ભાવનાક્રમ · ભાગ 18

આચાર્યકમલશીલપ્રણીતો
ભાવનાક્રમઃ પ્રથમઃ
[મહાયાનસૂત્રાણાં ય આદિકર્મિકસ્ય ચર્યાનિયમઃ ।
તમધિકૃત્ય સંક્ષેપાદ્ ભાવનાક્રમસ્ત્વભિધીયતે ॥
અચિરેણ સર્વજ્ઞતાં પ્રાપ્તુકામૈઃ સંક્ષેપતઃ કરુણા, બોધિચિત્તમ્, પ્રતિપત્તિશ્ચેતિ ત્રિષુ સ્થાનેષુ પ્રયતિતવ્યમ્ ।
બુદ્ધત્વસ્ય અશેષધર્મહેતુમૂલં કરુણૈવેતિ જ્ઞાત્વા સાદાવેવ ભાવયિતવ્યા । યથોક્તમ્ આર્યધર્મસંગીતિસૂત્રે- "અથ ખલ્વવલોકિતેશ્વરો બોધિસત્ત્વો મહસત્ત્વો ભગવન્તમેતદવોચત્- ન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન અતિબહુષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ । એકો ધર્મો ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન સ્વારાધિતઃ સુપ્રતિવિદ્ધઃ કર્તવ્યઃ । તસ્ય સર્વબુદ્ધધર્માઃ કરતલગતા ભવન્તિ । કતમ એકધર્મઃ? યદુત મહાકરુણા । મહાકરુણયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં સર્વબુદ્ધધર્માઃ કરતલગતા ભવન્તિ । તદ્યથા ભગવન્ યેન રાજ્ઞશ્ચક્રવર્તિનશ્ચક્રરત્નં ગચ્છતિ તેન સર્વો બલકાયો ગચ્છતિ, એવમેવ ભગવન્ યેન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાકરુણ ગચ્છતિ, તેન સર્વે બુદ્ધધર્મા ગચ્છન્તિ । તદ્યથા ભગવન્ જીવિતેન્દ્રિયે સતિ અન્યેષામિન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, એવમેવ ભગવન્ મહાકરુણાયાં સત્યામન્યેષાં બોધિસત્ત્વાનાં] ધર્માણાં પ્રવૃત્તિર્ભવતિ ।" ઇતિ ।
આર્યાક્ષયમતિનિર્દેશે ચોક્તમ્- "પુનરપરમ્, ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર, બોધિસત્ત્વાનાં મહાકરુણાપ્યક્ષયા । તત્ કસ્ય હેતોઃ? પૂર્વઙ્ગમત્વાત્ । ( ભ્ક્ 166 ) તદ્યથાપિ નામ, ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર, આશ્વાસાઃ [પ્રશ્વાસાઃ] પુરુષસ્ય જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પૂર્વઙ્ગમાઃ, એવમેવ મહાયાન-સમ્ભાર-સમુદાગમાય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાકરુણા પૂર્વઙ્ગમા" ઇતિ વિસ્તરઃ । આર્યગયાશીર્ષે ચોક્તમ્- "કિમારમ્ભા, મઞ્જુશ્રીઃ, બોધિસત્ત્વાનાં ચર્યા, કિમધિષ્ઠાના ચ? મઞ્જુશ્રીરાહ- મહાકરુણારમ્ભા, દેવપુત્ર, બોધિસત્ત્વાનાં ચર્યા સત્ત્વાધિષ્ઠાના । "ઇતિ વિસ્તરઃ ।
તથા હિ તયા પ્રેર્યમાણા બોધિસત્ત્વાઃ સ્વાત્મનિરપેક્ષા એકાન્તેન પરોપકારાર્થતયા અતિદુષ્કરદીર્ઘકાલિકે ઽપિ સમ્ભારોપાર્જનપરિશ્રમે પ્રવર્તન્તે । તથા ચોક્તમ્ આર્યશ્રદ્ધાબલાધાને- "તત્ર [મહા]કરુણયાપિ સર્વસત્ત્વપરિપાચનાર્થં ન તત્ કિઞ્ચિત્ સુખોપાધાનં યન્ન પરિત્યજતિ । "ઇતિ । અતો ઽતિદુષ્કરે પ્રવર્તમાનો નચિરેણૈવ સમ્ભારાન્ પરિપૂર્યાવશ્યમેવ સર્વજ્ઞપદમ્ અધિગચ્છતિ । તતો બુદ્ધધર્માણાં કરુણૈવ મૂલમ્ । મહાકરુણાપરિગ્રહાદેવ બુદ્ધા ભગવન્તો ઽધિગમ્ય સર્વજ્ઞપદમ્ અશેષસ્ય જગતો ઽર્થ વિકુર્વાણાસ્તિષ્ઠન્ત ઇતિ નિર્વાણાપ્રતિષ્ઠાને સૈવ ભગવતાં મહાકરુણા હેતુઃ ।
સા ચ દુઃખિતસત્ત્વાલમ્બનમનસ્કારબહુલીકારતો વૃદ્ધિમ્ (ઉપયાતિ) । સર્વે ચ તે સત્ત્વાસ્ત્રિધાતુકાવચરાસ્ત્રિવિધદુઃખતયા યથોયોગમ્ અત્યન્ત દુઃખિતા એવેતિ સર્વેષ્વેવ સત્ત્વેષુ ભાવનીયમ્ । તથા ચ યે તાવન્નારકાસ્તે વિવિધચિરન્તનદીર્ઘકાલિકદાહાદિદુઃખ [નદીષુ] નિમગ્ના એવ ભગવતા વર્ણિતાઃ । તથા પ્રેતા અપિ દુઃસહતીવ્રક્ષુત્તૃષાદિદુઃખ[અગ્નિ] ( ભ્ક્ 167 ) પીડાભિસંશોષિતમૂર્તયસ્તીવ્રદુઃખમ્ અનુભવન્તિ । યેન વર્ષશતેનાપ્યશુચિં ખેટપિણ્ડનં ચ ભોક્તું ન લભન્ત ઇત્યાદિ વર્ણિતં ભગવતા । તિર્યઞ્ચો ઽપિ પરસ્પર[ભક્ષણ]ક્રોધવધહિંસાદિભિરનેકવિધં દુઃખમનુભવન્તો દૃશ્યન્ત એવ । તથા હિ કેચિન્નાસિકાભેદનતાડાણબન્ધનાદિભિરતન્ત્રીકૃતશરીરાઃ પરિતઃ પરિપીડયમાનાઃ કથમપ્યનિચ્છન્તો ઽપિ અતિદુર્વહગુરુભારોદ્વહનપરિખિન્નવપુષઃ પરિક્લામ્યન્તિ, તથારણ્યે ઽપિ નિવસન્તો ઽનપરાધાઃ કેચિત્ ક્વચિત્ [અર્થ]તો ઽન્વિષ્ય હન્યન્તે । નિત્યં ચ ભયવિવ્હલમાનસસ્તતસ્તતઃ પલાયમાનાસ્તિષ્ઠન્તીત્યપરિમિતમ્ એષાં દુઃખં દૃશ્યત્ત એવ । તથા માનુષ્યે ઽપિ નારકં દુઃખં દૃશ્યત એવ । અત્ર યે ચૌરાદયો ઽઙ્ગચ્છેદશૂલાર્પણોદ્બન્ધનાદિભિઃ કાર્યન્ત એવ તેષાં નારકમેવ દુઃખમ્ । યે ચ દારિદ્રયદ્યુપહતાસ્તેષાં પ્રેતાનામિવ તત્ક્ષુત્તર્ષાડિભિર્દુઃખમ્ । યે ચ ભૃત્યાદયઃ પરાયત્તીકૃતાત્મભાવાઃ, યે ચ બલિભિરાક્રમ્ય પીડયન્તે તેષાં તિરશ્ચામિવ તાડનાવરોધનાદિ દુઃખમ્ । તથા પર્યેષ્ટિકૃતમ્ અન્યો ઽન્યદ્રોહોપઘાતાદિ કૃતં પ્રિયવિપ્રયોગાપ્રિયસંયોગકૃતં ચાપ્રમેયમેષાં દુઃખમ્ । યે ક્વચિદ્ ઈશ્વરાઃ સુખિતા ઇવ લપ્યન્તે તે ઽપિ વિપર્યવસાનસમ્પદો વિવિધકુદૃષ્ટિગહનનિમગ્ના નારકાદિદુઃખાનુભવહેતુવિવિધ ક્લેશકર્માણ્યુપચિન્વન્તઃ પ્રપાતસ્થાસ્તરવ ઇવ દુઃખહેતૌ [અપિ] વર્તમાનાઃ પરમાર્થતો દુઃખિતા એવ ।
દેવા અપિ યે તાવત્ કામાવચરાસ્તે ઽપિ તીવ્રકામાગ્નિસન્દીપ્તમાનસા આક્ષિપ્તચિત્તા ઇવાસ્વચ્છચેતસઃ ક્ષણમપિ સમાધાનં ચેતસાં ન લભન્તે । તેષાં પ્રશમસુખધનદરિદ્રાણાં કીદૃશં નામ તત્ સુખમ્? નિત્યચ્યવનપતનાદિભયશોકોપહતાઃ કથં સુખિતા નામ? યે ચ રૂપારૂપાવચરાસ્તે ઽપિ ( ભ્ક્ 168 ) યદિ નામ કિયત્કાલં દુઃખદુઃખતાં વ્યતીતાસ્તથાપ્યત્યન્તં કામાવચરાણામ્ અનુશયાનામ્ અપ્રહાણાત્ તેષાં પુનરપિ નારકાદિવિનિપાતસમ્ભવાદ્ વિપરિણામદુઃખમ્ અસ્ત્યેવ । સર્વે નામ દેવમનુષ્યાઃ ક્લેશકર્માદિપારતન્ત્ર્યાત્ તે સંસ્કારદુઃખતયા દુઃખિતા એવ ।
તદેવં સકલમેવ જગદ્ દુઃખગ્નિજ્વાલાવલીઢમ્ ઇત્યવેત્ય યથા મમ દુઃખમપ્રિયં તથાન્યેષામપ્રિયમિતિ ચિન્તયતા સર્વેષ્વેવ સત્ત્વેષુ કૃપા ભાવનીયા । પ્રથમં તાવદ્ મિત્રપક્ષેષુ પૂર્વોક્તા વિવિધદુઃખાનુભવેષ્વનુપશ્યતા ભાવનીયા ।
તતઃ સત્ત્વસમતયા વિશેષમપશ્યતાનાદિમતિ ચ સંસારે ન કશ્ચિત્ સત્ત્વો યો ન મે શતશો બન્ધુરભૂદિતિ પરિચિન્તયતા વ્યસ્તેષુ ભાવનીયા । યદા મિત્રપક્ષેષ્વિવ વ્યસ્તેષુ [અપિ] તુલ્યા કરુણા પ્રવૃત્તા ભવતિ, તદા શત્રુપક્ષે ઽપિ તથૈવ સત્ત્વસમતાદિમનસિકારેણ ભાવનીયા । યદા ચ શત્રુપક્ષે ઽપિ મિત્રપક્ષવત્ સમપ્રવૃત્તા ભવતિ, તદા ક્રમશો દશસુ દિક્ષુ સર્વસત્ત્વેષુ [અપિ] ભાવયેત્ । યદા ચ દુઃખિતબાલપ્રિયેષ્વિવ દુઃખોદ્ધરણેચ્છાકારા સ્વરસવાહિની સર્વસત્ત્વેષુ સમપ્રવૃત્તા કૃપા ભવતિ, તદા સા નિષ્પન્ના ભવતિ મહાકરુણાવ્યપદેશં ચ લભતે । યથા અક્ષયમતિસૂત્રે ચ વર્ણિતમ્ । અયં ચ કૃપાભાવનાક્રમો ભગવતાભિધર્મસૂત્રાદૌ વર્ણિતઃ ।
તસ્યૈવં કૃપાભ્યાસબલાત્ સકલસત્ત્વાભ્યુદ્ધરણપ્રતિજ્ઞયાનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિપ્રાર્થનાકારમ્ અયત્નત એવ બોધિચિત્તમુત્પદ્યતે । યથોક્તમ્ આર્યદશધર્મસૂત્રે- "સત્ત્વાન્ અત્રાણાન્ અશરણાન્ અદ્વીપાન્ દૃષ્ટ્વા કરુણાયૈ ચિત્તમુપસ્થાપ્ય યાવદનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયતિ" ઇતિ । યદિ નામ પરસમાદાપનાદિનાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિચિત્તમુત્પદ્યતે, તથાપિ કૃપાવેગતો યત્ સ્વયમેવ બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિચિત્તમુત્પદ્યતે ( ભ્ક્ 169 ) તદ્ ભગવતા આર્યતથાગતજ્ઞાનમુદ્રાસમાધૌ વિશિષ્ટતરત્વેન વર્ણિતમ્ ।

તદેતદ્ બોધિચિત્તં પ્રતિપત્તિવિકલમપિ સંસારે મહાફલં ભગવતા વર્ણિતમ્ । તથા ચોક્તં મૈત્રેયવિમોક્ષે- "તદ્ યથાપિ નામ, કુલપુત્ર, ભિન્નમપિ વજ્રરત્નં સર્વમ્ અતિવિશિષ્ટં સુવર્ણાલઙ્કારમભિભવતિ, વજ્રરત્નનામ ચ ન વિજહાતિ, સર્વદારિદ્રયં ચ વિનિવર્તયતિ । એવમેવ, કુલપુત્ર, પ્રતિપત્તિભિન્નમપિ સર્વજ્ઞતાચિત્તોત્પાદવજ્રરત્નં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધગુણસુવર્ણાલઙ્કારમ્ અભિભવતિ । બોધિચિત્તનામ ન વિજહાતિ, સંસારાદારિદ્રયં ચ વિનિવર્તયતિ" ઇતિ ।
યો ઽપિ પારમિતાસુ સર્વેણ સર્વં સર્વથા શિક્ષિતુમ્ અસમર્થઃ, તેનાપિ બોધિચિત્તમ્ ઉત્પાદનીયમેવ, ઉપાયપરિગ્રહેણ મહાફલત્વાત્ । યથા ચોક્તમ્ આર્યરાજાવવાદકસૂત્રે- "યાસ્માત્ ત્વં મહારાજ, બહુકૃત્યો બહુકરણિયઃ, અસહઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા દાનપારમિતાયાં શિક્ષિતુમ્, યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતુમ્ । તસ્માત્તર્હિ ત્વં મહારાજ એવમેવ સમ્બોધૌ છન્દં શ્રદ્ધાં પ્રાર્થનાં પ્રણિધિં ચ, ગચ્છન્નપિ તિષ્ઠન્નપિ નિષણ્ણો ઽપિ શયાનો ઽપિ જાગ્રદપિ ભુઞ્જાનો ઽપિ પિબન્નપિ, સતતસમિતમ્ અનુસ્મર, મનસિકુરુ ભાવય । સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વાર્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપૃથગ્જનાનામ્ આત્મનશ્ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનિ કુશલમૂલાનિ પિણ્ડયિત્વા, અનુમોદસ્વ અગ્રયા અનુમોદનયા । અનુમોદ્ય ચ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધાર્યશ્રાવકાણાં પૂજાકર્માણિ નિર્યાતય । નિર્યાત્ય ચ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કુરુ । તતઃ સર્વસત્ત્વાનાં યાવત્ સર્વજ્ઞતાપ્રતિલમ્ભાય સર્વબુદ્ધધર્મપરિપૂરણાય દિને ( ભ્ક્ 170 ) ત્રૈકાલ્યમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામય । એવં ખલુ ત્વં મહારાજ, પ્રતિપન્ન, સન્ રાજ્યં ચ કારયિષ્યસિ, રાજ્યકૃત્યાનિ ચ ન હાપયિસ્યસિ, [બોધિસમ્ભારાંશ્ચ પરિપૂરયિષ્યાસિ]" । ઇત્યાદિ કમુક્ત્વાહ- "અથ ખલુ પુનસ્ત્વં મહારાજ, સમ્યક્સમ્બોધિચિત્તકુશલમૂલવિપાકેન અનેકકૃત્યો દેવેષુ ઉપપન્નો ઽભૂઃ । અનેકકૃત્યો મનુષ્યેષુ ઉપપન્નો ઽભૂઃ । સર્વાસુ ચ દેવમનુષ્યોપપત્તિષુ આધિપત્યં કારયિષ્યસિ" । ઇતિ વિસ્તરઃ ।
