ન ચ ગચ્છતિ બોધિમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । [બોધિ-]ચિત્તપ્રાપ્તિરપ્યસ્તિ પ્રાપ્તિદ્ટષ્ટિઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનદ્ટષ્ટિરાત્મદ્ટષ્ટિઃ પુદ્ગલદ્ટસ્ટિઃ સત્ત્વદ્ટષ્ટિ જીર્વદ્ટષ્ટિ મૈત્રીકરુણામુદિતોપોક્ષાદાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાદિદ્ટષ્ટિઃ । સંક્ષેપત ઉચ્યતે । બુદ્ધધર્મસંઘદ્ટષ્ટિર્નિર્વાણદ્ટષ્ટિરેવં યત્કિઞ્ચત્પ્રાપ્તવ્યદ્ટષ્ટિઃ સર્વમેષ આસઙ્ગ । ચિત્તાસંગ એવોચ્યતે મિથ્યાદ્ટષ્ટિઃ । કસ્માત્ । પુરુષા મિથ્યાદ્ટષ્ટયશ્ચકવત્પરિવર્તન્તે ત્રિઘાતૌ સદૈવ પરિહીયન્તે વિમુક્તેઃ । અયમેપ આસંગઃ । ન ચૈવં કદાપિ નિર્મુચ્યતે। ન ચાપ્નુવન્ત્યયનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ ॥
4 । પુરુષશ્ચેદુત્પાદયતિ બોધિચિત્તં દ્રષ્ટવ્યં ચિત્તં શૂન્યલક્ષણમ્ । કિચિત્તં કથં ચ શૂન્યલક્ષણમ્ । ચિત્તં નામ મનોવિજ્ઞાનમેવં વિજ્ઞાનસ્કન્ધો મન આયતનં મનો ધાતુઃ । ચિત્તં શૂન્યલક્ષણં ન ચિત્તં ચિત્તલક્ષણં ન ચ કર્તૃ। કસ્માત્ । યા ચિત્તલક્ષણશૂન્યતા સા ન ચ કર્ત્રી ન ચ કારયિત્રી । યદિ કશ્ચિત્કર્ત્તૈવ નાસ્તિ ન તર્હિ કર્તૃલક્ષણમ્ । યદિ બોધિસત્ત્વો જાનાત્યેવં ધર્માન્સર્વધર્મેષ્વનાસક્તો ભવતિ । અનાસક્તિહેતો ર્ન જાનાતિકુશલાકુશલફલવિપાક ઇતિ આચરિતાયાં મૈન્ત્ર્યાં જાનાતિ નાસ્ત્યાત્મા । અચરિતાયાં કરુણાયાં ન સત્ત્વાઃ । આચરિતાયાં મુદિતાયાં ન જીવઃ । આચરિતાયામુપેક્ષાયાં ન પુદ્ગલઃ । આચરન્નપિ દાનં ન પશ્યતિ દાનવસ્તુ । આચરન્નપિ શીલં ન પશ્યતિ ચિત્તવિશુદ્ધિમ્ । આચરન્નપિ ક્ષાન્તિં ન પશ્યતિ સત્ત્વાન્ । આચરન્નપિ વીર્યં ન જહાતિ રાગચિતમ્ । આચરન્નપિ ધ્યાનં પરિત્યજતિ નાકુશલચિત્તમ્ । ભાવયતો ઽપિ પ્રજ્ઞાં ન ચ કાચિચિત્તભાવના । સર્વલંબના સર્વપ્રજ્ઞા ન ચાસઙ્ગો ઽસ્ય પ્રજ્ઞાયામ્ । ન ચ પ્રજ્ઞાવાપ્તિર્ન ચ પ્રજ્ઞા દ્ટષ્ટિઃ । ય આચરત્યેવમાચરતિ પ્રજ્ઞાં । ન ચતસ્યાચરિતં ભવતિ કિંચિત ન ચાપિ નાચરિતં ભવતિ કિંચિત્ । અન્તઃ પરિશુદ્ધો ઽપિ સ વિનેતું સત્ત્વનાચરતિ ષટ્ પારમિતાઃ । ય અચરત્યેવં ભાવયતિ ચિત્તં ક્ષણમવરોપિતકુશલસ્યાપિ તસ્ય પુણ્યફલવિપાકો ઽપ્રમેયો ઽપર્યન્તઃ । અસંખ્યેયૈઃ કલ્પકોટિશતસહસ્રૈરપિ ન તસ્યાન્તઃ । અવાપ્નોતિ સો ઽનાયાસેનાનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રેતથતાધર્મમુખં નામ દશમો વર્ગઃ ॥)
