ભવસંક્રાન્તિટીકા · ભાગ 15

મૈત્રેયનાથકૃતા ભવસઙ્ક્રાન્તિટીકા
નમઃ સર્વજ્ઞાય
ભાવાભાવાન્ન જન્માસ્તિ ઇતિ । બીજાદ્વીજ ઉત્પદ્યમાને ઘટાદપિ ઘટોત્પત્તિર્યુજ્યેત । આત્મક્રિયાનિષેધાત્ [બીજાત્] બીજોત્પત્તિર્ન સંભવતિ । પઞ્ચવિધભૂતપરિણામધર્મતા, પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતા । એવં સતિ શુભાશુભમુચ્છિન્નભારં કેનચિત્ દૃશ્યેત । તત્તુ મૂષિકાદન્તોદ્ગીર્ણવિષમેઘગર્જનગ્લાન [બીજ]વન્નોત્પન્નમ્ । પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતા । તેન ન ભાવાદુત્પત્તિધર્મતા ॥
તસ્ય ભાવસ્યચાસતઃ । જન્માદાનં સંભવતિ ઇતિ । એવં સતિ ભાવાસ્યાસત ઉત્પત્તૌ વન્ધ્યાસુતઃ ગગનકુસુમં શશશૃઙ્ગઞ્ચ સંભવેત્ । એવમસંભવાત્ ઉત્પત્તિર્ન સંભવતિ । નહ્યગ્નિમધ્યે નિક્ષિપ્તબીજસ્ય જન્મ સંભવતિ । ઉચ્યતે તુ ભાવસ્ય તસ્યાસતો જન્મોપાદાનં ભવતિ [ઇતિ] । યથા પ્રસન્નજલપૂર્ણસરસિ શૈવાલં પદ્મઞ્ચોત્પદ્યતે । ઉત્તરારણ્યધરારણિભ્યામગ્નિરુત્પદ્યતે । ઉત્પત્તૌ સત્યામપિ કો દોષઃ સ્યાત્ । નિત્યભાવાદુત્પન્નાત્મકમિષ્યતે । મૈવમ્ । ભ્રાન્તિ ।
ઇન્દ્રિયૈરૂપલબ્ધં યત્તત્તત્ત્વેન ભવેદ્યદિ ।
બાલાસ્તત્ત્વવિદો જાતાઃ ન જ્ઞેયતત્ત્વકારણમ્ ॥
[ઉક્તં] લઙ્કાવતારસૂત્રે ।
અસ્તિત્વં સર્વભાવાનાં યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે ।
યદિ તે ભવેદ્યથાદૃષ્ટાઃ સર્વેસ્યુસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥
અન્યત્ર ઉક્તમ્ । ન ચક્ષુઃ પ્રેક્ષતે રૂપં લોકસ્તુ પરિમોહતઃ । પ્રવર્તતે હ્યક્ષમાર્ગે સ્વભાવસ્તસ્ય તાદૃશઃ ॥
યથા માયામરીચિસ્વપ્નપ્રતિશ્રુત્કેન્દ્રધનુરુદકચન્દ્રબિમ્બનિર્મિતમાયાનગરવિકલ્પઃ ।
શૂરપાદૈરપ્યુક્તમ્ ।
સદસચ્ચ મૃતં જાતં તન્નિરૂદ્ધ યદસ્તિ ન ।
ભાવોત્પાદકમેવેતિ લક્ષણં ભાવદર્શિનામ્ ॥
ભાવદૃષ્ટ્યા ખલુ ભ્રાન્તં યથા ખપુષ્પચિન્તનમ્ ।
ધર્મતા હિ નભસ્તુલ્યા । ઇતિ ।
આકાશસમભાવસ્ય શૂન્યત્વેન ઉત્પત્તિભઙ્ગદોષમલાલેપાત્ ધર્મતામાત્રં રૂપવેદનાદયઃ । તે ગગનસમાઃ । જનનાન્તરે પ્રતીત્યસમાગમેનોત્પદ્યન્તે । તચ્ચ સાંવૃત્ લોકે । પરમાર્થસ્ય ન વિરોધિ । અચિન્ત્યા માયાધર્મલક્ષણતા । શાલિસ્તમ્બસૂત્રે ।