યત્ પુનઃ પ્રતિપત્તિસારં બોધિચિત્તં તદ્ અતિતરાં વિપુલં ફલમ્ ઇતિ સિદ્ધિમ્ । અત એવ આર્યવીરદત્તપરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તમ્-
બોધિચિત્તાદ્ વૈ યત્ પુણ્યં તચ્ચ રૂપિ ભવેદ્ યદિ ।
આકાશધાતું સમ્પૂર્ય ભૂયશ્ચોત્તરિતં ભવેત્ ॥
ગઙ્ગાબાલુકસંખ્યાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણિ યો નરઃ ।
દદ્યાદ્ રત્નપ્રપૂર્ણાનિ લોકનાથેભ્ય એવ હિ ॥
યશ્ચૈકઃ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા ચિત્તં બોધાય નામતિ ।
ઇયં વિશિષ્યતે પૂજા યસ્યા અન્તો ન વિદ્યતે ॥ ઇતિ ।
યથા આર્યગણ્ડવ્યૂહે વર્ણિતમ્- "બોધિચિત્તં કુલપુત્ર! બીજભૂતં સર્વબુદ્ધધર્માણામ્" ઇતિ વિસ્તરઃ । તચ્ચ બોધિચિત્તં દ્વિવિધં પ્રણીધિચિત્તં પ્રસ્થાનચિત્તં ચ । આર્યગણ્ડવ્યૂહે વર્ણિતમ્, તથા- "ર્દુર્લભાસ્તે, કુલપુત્ર, સત્ત્વાઃ સત્ત્વલોકે યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ પ્રણિદધતિ ઇતિ । તતો ઽપિ દુર્લભતમાસ્તે સત્ત્વા યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ અભિસમ્પ્રસ્થિતાઃ" ઇતિ । સકલજગતો હિતાય બુદ્ધો ભવેયમિતિ પ્રથમતરં પ્રાર્થનાકારા ચેતના ( ભ્ક્ 171 ) તત્પ્રણિધિચિત્તમ્ । યતઃ પ્રભૃતિ સંવરગ્રહણે વર્તમાનાઃ સમ્ભારેષુ દૃશ્યન્તે તત્પ્રસ્થાનચિત્તમ્ ।
સંવરશ્ચ વિજ્ઞાતપ્રતિબલસંવરસ્થિતાત્ કલ્યાણમિત્રાત્ પરતો ગ્રાહ્યઃ । અસતિ પ્રતિરૂપે ગ્રાહકે બુદ્ધબોધિસત્ત્વાન્ આમુખીકૃત્ય યથા મઞ્જુશ્રીયામ્બરરાજભૂતેન બોધિચિત્તમુત્પાદિતં તથોત્પાદનીયઃ । એવમુત્પાદિતબોધિચિત્તો બોધિસત્ત્વઃ સ્વયમેવ દાનાદિ દદાતિ પ્રતિપત્તૌ પ્રયોક્ષ્યતે, ન હિ સ્વયમદાન્તઃ પરાન્ દમયતીતિ મત્ત્વા । ન ચાપિ વિના પ્રતિપત્ત્યા બોધિરવાપ્યતે । યથોક્તમ્ આર્યગયાશીર્ષે- "પ્રતિપત્તિસારાણાં બોધિસત્ત્વાનાં બોધિર્નાપ્રતિપત્તિસારાણામ્" ઇતિ । આર્યસમાધિરાજે ચોક્તમ્- "તસ્માત્ પ્રતિપત્તિસારો ભવિષ્યામિ ઇત્યેવં ત્વયા કુમાર, શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રતિપત્તિસારસ્ય હિ, કુમાર, ન દુર્લભા ભવત્યનુતરા સમ્યક્સંબોધિઃ" ઇતિ ।
સા ચ પ્રતિપત્તિર્બોધિસત્ત્વસ્ય પારમિતાપ્રમાણસઙ્ગ્રહવસ્ત્વાદિભેદેન અક્ષયમતિરત્નમેઘાદિસૂત્રેષુ વિસ્તરેણ વર્ણિતા । તથા લૌકિકશિલ્પાદિસ્થાનેષ્વપિ યાવદ્ બોધિસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્ । કિં પુનર્લોકોત્તરેષુ ધ્યાનાદિષુ । અન્યથા કથં સર્વાકારં સત્ત્વાર્થં કુર્યુઃ । સા ચેયં સંક્ષેપેણ બોધિઅત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞોપાયરૂપા પ્રતિપત્તિર્ન પ્રજ્ઞામાત્રં નોપાયમાત્રમ્ । યથા આર્યવિમલકિર્તિનિર્દેશે- "પ્રજ્ઞારહિત ઉપાય ઉપાયરહિતા ચ પ્રજ્ઞા બોધિસત્ત્વાનાં બન્ધનમ્" ઇત્યુક્તમ્ । ઉપાયસહિતા પ્રજ્ઞા પ્રજ્ઞાસહિતા ઉપાયો મોક્ષત્વેન વર્ણિતઃ । આર્યગયાશીર્ષે ચોક્તમ્- "દ્વાવિમૌ બોધિસત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તૌ માર્ગૌ । દ્વાભ્યાં માર્ગાભ્યાં સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં ( ભ્ક્ 172 ) સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસમ્ભોત્સ્યન્તે । કતમૌ દ્વૌ, ઉપાયશ્ચ પ્રજ્ઞા ચ । "ઇતિ ।
તત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ત્યક્ત્વા દાનાદિપારમિતાસઙ્ગ્રહવસ્ત્વાદિકં સર્વમેવ ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિમહાભોગ[બહુ] પરિવારસમ્પત્સત્ત્વપરિપાકનિર્માણાદિકસકલાભ્યુદયધર્મસઙ્ગ્રાહકં કુશલમ્ ઉપાય ઉચ્યન્તે । પ્રજ્ઞા તુ તસ્યૈવ ચોપાયસ્યાવિપરીતસ્વભાવપરિચ્છેદહેતુઃ । તયા હિ સમ્યગુપાયં વિવિચ્યાવિપર્યસ્તો યથાવત્ સ્વપરાર્થાનુષ્ઠાનાદ્ વિષમિવ મન્ત્રપરિગૃહીતં ભુઞ્જાનો ન સંક્લિશ્યતે । તથા ચોક્તમત્રૈવ સુત્રે- "ઉપાયઃ સઙ્ગ્રહજ્ઞાનમ્ પ્રજ્ઞા પરિચ્છેદજ્ઞાનમ્ ।" ઇતિ । આર્યશ્રદ્ધાબલાધાને ચોક્તમ્- "ઉપાયકૌશલં કતમમ્? યત્ સઙ્ગ્રહઃ સર્વધર્માણાં । પ્રજ્ઞા કતમા? યત્ સર્વધર્માણામ્ અસમ્ભદેન કૌશલમ્" ઇતિ । એતૌ પ્રજ્ઞોપાયૌ દ્વાવપિ સર્વકાલમેવ સેવનીયૌ ભૂમિપ્રવિષ્ટૈરપિ ન તુ પ્રજ્ઞામાત્રં નોપાયમાત્રમ્ । યતઃ સર્વાસ્વેવ દશસુ ભૂમિષુ બોધિસત્ત્વસ્ય પારમિતાસમુદાચારઃ પઠિતો દધભૂમિકાદૌ "ન ચ પરિશેષાસુ ન સમુદાચરતિ" ઇતિ વચનાત્ ।

અષ્ટમ્યાં ચ ભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્ય શાન્તવિહારિણો બુદ્ધૈર્વ્યુત્ત્થાનં તદ્ વિરુધ્યેત । તચ્ચ તતસ્તત્ર પાઠાદ્ અવગન્તવ્યમ્ । [તથા ચોક્તં તત્રૈવ સૂત્રે] "તસ્ય ખલુ ભો જિનપુત્ર, બોધિસત્ત્વસ્ય એવમિમામચલાં બોધિસત્ત્વભૂમિમનુગતસ્ય પૂર્વપ્રણિધાનબલાધાનસ્થિતસ્ય બુદ્ધા ભગવન્તસ્તસ્મિન્ ધર્મમુખસ્ત્રોતસિ તથાગતજ્ઞાનોપસંહારં કુર્વન્તિ । એવં ચૈન બ્રુવન્તિ- સાધુ ( ભ્ક્ 173 ) સાધુ કુલપુત્ર । એષા પરમાર્થક્ષાન્તિર્બુદ્ધધર્માનુગમાય । અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર, યા અસ્માકં દશબલચતુર્વૈશારદ્યબુદ્ધધર્મસમૃદ્દિઃ, સા તવ નાસ્તિ । તસ્યા બુદ્ધધર્મસમૃદ્ધેઃ પર્યેષણાય અભિયોગં કુરુ, વીર્યમારભસ્વ । એતદેવ ક્ષાન્તિમુખં મોન્મોક્ષીઃ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર, કિં ચાપિ ત્વયૈવં શાન્તવિમોક્ષવિહારો ઽનુપ્રાપ્તઃ, ઇમાન્ પુનરશાન્તાનપ્રશાન્તાન્ બાલપૃથગ્જનાન્ નાનાક્લેશસમુદાચારપ્રાપ્તાન્ વિવિધવિતર્કોપહતમાનસાન્ સમન્વાહર, અપેક્ષસ્વ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર, પૂર્વપ્રણિધાનમનુસ્મર સત્ત્વાર્થસંપ્રાપણં જ્ઞાનમુખાચિન્ત્યતાં ચ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર, એષા સર્વધર્માણાં ધર્મતા । ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સ્થિતૈવૈષા ધર્મતા ધર્મધાતુસ્થિતિઃ યદિદં સર્વધર્મશૂન્યતા સર્વધર્માનુપલબ્ધિઃ । નૈતયા તથાગતા એવ કેવલં પ્રભાવ્યન્તે, સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા અપિ હ્યેતામવિકલ્પધર્મતામનુપ્રાપ્નુવન્તિ ।
અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર, પ્રેક્ષસ્વ તાવત્ ત્વમસ્માકં કાયાપ્રમાણતાં ચ જ્ઞાનાપ્રમાણતાં ચ બુદ્ધક્ષેત્રાપ્રમાણતાં ચ જ્ઞાનાભિનિર્હારાપ્રમાણતાં ચ પ્રભામણ્ડલાપ્રમાણતાં ચ સ્વરાઙ્ગવિશુદ્ધયપ્રમાણતાં ચ । તથૈવ ત્વમપ્યભિનિર્હારમુત્પાદય । અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર, એકસ્ત્વેષ આલોકો યો ઽયં સર્વધર્માનિર્વિકલ્પાલોકઃ । ઈદૃશાસ્તુ કુલપુત્ર, ધર્માલોકાસ્તથાગતાનામપર્યન્તગતા અપર્યન્તકૃતા અપર્યન્તબદ્ધાઃ, યેષાં સંખ્યા નાસ્તિ, ગણના, પ્રમાણમુપનિષદૌપમ્યં નાસ્તિ, તેસામધિગમાય અભિનિર્હારમુત્પાદય । અપિ તુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર, પ્રેક્ષસ્વ તાવદ્ દશસુ દિક્ષુ અપ્રમાણક્ષેત્રતાં ચ અપ્રમાણસત્ત્વતાં ચ અપ્રમાણધર્મવિભક્તિતાં ચ । તત્સર્વમનુગણય । યથાવત્તયા અભિનિર્હારમુત્પાદય । "ઇતિ હિ ભો જિનપુત્ર, તે બુદ્ધા ભગવન્ત ( ભ્ક્ 174 ) એવં ભૂમ્યનુગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય એવં પ્રમુખાન્યપ્રમેયાણ્યસંખ્યેયાનિ જ્ઞાનાભિનિર્હારમુખાન્યુપસંહરન્તિ, યૈર્જ્ઞાનાભિનિર્હારમુખૈર્બોધિસત્ત્વો ઽપ્રમાણજ્ઞાનવિભક્તિતો ઽભિનિર્હારકર્માભિનિષ્પદયતિ । ઽ આરોચયામિ તે ભો જિનપુત્ર, પ્રતિવેદયામિ । તે ચેદ્ બુદ્ધા ભગવન્તસ્તં બોધિસત્ત્વમેવં સર્વજ્ઞજ્ઞાનાભિનિર્હારમુખેષુ નાવતારયેયુસ્તદેવાસ્ય પરિનિર્વાણં ભવેત્સર્વસત્ત્વકાર્યપ્રતિપ્રસ્રબ્ધિશ્ચ ।" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
યચ્ચ આર્યવિમલકીર્તિનિર્દેશે ગયાશીર્ષે ચોક્તં તદપિ પૂર્વોક્તં વિરુધ્યતે, એવં સામાન્યેનૈવ તત્રાભિધાનાત્ । યત્ સર્વધર્મસઙ્ગ્રહવૈપુલ્યે ચોક્તં તદપિ વિરુધ્યતે । એવ । તત્રોક્તમ્- "સૂક્ષ્મં હિ મઞ્જુશ્રીઃ, સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકર્માવરણમ્ । યો હિ કશ્ચિન્મઞ્જુશ્રીઃ, તથાગતભાષિતે ધર્મ એકસ્મિન્ શોભનસંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયતિ । એકસ્મિન્નશોભસંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયતિ । સ સદ્ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ । તેન સદ્ધર્મં પ્રતિક્ષિપતા તથાગતો ઽભ્યાખ્યાતો ભવતિ" ઇતિ વિસ્તરમ્ ઉક્ત્વા આહ- "યો ઽયં મૈત્રેય, ષટ્પારમિતાસમુદાગમો બોધિસત્ત્વાનાં બોધાય તં તે મોહપુરુષા એવં વક્ષ્યન્તિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામેવ બોધિસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્, કિં શેષાભિઃ પારમિતાભિરિતિ । તે ઽન્યા મુપાયપારમિતાં દૂષયિતવ્યાં મન્યન્તે । તત્ કિં મન્યસે, અજિત! દુષ્પ્રજ્ઞઃ સ કાશિરાજો ઽભૂદ્ યેન કપોતાર્થ શ્યેનાય સ્વમાંસાનિ દત્તાનિ? મૈત્રેય આહ, નો હીદમ્, ભગવન્ । ભગવાનાહ- યાનિ મયા મૈત્રેય, બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરતા ષટ્પારમિતાસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાન્યુપચિતાનિ । અપકૃતં નુ તૈઃ કુશલમૂલૈઃ? મૈત્રેય આહ- નો હીદં ભગવન્ । ભગવાન્ આહ, ત્વં તાવદ્ અજિત, દાનાપારમિતાયાં ષષ્ટિં કલ્પાન્ સમુદાગતઃ । યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ષષ્ટિં કલ્પાન્ સમુદાગતઃ, તત્ તે મોહપુરુષા એવં વક્ષ્યન્તિ- એકનયેનૈવ ( ભ્ક્ 175 ) બોધિર્યદુત શૂન્યતાનયેન" ઇતિ વિસ્તરઃ । વૈરોચનાભિસમ્બોધૌ ચોક્તમ્- ઽતદેતત્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં કરુણામૂલં બોધિચિત્તહેતુકમ્ ઉપાયપર્યવસાનમ્" ઇતિ । તસ્માદુભયં સર્વકાલમેવ બોધિસત્ત્વેન સેવનીયમ્ ।