એકદશો વર્ગઃ
શૂન્યાલક્ષણં
1 । એકસ્મિન્સમયે ભગવાન્પુરા વિહરતિ સ્મવેણુવને કલન્દકનિવાપે મહતા [ભિક્ષુ]સંઘેન સાર્દ્ધમપ્રમેયેણ । અથ ભગવાન્દેશયિતું સદ્ધર્મમામન્ત્રયતિ સ્મ મહાસંઘમ્ । ભગવાનવોચત્। સર્વધર્મા નિઃસ્વભાવાઃ શૂન્યા નિઃસારા અશ્રદ્ધેયાઃ સર્વલોકૈઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । રૂપં ન બન્ધો ન મોક્ષઃ । વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાવિજ્ઞાનં ન બન્ધો ન મોક્ષઃ । રૂપલક્ષણં ત્યજતિ ચ લક્ષણમ્ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનન્યલક્ષણાનિ ત્યજન્તિ ચ ક્ષણાનિ । ચક્ષૂરૂપશ્રોત્રશબ્દઘ્રાણગન્ધજિહ્વારસકાયસ્પ્રષ્ટવ્યમનોધર્મા અપ્યેવમ્ । ન તે ગ્રાહ્યા નોપેક્ષ્યા ન સમલા ન વિમલા જગતા નાનુગતા ન પ્રતિગતા નાભાખરા ન ભાખરા ન મોહો ન પ્રજ્ઞા ન ચૈપો ઽન્તો ન સો ઽન્ત નાપિ ચ મધ્યસ્રોત ઇતિચોચ્યતે ન બન્ધઃ ॥
2 । બન્ધાભાવાચ્છૂન્યમ્ । શૂન્યમુચ્યતે ઽલક્ષણમ્ । અલક્ષણમપિ શૂન્યમિત્યુચ્યતે શૂન્યમ્ । શૂન્યમુચ્યતે ઽક્ષણમક્ષણમપિ શૂન્યમિત્યુચ્યતે શૂન્યમ્ । શૂન્યક્ષણમપિ શૂન્યમિત્યુચ્ચતે શૂન્યમ્ । શૂન્યતાયાંન કુશકં ન ચા કુશલં ન ચાપિ શૂન્યલક્ષણમિત્યુચ્યતે શૂન્યમ્ । બોધિસત્ત્વો યદ્યેવં જાનાતિ સ્કન્ધધાત્વાયતનસ્વભાવં ન ચગૃહ્ણાતીત્યુચ્યતે ધર્મક્ષાન્તિઃ । બોધિસત્ત્વ એવંવિધક્ષાન્તિહેતોઃ પ્રાપ્નોત્ વ્યાકરણક્ષાન્તિમ્ ॥

3 । બુદ્ધપુત્રાસ્તથાહિ બોધિસત્ત્વો લિખત્યાકાશે તથાગતસ્ય દ્વાદશઙ્ઃઅપ્રવચનાનિ । અતીતેષ્વપ્રમેયેષુ કલ્પેષુ પરિનિર્વૃતેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પુરુષો ધર્મં ગવેષયન્ન કિચિદપિ પશ્યતિ ન ચ શૃણોતિ સત્ત્વા વિપરિવર્તન્તે કુર્વન્તો ઽપ્રમેયાણ્યકુશલાનિ । પુનરન્યતઃ પરિશુદ્ધપ્રજ્ઞજનાઃ કરુણાયન્તે સત્વેષુ ગવેષયન્તિ બુદ્ધધર્માન્ગત્વા પશ્યન્ત્યાકાશે લિખિતાનિ લેખસ્પષ્ટતયાવગચ્છન્તિ વાચયન્તિ ગૃહ્નન્તિ ધારયન્તિ યથાભાષિતમાચરન્તિ વિભજ્ય પ્રકાશયન્ત્યુપકુર્વન્તિ સત્ત્વાન્ । યશ્ચ લિખત્યાકાશે યશ્ચ જાનાત્યાકાશાક્ષરાણિ સ નુ ચિન્તયિતું શક્યો યશ્ચ વા પ્રકાશયતિ દેશયત્યાચરતિ ગૃહ્ણાતિ ધારયતિ નયાતે સત્ત્વાન્વિમોચયતિ વન્ધમ્ ॥