[બાહ્યઃ] પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્દ્રષ્ટવ્યઃ । [ન] સ્વયં શાશ્વતતો નોચ્છેદતો ન સંક્રાન્તિતો ન સ્વયંભૂહેતુતઃ ન ફલવિપાકાભિનિર્વૃત્તિતસ્તદ્વિસદૃશાનુપ્રબન્ધત [શ્ચેતિ] । કથં [ન] સ્વયં શાશ્વતતઃ । યસ્માદ્વીજાઙ્કુરૌ વિસદૃશૌ । ન ચૈવં યદ્વીજં સ એવાઙ્કુર [ઇતિ] । એવં હિ બીજં નિરુદ્ધ્યતે । અઙ્કુર ઉત્પદ્યતે । કથં નોચ્છેદતઃ । ન પૂર્વનિરુદ્ધાદ્ધીજાદઙ્કુરો નિષ્પદ્યતે । નિરુદ્ધમત્રાદ્વીજાત્તુ તત્સમયે અઙ્કુર ઉત્પદ્યતે । તુલાદણ્ડનામોન્નામવત્ । કથં ન સઙ્ક્રાન્તિતઃ । બીજવિસદૃશો હ્યઙ્કુરઃ । કથં ન સ્વયંભૂહેતુતઃ । આદ્યફલસ્યાસ્વયંભાવાત્ । કથં ન ફલવિપાકાભિનિર્વૃત્તિતઃ । ફલસ્વરૂપં સિદ્ધ્યતિ । ન હિ ફલેન ફલોત્પત્તિરસ્તિ । કથં વિસદૃશાનુપ્રબન્ધતઃ । એવં પ્રતીત્ય સમુત્પન્નૈસ્તૈરુત્પાદિતં ફલમ્ ॥
સ્કન્ધોત્પાદરીતિરપિઉ । અવિદ્યયા સંસ્કારો વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં પઞ્ચસ્કન્ધાશ્ચ સિદ્ધ્યન્તિ ।
શૂન્યૈરેવ યોત્પત્તિસ્તદ્રૂપાણાં સ્વરૂપકમ્ ।
પ્રતીત્યપ્રત્યયોત્પન્નમેવં સિદ્ધ્યા પ્રસિદ્ધ્યતિ ॥
એવં સા શૂન્યતા સ્વયંભૂત્વા રૂપં સમીક્ષ્યતે ।
સર્વભાવઃ શૂન્યતા હિ શૂન્યતૈવં પ્રવર્તતે ॥
એવં બાહ્ય આધ્યાત્મિકઃ સર્વો ધર્મઃ શૂન્યઃ । સ્વભાવતો ભાવો યેન હેતુસંભૂતઃ અતઃ સર્વધર્મ આકાશસમઃ । એવં ભાવો ઽભાવઃ સંભવતિ ॥
ન કારણં નાપિ કાર્યમ્ ઇત્યાદિના એષ લોકઃ પરો ઽપિ ચ ઇતિ પર્યન્તમ્ । કારણેન ઈશ્વરેણ કૃત ઇષ્યતે । કર્મસંભૂતઃ ચિત્તમાત્રં વા ઇષ્યતે । એવં નેષ્યતે ચેત્ કઃ શુભાશુભં વહતિ । તીર્થિકોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ । તસ્યોત્તર [મુચ્યતે] । વસ્તુતઃ સત્યં ન ભવતિ [લોકઃ] । કર્મસંભૂતો ઽપિ સ્વપ્નસદૃશઃ ।
ભાવ એવમભાવત્વાદજો ઽસન્ તસ્ય વૈ ચિરમ્ ।
પ્રતીત્યોદ્ગમકાલે તુ કર્મણઃ ફલવેદના ॥
આર્યસમાધિરાજસૂત્રે ।
ન ચ અસ્મિ લોકિ મૃતિ કશ્ચિ [નરો] પરલોક સંક્રમતિ ગચ્છતિ વા ।
ન ચ કર્મ નશ્યતિ કદાચિ કૃતં ફલુ દેતિ [કૃષ્ણશુભ] સંસરતો ॥
લઙ્કાવતારસૂત્રે ।
દેશેમિ શૂન્યતાં નિત્યં શાશ્વતોચ્છેદવર્જિતામ્ ।
સંસારં સ્વપ્નમાયાખ્યં ન ચ કર્મ વિનશ્યતિ ॥
આર્યાકાશસમતાસમાધિસૂત્રે ।
પૂર્વં કૃતં તન્ન કૃતં ન કૃતં તચ્છુભાશુભમ્ ।
સુગતસ્ય પૂર્વાકરણાત્ કૃતં તદપિ નો ભવેત્ ॥
બોધિસત્ત્વબોધિચિત્તં કૃતં તદપિ નો ભવેત્ ।
કૃતો નિરૂઢિલાભો ઽપિ કૃતઃ સો ઽપિ ચ નો ભવેત્ ॥
કર્માણિ ન પ્રણશ્યન્તિ કલ્પકોટ્યન્તતો ઽપિ ચ ।
પ્રતીત્યાગમકાલે તુ દેહિનાં ફલવેદના ॥

અનુત્પન્નરૂપમેવ । ઇતિ ।