એવં હિ ભગવતામ્ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં સિધ્યતિ । તથા હિ દાનાદેરૂપાયસ્ય રૂપકાયક્ષેત્રપરિવારાદિમહાભોગતાફલસમ્પત્પરિગ્રહાદ્ ભગવતાં ન નિર્વાણે ઽવસ્થાનમ્ । પ્રજ્ઞયા ચ સકલવિપર્યાસપ્રહાણાદ્ ન સંસારે ઽવસ્થાનં વિપર્યાસમૂલત્વાત્ સંસારસ્ય । અન્યા ચ પ્રજ્ઞોપાયસ્વરૂપયા પ્રતિપદા સમારોપાપવાદાન્તવિવર્જનેન મધ્યમા પ્રતિપદ્ ઉદ્ભાવિતા । પ્રજ્ઞયા સમારોપાન્તસ્ય વર્જનાદ્ ઉપાયેનાપવાદાન્તસ્ય વર્જનાત્ । અત એવ આર્યધર્મસઙ્ગીતાવુક્તમ્- "લક્ષણાનુવ્યઞ્જનરૂપકાયપરિનિષ્પાદનાભિરતશ્ચ ભવતિ, ન ધર્મકાયાભિસમયમાત્રાભિરતઃ" ઇતિ । પુનરુક્તમ્- "પ્રજ્ઞોપાયજનિતસ્તથાગતાનાં પરપ્રત્યયતઃ સંભવો ઽનુગન્તવ્યઃ" ઇતિ ।
યત્ પુનરુક્તમ્- "કોલોપમં ધર્મપર્યાયમ્ આજાનદ્ભિર્ધર્મા એવ પ્રહાતવ્યાઃ, પ્રાગ્ એવાધર્માઃ" ઇતિ । તદ્ વિપરીતાભિનિવેશપ્રહાણતઃ પ્રહાતવ્યા ઇત્યભિપ્રાયાદુક્તમ્, ન તુ પ્રયોજનસમ્પદનાર્થમપિ નાશ્રયણિયમ્ । તથા ચોક્તમ્- "ધર્મઃ પ્રગ્રહીતવ્યો નોદ્ગ્રહીતવ્યઃ" ઇતિ । નોન્માર્ગેણ પ્રગ્રહીતવ્ય ઇત્યર્થઃ । યચ્ચાપિ ક્વચિદ્ દાનાદિ સાંસારિકફલત્વેન વર્ણિતં તત્ પ્રજ્ઞારહિતાનાં દાનાદીનાં પૂર્વમ્ ઉક્તં તાવન્માત્રકુશલમૂલસન્તુષ્ટાંશ્ચાધિકૃત્યોત્તર કુશલમૂલે પ્રોત્સાહનાર્થમ્ । અન્યથા [આર્ય-]વિમલકીર્તિનીર્દેશઃ [આદિ પૂર્વોક્તઃ] સર્વ એવ વિરુધ્યતે । તસ્માત્તુ દ્વાવપિ પ્રજ્ઞોપાયૌ સેવનીયાવિતિ સ્થિતમ્ ।
તત્ર પ્રજ્ઞાપરિગૃહીતા દાનાદયઃ પારમિતાવ્યપદેશં લભન્તે નાન્યથેતિ । અતો દાનદિપરિશુદ્ધયે સમાધાનમ્ આસ્થાય પ્રજ્ઞોપાદાનાર્થં યત્નં કુર્વીત ।
તત્ર પ્રથમં તાવત્ શ્રુતમયી પ્રજ્ઞોત્પાદનીયા । તયા હિ તાવદ્ આગમાર્થમ્ અવધારયતિ । તતશ્ચિન્તામય્યા પ્રજ્ઞયાનીતનેયાર્થં નિર્વેધયતિ । તતસ્તયા નિશ્ચિત્ય ભૂતમર્થં ભાવયેન્નાભૂતમ્ । અન્યથા હિ વિપરીતસ્યાપિ ભવાનાદ્ વિચિકિત્સાયાશ્ચાવ્યપગમાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનોદયો ન સ્યાત્ । તતશ્ચ વ્યર્થૈવ ભાવના સ્યાત્ । યથા તીર્તીકાનામ્ । ઉક્તં ચ ભગવતા સમાધિરાજે-
નૈરાત્મ્યધર્માન્ યદિ પ્રત્યવેક્ષતે તાન્ પ્રત્યવેક્ષ્ય યદિ ભાવયેત્ ।
સ હેતુર્નિર્વાણફલસ્ય પ્રાપ્તયે યો અન્યહેતુર્ન સ ભોતિ શાન્તયે ॥ ઇતિ ।
તસ્માચ્ચિન્તામય્યા પ્રજ્ઞયા યુક્તયાગમાભ્યાં પ્રત્યવેક્ષ્ય ભૂતમેવ વસ્તુસ્વરૂપં ભાવનીયમ્ । વસ્તૂનાં સ્વરૂપં ચ પરમાર્થતો ઽનુત્પાદ એવાગમતો યુક્તિતશ્ચ નિશ્ચિતમ્ ।

તત્રાગમતો યથોક્તમ્ આર્યધર્મસઙ્ગીતૌ- "અનુત્પાદઃ સત્યમસત્યમ્ અન્યે ધર્માઃ" ઇતિ । એતચ્ચ પરમાર્થાનુકૂલત્વાદ્ અનુત્પાદઃ સત્યમિત્યુક્તમ્ । પરમાર્થતસ્તુ નોત્પાદો નાપ્યનુત્પાદઃ, તસ્ય્ સર્વ્યવહારાતીતત્વાત્ । પુનશ્ચાત્રૈવ ચોક્તમ્- "ઉત્પાદનિરોધાભિનિવિષ્ટઃ કુલપુત્ર, લોકસન્નિવેશઃ, ( ભ્ક્ 177 ) તસ્માત્ તથાગતો મહાકારુણિકો લોકસ્યોત્ત્રાસપદપરિહારાથં વ્યવહારવશાદ્ ઉક્તવાન્, ઉત્પદ્યતે નિરુધ્યતે ચેતિ ન ચાત્ર કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યોત્પાદઃ" ઇતિ । અર્યબુદ્ધસઙ્ગીતૌ ચોક્તમ્- "કતમા યોનિશઃ પૃચ્છા, કતમા યોનિઃ? આહ અનુત્પાદો યોનિઃ, તસ્ય પૃચ્છા યોનિશઃ પૃચ્છ" । પુનરત્રૈવોક્તમ્- "ચકારમુખઃ સર્વધર્માશ્ચ્યુત્યુત્પત્તિવિગતાઃ । અભાવમુખાઃ સર્વધર્માઃ, સ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય" ઇતિ । આર્યસત્યદ્વયવિભાગે ચાનુત્પાદસમતયા સર્વધર્માણાં સમતા ભવતિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચોક્તમ્- "રૂપં સુભૂતે, રૂપસ્વભાવેન શૂન્યમ્, યાવદ્ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન શૂન્યમિતિ સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય" ઇતિ । હસ્તિકક્ષ્યે ચોક્તમ્-
ન કશ્ચિલ્લભ્યતે ભાવો યસ્યોત્પાદસ્ય સંભવઃ ।
અસંભવેષુ ધર્મેષુ બાલઃ સમ્ભવમિચ્છતિ ॥ ઇતિ ।
પિતાપુત્રસમાગમે ચોક્તમ્- "સર્વ એતે ધર્માઃ સર્વે સમાસ્ત્રૈકાલ્યસમતયા । અતીતે ઽધ્વનિ સર્વધર્માઃ સ્વભાવરહિતા યાવત્ પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વનિ" ઇતિ । એવં તવદ્ આગમતઃ પ્રત્યવેક્ષણીયમ્ । યુક્ત્યા હિ સ્થિરીકૃતસ્યાગમાર્થસ્યાન્યૈરપોહિતમ્ અશક્યત્વાત્ । અતો યુક્ત્યાપિ પ્રત્યવેક્ષનીયમ્ ।

તત્ર સંક્ષેપતો યુક્તિરુચ્યતે । ઉત્પાદો ભાવાનામહેતુકો વા સ્યાત્ સહેતુકો વા । ન તાવદ્ અહેતુકઃ કાદાચિત્કત્વદર્શનાત્ । કારણાનપેક્ષા હિ વિશેષાભાવાદ્ ઉત્પાદકાલવત્ સદા સર્વત્રૈવ ચ ભાવાઃ કિં ન ભવેયુઃ । અભાવકાલાદ્ અવિશેષાદ્ વા ઉત્પાદકાલે ઽપિ નૈવ ભવેયુઃ । એવં તાવન્ન નિર્હેતુકો યુક્તઃ । નાપિ સહેતુકઃ । તથા હિ યસ્તાવદીશ્વરાદિસ્તીર્થિકૈર્નિત્યો હેતુઃ કલ્પિતસ્તતો ભાવા ન જાયન્તે ક્રમેણોત્પાદદર્શનાત્ । ન ( ભ્ક્ 178 ) ત્વવિકલકારણસ્ય [ફલસ્ય] ક્રમેણોત્પાદો યુક્તો નિરપેક્ષત્વાત્ । નાપીશ્વરાદેઃ સ્વયં સમર્થસ્ય પરાપેક્ષાઃ । નિત્યત્વેન પરૈરનુપકાર્યત્વાત્ । અનુપકારિણિ ચાપેક્ષાયોગાત્ । અત એવેશ્વરાદીનાં સર્વસામર્થ્યશૂન્યત્વાદ્ વન્ધ્યાપૂત્રાદિવદ્ નિઃસ્વભાવત્વમેવ । અર્થક્રિયાસમર્થત્વાદ્ વસ્તુનઃ । તેષાં ક્વચિદપિ કાર્યે ન ક્રમેણ સામર્થ્યં યથા વિચારિતમ્ । નાપિ યૌગપદ્યેન, તથા હિ સર્વકાર્યં સકૃદ્ ઉત્પાદ્યોક્તરકાલે ઽપિ યદ્યુત્પત્તિસમર્થ એવાસૌ તદા પુનરપિ સમર્થસ્વભાવાનુવૃત્તૌ પૂર્વવત્ કાર્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ । અનનુવૃત્તૌ વા પૂર્વસ્વભાવપરિત્યાગાદ્ અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માન્ન નિત્યં નામ કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ વિદ્યતે । અત એવોક્તં ભગવતા- "અસત્સમારોપઃ પુનર્મહામતે! આકાશનિરોધનિર્વાણ[આદિ]અકૃતકભાવાભિનિવેશસમારોપઃ" ઇતિ । તસ્માન્ન નિત્યાદ્ એષામુત્પાદો યુક્તઃ । નાપ્યનિત્યાત્તત્રાતીતાનાગતયોરવસ્તુત્વાન્ન્ તાવત્તતો જન્મ યુક્તમ્ અહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ વર્તમાનાત્, સમાનાસમાનકાલયોસ્તત ઉત્પાદાયોગાત્ । તથા હિ ન તાવત્ સમાનકાલં કારણં સ્વભાવવત્ કાર્યસ્યાપિ તત્સમાનકાલભાવિતયા નિષ્પન્નત્વાત્ । નાપિ ભિન્નકાલમ્, કાલન્તરવ્યવધાનેનોત્પાદે ઽતીતાદેરેવોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । અવ્યવધાનેનાપ્યુત્પાદે સર્વાત્માના યદ્યવ્યવધાણં તદૈકસ્મિન્નેવ ક્ષણે સર્વક્ષણાનામ્ અનુપ્રવેશાત્ કલ્પસ્ય ક્ષણમાત્રતાપ્રસઙ્ગઃ । યથા પરમાણોઃ સર્વાત્મના સંયોગો પિણ્ડસ્યાણુમાત્રતાપ્રસઙ્ગઃ । અથૈકદેશનેન, તદા ક્ષણસ્ય સાવયવત્વપ્રસઙ્ગઃ । સ્વતો ઽપિ નોત્પદ્યન્તે, નિર્હેતુકપક્ષેણૈવાસ્ય પક્ષસ્ય સઙ્ગૃહીતત્વાત્ સ્વાત્મનિ ચ કારિત્રવિરોધાત્ । નાપ્યુભયતઃ ઉભયપક્ષભાવિદોષદ્વય [સઙ્ગ્રહ]પ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્ના એવામી ભાવાઃ । સંવૃત્યા તૂત્પાદસ્ય વિદ્યમાનત્વાન્નાગમાદિવિરોધઃ । તથા ચોક્તં ભગવતા-
ભાવા વિદ્યન્તિ સંવૃત્યા પરમાર્થે ન ભાવકાઃ ।
નિઃસ્વભાવેષુ યા ભ્રાન્તિસ્તત્સત્યં સંવૃતિર્ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
ઇયં ચ યુક્તિર્ભગવતો ઽભિપ્રેતા શાલિસ્તમ્બાદૌ । સ્વતઃ પરત ઉભાભ્યામ્ અહેતોશ્ચ જન્મનિષેધાત્ ।
અથવા એવં યુક્ત્યા વિચારયેત્ । દ્વિવિધા ભાવા રૂપિણો ઽરૂપિણશ્ચ । તત્રાપિ તાવદ્ રૂપિણો ઘતાદયસ્તે ઽણુશો વિભિન્નરૂપત્વાદ્ નૈકસ્વભાવાઃ । અણૂનાં પૂર્વાપરસ્થિતાનાં પૂર્વાદિદિગ્ભાગત્વેન વિભિદ્યમાનાનામ્ અસિદ્ધાવપ્યણુસંચયાત્મકત્વે નાનેકસ્વભાવો યુક્તઃ, ન ચૈકાનેકસ્વભાવવ્યતિરેકેણાપરઃ કશ્ચિદ્ ભાવસ્વભાવો ઽસ્તીતિ નિઃસ્વભાવા એવામી પરમાર્થતઃ સ્વપ્નાદ્યુપલબ્ધરૂપાદિવદ્ રૂપિણો ભવાઃ । એતચ્ચ ભગવતૈવ ચોક્તમ્ આર્યલઙ્કાવતારે- "ગોવિષાણાં પુનર્મહામતે, અણુશો ઽપિ વિભિદ્યમાનં નાવતિષ્ઠતે । પુનરપ્યણવો ઽપિ ભિદ્યમાના અણુત્વલક્ષણેન નાવતિષ્ઠન્તે" ઇતિ ।
યે ચારુપિણસ્તે ઽપિ તથૈવ વિચાર્યુમાણા નિઃસ્વભાવા એવ । તથા હિ, બાહ્યસ્ય નીલાદેરર્થસ્યાભાવાત્ સામર્થ્યત એવ વિજ્ઞાનાદયો ઽરૂપિણઃ સ્કન્ધા નિલાદિરૂપેણ પ્રતિભાસન્ત ઇત્યભ્યુપેયમ્ । ઉક્તં ચ ભગવતા-
"બહિર્ધા નાસ્તિ વૈરૂપં સ્વચિત્તં દૃશ્યતે બહિઃ ।" ઇતિ ।