4 । બુદ્ધપુત્રા ઉક્તં ભગવતા । અતીતે ઽધ્વનિ ગવેષયન્વોધિમાર્ગં મયા લબ્ધાનિ બુદ્ધકોટિત્રયસ્ત્રિશદષ્ટાનવતિબુદ્ધશતસહસ્રાણિ । સર્વેષાં કાલે ઽહમાસં ચક્રવર્ત સર્વે ચારાગિતાસ્તેપૂજિતાસ્તે બુદ્ધાશ્ચ બુદ્ધપુત્રાશ્ચ પ્રાપ્તવ્યહેતોર્ન ચ મયા પ્રાપ્તં વ્યાકરણમ્ । પુનર્લબ્ધાનિ પ્રત્યેકબુદ્ધકોટિચતુરશીતિશતસહસ્રાણિ પ્રત્યેકબુદ્ધનવતિશતસહસ્રાણિ ચ । સવઽપિ ચતુર્ભિઃ પરિષ્કારૈ ર્યાવજ્જીવં પૂજિતાઃ । પુનઃ ખલુ લબ્ધાનિ દ્વાપષ્ટિબુદ્ધશતસહસ્રાણિ એકષપ્ટયુત્તરદ્વાદશબુદ્ધશતાનિ ચ । સર્વેષાં કાલે ઽહમાસં ચકવર્તી । આરાગિતાશ્ચતે યાવજ્જિવં પૂજિતાશ્ચ તે । પરિનિર્વૃતેષુ તેષુ કારિતાઃ સપ્તરત્નમયાઃ સ્તૂપા ધૃતપૂજિત [બુદ્ધ]શરીરાઃ । અથ પુનર્લોકમાગતા બુદ્ધા આમન્ત્રિતા મયાધ્યેપિતાઃ પ્રાવર્તયન્ધર્મચક્રમ્ । પૂજિતાશ્ચૈવં બુદ્ધાનાં શતાનિ સહસ્રાણિ શતસહસ્રાણિ શતસહસ્રાણિ કોટયશ્ચ । તે ચ તથાગતાઃ શૂન્યધર્મેષુ ધર્મલક્ષણમવોચન્ । પ્રાપ્તવ્યહેતો ર્ન મયા પ્રાપ્તં વ્યાકરણમ્ ॥
5 । એવં વિપરિવર્તમાનસ્ય મે તાવજ્જાતો દીપંકરસ્તથાગતઃ । અપશ્યં તં ભગવન્તમશૃણ્વં ધર્મમ્ । લબ્ધા ચ સર્વાનુત્પાદા ધર્મક્ષાન્તિસ્તદા લબ્ધં વ્યાકરણમ્ । દીપંકરેણ તથાગતેન શૂન્યધર્મેષુ ભાષિતં ધર્મલક્ષણમ્ । પરિત્રાતાન્યપ્રમેયસત્ત્વસહસ્રાણિ ન તથાપિ ભાષિતં કિઞ્ચિન્ન ચ પરિત્રાતઃ કશ્ચિત્ । લોકમાગતેન લોકનાયકમુનિના સત્સ્વપિ શૂન્યધર્મેષુ ભાષિતં લેખિતં પ્રકાશિતં । લોકમાગતેન લોકનાયકમુનિના સત્સ્વપિ શૂન્યધર્મેષુ ભાષિતં લેખિતં પ્રકાશિતં શિક્ષિતમામોદિતં સર્વશ્ચ વેદિતમાચરિતમપિ ચ ન પ્રકાશિતં નાપિ વેદિતં ન ચાપ્યાચરિતમ્ । એવં ધર્માઃ સ્વભાવલક્ષણેન શૂન્યાઃ લેખનમપિ શૂન્યમ્ । યો ઽભિજાનાતિ સો ઽપિ શૂન્યઃ । યો ઽભાષત સો ઽપિ શૂન્યઃ । યશ્ચ જનાતિ સો ઽપિ શૂન્યઃ । આદિઃ શૂન્યમનાગતં શૂન્યં પ્રત્યુત્પન્નં શૂન્યમ્ । બોધિસત્ત્વઃ સંગૃહ્ણન્દશ કુશલોપાયવલસહસ્રાણિ સોત્સાહો ઽકુસીદો પુણ્યપરિપૂરિતો લભતે ઽનુત્તરાં સન્યક્સમ્બોધિમ્ ॥