યદીશ્વરેણ કથમપિ ન નિર્મિતમ્ । કથં હિ લોક ઉત્પન્નઃ ।
વન્ધ્યાસ્ત્રીતનયસ્યાપિ કસ્તત્ર જન્મ જનયતિ ।
લોકઃ પ્રથમતો ઽજાતઃ ઇત્યાદિ ।
આદૌ સ્વયમનુત્પન્નઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નો ભાવઃ । તસ્ય ચ જન્મ ઈશ્વરાદિના કેનાપિ નાવતારિતમ્ । ચેતનસ્યાદાવજાતત્વેન ઈશ્વરઃ સ્વયમસિદ્ધઃ । પ્રતીત્યસમુત્પન્નસ્ય ચ જન્મ નેશ્વરેણાવતારિતમ્ । લઙ્કાવતારસૂત્રે ।
સંભવં વિભવઞ્ચૈવ મોહાત્પશ્યન્તિ બાલિશાઃ ।
ન સંભવં ન વિભવં પ્રજ્ઞાયુક્તો વિપશ્યતિ ॥
આર્યસમાધિરાજસૂત્રે ।
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ઉભે ઽપિ અન્તા શુદ્ધી અશુદ્ધીતિ ઇમે ઽપિ અન્તા ।
તસ્માદુભે અન્ત વિવર્જયિત્વા મધ્યે ઽપિ સ્થાનં ન કરોતિ પણ્ડિતઃ ॥
મધ્યાન્તે [?]
યેન તર્કઃ કલ્પમાત્રં તલ્લિઙ્ગં નિષ્ફલં સ્થિતમ્ ।
એવં તુ વિદુષા પ્રોક્તં વિકલ્પાદ્વધ્યતે ઽધમઃ ॥
પરિક્ષમણો મુચ્યેત જગત્તત્કરણેન ચ ।
યોગી સંપ્રેક્ષતે શૂન્યં યથા તમિસ્રદર્શનઃ ॥
ભૈષજ્યયોગાદીક્ષેત વ્યુત્સૃજેત્તિમિરં ચ તત્ ।
અવિદ્યાતિમિરાક્રાન્તનેત્રાઃ સંભવં વિભવં દૃઢમ્ ॥
ગૃહ્ણન્તો વાસનાવશાત્ મુક્ત્યનર્હાઃ સમીરિતાઃ ॥
અનર્થભ્રાન્તલોકો હિ ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ।
કારકવેદયિત્રાદિ ન કિઞ્ચિદસ્તિ । મોક્ષાર્થાકારકે પરમાર્થભ્રાન્તઃ । અથવા અનર્થં ભ્રમન્ ભવસિન્ધુર્માયાનગરસદૃશઃ ।
ઉક્તમાર્યદેવપાદૈઃ ।
ભાવો ઽભાવો ન દ્વિતયં સદસન્મિશ્રિતો ન સઃ ।
નાપિ તત્તદભાવાદિ વિચારે ઽપિ ચિરં કૃતે ।
તત્પદમતિદુર્ભાષમ્ ।
સદસદુત્પન્નવિનષ્ટયત્ કિઞ્ચિદ્ભાવવર્જનધર્મનૈરાત્મ્યદેશના પરિવર્તઃ પ્રથમઃ ॥
અધુના સ્કન્ધનૈરાત્મ્યં પ્રતિપાદયન્ સંવૃતિસત્યમાશ્રિત્યાહ લોકોત્પત્તિરીતિમ્ ।
વિકલ્પાલ્લોકસંભવઃ ઇતિ ।
શુભાશુભકલ્પના વિકલ્પઃ । તત્પ્રતીત્યસમુત્પન્નો લોકઃ । શુભાશુભાભ્યાં ષટ્સુ જગદ્ગતિષુ સ્કન્ધનુપાદાય લોકો નામ, વિકલ્પેન જનિતઃ । સલિલફલાદિવિકલ્પશ્ચ પ્રતીત્ય ગૃહ્યતે । જન્મોપાદાનેન ચિત્તં પ્રવર્તને । ચિત્તે આત્મગ્રહઃ પ્રવર્તતે । તતો ઽન્યદપિ પ્રવર્તતે ।
તચ્ચ રત્નાવલ્યામુક્તમ્
સ્કન્ધગ્રાહો યાવદસ્તિ તાવદેવાહમિત્યપિ ।
અહઙ્કારે સતિ પુનઃ કર્મ જન્મ તતઃ પુનઃ ॥
ત્રિવર્ત્મૈતદનાદ્યન્તમધ્યં સંસારમણ્ડલમ્ ।
અલાતમણ્ડલપ્રખ્યં ભ્રમત્યન્યોન્યહેતુકમ્ ॥
ચિત્તાત્કાયો ઽપિ જાયતે । ઇતિ ।