તતશ્ચ નીલાદિચિત્રાકારનિર્ભાસતયા ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારનિર્ભાસતયા નૈકસ્વભાવા ( ભ્ક્ 180 ) અમી યુક્તાઃ । ન ચૈકસ્યાનેકરૂપતા યુક્તિમતી, એકાનેકવિરોધાત્ । એકસ્ય કસ્યચિત્ સ્વભાવસ્યાસિદ્ધાવનેકરૂપતાપ્યયુક્તિમતી, એકસમૂહરૂપત્વાદ્ અનેકસ્ય ।
અથવા તત્રાલીકા એવામી રૂપાદય આકારાઃ પ્રતિભાસન્ત ઇત્યુબ્યુપગમ્યતે, તદા વિજ્ઞાનમ્ અપ્યલીકં પ્રાપ્નોતિ । વિજ્ઞાનસ્ય તત્સ્વરૂપાવ્યતિરેકાત્ । ન હિ સ્વયં પ્રકાશમાનરૂપતાવ્યતિરેકેણાન્યદ્ વિજ્ઞાનસ્ય રૂપમસ્તિ । સ્વયં ચ ન નિર્ભાસન્તે રૂપાદયઃ । તેષાં ચ વિજ્ઞાનસ્વરૂપાપન્નાનામ્ અલીકત્વે સર્વમેવ વિજ્ઞાનમ્ અલીકમ્ અભ્યુપેતં સ્યાત્ । તસ્માદ્ "માયોપમં ચ વિજ્ઞાનમ્" ઇત્યુક્તં ભગવતા ।
તસ્માદ્ એકાનેકસ્વભાવશૂન્યત્વેન પરમાર્થતો ઽલીકા એવામી સર્વભાવા ઇતિ નિશ્ચિતમેતત્ । અયં ચાર્થ ઉક્તો ભગવતા લઙ્કાવતારે-
યથૈવ દર્પણે રૂપમ્ એકત્વાન્યત્વવર્જિતમ્ ।
દૃશ્યતે ન ચ તત્રાસ્તિ તથા ભાવેષુ ભવતા ॥ ઇતિ ।
એકત્વાન્યત્વવર્જિતમ્ ઇતિ, એકત્વાન્યત્વરહિતમ્ ઇત્યર્થઃ । પુનશ્ચોક્તમ્-
બુદ્ધયા વિવિચ્યમાનાનાં સ્વભાવો નાવધાર્યતે ।
અતો નિરભિલાપ્યસ્તે નિઃસ્વભાવાશ્ચ દર્શિતાઃ ॥ ઇતિ ।
તદેવં ચિન્તામય્યા પ્રજ્ઞયા નિશ્ચિત્ય ભૂતમર્થ તસ્ય પ્રત્યક્ષીકરણાય ભાવનામયીં પ્રજ્ઞામ્ ઉત્પાદયેત્ । "બહુશ્રુતાદિમાત્રકેણા નાર્થઃ પ્રત્યક્ષો ભવતીતિ નિવેદિતમ્ આર્યરત્નમેઘાદિષુ । અનુભવશ્ચ પ્રતિપત્તૃણામ્, ન ચાપિ સ્ફુટતરજ્ઞાનાલોકોદયમ્ અન્તરેણ સમ્યગાવરણતમો ઽપહીયતે । ભાવનાબહુલીકારતશ્ચાભૂતે ( ભ્ક્ 181 ) ઽપ્યર્થે સ્ફુટરજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । યથા અશુભાદિપૃથ્વીકૃત્સ્નાદિસમાપન્નાનાં [જ્ઞાનોદ્ભવત્વે] કિમ્પુનર્ભૂતે । તથા ચ ભાવનાયાઃ પરિસ્ફુટજ્ઞાનફલત્વેન સાફલ્યમુક્તમ્ આર્યસમાધિરાજે-
આરોચયામિ પ્રતિવેદયામિ વો યથા યથા બહુ ચ વિતર્કયેન્નરઃ ।
તથા તથા ભવતિ તન્નિમિત્તચિત્તસ્તેહિ વિતર્કેહિ તન્નિશ્રિતેહિ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
તસ્માત્ તત્ત્વં સાક્ષાત્કર્તુકામો ભાવનાયાં પ્રવર્તતે ।
તત્ર પ્રથમતરં તાવદ્ યોગિના શમથો નિષ્પાદનીયશ્ચિત્તસ્થિરીકરણાય । સલિલવચ્ચઞ્ચલત્વાચ્ચિત્તસ્ય, ન શમથમાધારમન્તેરણ સ્થિતિરસ્તિ । ન ચાસમાહિતેન ચેતસા યથાભુતં શક્યતે જ્ઞાતુમ્ । ઉક્તં હિ ભગવતા- "સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ" ઇતિ । શમથો લાભાદિકામનાનિરપેક્ષસ્ય સમ્યક્પ્રવૃત્તૌ સ્થિરસ્ય દુઃખાદ્યધિવાસનશિલસ્યારબ્ધવીર્યસ્ય શીઘ્રતરં સમ્પદ્યતે । અત એવ આર્યસંધિનિર્વોચનાદૌ દાનાદય ઉત્તરોત્તરત્વેન વર્ણિતાઃ ।
તદેવં શીલાદિશમથસમ્ભારેષુ સ્થિતો મનો ઽનુકૂલદેશે સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેષુ પ્રણામાદિકં કૃત્વા પાપદેશનાં પુણ્યાનુમોદનાં વિધાય સકલજગદભ્યુદ્ધરણાશયો મહાકરુણામ્ એવાભિમુખીકૃત્ય કાયમ્ ઋજું પ્રણિધાય સુખાસનોપવિષ્ટઃ પર્યઙ્કમાભુજ્ય સમાધિમભિનિષ્પાદયેત્ ।

તત્ર પ્રથમં તાવદ્ યદ્ વસ્તુ વિચારયિતવ્યં યાવતા પ્રકારેણ સઙ્ક્ષેપતઃ સકલવસ્તુસઙ્ગ્રહો ભવતિ તત્ર ચિત્તં બધ્નીયત્ । સઙ્ક્ષિપ્તં ( ભ્ક્ 182 ) પુનર્વસ્તુ રૂપ્યરૂપિભેદેન દ્વિધ ભવતિ । એતચ્ચાદિકર્મિકસ્ય વિક્ષેપદોષપરિહારાર્થ સંક્ષિપ્તં તાવદ્ યુક્તમ્ આલમ્બયિતુમ્ । યદા તુ જિતમનસ્કારો ભવતિ તદા સ્કન્ધધાત્વાદિભેદેન વિશોધ્ય વિસ્તરશો ઽપ્યાલમ્બત એવ । તથા સન્ધિનિર્મોચનાદૌ યોગિનામ્ અષ્ટાદશપ્રકારશૂન્યતાલમ્બનાદિભેદેન નાનાપ્રકારમ્ આલમ્બનમ્ ઉક્તમ્ ।
અત્રૈવ ભગવતા સત્ત્વાનુગ્રહાદ્ રૂપ્યરૂપ્યાદિભેદેન સંક્ષેપમધ્યવિસ્તારૈઃ વસ્તુભેદો ઽભિધર્માદૌ નિર્દિષ્ટઃ । તચ્ચ વસ્તુ અધ્યારોપાપવાદપરિહારાય સ્કન્ધધાત્વાદિસઙ્ગ્રહતો ગણયેત્ । તતો નિશ્ચિત્ય સર્વં વસ્તુસઙ્ગ્રહં તત્રૈવ પુનશ્ચિત્તં પ્રબન્ધેન પ્રેરયેત્ ।
યદ ત્વન્તરા રાગાદિના ચિત્તં બહિર્વિક્ષિપેત્ તદાવગમ્ય વિક્ષેપતામ્ અશુભાદિભાવનયા વિક્ષેપમ્ ઉપશામ્ય પુનસ્તત્રૈવોપર્યુપરિ ચિત્તં પ્રેરયેત્ । અશુભદિભાવનાક્રમસ્તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન લિખિતઃ । યદા તુ ચિત્તં તત્રાનભિરતં પશ્યેત્, તદ સમાધેર્ગુણદર્શનતો ઽભિરતિં તત્ર ભાવયેત્ । વિક્ષેપદોષદર્શનાદ્ અરતિં પ્રશમયેત્ । અથ યદા સ્ત્યાનમિદ્ધાભિભવાદ્ આઅલમ્બનગ્રહણાપ્રકટતયાલીનં ચિત્તં ભવતિ તદા લોકસંજ્ઞાભાવનયા પ્રામોદ્યવસ્તુબુદ્ધાદિગુણમનસિકારાત્ [વા] લયં ઉપશામ્ય પુનસ્તદેવાલમ્બનં દૃઢતરં ગૃણ્હીયાત્ ।
અથ યદા પૂર્વહસિતરમિતાદ્યનુસ્મરતો ઽન્તરા ચિત્તમ્ ઉદ્ધતં પશ્યેત્, તદાનિત્યતાદિસંવેગમનસિકારાદ્ ઔદ્ધત્યં પ્રશમયેત્, તતઃ પુનસ્તત્રૈવાલમ્બને ચિત્તસ્યાનભિસંસ્કારવાહિતાયં યત્નં કુર્વીત । અથ યદા લયૌદ્ધત્યભ્યાં વિવિક્તતયા સમપ્રવૃત્તં સ્વરસવાહિચિત્તં પશ્યેત્ તદાભોગશિથીલીકરણાદ્ ( ભ્ક્ 183 ) ઉપેક્ષતે । યદા તુ સમપ્રવૃત્તે સત્યાભોગઃ ક્રિયતે, તદા ચિત્તં વિક્ષિપેત્ ।
યદા તુ તત્રાલમ્બને ઽનભિસંસ્કારવાહિ યાવદિચ્છં ચિત્તં પ્રવૃત્તં ભવતિ, તદા શમથો નિષ્પન્નો વેદિતવ્યઃ । એતચ્ચ સર્વશમથાનાં સામાન્યલક્ષણમ્, ચિત્તૈકગ્રતામાત્રસ્વભાવત્વાત્ । શમથસ્ય । આલમ્બનં તુ તસ્યાનિયતમેવ । અયં ચ શમથમાર્ગો ભગવતા આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાદૌ નિર્દિષ્ટઃ । યદ્ આહ- "તત્ર ચિત્તં સ્થાપયતિ, સંસ્થાપયતિ, અવસ્થાપયતિ, ઉપસ્થાપયતિ, દમયતિ, શમયતિ, વ્યુપશમયતિ, એકોતીકરોતિ, સમાદધાતિ" ઇતિ નવપદૈઃ ।
તત્ર સ્થાપયતિ, આલમ્બનેન બધ્નાતિ । સંસ્થાપયતિ, તત્રૈવાલમ્બને પ્રબન્ધેન પ્રવર્તયતિ । અવસ્થાપયતિ, વિક્ષેપમ્ અવગમ્ય તં પરિહરતિ । ઉપસ્થાપયતિ, વિક્ષેપં પરિહૃત્ય ઉપર્યુપરિ પુનસ્તત્રૈવાલમ્બને સ્થાપયતિ । દમયતિ, રતિમુત્પાદયતિ । શમયતિ, અરતિં વ્યુપશામયતિ વિક્ષેપદોષદર્શનાત્ । વ્યુપશમયતિ, સ્ત્યાનમિદ્ધાદીન્ વ્યુત્થિતાન્ વ્યુપશમયતિ । એકોતીકરોતિ, આલમ્બને ઽનભિસંસ્કારવાહિતાયં યત્નં કરોતિ । સમાદધાતિ, સમપ્રાપ્તં ચિત્તમ્ ઉપેક્ષતે સમન્વાહરતીત્યર્થઃ । એષ ચૈષાં પદાનામ્ અર્થઃ પૂર્વાચાર્યૈઃ મૈત્રેયેણ ચ વ્યાખ્યાતઃ ।
સંક્ષેપેણ સર્વસૈવ સમાધેઃ ષડ્ દોષા ભવન્તિ । કૌષિદ્યમ્ આલમ્બનસંપ્રમોષઃ, લયૌદ્ધત્યમ્, અનાભોગઃ, આભોગતેતિ । તેષાં પ્રતિપક્ષેણાષ્ટૌ પ્રહાણસંસ્કારા ભવનીયાઃ । તદ્ યથા- શ્રદ્ધા, છન્દઃ, વ્યાયામઃ પ્રશ્રબ્ધિઃ, સ્મૃતિઃ, સમ્પ્રજન્યમ્, ચેતના, ઉપેક્ષા ચેતિ । તત્રાદ્યાશ્ચત્વારઃ કૌસીદ્યસ્ય પ્રતિપક્ષાઃ । તથા હિ- સમાધેર્ગુણેષ્વભિસમ્પ્રત્યયલક્ષણયા શ્રદ્ધયા તત્ર યોગિનો ઽભિલાષ ઉત્પદ્યતે । તતો ઽભિલાષાદ્ વીર્યમરભેત । તદ્વીર્યબલેન કાયચિત્તકર્મણ્યતામ્ ( ભ્ક્ 184 ) આસાદયતિ । તતઃ પ્રશ્રબ્ધકાયચેતસઃ કૌસીદ્યમ્ આવર્તતે । અતઃ શ્રદ્ધાદયઃ કૌસીદ્યપ્રહાણાય ભાવનીયાઃ । સ્મૃતિરાલમ્બનસમ્પ્રમોષસ્ય પ્રતિપક્ષઃ । સમ્પ્રજન્યં લયૌદ્ધત્યયોઃ પ્રતિપક્ષઃ । તેન લયૌદ્ધત્યયોઃ સમ્યગુપંલક્ષણાત્ । લયૌદ્ધત્યાપ્રશમનકાલે ત્વનાભોગદોષઃ તત્પ્રતિપક્ષેણ ચ ચેતના ભાવનીયા । લયૌદ્ધત્યપ્રશમે સતિ યદા ચિત્તં પ્રશમવાહિ તદાભોગદોષઃ, તત્પ્રતિપક્ષસ્તદાનીમુપેક્ષા ભાવનીયા ।
એભિરષ્ટાભિઃ પ્રહાણસંસ્કારૈઃ સમન્વાગતઃ સમાધિઃ પરમકર્મણ્યો ભવતિ । ઋદ્ધયાદીન્ ગુણાન્ નિષ્પાદયતિ । અત એવોક્તં સૂત્ર- "[અષ્ટ]પ્રહાણ [સંસ્કાર]સમન્વાગતઃ ઋદ્ધિપાદં ભાવયતિ" ઇતિ । એષા ચ ચિત્તૈકાગ્રતા ઉત્તરોત્તરકર્મણ્યતાસમ્પ્રયોગાદ્ આલમ્બનાદિગુણવિશેષયોગાચ્ચ ધ્યાનારૂપિસમાપત્તિઃ વિમોક્ષાદિવ્યપદેશં લભતે ।
તથા હિ યદોપેક્ષાવેદનાસમ્પ્રયુક્તા સવિતર્કસવિચારા સા ભવતિ, તદાનાગમ્યા ઉચ્યતે [પ્રથમધ્યાનપ્રયોગચિત્તત્વાત્] । યદા ચ કામતૃષ્ણયા પાપધર્મૈશ્ચ] વિવિક્તા ભવતિ [વિતર્કવિચાર]પ્રીતિસુખાધ્યાત્મસમ્પ્રસાદૈઃ સમ્પ્રયુક્તા ભવતિ, તદા પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉચ્યતે । અત એવ પ્રથમધ્યાનં વિતર્કમાત્રરહિતં ધ્યાનાન્તરમુચ્યતે । યદા વિતર્કવિચારરહિતા પ્રથમધ્યાનભૂમિતૃષ્ણયા વિવિક્તા ચ ભવતિ । પ્રીતિસુખાધ્યાત્મસમ્પ્રસાદૈઃ સમ્પ્રયુક્તા ભવતિ, તદા દ્વિતીયં ધ્યાનમુચ્યતે । યદા તુ દ્વિતીયધ્યાનભૂમિતૃષ્ણયા વિવિક્તા ભવતિ, સુખોપેક્ષાસ્મૃતિસમ્પ્રજન્યસમ્પ્રયુક્તા ભવતિ, તદા તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉચ્યતે । યદા તૃતીયધ્યાનભૂમિતૃષ્ણયા વિવિક્તા ભવતિ । અદુઃખાસુખા ઉપેક્ષાસ્મૃત્યભિસમ્પ્રયુક્તા ભવતિ, તદા ચતુર્થં ધ્યાનમુચ્યતે । એવમ્ અરૂપ્યસમાપત્તિવિમોક્ષાભિભવાયતનાદિષ્વાલમ્બનાકારાદિભેદેન યોજ્યમ્ ।
તદેવમાલમ્બને ચિત્તં સ્થિરીકૃત્ય પ્રજ્ઞયા વિવેચયેત્ । યતો જ્ઞાનાલોકોત્પાદાત્ સમ્મોહબીજસ્યાત્યન્તપ્રહાણં ભવતિ । અન્યથા હિ તીર્થિકાનામિવ સમાધિમાત્રેણ ક્લેશપ્રહાણં ન સ્યાત્ । યથોક્તં સુત્રે-
કિઞ્ચાપિ ભાવયેત્ સમાધિમેતં ન ચો બિભાવેય્ય સા આત્મસંજ્ઞામ્ ।
પુનઃ પ્રકુપ્યતિ કિલેષુ તસ્ય યથોદ્રકસ્યેહ સમાધિભાવના ॥ ઇતિ ।
તત્રાયમ્ આર્યલઙ્કાવતારે સંક્ષેપાત્ પ્રજ્ઞાભાવનાક્રમો નિર્દિષ્ટઃ-
ચિત્તમાત્રં સમારુહ્ય બાહ્યમર્થં ન કલ્પયેત્ ।
તથતાલમ્બને સ્થિત્વા ચિત્તમાત્રમતિક્રમેત્ ॥
ચિત્તમાત્રમતિક્રમ્ય નિરાભાસમતિક્રમેત્ ।
નિરાભાસસ્થિતો યોગી મહાયાનં સ પશ્યતિ ॥

અનાભોગગતિઃ શાન્તા પ્રણિધાનૈર્વિશોધિતા ।
જ્ઞાનં નિરાત્મકં શ્રેષ્ઠં નિરાભાસે ન પશ્યતિ ॥ ઇતિ ।
તત્રાયમર્થઃ- પ્રથમં યોગી યે રૂપિણો ધર્મા બાહ્યાર્થતયા પરૈઃ પરિકલ્પિતાસ્તેષુ તાવદ્ વિચારયેત્ । કિમેતે વિજ્ઞાનાદ્ અન્યે, આહોસ્વિદ્ વિજ્ઞાનમેવૈતત્ તથા પ્રતિભાસતે, યથા સ્વપ્નાવસ્થાયામિતિ । તત્ર વિજ્ઞાનાદ્ બહિઃ પરમાણુશો વિચારયેત્ । પરમાણૂંશ્ચ ભાગશઃ પ્રત્યવેક્ષ- માણો યોગી તાન્ અર્થાન્ન સમનુપશ્યતિ । તસ્યાસમનુપશ્યત એવં ભવતિ ચિત્તમાત્રમેવૈતત્ સર્વં ન પુનર્બાહ્યો ઽર્થા વિપદ્યતે । તદેવમ્-
"ચિત્તમાત્રં સમારુહ્ય બાહ્યમર્થં ન કલ્પયેત્ । "
રૂપિધર્મવિકલ્પાંસ્ત્યજેદ્ ઇત્યર્થઃ ।
તેષામ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનાં વિચારયેદ્ અનુપલબ્ધેઃ । એવં રૂપિણો ધર્માન્ વિભાવ્યારુપિણો વિભાવયેત્ । તત્ર યચ્ચિત્તમાત્રં તદપ્યસતિ ગ્રાહ્યે ગ્રાહકો ન યુક્તો ગ્રાહકસ્ય ગ્રાહ્યપેક્ષત્વદ્ તતશ્ચિત્તં ગ્રાહ્યગ્રાહકવિવિક્તમ્ અદ્વયમેવ ચિત્તમિતિ વિચારયેદ્ અદ્વયલક્ષણે-
"તથતાલમ્બને સ્થિત્વા તદપિ ચિત્તમાત્રમ્ અતિક્રમેત્ । "
ગ્રહકમાકારમતિક્રમેત । દ્વયનિરાભાસ એવ અદ્વયજ્ઞાને તિષ્ઠેદિત્યર્થઃ ।
એવં ચિત્તમાત્રમતિક્રમ્ય તદપિ દ્વયનિરાભસં યજ્જ્ઞાનં તદતિક્રમેત । સ્વતઃ પરતો ભાવાનાં જન્માનુપપત્તેઃ ગ્રાહ્યગ્રાહકયોશ્ચાલીકત્વે તદવ્યતિરેકાત્ તસ્યાપિ સત્યત્વમયુક્તમિતિ વિચારયેત્ । તત્રાપ્યદ્વયજ્ઞાને વસ્તુત્વાભિનિવેશં ત્યજેત્, અદ્વયજ્ઞાનનિરાભાસ એવ જ્ઞાને તિષ્ઠેદિત્યર્થઃ । એવં સતિ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાપ્રતિપત્તૌ સ્થિતો ભવતિ । તત્ર સ્થિતસ્ય પરમતત્ત્વપ્રવેશાત્ નિર્વિકલ્પસમાધિપ્રવેશઃ ।
તથા ચાદ્વયજ્ઞાનનિરાભાસે જ્ઞાને યદા સ્થિતો યોગી તદા પરમતત્ત્વે સ્થિતત્વાત્, મહાયાનં સ પશ્યતિ । એતદેવ તત્ મહાયાનમ્ ઉચ્યતે યત્ પરમતત્ત્વદર્શનમ્ । એતદેવ તત્ પરમતત્ત્વદર્શનં યત્ સર્વધર્માન્ પ્રજ્ઞાચક્ષુષા નિરૂપયતઃ સમ્યગ્જ્ઞાનાવલોકે સત્યદર્શનમ્ । તથા ચોક્તં સુત્રે- "કતમં પરમાર્થદર્શનમ્? સર્વધર્માણામ્ અદર્શનમ્ ।" ઇતિ ।
અત્રેદૃશમેવાદર્શનમભિપ્રેતં ન તુ નિમીલિતાક્ષજાત્યન્ધાનામિવ પ્રત્યયવૈકલ્યાદ્ અમનસિકારતો વા યદદર્શનમ્ ।
તતો ભાવાભિનિવેશદિવિપર્યાસવાસનાયા અપ્રહીણત્વાદ્ અસંજ્ઞિસમાપત્ત્યાદિવ્યુત્થિતસ્યેવ પુનરપિ ભાવાભિનિવેશમૂલસ્ય રાગાદિક્લેશગણસ્યોત્પત્તેરમુક્ત એવ યોગી ભવેત્ । ભાવાભિનિવેશમૂલો રાગાદિઃ આર્યસત્યદ્વયનિર્દેશાદૌ વર્ણિતઃ । યત્પુનરુક્તમ્ અવિકલ્પપ્રવેશધારણ્યામ્- "અમનસિકારતો રૂપાદિનિમિત્તં વર્જયતિ" ઇતિ । તત્રાપિ પ્રજ્ઞયા નિરૂપયતો યો ઽનુપલમ્ભઃ સ તત્રામનસિકારો ઽભિપ્રેતો ન મનસિકારાભાવમાત્રમ્ । ન હ્યસંજ્ઞિસમાપત્ત્યાદિરિવ અનાદિકાલિકો રૂપાદ્યભિનિવેશો મનસિકારપરિવર્જનમાત્રાત્ પ્રહીયતે ।
સંશયા પ્રહાણે તુ ન પૂર્વોપલબ્ધેષુ ચ રૂપાદિષ્વભિનિવેશમનસિકારપરિવર્જનં શક્યં કર્તુમ્ અગ્ન્યપરિવર્જને દાહાપરિવર્જનવત્ । તથામી રૂપાદિમિથ્યાવિકલ્પાઃ કણ્ટકાદિવદુત્કીલ્ય ન હસ્તેન ચેતસો ઽપનેતવ્યાઃ । કિં તર્હિ સંશયબીજાપગમાત્ । તચ્ચ સંશયબીજં યોગિનઃ સમાધ્યાલોકે સતિ પ્રજ્ઞાચક્ષુષા નિરૂપયતસ્તેસાં રૂપાદીનાં પૂર્વોપલબ્ધાનામ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનામ્ અનુપલમ્ભાદ્, રજ્જોઃ સર્પજ્ઞાનવદ્, અપગચ્છતિ નાન્યથા । તથા સંશયબીજાપગમાદ્ રૂપાદિનિમિત્તમનસિકારઃ શક્યતે વર્જયિતું નાન્યથા । અન્યથા હ્યસતિ સમાધ્યાલોકે પ્રજ્ઞાચક્ષુષાપ્યનવલોકે યથા અન્ધકૂપાવસ્થિતપુરુષસ્યાવચરકગતઘાટાદિષ્વિવ યોગિનો રૂપાદિષ્વસ્તિત્વસંશયો નૈવ નિવર્તેત । તદનિવૃત્ત્યા ચા પ્રહીણતિમિરદોષસ્યેવ યો ઽયુક્તો ઽલીકરૂપાદ્યભિનિવેશઃ પ્રવર્તેત ન કેનાપિ નિવર્ત્યેત ।
તસ્માત્ સમાધિહસ્તેન મનઃ સન્ધાય સૂક્ષ્મતરપ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણ તત્ર ચેતસિ રૂપાદિમિથ્યાવિકલ્પબીજમ્ ઉદ્ધરેત્ । એવમ્ સત્યુત્ખાતમૂલા ઇવ ( ભ્ક્ 188 ) તરવો ભૂમેર્નિર્મૂલતયા મિથ્યાવિકલ્પાઃ પુનશ્ચેતસિ ન વિરોહન્તિ । અત એવાવરણપ્રહાણાય શમથવિપશ્યનાયુગનદ્ધવાહી માર્ગો ભગવતા નિર્દિષ્ટઃ, તયોઃ અવિકલ્પસમ્યગ્જ્ઞાને હેતુત્વાત્ । તથા ચોક્તમ્-
શીલં પ્રતિષ્ઠાય સમાધિલાભાઃ સમાધિલાભાચ્ચ હિ પ્રજ્ઞાભાવના ।
પ્રજ્ઞયા જ્ઞાનં ભવતિ વિશુદ્ધં વિશુદ્ધજ્ઞાનસ્ય હિ શીલસમ્પત્ ॥ ઇતિ ।
તથા હિ યદા શમથેનાલમ્બને ચિત્તં સ્થિરીકૃતં ભવતિ તદા પ્રજ્ઞયા વિચારયતઃ સમ્યગ્જ્ઞાનાલોક ઉત્પદ્યતે, તદાન્ધકારમિવાલોકે પ્રકાશયતિ આવરણમ્ અપહીયતે । અત એવાનયોશ્ચક્ષુરાલોકયોરિવ સમ્યગ્જ્ઞાનોત્પાદં પ્રત્યન્યો ઽન્યાનુગુણ્યેનાવસ્થિતત્વાન્નાલોકાન્ધકારવત્ પરસ્પરવિરોધઃ । ન હિ સમાધિરન્ધકારસ્વભાવઃ । કિં તર્હિ ચિત્તૈકાગ્રતાલક્ષણઃ । સ ચ સમાહિતો યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ વચનાદેકાન્તેન પ્રજ્ઞાનુકૂલ એવ ભવતિ, ન તુ વિરુદ્ધસ્તસ્માત્ સ્યાત્ સમાહિતસ્ય પ્રજ્ઞયા નિરૂપયતઃ સર્વધર્માણામનુપલમ્ભઃ । સ એવ પરમો ઽનુપલમ્ભઃ । સા ચ તાદૃશી યોગિનામવસ્થાનલક્ષણા ગતિરનાભોગા, તતઃ પરં દૃષ્ટવ્યસ્યાભાવાત્ । શાન્તેતિ ભાવાભાવાદિવિકલ્પલક્ષણસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યોપશમાત્ ।
તથા હિ યદા પ્રજ્ઞયા નિરૂપયન્ ન કિઞ્ચિદ્ ભાવસ્વભાવમ્ ઉપલભતે યોગી, તદાસ્ય નૈવ ભાવવિકલ્પો ભવત્ । અભાવવિકલ્પો ઽપિ તસ્ય નાસ્ત્યેવ । યદિ ભાવઃ કદાચિદ્ દૃષ્ટો ભવતિ, એવં સતિ તન્નિષેધેનાભાવવિકલ્પઃ પ્રવર્તતે । યદા તુ કાલત્રયે ઽપિ ભાવો યોગિના પ્રજ્ઞાચક્ષુષા નિરૂપયતા નોપલબ્ધઃ, તદા કથં તસ્ય પ્રતિષેધેનાભાવવિકલ્પં કુર્વીત । એવમન્યે ઽપિ વિકલ્પાસ્તદા તસ્ય ન સમુત્પદ્યન્ત એવ ભાવાભાવવિકલ્પાભ્યાં ( ભ્ક્ 189 ) સર્વવિકલ્પસ્ય વ્યાપ્તત્વાત્ । વ્યાપકાભાવે ચ વ્યાપ્યસ્યાસમ્ભવાત્ । અયમસૌ પરમનિર્વિકલ્પો યોગઃ । તત્ર સ્થિતસ્ય યોગિનઃ સર્વવિકલ્પાનામ્ અસ્તંગમાત્ સમ્યક્ ક્લેશાવરણં જ્ઞેયાવરણં ચ પ્રહીયતે । તથા હિ ક્લેશાવરણસ્યાનુત્પન્નાનિરુદ્ધભાવેષુ ભાવાદિવિપર્યાસો મૂલં કારણમ્ આર્યસત્યદ્વયનિર્દેશાદૌ વર્ણિતં ભગવતા ।

અનેન ચ યોગાભ્યાસેન સર્વભાવાદિવિકલ્પાનાં પ્રહાણાત્ સકલભાવાદિવિપર્યાસસ્યાવિદ્યાસ્વભાવસ્ય ક્લેશાવરણમૂલસ્ય પ્રહાણમ્ । તતો મૂલોચ્છેદાત્ ક્લેશવરણં સમ્યક્ પ્રહીયતે । તથા ચોક્તં સત્યદ્વયનિર્દેશે- "કથં મઞ્જુશ્રીઃ, ક્લેશા વિનયં ગચ્છન્તિ, કથં ક્લેશાઃ પરિજ્ઞાતા ભવન્તિ? મઞ્જુશ્રીરાહ- પરમાર્થતો ઽત્યન્તાજાતાનુત્પન્નાભાવેષુ સર્વધર્મેષુ સંવૃત્યાસદ્વિપર્યાસઃ । તસ્માદ્ અસદ્વિપર્યાસાત્ સઙ્કલ્પવિકલ્પઃ । તસ્માત્ સંકલ્પવિકલ્પાદ્ અયોનિશો મનસિકારઃ । તસ્માદ્ અયોનિશો મનસિકારાદ્ આત્મસમારોપઃ । તસ્માદ્ આત્મસમારોપાદ્ દૃષ્ટિપર્યુત્થાનમ્ । તસ્માદ્ દૃષ્ટિપર્યુત્થાનાત્ ક્લેશાઃ પ્રવર્તન્તે । યઃ પુનઃ દેવપુત્ર! પરમાર્થતો ઽત્યન્તાજાતાનુત્પન્નાભાવાન્ સર્વધર્માન્ પ્રજાનાતિ, સ પરમાર્થતો ઽવિપર્યસ્તઃ । યશ્ચ પરમાર્થતો ઽવિપર્યસ્તઃ સો ઽવિકલ્પઃ । યશ્ચાવિકલ્પઃ સ યોનિશઃ પ્રયુક્તઃ । યશ્ચ યોનિશઃ પ્રયુક્તઃ તસ્યાત્મસમારોપો ન ભવતિ । યસ્યાત્મસમારોપો ન ભવતિ તસ્ય દૃષ્ટિપર્યુત્થાનં ન ભવતિ । યાવત્ પરમાર્થતો નિર્વાણદૃષ્ટિસર્વ દૃષ્ટિપર્યુત્થાનમ્ અપિ ન ભવતિ । તસ્યૈવમ્ અનુત્પાદવિહારિણઃ ક્લેશા અત્યન્તં વિનીતા દ્રષ્ટવ્યાઃ । અયમ્ ઉચ્યતે ક્લેશવિનયઃ । યદા, દેવપુત્ર! ક્લેશાન્ નિરાભાસેન જ્ઞાનેન પરમાર્થતો ઽત્યન્તશૂન્યાન્ અત્યન્તાભાવાન્ અત્યન્તનિર્નિમિત્તાત્ પ્રજાનાતિ, તદા દેવપુત્ર! ક્લેશાઃ પરિજ્ઞાતા ભવન્તિ । તત્ર ( ભ્ક્ 190 ) યથાપિ નામ, દેવપુત્ર! ય આશીવિષસ્ય ગોત્રં પ્રજાનાતિ । સ તસ્યાશીવિષસ્ય વિષં શમયતિ । એવમેવ દેવપુત્ર! ય ક્લેશાનાં ગોત્રં પ્રજાનાતિ તસ્ય ક્લેશાઃ પ્રશામ્યન્તિ । દેવપુત્ર આહ- કતમન્ મઞ્જુશ્રીઃ! ક્લેશાનાં ગોત્રમ્ । આહ- યાવદ્ એષા પરમાર્થતો ઽત્યન્તાજાતાનુત્પન્નાભાવેષુ સર્વધર્મેષુ કલ્પના ઇદં ક્લેશાનાં ગોત્રમ્" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
ભાવાદિવિપર્યાસેન ચ સકલવિપર્યાસસ્ય વ્યાપ્તત્વાત્ । તત્પ્રહાણે સકલવિપર્યાસપ્રહાણાદ્ જ્ઞેયાવરણમ્ અપ્યનેન સમ્યક્ પ્રહીયતે, વિપર્યાસલક્ષણત્વાદ્ આવરણસ્ય । જ્ઞેયાવરણે ચ પ્રહીણે પ્રતિબન્ધાભાવાદ્ રવિકિરણવદ્ અપગતમેઘાદ્યાવરણે નભસિ સર્વત્રાવ્યાહતો યોગિ પ્રત્યક્ષો જ્ઞાનાલોકઃ પ્રવર્તતે । તથા હિ વસ્તુસ્વભાવપ્રકાશરૂપં વિજ્ઞાનમ્ । તચ્ચ સંનિહિતમ્ અપિ વસ્તુ પ્રતિબન્ધસદ્ભાવાન્ન પ્રકાશયતિ । પ્રતિબન્ધાભાવે તુ સતિ, અચિન્ત્યશક્તિવિશેષલાભાત્ કિમિતિ સકલમ્ એવ વસ્તુ યથાવદ્ ન પ્રકાશયેત્ । અતઃ સંવૃતિપરમાર્થરૂપેણ સકલસ્ય વસ્તુનો યથાવત્ પરિજ્ઞાનાત્ સર્વજ્ઞત્વમ્ અવાપ્યતે । અતો ઽયમ્ એવાવરણપ્રહાણો સર્વજ્ઞત્વાધિગમે ચ પરમો માર્ગઃ ।
યસ્તુ શ્રાવકાદીનાં માર્ગસ્તેન વિપર્યાસાપ્રહાણાન્ ન સમ્યગ્ આવરણદ્વયં પ્રહીયતે । તથા ચોક્તમ્ આર્યલઙ્કાવતારે- "અન્યે તુ કારણાધીનાન્ સર્વધર્માન્ દૃષ્ટ્વાનિર્વાણે ઽપિ નિર્વાણમ્ ઇતિ બુદ્ધયો ભવન્તિ । ધર્મનૈરાત્મ્યાદર્શનાદ્ નાસ્તિ મહામતે! મોક્ષ એષામ્ । મહામતે, શ્રાવકયાનિકાભિસમયગોત્રસ્યાનિર્યાણે નિર્યાણબુદ્ધિઃ । અત્ર મહામતે, ( ભ્ક્ 191 ) કુદૃષ્ટિવ્યાવર્તના યોગઃ કરણીયઃ" ઇતિ । અત એવ ચાન્યેન માર્ગેણ મોક્ષાભાવાદ્ એકમ્ એવ યાનમ્ ઉક્તં ભગવતા ।