6 । નૂનમસુકરમચિન્ત્યં યદુચ્યતે ધર્માભાવે ધર્માભાવે ધર્મલક્ષણં પ્રાપ્તવ્યાભાવે પ્રાપ્તિધર્માઃ । બુદ્ધગોચરમિદમેવંવસ્ત્વપ્રમેયયૈતબુદ્ધપ્રજ્ઞયા કેવલં જ્ઞાતુંશક્યમ્ । ન ચ જ્ઞાતું શક્યં ચિન્તયા । અચિરોત્પાદિતચિત્તો બોધિસત્ત્વઃ શ્રદ્ધાચિત્તેનાનુશંસતિ બોધિમારોચયતિ ચ । શ્રદ્ધાહેતોઃ ક્રમેણ બુદ્ધભાષિતેષુ વિશતિ । કા નામ શ્રદ્ધા । શ્રદ્ધયા પશ્યતિ ચતુરાર્યસત્યાનિ નિરુણદ્ધિ ક્લેશાન્ મિથ્યાદ્ટષ્ટિસંયોજનાનિ । પ્રાપ્નોત્યર્હત્વમ્ । પશ્યતિ દ્વાદશપ્રત્યયં દ્વાદશાઙ્ઃઅં પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ । નિરુધ્યન્તે ચાસ્યાવિદ્યાજનિતાઃ સંસ્કારા લભતે પ્રત્યેકબુદ્ધતામ્ । શ્રદ્ધયા ચરતિ ચતુરો બ્રહ્મચિહારાન્ ષટ્ પારમિતાઃ પ્રાપ્નોત્યનુત્તારાં સમ્યક્સમ્બોધિમિત્યુચ્યતે શ્રદ્ધાક્ષાન્તિઃ ॥
7 । સત્ત્વા અનાદિમતિ જાતિમરણલક્ષણે સક્તા ન પશ્યન્તિ ધર્મસ્વભાવમ્ । પ્રથમં દ્રષ્ટવ્યં યદેપ સ્વકાયઃ પંચસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાયતે સત્ત્વ ઇતિ । તન્ન નાત્મા ન સત્ત્વઃ તત્કસ્યહેતોઃ તત્રાત્મા ચેદાત્માત્મવશસ્ તિષ્ઠેત્ । સત્ત્વાસ્તુ જાતિહરાવ્યાધિમરણૈઃ સદાક્રાન્તા નાત્મવશાસ્ તિષ્ઠન્તિ । જ્ઞાતવ્યં તેન નાત્મા । અનાત્મત્વાન્ન કર્તા । અકર્તૃત્વાન્નોપાદાતા । ધર્મસ્વભાવઃ પરિશુદ્ધઃ । નિત્યં તિષ્ઠતિ ભૂતકોટિઃ । એવમપરિપૂરિતપ્રત્યવેક્ષણોચ્યતે ઽન્વયક્ષાન્તિઃ । બોધિસત્ત્વશ્ચરિત્વા શ્રદ્ધાક્ષાન્તિ મન્વયક્ષાન્તિ ચાચિરં પુરયત્યનુત્તરાં ધર્મક્ષાન્તિમ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રે શૂન્યાલક્ષણં નામૈકાદશો વર્ગઃ ॥)
દ્વાદશો વર્ગઃ
પુણ્યપરિગ્રહઃ
1 । બોધિસત્ત્વસ્યાલક્ષણચિત્તમાચરિતસ્યાપિ ચિત્તં ન કર્મમુ પ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ । કર્મલક્ષણાનિ જાનન્નપિ કરોતિ કર્માણિ । કુશલમૂલમાચરિતું બોધિમમિસમ્બોદ્ધું ન પરિત્યજતિ સંસ્કૃતમ્ । સત્વાર્થં ચરન્મહાકરુણાં નાધિતિષ્ઠત્યસંસ્કૃતમ્ । સર્વબુદ્ધસમ્યક્પ્રજ્ઞાર્થં ન પરિત્યજતિ જાતિમરણં નિર્વાપયિતુમપર્યન્તાન્સત્ત્વાનનુપધિનિર્વાણધાતૌ નાધિતિષ્ઠતિ નિર્વાણમિત્યુચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગમ્ભીરં ચિત્તમભિસમ્બોદ્ધમનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ ॥