આત્મનિ સતિ પરસંજ્ઞા સ્વપરવિભાગાત્પરિગ્રહદ્વેષૌ ।
અનયોઃ સંપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વે દોષાઃ પ્રજાયન્તે ।
કાયે કૃતપરીક્ષમાત્રે ચિત્તમાત્રમતં પરીક્ષિતપૂર્વવત્ વિદ્યત્ ।
બાહ્યઃ સ્કન્ધઃ પરીક્ષ્યતે । રૂપવેદનાસંજ્ઞાશ્ચ ઇતિ ।
રૂપં ભૌતિકં । રૂપં વર્ણાદ્યાત્મકં સદસદુભયાનુભયં હેતુજનિતં પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ । અસત્યતયા તર્કાક્ષમત્વાત્ ફેનસદૃશં શૂન્યતા । વેદના સુખદુઃખાત્મિકા । સા ચ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના અસત્કારણા બુદ્બુદોપમા । સંજ્ઞા હિ ન સદ્વસ્તુ । સા હિ નામમાત્રમ્ । મરીચિકાસદૃશી અસતી । સંસ્કારો ઽપિ અસદ્વસ્તુ, ભોજનપાનતૃષ્ણાસુખજનિતઃ । તચ્ચ પૃથિવ્યાદિભૂતપ્રત્યયેન । સ ચ નિર્વિકલ્પો ભાવઃ કદલીસમઃ । તદ્વિજ્ઞાનં ચિત્તમસ્વતન્ત્રોત્પન્નલક્ષણમ્ । ચિત્તં વિકલ્પમાત્રં માયોપમં, પરમાર્થતો નાસ્તિ । [પ્રજ્ઞા] પારમિતાયામપ્યુક્તમ્ । ચિત્તં સદસદન્યસ્વભાવરહિતં શૂન્યમ્ । ચિતેન ચિત્તે દૃષ્ટમાત્રે ન કિઞ્ચિદ્દૃશ્યતે, શૂન્યમ્ ॥
એવં સતિ તથાગતઃ જડઃ સ્યાત્ । મૈવમ્ । ચિતવિજ્ઞાનવિકલ્પનિવૃત્તિકાલમાત્રે ધર્મકાયો લભ્યતે । બુદ્ધપદલાભ એવ જ્ઞાનકાયઃ । સ ચ નાસ્તિ સ ઈદૃશો ભાવ ઇતિ । ન ચ એવં સ જ્ઞેય ઇતિ । ન ચ સ્થાતા । નાપિ સ્થિતિઃ । શવભૂતાનં પ્રમાણકૃતાં બાલાનાં વિકલ્પઃ । તથાગતો હ્યતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજ્ઞઃ અભિજ્ઞાચક્ષુષા સર્વં પશ્યતિ ॥

ચૈત્તં ચિત્તવિકલ્પઃ । પરીક્ષા તુ પૂર્વવત્ ।
ફેનપિણ્ડોપમં રૂપં વેદના બુદ્બુદોપમા ।
મરીચિસદૃશી સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ કદલીસમાઃ ।
માયોપમં તુ વિજ્ઞાન [મુક્તમાદિત્યબન્ધુના] ॥
સ્કન્ધનૈરાત્મ્યવિજ્ઞાનૈરાત્મ્યભાવો વિકલ્પઃ । સિદ્ધઃ । યતો નાસ્તિ વન્ધ્યાદુહિતૃભર્તૃવત્ ॥
સ્કન્ધનૈરાત્મ્યદેશનપરિવર્તો દ્વિતીયઃ ।
નૈરાત્મ્યદ્વયં સંગૃહ્ય અધુના પ્રજ્ઞોત્પાદાર્થમાહ ।
ચિત્તાભાવાન્ન ધર્મો ઽપિ । ઇત્યાદિ ।
ધર્મઃ ભાવઃ કૃતકાકૃતકરાશિઃ । તથ પૃથિવીધાત્વાદિરપિ । ધર્માણાં મૂલં ચિત્તમિતિ ચિત્તં નિષિદ્ધમ્ । ચૈત્તધર્મતાયામુત્તરં આક્ષેપોક્તિકથિતમ્ ।
અન્યત્રોક્તં બુદ્ધેન ।
અનક્ષરસ્ય તત્ત્વસ્ય શ્રુતિઃ કા દેશના ચ કા ।
શ્રૂયતે દેશ્યતે ચાર્થઃ સમતા સાહ્યનક્ષરા ॥
અપિચોક્તં બુદ્ધેન ।