કેવલમ્ [બાલેન બાલસ્ય] અવતારણાભિસન્ધિના શ્રાવકાદિમાર્ગો દેશિતઃ । તથા હિ સકન્ધ માત્રમેવૈતત્, ન ત્વાત્માસ્તીતિ ભાવયન્ શ્રાવકઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમ્ અવતરતિ, વિજ્ઞપ્તિમાત્રં ત્રૈધાતુકમિતિ ભાવયન્ વિજ્ઞાનવાદિબાહ્યાર્થનૈરાત્મ્યમવતરતિ । અનેન ત્વસ્યદ્વયજ્ઞાનસ્ય નૈરાત્મ્યપ્રવેશાત્ પરમતત્ત્વપ્રવિષ્ટો ભવતિ । ન તુ વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાપ્રવેશ એવ તત્ત્વપ્રવેશઃ । યથોક્તં પ્રાક્ । ઉક્તં ચ આર્યલોકોત્તરપરિવર્તે "પુનરપરં ભો જિનપુત્ર! ચિત્તમાત્રં ત્રૈધાતુકમ્ અવતરતિ, તચ્ચ ચિત્તમ્ અનન્તમધ્યતયાવતરતિ" ઇતિ । અન્તયોરુત્પાદભઙ્ગલક્ષણયોઃ સ્થિતિલક્ષણસ્ય ચ મધ્યસ્યાભાવાદ્ અનન્તમધ્યચિત્તમ્ । તસ્માદ્ અદ્વયજ્ઞાનપ્રવેશ એવ તત્ત્વપ્રવેશઃ ।
સા ચેયં યોગિનામ્ અવસ્થા કુતો વિશોધિતા? ઇત્યાહ-
"પ્રણિધાનૈર્વિશોધિતા" ઇતિ । મહાકરુણયા યત્ સર્વસત્ત્વાર્થકરણાય બોધિસત્ત્વેન પ્રણિહિતમ્, તતઃ પ્રણિધાનબલાદ્ ઉત્તરોત્તરદાનાદિકુશલાભ્યાસાત્ સા તથા વિશુદ્ધા જાત, યેન સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાજ્ઞાને ઽપિ સકલસત્ત્વાપેક્ષા ન વ્યાવર્તતે યાવત્ સંસાર એવ અનનુલિપ્તાઃ સંસારદોષૈરવતિષ્ઠન્ત ઇતિ । કથં પુનરનાભોગા શાન્તેત્યત્ર કારણમાહ-
જ્ઞાનં નિરાત્મકં શ્રેષ્ઠં નિરાભાસેન પશ્યતિ । ઇતિ ।
યસ્માદ્ યદ્ અદ્વયલક્ષણં જ્ઞાનમ્ અદ્વયવાદિનાં શ્રેષ્ઠં પરમાર્થેનાભિમતં તદપિ નિરાત્મકં નિઃસ્વભાવમ્ અદ્વયનિરાભાસેન જ્ઞાનેન પશ્યતિ યોગી । અતો ઽપરસ્ય દ્રષ્ટવ્યસ્યાભાવાદ્ અનાભોગા, સર્વવિકલ્પાભાવત્ શાન્તેતિ ।
અત્રેદાનીં કો ઽસૌ યોગી વિદ્યતે, યઃ પશ્યતીતિ ચેત્? ન પરમાર્થતઃ કશ્ચિદ્ આત્માદિઃ સ્વતન્ત્રો ઽસ્તિ, યોગી નાપિ કશ્ચિત્ પશ્યતિ । કિન્તુ સંવૃત્યા યથા રૂપાદીવિષયાકારજ્ઞાનોત્પાદમાત્રેણ વિજ્ઞાનમેવ લોકે તથા તથા વ્યવહ્રિયતે દેવદત્તો યજ્ઞદત્તં જ્ઞાનેન પશ્યતીતિ ન તુ કશ્ચિદ્ આત્માદિરસ્તિ । તથાત્રાપિ જ્ઞાનમેવાદ્વયજ્ઞાનનિરાભાસમ્ ઉત્પદ્યમાનં તથા વ્યપદિશ્યતે નિરાભાસેન જ્ઞાનેન પશ્યતિતિ । ન હિ સર્વધર્માણાં પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વે ઽપિ સંવૃત્યા યોગિજ્ઞાનમ્ અન્યદ્ વા પૃથગ્જ્ઞાનં નેષ્ટમ્ । તથા ચોક્તમ્ આર્યસત્યદ્વયનિર્દેશે- "પરમાર્થતો ઽત્યન્તાભાવશ્ચ સંવૃત્ત્યા ચ માર્ગ ભાવયતિ" ઇતિ ।
અન્યથા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વ [બુદ્ધ]પૃથગ્જનાદિવ્યવસ્થા કથં ભવેત્, કિન્તુ યસ્ય સંવૃત્યાપિ કારણં નાસ્તિ સ સંવૃત્યાપિ નોત્પદ્યતે । યથા શશવિષાણાદિ । યસ્ય તુ [કારણં] વિદ્યતે સ પરમાર્થતો ઽલીકો ઽપિ સમુત્પદ્યત એવ । યથા- માયાપ્રતિબિમ્બ [પ્રતિધ્વનિ]આદી । ન ચ માયાદેઃ સંવૃત્યા પ્રતીત્યસમુત્પાદે પરમાર્થતો વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય વિચારાક્ષમત્વાત્ । અતઃ સર્વમેવ માયોપમં જગત્ । તત્ર યથા ક્લેશકર્મમાયાવશાત્ સત્ત્વાનાં જન્મમાયા પ્રવર્તેત, તથા યોગિનામપિ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારમાયાવશાદ્ યોગિજ્ઞાનમાયા પ્રવર્તત એવ । તથા ચોક્તમ્ આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્- "કશ્ચિત્ શ્રાવકનિર્મિતઃ, કશ્ચિત્ પ્રત્યેકબુદ્ધનિર્મિતઃ, કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વનિર્મિતઃ, કશ્ચિત્ તથાગતનિર્મિતઃ, કશ્ચિત્ ક્લેશનિર્મિતઃ કશ્ચિત્ કર્મનિર્મિતઃ । અનેન સુભૂતે, પર્યાયેણ સર્વધર્મા નિર્મિતોત્પન્નાઃ" ઇતિ । અયં તુ વિશેષો યોગિનાં પૃથગ્જનેભ્યઃ, તે હિ માયાકારવત્ તાં માયાં યથાવત્ પરિજ્ઞાનાત્ સત્યતો નાભિનિવિશન્તે, ( ભ્ક્ 193 ) તેન તે યોગિન ઉચ્યન્તે । યે તાં બાલપૃથગ્જનવત્ કૌતૂહલં સ્ત્યત્વેનાભિનિવિષ્ટાસ્તે વિપરીતાભિનિવેશદ્ બાલ ઉચ્યન્તે ઇતિ સર્વમવિરુદ્ધમ્ । તથા ચોક્તમ્ આર્યધર્મસઙ્ગીતૌ-
માયાકારો યથા કશ્ચિન્નિર્મિત-મોક્ષમુદ્યતઃ ।
ન ચાસ્ય નિર્મિતે સઙ્ગો જ્ઞાતપૂર્વો યતો ઽસ્ય સઃ ॥
ત્રિભવં નિર્મિતપ્રખ્યં જ્ઞાત્વા સમ્બોધિપારગઃ ।
સંનહ્યતે જગદ્ધેતોર્જ્ઞાતપૂર્વં જગત્ તથા ॥ ઇતિ ।
એવમનેન ક્રમેણ તત્ત્વં ભાવયેત્ ।

તત્ર ચ લયૌદ્ધત્યાદીન્ વ્યુત્થિતાન્ પૂર્વવત્ પ્રશમયેત્ । યદા તુ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાલમ્બને ચ લયૌદ્ધત્યાદિરહિતમ્ અનભિસંસ્કારેણ પ્રવૃત્તં જ્ઞાનં ભવતિ, તદા શમથવિપશ્યનાયુગનદ્ધવાહી માર્ગો નિષ્પન્નો ભવતિ । તથા યાવત્ શક્નોતિ તાવદ્ અધિમુક્તિબલેન અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ સ્થિતો ભાવયેત્ ।
તતો યથેચ્છં પર્યઙ્કમાભુજ્ય વ્યુત્થાય પુનરેવં ચિન્તયેત્ । યદિ નામામી ધર્માઃ પરમાર્થત એવ નિઃસ્વભાવા અપ્યેતે સંવૃત્યા સ્થિતા એવ । તથા ચોક્તમ્ આર્યરત્નમેઘે- "કથં બોધિસત્ત્વો નૈરાત્મ્યકુશલો ભવતિ? ઇહ કુલપુત્ર, બોધિસત્ત્વઃ સમ્યક્પ્રજ્ઞયા રૂપં પ્રત્યેવક્ષતે, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં પ્રત્યવેક્ષતે । સ રૂપં પ્રત્યવેક્ષમાણો રૂપસ્યોત્પાદં નોપલભતે, વિરોધં નોપલભતે, સમુદયં નોપલભતે । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદં નોપલભતે, નિરોધં નોપલભતે, સમુદયં નોપલભતે । અયં ચ પરમાર્થતો ઽનુત્પાદવિહારિણ્યાઃ પ્રજ્ઞાયા ન પુનર્વ્યાવહારિકેણ સ્વભાવેન" ઇતિ વિસ્તરઃ । એતે ચ બાલબુદ્ધય એવં નિઃસ્વભાવેષુ ભાવેષુ ( ભ્ક્ 194 ) વિપરીતાભિનિવેશાત્ સંસારે પરિભ્રમન્તો વિવિધાનિ દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવન્તિ । મહાકરુણામ્ એવ આમુખીકૃત્ય એવમનુવિચિન્તયેત્- તથાહં કરિષ્યામિ યથા સર્વજ્ઞત્વં પ્રાપ્ય એતેષાં ધર્મતામવબોધયેયમિતિ ।
તતઃ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વેભ્યઃ પૂજાસ્તોત્રોપહારં કૃત્વા આર્યભદ્રચર્યાપ્રણિધાનમભિનિર્હરેત્ । તતઃ શૂન્યતાકરુણાગર્ભ એવ સકલદાનાદિપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારોપાર્જને પ્રવર્તતે । તથા ચોક્તમ્ આર્યધર્મસંગીતૌ- "યથાભૂતદર્શિનો બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષુ મહાકરુણા પ્રવર્તતે । એવં ચાસ્ય ભવતિ- ઇદં મયા સમાધિમુખં સર્વધર્મયથાભૂતદર્શં ચ સર્વસત્ત્વાનાં નિસ્પાદયિતવ્યમ્ । સ તયા મહાકરુણયા સંચોદ્યમાનો ઽધિશીલમ્ અધિચિત્તમ્ અધિપ્રજ્ઞં ચ શિક્ષાત્રયં પરિપૂર્યાનુત્તરં સમ્યક્સમ્બોધિમ્ અભિસમ્બુધ્યતે" ઇતિ ।
અયમેવ પ્રજ્ઞોપાયયુગનદ્ધબાહી બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગો યત્ પરમાર્થદર્શને ઽપિ સંવૃતિં નોચ્છેદયન્તિ । સંવૃતિં ચાનુચ્છેદયન્તો મહાકરુણાપૂર્વઙ્ગમા અવિપર્યસ્તા એવ સત્ત્વાર્થક્રિયાસુ પ્રવર્તન્તે । ઉક્તમ્ આર્યરત્નમેઘે- "કથં બોધિસત્ત્વો મહાયાનકુશલો ભવતિ । ઇહ બોધિસત્ત્વઃ સર્વાસુ શિક્ષાસુ શિક્ષતે, શિક્ષામાર્ગં ચ નોપલભતે । યચ્ચ શિક્ષતે તદપિ નોપલભતે । યશ્ચ શિક્ષ્યતે તમપિ નોપલભતે । ન ચ તદ્ધેતુકં તન્નિદાનં તત્પ્રત્યયમ્ ઉચ્છેદદૃષ્ટૌ પતતિ" ઇતિ । આર્યધર્મસંગીતૌ ચોક્તમ્- "કતમા બોધિસત્ત્વાનાં પ્રતિપત્તિઃ? યત્ કિઞ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વાનાં કાયકર્મ, યત્ કિઞ્ચિદ્ વાક્કર્મ, યત્ કિઞ્ચિન્ મનઃકર્મ, તત્ સર્વસત્ત્વાપેક્ષકં પ્રવર્તતે, મહાકરુણાપૂર્વઙ્ગમત્વાત્ । મહાકરુણાધિપત્યં સર્વસત્ત્વાહિતસુખાધ્યાશયસમુત્થિતમ્" ઇતિ । અયમેવં હિતાશયઃ સંજ્ઞીભવતિ । સા મયા ( ભ્ક્ 195 ) પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તવ્યા સર્વસત્ત્વાનાં હિતાવહા સુખાવહા । તસ્ય સ્કન્ધેષુ માયાવત્ પ્રત્યવેક્ષણા પ્રતિપત્તિર્ન ચ સ્કન્ધપરિત્યાગં સ્પૃહયતીતિ । ધાતુષ્વાશીવિષવત્ પ્રત્યવેક્ષણા પ્રતિપત્તિર્ન ચ ધાતુપરિત્યાગં સ્પૃહયતીતિ । આયતનેષુ શૂન્યગ્રામવત્ પ્રત્યવેક્ષણાપ્રતિપત્તિર્ન ચાયતનપરિત્યાગં સ્પૃહયતીતિ । રૂપસ્ય ફેનપિણ્ડવત્ પ્રત્યવેક્ષણા પ્રતિપત્તિર્ન ચ તથાગતરૂપકાયવિઠપનાં જહાતિ । વેદનાયા બુદ્બુદ્વત્ પ્રત્યવેક્ષણા પ્રતિપત્તિર્ન ચ તથાગતધ્યાનસમાધિસમાપત્તિસુખનિષ્પદનપ્રયોગં નારભતે । સંજ્ઞાયાં મરીચિવત્ પ્રત્યવેક્ષણા પ્રતિપત્તિર્ન ચ તથાગતજ્ઞાનનિષ્પાદન અપ્રતિપત્તિઃ । સંસ્કારાણાં કદલીવત્ પ્રત્યવેક્ષણા પ્રતિપત્તિર્ન ચ બુદ્ધધર્મસંસ્કારાણામ્ અપ્રતિપત્તિઃ । વિજ્ઞાનસ્ય માયાવત્ પ્રત્યવેક્ષણા પ્રતિપત્તિર્ન ચ જ્ઞાનપૂર્વઙ્ગમકાયવાઙ્મનસ્કર્મનિષ્પાદના પ્રતિપત્તિઃ" ઇતિ વિસ્તરઃ । એવમ્ અપર્યન્તેષુ સૂત્રાન્તેષુ પ્રજ્ઞોપાયરૂપા પ્રતિપત્તિરનુગન્તવ્યા ।
તત્ર યદિ નામ લોકોત્તરપ્રજ્ઞાવસ્થાયામ્ ઉપાયસેવના ન સમ્ભવતિ, ઉપાયસેવનાકાલે તુ બોધિસત્ત્વસ્ય માયાકારવદ્ અવિપર્યસ્તત્વાત્ લોકોત્તરજ્ઞાનાત્ પ્રયોગપૃષ્ઠભાવનિ યથાવદ્ વસ્તુપરમાર્થતત્ત્વાભિનિવેશની પ્રજ્ઞાસમ્ભવત્યેવેતિ, ભવત્યેવ પ્રજ્ઞોપાયયુગનદ્ધવાહી માર્ગઃ । આર્યક્ષયમતિનિર્દેશે ચ ધ્યાનાક્ષયતયા પ્રજ્ઞોપાયયુગનદ્ધવાહી માર્ગો ઽનુગન્તવ્યઃ । એવમનેન ક્રમેણ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞામ્ ઉપાયં ચ સતતં સત્કૃત્ય દીર્ઘકાલાભ્યાસેન ભાવયતો દ્વાદશાવસ્થાવિશેષા ભવન્તિ । તા એવાવસ્થા ઉત્તરોત્તરગુણપ્રતિષ્ઠાર્થેન ભૂમયો વ્યવસ્થાપ્યન્તે । અધિમુક્તિચર્યાભૂમેર્યાવદ્ બુદ્ધભૂમિરિતિ ।