2 । બુદ્ધપુત્રા બોધિસત્ત્વઃ પરિપૂરતિ દશ ધર્માન્ન ચ પ્રત્યાવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સમ્બોધેઃ । કતમે દશ । પથમં બોધિસત્ત્વો ગમ્ભીરમુત્પાદયતિ બોધિચિત્તં સત્ત્વાનપિ શિક્ષયત્યુત્પાદયિતું ચિત્તમ્ । દ્વિતીયં નિત્યમભિનન્દન્તથાગતં પ્રિયદાનેન પૂજયતિ ગમ્ભીરં ચવરોપયતિ કુશલમૂલમ્ । તૃતીયં ધર્માન્ગવેષયિતું ગૌરવચિત્તેન પૂજયતિ ધર્મગુરૂન્ધર્મઃ શૃણ્વન્ન ચ પરિશ્રાગ્યતિ । ચતુર્થં પશ્યન્ભિક્ષુસંઘં ભિન્નં દ્વિધાવિભક્તં પરમ્પરં વિવદમાનં ભણ્ડનં કુર્વાણં ગવેપયત્યુપાયં સંગમયતિ ચ । પઞ્ચમં પશ્યન્નાષ્ટ્રે વર્ધમાનાન્યશુભાનિ ક્ષીયમાણાન્બુદ્ધધર્માન્દેશયતિ તથા વાચયતિ યાવદેકામપિ ગાથાં યેનાનુચ્છિન્નો ભવતિ ધર્મઃ । એકચિત્તં પરિપાલયતિ ધર્મં ન ચ ગણયતિ કાયજીવિતમ્ । ષષ્ઠં પરિત્રાયતે સત્ત્વાન્પશ્યન્મીતાન્દુઃખિતાન્દદાતિ ચાભયમ્ । સપ્તમં જનયતિ ચર્યોત્સાહં ગવેષયતિ ચૈવં મહાયાઅનં વૈપુલ્યમતિગમ્ભીરં સૂત્રધર્મં બોધિસત્ત્વપિટકમ્ । અષ્ટમં લબ્ધ્વેમાન્ધર્માન્ધારયતિ વાચયતિ પર્યવાપ્નોતિયથાભાષિતમાચરતિ યથાભાષિતમવતિષ્ઠતે । નવમં ધર્મમધિતિષ્ઠન્નુત્સાહયતિ બહુતરસત્ત્વાન્પ્રવેષ્ટું ધર્મે । દશમં ધર્મે પ્રવેશ્ય પ્રકાશયન્સંદર્શયંલ્લાભપ્રામોદ્યવવોધયતિ સત્ત્વાન્ । બોધિસત્ત્વઃ પરિપૂર્યેમાન્દાશધર્માનનુત્તરાયા બોધે ર્ન પ્રતિનિવર્તતે ॥

3 । બોધિસત્ત્વેનાચરિતવ્યમેવમિદંસૂત્રમ્ । અચિન્ત્યં ખલ્વેવંવિધં સૂત્રં યજ્જનયતિ સર્વમહામૈત્રીકરુણાબીજમ્ । ઇદં સૂત્રં ચિત્તમુત્પાદયિતું નયતિ ચાવબોધયતિ ચ બદ્ધસત્ત્વાન્ । ઇદં સૂત્રમુત્પાદહેતુ ર્બોધિમભિસંપ્રસ્થિતાનામ્ । ઇદ સૂત્રં પરિપૂરકં સર્વબોધિસત્ત્વાનામક્ષોમ્યચર્યાયાઃ । ઇદં સૂત્રમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નબુદ્ધૈરનુપરિગૃહીતમ્ । કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચેત્કામયન્તે સંગ્રહીતુમનુત્તરાં બોધિ દેશયિતવ્યમેવં રૂપં સૂત્રં । જંબૂદ્વીપે ઽનુચ્છેદાય [બુદ્ધધર્માણાં] અપ્રયેયા અપર્યન્તાઃ સત્ત્વાઃ શૃણ્વન્ત્વિદં સૂત્રમ્ । કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચેચ્છૃણ્વન્તીદં સૂત્રં લભન્તે ઽચિન્ત્યમતીતીક્ષ્ણં મહાપ્રજ્ઞાવ્યૂહમપ્રમેયં ચ પુણ્યફલવિપાકમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ઇદં સૂત્રં વિવૃણોત્યપ્રમેયં સુપરિશુદ્ધં પ્રજ્ઞાનેન્નં કરોતિ બુદ્ધવિજં નિરન્તરમનુચ્છિન્નમ્ । પરિપાલયતિ સત્ત્વાનપ્રમેયદુઃખદુઃખિતાન્ । અવભાસયતિ સર્વમવિદ્યામોહાન્ધકારમ્ । ભિનત્તિ ચતુરો મારાન્મારકર્માણિ ચ । નાશાયતિ સર્વ તીર્થિકાણાં મિથ્યાદ્ટષ્ટિમ્ । નિર્વાપયતિ સર્વં ક્લેશમહાજ્વનલમ્ । અપનયતિ [અવિદ્યા-]પ્રત્યયજનિતાન્સંસ્કારાન્ । છિનત્તિ લોભં માત્સર્યં શીલભેદં દ્વેષં કૌસીદ્યં વિક્ષેપં મૂઢતાં (ચ) ષડ્ ગુરુવ્યાધીન્ । અપનયતિ કર્માવરણં વિપકાવરણં ક્લેશાવરણં દ્ટષ્ટ્યાવરણમવિદ્યાવરણં જ્ઞાનાવરણંભાવાનાવરણં । સંક્ષેપત ઉચ્યતે । ઇદં સૂત્રં નિર્વાપયતિ નિરવશેષં સર્વાકુશલધર્માન્ । સમેધયતિ સર્વકુશલધર્માગ્નિસ્કન્ધમ્ । કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચેત્સૂત્રમિદં શ્રુત્વારોચયન્ત્યનુમોદયન્ત્યાશ્ચર્યચિત્તમુત્પાદયન્તિ જ્ઞાતવ્યં તૈઃ પૂજિતા અપ્રમેયા બુદ્ધાઃ । ગમ્ભીરમવરોપિતં કુશલમૂલમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ અસ્ય સૂત્રસ્ય ત્રિષ્વધ્વસુ બુદ્ધૈરાચરિતત્વાદ્યઃ ખલુ (માર્ગા-)વચરઃ શૃણોતિ ચેદં સૂત્રં સ્વાત્માનં ધન્યં મન્યતે । લભતે ચ મહાકુશલલાભમ્ । યઃ કશ્ચિલ્લિખતીદં વાચયતીદં સૂત્રં જ્ઞાતવ્યં સ પુરુષઃ પ્રાપ્નોત્યપ્રમેયમપર્યન્તં પુણ્યફલવિપાકમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । અસ્ય સૂત્રસ્યાપર્યન્તા લમ્બનત્વાદપ્રમયમહાપ્રણિધાનોત્પાદકત્વાત્સર્વસત્ત્વાનુગ્રાહકત્વાદનુત્તરસમ્બોધિનિષ્પાદકત્વાલ્લબ્ધઃ પુણ્યફલવિપાકો ઽપ્યેવયમેયઃ । યદિ કશ્ચિદવબુધ્યાર્થં તથાચરતિ યથા સર્વબુદ્ધૈરસંખ્યેયેષુ કલ્પેષ્વક્ષયપ્રજ્ઞયા ભાષિતં તસ્ય પુણ્યફલવિપાકો ઽપ્યક્ષયો ભવતિ । યસ્મિન્પ્રદેશે ધર્મશાસ્તા દેશયતીદં સૂત્રં જ્ઞાતવ્યં તસ્મિન્પ્રદેશે સ્તૂપઃ કારયિતવ્યઃ । કસ્માત્ । સમ્યગ્ધર્મસ્ય તત્ર જનિતત્વાત્ । એદં સૂત્રં યસ્મિન્દેશે નગરૈ ગ્રામે વિહારે કુટયાં વા ભવતિ જ્ઞાતવ્યં તત્ર ભવતિ [3 તથાગતસ્ય] ધર્મકાયઃ । યદિ પુરુષઃ પૂજયતિ ગન્ધપુષ્પૈઃ સંગીતેન વિતાનેન ચમરચ્છત્રૈર્ગીતૈઃ સ્તૌત્રૈર્નમસ્કારૈઃ જ્ઞાતવ્યં સ પુરુષ બુદ્ધબીજં બહુલિકરોતિ કિ પુનર્વક્તવ્યં યો નિરવશેષં ગૃહ્ણતિ ધારયતિ સૂત્રમિદમ્ । સ પુરુષઃ પૂરયતિ પુણ્યપ્રજ્ઞાનિષ્પત્તિમનાગતે ઽધ્વનિ લભતે વ્યાકરણં પ્રાપ્નિત્યનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ ॥
(ઇતિ બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રે પુણ્યપરિગ્રહો નામ દ્વાદશો વર્ગઃ ॥)
પરિનિષ્ઠિતં બોધિચિત્તોત્પાદસૂત્રશાસ્ત્રમ્ ॥