સંવૃતિચર્યાં નશ્રિત્ય પરમાર્થો ન દેશ્યતે ।
પરમાર્થં તમજ્ઞાત્વા નિર્વાણં ન પ્રવર્તતે ॥
કિઞ્ચોક્તં શાસ્ત્રે ।
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતાં તાં પ્રચક્ષ્મહે ।
પ્રતીત્ય જાયતે યદ્ધિ તદ્જાતં સ્વભાવતઃ ॥
પ્રતીત્યોપાદાય જાતં યત્[તત્] શૂન્યં હિ પ્રચક્ષ્મહે ।
યઃ શૂન્યતાં પ્રજાનાતિ સો ઽપ્રમત્તસ્તુ પણ્ડિતઃ ॥
[ઇતિ] બહૂક્તિર્નિરર્થિકા । એવમદ્વયમાર્ગેણ સર્વજ્ઞાનં બુદ્ધસાધનમ્ । તસ્ય માર્ગમિમં નિશ્ચિત્ય જ્ઞાનાર્થં ય અદ્વયમાર્ગઃ સ સ્વયમદ્વયઃ । અથવા ઉત્પત્તિવિનાશાભાવેન સદસન્નિત્યાનિત્યભાવાભાવાદિદ્વયપ્રતીત્યભાવાત્ અદ્વયજ્ઞાનમ્ । એવઞ્ચાદ્વયં, તદુભયસંશયાનભિધાનં પ્રજ્ઞાપારમિતાજ્ઞાનમ્ । તત્ જ્ઞાત્વા યઃ સાક્ષાત્કરોતિ સ તત્વજ્ઞાનાત્ બુદ્ધો ભગવાન્ । સ બુદ્ધઃ કરુણાબલેન પ્રોવાચ । યાવદવિદ્યાસ્તિત્વં જન્મપરિગ્રહઃ । અવિદ્યાદિતો નિવૃત્તમત્રં ચેત્ જ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞઃ [સ્યાત્] ઇતિ ॥
અનાધારમિદં સર્વમ્ । ઇતિ ।
નિરાધારકરુણાપ્રજ્ઞાચક્ષુષા નિરાત્મકમ્ । શૂન્યતાકારકવેદકવસ્ત્વાધારાભાવકરુણાપ્રજ્ઞાચક્ષુષા નિરાત્મકમ્ । શૂન્યતાકારકવેદકવસ્તુ આધારો નાસ્તિ । ઇદં સર્વં ત્રૈધાતુકમશેષમસત્ શૂન્યતા । સ હિ પરમાર્થઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામપ્યુક્તમ્ ।
સુભૂતિમવોચત્ । રૂપં ન પ્રેક્ષતે । ઇત્યાદિ ।
દ્વાદશપ્રતીત્યસમુત્પાદનિષેધધર્મતાયામ્ ।
બુદ્ધગુણનીતભાગીયં ધર્મકાયં શૂન્યતાવસ્તુ પ્રચક્ષતે । તેન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
પ્રજ્ઞાદેશનાપરિવર્તસ્તૃતીયઃ
એવં પ્રજ્ઞાં દેશયિત્વા અધુના સંવૃતાવુપાયો દેશ્યતે ।
દાનશીલક્ષમેત્યાદિ ।
સૂર્યે ઉદિતમત્રે છાયોત્પત્તિવદુપાય ઉક્તઃ । પ્રથમં દાનં મૂલમિધીયતે । ઉક્તમન્યત્ર ।
અયં હિ સકલો લોકઃ સુખમેકમભીપ્સતિ ।
નૄણાં ભોગવિહીનાનાં સુખાશા લભ્યતે કુતઃ ॥
દાનોત્સર્ગેણ હિ ભોગ ઉત્પદ્યતે । તેન દાનં મૂલમુક્તમ્ । દાનાનિ ચત્વારિ । ધર્મામિષાભયમૈત્રીતિ । રાજ્યસ્વશિરઃપર્યન્તમવરધર્મદાનમ્ । [તથા હિ] ધનં ધાન્યં સુવર્ણં રજતં મણિઃ મુક્તા પ્રવાલઃ રથઃ ગજઃ ભૃત્યઃ દાસઃ દાસીઊ પ્રિયભાર્યા દુહિતૃસુતઃ પ્રધાનસ્વં, શિરઃ કર્ણઃ નાસા પાણિઃપાદઃ ચક્ષુઃ સ્વમાંસં રક્તં અસ્તિમજ્જા મેદઃ ત્વક્ હૃદયમાત્મીયં વસ્તુ સર્વં