તત્ર યાવત્ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યત્વં ન સાક્ષાત્કરોતિ, કેવલં દૃઢતરાધિમુક્તિઃ । મારાદિભિરપ્યભેદ્યો યદાધિમુક્તિબલેન તત્ત્વં ભવયતિ, તદા ( ભ્ક્ 196 ) દૃઢાધિમુક્તિતો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અસ્યામપિ ભૂમૌ વર્તમાનો બોધિસત્ત્વ પૃથગ્જનો ઽપિ સર્વબાલવિપત્તિસમતિક્રાન્તો ઽસંખ્યેયસમાધિધારણીવિમોક્ષાભિજ્ઞાદિગુણાન્વિત આર્યરત્નમેઘે પઠ્યતે ।
અસ્યા એવ ચ મૃદુમધ્યાધિમાત્રાધિમાત્રતરાવસ્થાચતુષ્ટયેન ચત્વારિ નિર્વેધભાગીયાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે । તથા હિ યદા [બાહ્યાર્થ વિભાવયતા] ઈષત્સ્પષ્ટો જ્ઞાનાલોકો ભવતિ તદા ઉષ્મગતનામકં નિર્વેધભાગીયં ભવતિ । સ ચાત્ર મહાયાન આલોકલબ્ધસમાધિરુચ્યતે । યદા તુ સ એવ જ્ઞાનલોકો મધ્યમસ્પષ્ટો ભવતિ, તદા મૂર્ધનામકનિર્વેધભાગીયં ભવતિ, વૃદ્ધાલોકશ્ચ સમાધિરુચ્યતે । યદા તુ સ્પષ્ટતરો બાહ્યાર્થાનાભાસજ્ઞાનાલોકો જાયતે, તદા વિજ્ઞપ્તિમાત્રાવસ્થાનાત્ ક્ષાન્તિનામકં નિર્વેધભાગીયં ભવતિ । એકદેશપ્રવિષ્ટશ્ચ સમાધિરુચ્યતે । ગ્રાહ્યકારાનુપલમ્ભપ્રવેશાત્ । યદા તુ ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારરહિતમ્ અદ્વયં જ્ઞાનં વિભાવયેત્ તદાગ્રધર્માખ્યં નિર્વેધભાગીયં ભવતિ । આનન્તર્યશ્ચ સ સમાધિરુચ્યતે, તદનન્તરમેવ તત્ત્વપ્રવેશાત્ । અત્ર તાવદ્ અધિમુક્તિચર્યાભૂમિ ।

ઇતરાસ્તુ ભૂમયઃ સંક્ષેપત એકાદશાઙ્ગપરિપૂરિતા વ્યવસ્થાપ્યન્તે । તત્ર પ્રથમા ભૂમિઃ પ્રથમં પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યતત્ત્વાધિગમાઙ્ગપરિપૂરિતા વ્યવસ્થાપ્યતે । તથા હિ યદાગ્રધર્માનન્તરં પ્રથમતરં લોકોત્તરં સર્વપ્રપઞ્ચરહિતં સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાસાક્ષાત્કારિ સ્ફુટતરં જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, તદા બોધિસત્ત્વઃ સમ્યક્ત્વન્યયાભાવક્રાન્તિતો દર્શનમાર્ગોત્પાદાત્ પ્રથમાં ભૂમિં પ્રવિષ્ટો ભવતિ । અત એવાસ્યાં ભૂમૌ પ્રથમતો ઽનધિગતતત્ત્વાધિગમાદ્ બોધિસત્ત્વઃ પ્રમુદિતો ભવતિ । તત એષા ભૂમિઃ પ્રમુદિતેત્યુચ્યતે । અત્ર ચ દ્વાદશોત્તરં દર્શનહેયં ક્લેશશતં પ્રહીયતે ।
શેષાસ્તુ ભૂમયો ભાવનામાર્ગસ્વભાવાઃ । તાસુ ભાવનાહેયાસ્ત્રૈધાતુકાઃ ષોડશ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે । અસ્યાં ચ ભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્મધાતુસમુદાગમતાપ્રબોધાત્ સ્વાર્થ ઇવ પરાથે પ્રવર્તનાદ્ દાનપારમિતાતિરિક્તતરા ભવતિ । સ ચ બોધિસત્ત્વઃ સમધિગતતત્ત્વો ઽપિ વા યાવન્ન્ શક્નોતિ સૂક્ષ્માપત્તિસ્ખલિતેષુ સમ્પ્રજન્યવિહારિ ભવિતું તાવત્ પ્રથમા ભૂમિઃ । યદા તુ શક્નોતિ, તદાસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતો દ્વિતીયા ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અત એવાસ્યાં ભૂમૌ સૂક્ષ્માપત્તિસ્ખલિતસમુદાચારાત્ શીલપારમિતાતિરિક્તતરા ભવતિ । સર્વદૌશ્શીલ્યમલાપગમાદ્ ઇયં ભૂમિર્વિમલેત્યુચ્યતે ।
સ સૂક્ષ્માપત્તિસ્ખલિતેષુ સમ્પ્રજન્યવિહારી ભવતિ । યાવન્ન શક્નોતિ સકલલૌકિકં સમાધિં સમાપત્તું યથાશ્રુતં ચાર્થમ્ આધર્ત્તું તાવદ્ દ્વિતીયૈવ ભૂમિઃ । યદા શક્નોતિ, તદા તસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતસ્તૃતીયા ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અસ્યાં ચ ભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્ય શ્રુતધારણ્યા સર્વલૌકિકસમાધ્યાભિનિર્હારાર્થં સર્વદુઃખસહનાત્, ક્ષાન્તિપારમિતાતિરિક્તતરા ભવતિ । તેષાં સમાધીનાં લાભાદ્ ઇય ભૂમિરપ્રમાણં લોકોત્તરં જ્ઞાનાવભાસં કરોતીતિ પ્રભાકરીત્યુચ્યતે ।
સ પ્રતિલબ્ધલૌકિકસકલસમાધિરપિ યાવન્ન્ શક્નોતિ યથાપ્રતિલબ્ધૈર્બોધિપક્ષૈર્ધર્મૈર્બહુલં વિહર્તું સર્વસમાપત્તીનાં ચ ચિત્તમ્ ઉપેક્ષિતું તાવત્ તૃતીયા ભૂમિઃ । યદા તુ શક્નોતિ તદા તસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતશ્ચતુર્થી ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અસ્યાં ભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્યાભીક્ષ્ણં કાયવાઙ્મનોજલ્પસમતિક્રમણાઅય બોધિપક્ષૈર્ધર્મૈર્વિહરણાત્, વિર્યપરમિતાતિરિક્તતરાભવતિ । ઇયં ચ સકલક્લેશેન્ધનદાહસમર્થસ્ય બોધિપક્ષધર્માર્ચિષ ઉદ્ગતત્વાદ્ અર્ચિષ્મતીત્યુચ્યતે ।
સો ઽભીક્ષ્ણં બોધિપક્ષધર્મવિહારી ભવતિ । યાવન્ન શક્નોતિ સત્યાનિ ભાવયન્ સંસારાનભિમુખં નિર્વાણાભિમુખં ચ ચેતો વ્યાવર્તયિતુમ્ ઉપાયસંગૃહીતાન્ ( ભ્ક્ 198 ) બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ ભાવયિતુમ્, તાવચ્ચતુર્થી ભૂમિઃ । યદા તુ શક્નોતિ તદાસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતઃ પઞ્ચમી ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અત એવાસ્યામ્ ઇયમ્ ઉપાયસંગૃહીતા બોધિપક્ષભાવના [પરિપૂરિતેન] સુષ્ઠુ દુઃખેન જીયતે અભ્યસ્યતા ઇતિ સુદુર્જયેત્યુજ્યતે ।
અસ્યાં ચાર્યસત્યાકારભાવનાબહુલીકારાદ્ ધ્યાનપારમિતા અતિરિક્તતરા ભવતિ । ઉપયસંગૃહીતબોધિપક્ષબહુલવિહારી ચ ભવતિ । યાવદ્ ન શક્નોતિ સંસારપ્રવૃત્તિપ્રત્યવેક્ષણાન્ નિર્વિત્સહયા ચિત્તસન્તત્યાનિમિત્તવિહારં સમાપત્તું તાવત્ પઞ્ચમી ભૂમિઃ । યદા શક્નોતિ તદાસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતઃ ષષ્ઠી ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અસ્યાં ચ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદભાવનાવિહારાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાતિરિક્તતરા ભવતિ । અત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અતિરિક્તતરત્વાત્ સર્વબુદ્ધધર્મેષુ અભિમુખો ઽસ્યાં ભૂમૌ વર્તત ઇતિ કૃત્વા અભિમુખીત્યુચ્યતે ।
સો ઽનિમિત્તવિહારલાભી ભવતિ । યાવન્ન શક્નોતિ નિશ્છિદ્રમ્ અનિમિત્તવિહારં સમાપત્તુમ્, તાવત્ ષષ્ઠી ભૂમિઃ । યદા શક્નોતિ તદાસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતઃ સપ્તમી ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અસ્યામપિ ભૂમૌ બોધિસત્ત્વઃ સર્વનિમિત્તં નિર્નિમિત્તેન પ્રતિવિધ્યતિ નિમિત્તકૃતવ્યવહારં ચ ન વિરોધયતિ । અતો ઽસ્યામ્ ઉપાયપારમિતાતિરિક્તતરા ભવતિ । ઇયં ચ ભૂમિરનાભોગમાર્ગોપશ્લેષાત્ સુષ્ઠુ દૂરઙ્ગમાદ્ દૂરઙ્ગમા ।
સ નિશ્છિદ્રાનિમિત્તાવિહારિ ભવતિ । યાવન્ન શક્નોત્યનાભોગવાહિનમ્ અનિમિત્તવિહારં સમાપત્તું તાવત્ સપ્તમી ભૂમિઃ । યદા શક્નોતિ તદાસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતો ઽષ્ટમી ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અસ્યાં ચ ભૂમૌ અનાભોગેન કુશલપક્ષયોગાત્ પ્રણિધાનપારમિતાતિરિક્તતરા ભવતિ । અનિમિત્તાભોગાપ્રકમ્પ્યત્વાદ્ ઇયમ્ અચલેત્યુચ્યતે ।
સો ઽનાભોગાનિમિત્તવિહારી ચ ભવતિ । યાવન્ન શક્નોતિ પર્યાયનિરુક્ત્યાદિપ્રભેદૈઃ સર્વાકારસર્વધર્મદેશનાયાં વશીભવિતું તાવદ્ અષ્ટમી ભૂમિઃ । યદા શક્નોતિ તદાસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતો નવમી ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અસ્યાં ચ ભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રતિસંવિદ્- વિશેષલાભાત્ પ્રજ્ઞાબલવિશેષયોગાદ્ બલપારમિતાતિરિક્તતરા ભવતિ । સર્વાકારધર્મદેશનાકૌશલતો ઽનવદ્યમતિવિશેષલાભાત્ સાધુમતી ભૂમિરુચ્યતે ।
અસ્યાં ચ પ્રતિસંવિચ્ચતુષ્ટયલભી ભવતિ । યાવન્ન શક્નોતિ બુદ્ધક્ષેત્રપર્ષન્નિર્માણાદિ દર્શયિતું પરિપૂર્ણધર્મસમ્ભોગં સત્ત્વપરિપાકં ચ કર્તુમ્, તાવદ્ નવમી ભૂમિઃ । યદા તુ શક્નોતિ તદાસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતો દશમી ભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । અસ્યાં ચ નિર્માણાદિના સત્ત્વપરિપાચનાય જ્ઞાનવિશેષયોગાદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય જ્ઞાનપારમિતાતિરિક્તતરા ભવતિ । ઇયં ચ ધર્મદેશનામેઘૈઃ અનન્તેષુ લોકધાતુષુ ધર્મપ્રવર્ષણાદ્ ધર્મમેઘેત્યુચ્યતે । અપરૈરપિ સ્કન્ધપરિશુદ્ધયાદિવ્યવસ્થાપનૈઃ ભૂમીનાં વ્યવસ્થાપનમસ્તિ, ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ ન લિખિતમ્ ।
સ પ્રતિલબ્ધ- નિર્માણાદિવશિતો ઽપિ યાવન્ ન શક્નોતિ સર્વસ્મિન્ જ્ઞેયે સર્વાકારમ્ અસક્તમ્ । અપ્રતિહતં જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયિતું તાવદ્ દશમી ભૂમિ । યદા શક્નોતિ તદાસ્યાઙ્ગસ્ય પરિપૂરિતો બુદ્ધભૂમિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । એતચ્ચ ભૂમિવ્યવસ્થાપનમ્ આર્યસંધિનિર્મોચને નિર્દિષ્ટમ્ । અસ્યાશ્ચ બુદ્ધભૂમેઃ સર્વાકારસકલસંપત્પ્રકર્ષ્ડપર્યન્તગમનાન્નાપરમ્ ઉત્કૃષ્ટં સ્થાનાન્તરમસ્તિ [તસ્માત્ તતઃ પરં નાસ્તિ ભૂમિવ્યવસ્થા] ઇતિ ।
અસ્યાશ્ચ બુદ્ધમૂમેર્ગુણપક્ષપ્રભેદો બુદ્ધૈરપિ ન શક્યતે સર્વાકારં વક્તુમ્ । તસ્યા અપ્રમેયત્વાત્, કથં પુનઃ અસ્મત્સદૃશૈઃ । યથોક્તમ્ આર્યગણ્ડવ્યૂહે-