દદ્યાત્ । નન્વેવં સતિ બોધિસત્ત્વચર્યા નાતિદુષ્કરા? કુશલોપાયો હિ બુદ્ધલાભકરઃ । બુદ્ધસુખઞ્ચ નિસ્તુલં સુખમ્ । દુઃખશતૈશ્ચર્યાપિ દુઃખં ન સ્યાત્ । તદ્યથા એકપુત્રવધસમયે પિત્ર વિક્રિયતે । ચિત્તભ્યાસમાત્રે તુ નાશકથં કિઞ્ચિદપિ । મયૂરસ્ય શરીરભેદાદહિવિષમમૃતં [ભવતિ] । વિષઞ્ચ તદભ્યાસાત્ રસાયનં ભવતિ । આનન્દવિશેષસુખજનકઞ્ચ । યદભ્યસ્તં તદમૃતં ભવતિ । તેન દુઃખં ચિત્તવિકલ્પઃ ॥
શીલોપાયઃ । શીલાભિધા ચ ચર્યાસ્તિ દશાકુશલવર્જિતા । પ્રાતિમોક્ષસંવરરક્ષણમ્, સર્વપ્રાણ્યુપકારમૈત્રચિત્તવત્ત્વમ્, સ્વભોગે અલંબુદ્ધિઃ, અબ્રહ્મચર્યવર્જનમ્, સત્યવચનમેવં કરોમીતિ, અપારુષ્યવચનમ્, પરારાધનમ્, ધર્મશો વિનયચર્યાભાણકસ્ય સગૌરવભાષણમ્, પરેણાત્મગ્રહણે અલોભઃ, કામચિત્તાનામનુત્પાદનમ્, યાત્રાદ્ય દ્ભુત [દર્શન]વર્જનમ્, આકર્ષણશાઠ્યવિરહઃ, ત્રિષુ બુદ્ધધર્મસઙ્ઘેષુ અધિમુક્તિચિત્તત્વમ્, સર્વેષાં સત્ત્વાનાં બુદ્ધકરણે મહોત્સાહઃ ॥
દાનશીલાદિના ચિરમર્જિતે ઽપિ પુણ્યે યદિ ક્ષાન્તિર્નાસ્તિ । તદા સદ્ય એવ પુણ્યં નશ્યેત્ ।
ઉક્તઞ્ચ શાન્તિદેવેન ।
સર્વમેતત્સુચરિતં દાનં સુગતપૂજનમ્ ।
કૃતં કલ્પસહસ્રૈર્યત્ પ્રતિઘઃ પ્રતિહન્તિ તત્ ॥
ન ચ દ્વેષસમં પાપં ન ચ ક્ષાન્તિસમં તપઃ ।
તસ્માત્ક્ષાન્તિં પ્રયત્નેન ભાવયેદ્વિવિધૈર્નયૈઃ ॥

ઇતિ ।
તિસ્રઃ ક્ષાન્તયઃ । દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિઃ પરાભવમર્ષણક્ષાન્તિઃ ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિશ્ચેતિ । તત્ર પ્રથમા કસ્યાધિવચનમ્ । એવં- અહં તે અનુત્તરધર્મ સમ્યક્સંબુદ્ધલાભં કરોમિ બોધિસત્ત્વચર્યવિશુદ્ધિઞ્ચ કરોમિ । [ઇત્યુક્તે કશ્ચિદાહ]મયોક્તં શૃણુ । નો ચેત્ જ્વલન્મહાવન્હૌ પ્રવિશ્ય પ્રજ્વલ । દુઃખમુત્પન્નં કાયો વહતુ । તસ્યૈવમુત્તરં વદામિ । એવં સત્યપિ અત્યન્તમુત્સહે । અહમનુત્તરધર્મ [સમ્યક્] સંબુદ્ધ[લાભ]આય બોધિસત્ત્વચર્યાશોધનાય ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ અગ્નિજ્વાલા ભૂત્વા બ્રહ્મભવન[પર્યન્તં] સ્વતઃ પરિપાચયામિ । કઃપુનર્વાદસ્ત્વદુક્તવન્હિઃ ॥ પરાભિભવમર્ષણક્ષાન્તિઃ, પરીક્ષયા [અપકારિષુ] અપ્રદર્શિતકોપઃ આયુધેન માંસે છિન્ને ઽપિ અધ્યધિકાં ક્ષાન્તિં જનયિત્વા અહં શત[ધા] હસ્તચ્છેદકમપિ શિરસિ વહામિ તદુપર્યપિ મૈત્રચિત્તયુક્તઃ । ઇતિ ॥ ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિઃ અતિગમ્ભીરે યાને અતિશોભને મુનિધર્મે પ્રથમતો લબ્ધે ક્ષણમપિ કિઞ્ચિદસન્દિગ્ધચિત્તત્વમ્ । ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિવિધિસ્તુ પરાભિભવમર્ષણક્ષાન્તિવત્ । ધર્માભાવશ્ચાધરો ઽત્ર વિશેષઃ ॥ વીર્યં શાન્તિદેવેનોક્તમ્ ।
[એવં ક્ષમો ભજેદ્વીર્યં] વીર્યે બોધિર્યતઃ સ્થિતા ।
ન હિ વીર્યં વિના પુણ્યં યથા વાયું વિના ગતિઃ ॥
કિં વીર્યં કુશલોત્સાહઃ । ઇતિ ।
વીર્યકરણાર્થદર્શી કેનચિત્ પ્રિયેણ વિયુક્તઃ વિપ્રિયેણ ચ સઙ્ગતઃ વ્યાધિજરામરણશોકાદિદુઃખ દુર્ગતૌ પતિતઃ [અપિ] સદા કુશલક્ષણકુશલદૃષ્ટિઃ અષ્ટસ્વક્ષનસ્થાનેષુ મોક્ષકાલે ચ બોધિચર્યાં સંપશ્યન્ કૌસીદ્યં વિહાય દૃઢીકૃત્ય વિમતિહીનઃ દુઃખપ્રહાણાય વીર્યમારભેત ॥
ધ્યાનમ્, પ્રજ્ઞોપાયાવુભૌ [એકી]કૃત્ય ચિત્તૈકાગ્રીકરણં ધ્યાનમ્ ॥ પ્રજ્ઞા યથા પૂર્વોક્તા ॥ દાનપારમિતાદિકં દાતૃપ્રતિગ્રહીતૃયત્કિઞ્ચિદનાલમ્બં શૂન્યતયા પ્રેક્ષેત । દાનપારમિતાદિ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વ્યાપ્તમ્ । યથા સૂર્યો દ્વીપાન્ પરિવર્ત્યં નિવર્તતે તથા ॥
પારમિતાસંગ્રહઃ । સ્વાર્થત્યાગો દાનમ્ । પરાનુગ્રહઃ શીલમ્ । ગતિવર્જનં ક્ષમા । કુશલોત્સાહો વીર્યમ્ । મલાનુપલેપો ધ્યાનમ્ । પરમાર્થસત્યદેશનાં પ્રજ્ઞા । સત્ત્વેષુ કરુણાવ્યાપ્તીકરણં પ્રજ્ઞારસઃ । બુદ્ધસાધકઃ પિતૃમાતૃદુહિતૃબન્ધુ પરિવારપત્ન્યાદિરાજ્યભૂમ્યૈશ્વર્યસૌખ્યાદિ [ઉત્] શિષ્ટાન્નવત્ વિહાય મોક્ષાર્થં વનં ગચ્છેત્ । દાનાદિકન્તુ ન દુઃખમ્, બુદ્ધલાભસુખવિષમઞ્ચ ॥
ઉપાયદેશનાપરિવર્તશ્ચતુર્થઃ
ઉપાયપ્રજ્ઞયોસ્તિષ્ઠમ્ । ઇતિ ।
પ્રજ્ઞા યથા પૂર્વોક્તા । કથમ્, પ્રતીત્યસમુત્પાદેન વસ્તુપ્રજ્ઞપ્તિલક્ષણતા । ઉપાયઃ પૂર્વોક્તવદ્દાનાદિક્રિયા । તાવુભાવેકીકૃત્ય દેશકો ગુરુર્નાસ્તિ ચેત્, સ્વપ્ને ઽપિ [ન] ઉત્પદ્યતે । એવં સતિ ઉપાયપ્રજ્ઞે દ્વે, તદ્ભેદાદ્વયે જાતે પુનર્દાનાદિભેદે બહવો દાષાઃ સ્યુરિતિ ચેત્ । નામમાત્રમિદં સર્વમ્ । ઉપાયપ્રજ્ઞાનિદર્શનં સંવૃતિમાત્રમાશ્રિત્ય સિદ્ધ્યતિ । [પ્રજ્ઞા]પારમિતાયામપ્યુક્તમ્ । દનપારમિતા નામમાત્રમ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતા નામમાત્રમ્ । ત્રૈધાતુકમપિ નામમાત્રમ્ ॥ ઇતિ ।
તદુભયં નિરાકર્તુમાહ ।
યતો ઽભૂદ્યચ્ચ નામ તત્ । ઇત્યાદિ ।
પૂર્વં પરીક્ષિતવત્ ધર્મો નામમાત્રમુચ્યતે । ન પરમાર્થતો ભાવો ઽસ્તિ ।
ધર્મતા ન સ ધર્મો ઽસ્તીતિ । ઇતિ ।
નામમાત્રતયા સિદ્ધઃ, વસ્તુશૂન્યતા । પ્રતીત્યસમુત્પન્નઃ સંવૃતિમાત્રમ્ ।
અભૂતં નામ શૂન્યતા । ઇત્યાદિ ।
સંવૃતૌ નામ નિમિત્તમાત્રમ્ । શબ્દવિદ આહુઃ । શબ્દાત્સર્વમુત્પન્નમિતિ । સ સ્વયમેવ સંવૃતૌ નામમાત્રં સિદ્ધઃ ।
વિકલ્પો યસ્તથોદિતઃ । ઇત્યાદિ ।
નામમાત્રમ્ શૂન્યતા, પરીક્ષા પૂર્વવત્સુગમા ।
રૂપં તચ્ચક્ષુષેક્ષિતમ્ । ઇત્યાદિ ।
ચક્ષૂ રૂપં પશ્યતીત્યાદિ વ્યાકરણં ભગવતા સંવૃતાવુક્તમ્ ।
મિથ્યાભિમાનલોકતઃ । ઇત્યાદિ ।
અભિમાનેન સત્ત્વં દેશકાલમાત્રાં વાશ્રિત્ય ભગવતા વરાકિસદૃશમુક્તમ્ । પરમાર્થસ્ત્વવચનઃ । પરમાર્થનિશ્ચયોપાયો મૃષોક્તઃ । દુઃખસત્યં દુઃખસમુદયસત્યં નિરોધસત્યં માર્ગસત્યમિત્યાદ્યાર્યસત્યાનિ ચત્વારિ સંવૃતૌ દેશિતાનિ ।
દર્શનં યત્પ્રતીત્યજમ્ । ઇત્યાદિ ।
નાયકો ભગવતો વચનમ્ । રૂપશબ્દાદિસમાગમકામાનાં સત્ત્વાનાં પ્રકાશયતિ । યેન યાન્ વિવિધૈરૂપાયૈઃ સત્ત્વાન્ વિનેયાન્ વિનયતિ, તાન્ મોચયિત્વા નયતિ; તેન ભગવાન્ [નાયકઃ] ।
ઉપચારાવનિં સતીમ્ । ઇત્યાદિ ।
સંવૃતિમાશ્રિત્ય પ્રથભૂમ્યાદ્યુચ્યતે । પરમાર્થભૂમિસ્તુ સૂક્ષ્મબુદ્ધ્યપર્યન્તા । કલ્પનાવિકલશૂન્યતાવેદિપ્રજ્ઞા યસ્યાસ્તિ સ બુદ્ધિમાન્ । સ ચ ભગવાન્ ।
ન ચક્ષૂ રૂપમીક્ષતે । ઇત્યાદિ ।
તૈમિરિક ઇવ ચક્ષુઃ સ્વયં ચક્ષૂ રૂપઞ્ચ ન પશ્યતિ । સ ચિત્તધર્મશ્ચ,- ચિત્તેન ચિત્તે દૃષ્ટમાત્રે ચિત્તં ન દૃશ્યતે । તેન ન ભવેત્ । સમાધિરાજસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિવ્હાકાયમનોરૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મા ન સન્તિ । ઇતિ ।
તન્નિગમયન્નાહ ।
સર્વં દૃશ્યં યત્ । ઇત્યાદિ ।
પૂર્વોક્તમુપાયપ્રજ્ઞોભયૈકીકરણજ્ઞાનાદિકમનૃતમુચ્યતે ।
લોકશ્ચ વિજહાતિ યત્ । ઇતિ ।
તદવિપરીતં તત્ત્વમ્ । લોકઃ પ્રાકૃતઃ યદજાનાનઃ યત્- ચિન્તાપદ્મભૂતં મનસા અચિન્ત્યમિન્દ્રિયાવિષયભૂતમજ્ઞાનપટલાન્ધકારપ્રતિરુદ્ધમદૃષ્ટં- ત્યજતિ । [સ] પરમાર્થઃ અતિતીક્ષ્નેન્દ્રિયર્યજ્ઞાન્દૃષ્ટિગોચરઃ । આર્યઘનવ્યૂહસૂત્રે ।
તત્ત્વમત્યન્તમાશ્ચર્યં ગમ્ભીરં તદનન્તવત્ ।
તદ્ધિ દુર્લભમિત્યસ્માલ્લોકસ્ય કિલ બુદ્ધિના ॥
જ્ઞાનં તદ્ગોચરં નાસ્તિ ।
સંવૃતિપરમાર્થસત્ય [દેશના] પરિવર્તઃ પઞ્ચમઃ

ષટ્સુ જગદ્ગતિષુ ભવસઙ્ક્રાન્ત્યુપાયો બુદ્ધલાભકરોપાયઃ સમાપ્તઃ ॥
પણ્ડિતમૈત્રેયનાથકૃતઃ ॥