ગુણૈકદેશ-પર્યન્ત નાધિગચ્છેત્ સ્વયંભુવઃ ।
નિરીક્ષ્યમાણો બુદ્ધો ઽપિ બુદ્ધધર્મા હ્યચિન્તિયાઃ ॥ ઇતિ ।
એતાવત્તુ સંક્ષેપેણ વક્તું શક્યતે । [સ્વપરાર્થસમ્પત્તિપ્રકર્ષપર્યન્તગતઃ, અશેષદોષાપગમનિષ્ઠાં પ્રાપ્ય ભગવાન્ બુદ્ધો ધર્મકાયે સ્થિત્વા સમ્ભોગનિર્માણકાયાભ્યામ્ અનાભોગરૂપેણ અશેષજગદર્થ કુર્વન્ યાવત્ સંસારં વિહરતિ ।
તસ્માત્ પ્રેક્ષવદ્ભિઃ સર્વગુણાકરેષુ ભગવત્સુ શ્રદ્ધા ઉત્પદનીયા, તદ્ગુણપરિસાધનાર્થં સર્વપ્રકારેણ પ્રયતિતવ્યમ્ । ત્રિકાયદિવિભાગસ્તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન લિખ્યતે ।
નયસ્યાનુસારેણ સૂત્રસ્ય ચાઠ સદુક્ત્યાસ્ય માર્ગસ્ય જિનપુત્રકાણામ્ ।
મયાનલ્પપુણ્યં યદાપ્તં ચ તેન પરામેતુ બુદ્ધિં જગન્મન્દમાશુ ॥

ભૂપતિશ્રીદેવરાજવચનેન] કમલશીલેન ભાવનાક્રમસ્ય અયં સંક્ષેપઃ કૃતઃ ।
ભાવનાક્રમઃ પ્રથમઃ સમાપ્તઃ ।
2. ભાવનાક્રમો દ્વિતીયઃ
નમો મઞ્જુશ્રિયે કુમારભૂતાય ।
મહાયાનસૂત્રનયાનુપ્રવિશ્યમાનાનાં ભાવનાક્રમઃ સંક્ષેપતઃ કથ્યતે । ઇહ અતીશિઘ્રં સર્વજ્ઞતાપ્રાપ્તુકામેન પ્રેક્ષાવતા તત્પ્રાપક-હેતુ-પ્રત્યયેભ્યો ઽભિયોગઃ કરણીયઃ ।
ઇત્થમિયં સર્વજ્ઞતા તુ હેતું વિના ભવિતું ન યુજ્યતે, સર્વસ્યાપિ સર્વદા સર્વજ્ઞતાભાવપ્રસઙ્ગત્વાત્ । નિરપેક્ષભાવે તુ કુત્રાપિ પ્રતિઘો ન સ્યાદ્, યતો હિ સર્વે ઽપિ સર્વજ્ઞા એવ ન ભવન્તિ । કિં તર્હિ કસ્યચિત્ કદાચિત્ કિઞ્ચિન્માત્રંમૂતત્વાત્ સર્વં હિ વસ્તુ હેતુસાપેક્ષમેવ । સર્વજ્ઞતાપિ કુત્રચિત્ કદાચિત્ કિઞ્ચિત્ સંભાવ્યતે । સર્વસ્મિન્નપિ કાલે નાસ્તિ, સર્વસ્મિન્ સ્થાને નાસ્તિ, સર્વમપિ નાસ્તિ, તસ્માત્ સા તુ નિયતમેવ હેતુપ્રત્યયસાપેક્ષા । તદ્ધેતુપ્રત્યયેષ્વપિ અભ્રાન્તા અવિકલાશ્ચ સેવિતવ્યાઃ । ભ્રન્તહેત્વનુષ્ઠાને તુ અતિદીર્ઘકાલેનાપિ ન ઇષ્ટફલ-પ્રાપ્તિઃ । યથા-શૃઙ્ગાત્ પયોદોહવત્ । સકલહેતુસેવનં વિનાપિ ન ફલોત્પાદઃ । બીજાદિષુ કસ્યચિદપિ અભાવે અઙ્કુરાદિફલાનુત્પાદાત્ । તસ્માત્ તત્ફલકામેનાભ્રાન્તસકલં હેતુપ્રત્યયં સેવનીયમ્ ।
કે હેતુપ્રત્યયાઃ સર્વજ્ઞતાફલસ્ય ઇતિ? ઉચ્યતે, માદૃશો જાત્યન્ધસદૃશસ્તાન્ દર્શયિતું ન શક્નોતિ, તથાપિ ભગવતૈવાભિસંબુદ્ધય વિનેયજનેભ્યો યથોક્તં તથૈવ મયા ભગવદ્વચનેનૈવ કથ્યતે । ભગવાંસ્તન્ અવોચત્- "ગુહ્યાધિપતે! તત્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં કરુણામૂલં બોધિચિત્તહેતુકમ્ ઉપાયપર્યવસાનમ્" ઇતિ । તસ્માત્ સર્વજ્ઞતામધિગન્તુકામૈઃ કરુણા-બોધિચિત્તોપાયેષુ એતેષુ ત્રિષુ શિક્ષિતવ્યમ્ ।
કરુણયા પ્રેર્યમાણા બોધિસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાભ્યુદ્ધારણર્થમ્ અવશ્યં પ્રતિજ્ઞાસ્યન્તિ । અતઃ સ્વાત્મદૃષ્ટિં નિરાકૃત્ય અતિદુષ્કરાવિછિન્ન-દીર્ઘકાલ-સાધીતપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારેષુ ( ભ્ક્ 202 ) આદરેણ પ્રવૃત્તિઃ । તત્ર પ્રવિશ્ય પરિપૂર્ણ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારમ્ અવશ્યં સાધયતિ । સમ્ભારાપરિનિષ્પત્તૌ સર્વજ્ઞતા કરતલગતવદ્ ભવિષ્યતિ । તર્હિ સર્વજ્ઞતામૂલં તુ કરુણાયા એવ ભૂતત્વાત્ સા તુ પ્રથમતરમેવ ભવનીયા । આર્યધર્મસંગીતિસૂત્રે- "ન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન અતિબહુષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યમ્ । એકો ધર્મો ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન સ્વારાધિતઃ સુપ્રતિબિદ્ધઃ કર્તવ્યઃ । તસ્ય સર્વબુદ્ધધર્માઃ કરતલગતા ભવન્તિ । કતમ એકધર્મઃ? યદુત મહાકરુણા ।" ઇતિ ।
મહાકરુણાપરિગૃહીતત્વાદ્ ભગવન્તો બુદ્ધાઃ સકલસ્વાર્થસમ્પત્તિલાભે ઽપિ સત્ત્વધાતુપર્યવસાનપર્યન્તં તિષ્ઠન્તિ । શ્રાવકવદ્ અતિશાન્તે ઽપિ નિર્વાણનગરે ન પ્રવિશન્તિં । સત્ત્વાન્ અવલોક્ય તચ્છાન્તનિર્વાણનગરં પ્રજ્વલદયોગૃહવદ્ દૂરં ત્યક્તત્વાદ્ ભગવતામ્ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણહેતુસ્તુ સા મહાકરુણા એવ ।
અત્ર સ કરુણાભાવનાક્રમઃ પ્રથમપ્રવેશાદારભ્ય અભિધાતવ્યઃ । સંપ્રતિ ઉપેક્ષાભાવનયા સર્વસત્ત્વેષુ અનુરાગં દ્વેષં ચ નિરસ્ય સમાચિત્તતા પ્રથમં નિષ્પાદયિતવ્યા ।
સર્વે સત્ત્વાઃ સુખં કામયન્તે, દુઃખં તુ ન કામયન્તે । અનાદિમતિ ચ સંસારે ન કશ્ચિત્ સત્ત્વો યો નાભૂત્ શતશો મે બન્ધુરિતિ પરિચિન્તય- તશ્ચાત્ર કો વિશેષઃ સ્યાત્? તર્હિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અનુરાગઃ કસ્મિંશ્ચિચ્ચ દ્વેષો ભવેત્, તસ્માન્ મયા સર્વેષુ સત્ત્વેષુ ચિત્તસમતૈવ કાર્યા ઇતિ । એવં મનસિકારેણ મધ્યસ્થપક્ષત આરભ્ય મિત્રે શત્રૌ ચચિત્તસમતામેવ ભાવયેત્ । તતઃ સર્વસત્ત્વેષુ ચિત્તસમતાં સાધયિત્વા મૈત્રીં ભાવયેત્ । મૈત્રીજલેન ચિત્તસંતાનં સિંચયિત્વા વિદ્યમાનસુવર્ણભૂમિવત્ કૃત્વા કરુણાબીજવપને સુખેન અતિસુવિસ્તારો ભવિષ્યતિ । તતશ્ચિત્તસંતાનં મૈત્ર્યા વાસયિત્વા કરુણાં ભાવયેત્ ।
સા ચ કરુણા સર્વપીડિતસત્ત્વદુઃખાવગમેચ્છાકારાસ્તિ । લોકત્રયસ્ય સર્વસત્ત્વાનાં ત્રિવિધદુઃખતયા યથાયોગમ્ અત્યન્તદુઃખિતત્વાત્ તદર્થ સર્વસત્ત્વેષુ સા ભાવનીયા । તથા ચ યે તાવન્નાકારકાસ્તે વિવિધચિરન્તનદીર્ઘકાલિકદાહાદિ-દુખેઃષુ નિમગ્ના એવ ભાવતો વર્ણિતાઃ । તથા પ્રેતા અપિ પ્રાયો દુઃસહતીવ્રક્ષુત્તૃષુદુઃખાગ્ન્યભિસંશોષિતમૂર્તયો બહુદુઃખમનુભવન્તિ ઇતિ વર્ણિતાઃ । તિર્યઞ્ચો ઽપિ પરસ્પરભક્ષણક્રોધવધહિંસાદિભિરનેકવિધં દુઃખમનુભવન્તો દૃશ્યન્ત એવ । મનુષ્યા અપિ કામપર્યેષણાકાર્પણ્યાદ્ અન્યો ઽન્યદ્રોહોપધાતકૃતં પ્રિયવિપ્રયોગાપ્રિયસંયોગં દારિદ્રયાદ્યુત્પન્નમ્ અપ્રમેયં દુઃખમનુભવન્તો દૃશ્યન્તો ।
યે રાગાદિનાના-સંક્લેશપર્યવેષ્ટિતચિત્તાઃ, યે ચ વિવિધકુદૃષ્ટિગહનનિમગ્નાસ્તે સર્વે ઽપિ દુઃખહેતુત્વાત્ પ્રપતસ્થા ઇવ અતિદુઃખિતા એવ । દેવા અપિ સર્વવિપરિણામદુઃખદુઃખિતા એવ । દેવા અપિ યે કામવચરાસ્તે ઽપિ નિત્યચ્યવનપતનાદિભયશ્કોપહતાઃ કથં સુખિતા નામ? સંસ્કારદુ ખં તુ કર્મક્લેશલક્ષણં હેતુપરતન્ત્રસ્વભાવં પ્રતિક્ષણભઙ્ગુરસ્વભાવલક્ષણં ચ સકલજગતિ વ્યાપ્તમ્ । તસ્માત્ સકલમેવ જગદ્ દુઃખાગ્નિજ્વાલાન્તરપ્રવિષ્ટમ્ અવેત્ય યથા મમ દુઃખમ્ અપ્રિયમ્ અન્યેષામપિ તાદૃશમ્ ઇતિ ચિન્તયતા । અહો બત! દુઃખિતા મમૈતે પ્રિયસત્ત્વાસ્તુ કથં તદ્દુઃખમુક્તાઃ સ્યુરિતિ સ્વાત્મદુઃખવત્ કૃત્વા તન્નિવારણેચ્છાકારયા કરુણયા સમાધ્યવસ્થાયાં સર્વચર્યાસુ વાપિ સર્વદા સર્વસત્ત્વાન્ ભાવયેત્ । પ્રથમં તાવદ્ મિત્રપક્ષેષુ અનુભૂતપૂર્વોક્તવિવિધદુઃખેષુ અનુપશ્યતા ભાવનીયા ।
તતઃ સત્ત્વસમતયાવિશેષમપશ્યતા ઽસર્વે સત્ત્વાસ્તુ મે બન્ધુભૂતા એવઽ ઇતિ પરિચિન્તયતા મધ્યમપક્ષેષુ ભવનીયા । યદા તત્ર મિત્રપક્ષેષ્વિવ સા કરુણા તુલ્યા પ્રવૃત્તા ભવતિ તદા દશસુ દિક્ષુ સર્વસત્ત્વેષુ ભાવયેત્ । યદા દુઃખિતપ્રિયશિશોઃ માતૃવત્ સ્વાત્મનો ઽતિપ્રિયં દુઃખત ઉદ્દરણેચ્છાકારા સ્વરસવાહિનીં સર્વસત્ત્વેષુ સમપ્રવૃત્તા કૃપા ભવતિ તદા સા નિષ્પન્ના ભવતિ, મહાકરુણાવ્યપદેશં ચ લભતે ।
પ્રથમં તાવદ્ મિત્રપક્ષે કૃતા મૈત્રીભાવના સુખસંયોગેચ્છાકારા ભવતિ, ક્રમશઃ વ્યસ્તેષુ શત્રુષુ ચાપિ ભાવનીયા । તથાભ્યસ્તા ચ સા કરુણા ક્રમશઃ સકલસત્ત્વાભ્યુદ્ધરણેચ્છાં સ્વરસેન એવ ઉત્પાદયતિ ।
અતો મૂલકરુણાં ભાવયિત્વા બોધિચિત્તં ભાવયેત્ । તદ્ બોધિચિત્તં તુ દ્વિવિધમ્- સંવૃતં પરમાર્થ ચ । તત્ર સંવૃતં તુ કરુણયા સકલસત્ત્વાભ્યુદ્ધરણં પ્રતિજ્ઞાય ઽજગદ્ધિતાય બુદ્ધો ભવેયમ્ઽ ઇતિ, અનુત્તરસમ્યક્સમ્બોધિચ્છાકારઃ પ્રથમશ્ચિત્તોત્પાદઃ । તથાપિ શીલપરિવર્તપ્રદર્શિત-વિધિવદ્ બોધિસત્ત્વઃ સંવરસ્થિતાન્યવિદ્વત્સુ ચિત્તમુત્પાદયેત્ ।

તથા સંવૃતબોધિચિત્તમુત્પાદ્ય પરમાર્થબોધિચિત્તોત્પાદાર્થં પ્રયતિતવ્યમ્ । તચ્ચ પરમાર્થગોચરમ્, વિમલમ્, અચલમ્, નિર્વાતપ્રદીપપ્રવાહવન્નિષ્કમ્પમ્ । તત્સિદ્ધિસ્તુ સતતં સત્કૃત્ય દીર્ઘકાલં શમથવિપશ્યનાયોગભાવનાકરણાદ્ ભવિષ્યતિ । આર્યસંધિનિર્મોચને યથા "મૈત્રેય! શ્રાવકાણાં બોધિસત્ત્વાનાં તથાગતાનાં વા યે ઽપિ સર્વે ઽપિ લૌકિકલોકોત્તરકુશલધર્માઃ શમથવિપશ્યનાફલા વેદિતવ્યા ઇતિ ।" તદ્દ્વયોઃ સર્વસમાધિસંગૃહીતત્વાત્ સર્વયોગિભિઃ સદા અવશ્યં શમથવિપશ્યને સેવનીયે । તત્રૈવ આર્યસંધિનિર્મોચને ભગવતા ઉક્તમ્, તદ્યથા- "મયા શ્રાવકાણાં બોધિસત્ત્વાનાં તથાગતાનાં વિવિધસમાધયો દર્શિતાઃ, તે સર્વે શમથવિપશ્યનાસંગૃહીતા વેદિતવ્યાઃ" ઇતિ ।
કેવલં શમથમાત્રભાવનયા ન યોગિનામ્ આવરણપ્રહાણમ્, ક્લેશવિક્રાન્તિમાત્રમેવ તાવત્ । પ્રજ્ઞાલોકાભાવે ઽનુશયહાન્યસંભવાદ્ અનુશયસંહારો ન ભવિષ્યતિ । તસ્માત્ તત્રૈવ આર્યસંધિનિર્મોચને ઉક્તમ્ "ધ્યાનેન હિ ક્લેશાનાં વિક્રાન્તિઃ । પ્રજ્ઞયા તુ અનુશયં સંપ્રતિહન્તિ ઇતિ" ।
આર્યસમાધિરાજસૂત્રે ઽપિ-
કિં ચાપિ ભાવેય્ય સમાધિલોકે ન ચો વિભાવેય્ય સ આત્મસંજ્ઞામ્ ।
પુનઃ પ્રકુપ્યન્તિ કિલેશુ તસ્ય યથોદ્રકસ્યેહ સમાધિભાવના ।
નૈરાત્મ્યધર્માન્ યદિ પ્રત્યવેક્ષતે તાન્ પ્રત્યવેક્ષ્ય યદિ ભાવયેત્ ।

સ હેતુ નિર્વાણફલસ્ય પ્રાપ્તયે યો અન્યહેતુર્ન સ ભોતિ શાન્તયે ॥ ઇતિ ઉક્તમ્ ।
બોધિસત્ત્વપિટકે ઽપિ- "યે બોધિસત્ત્વપિટકસ્ય એતદ્ધર્મપર્યાયાશ્રવણે, આર્યવિનયધર્મશ્રવણં ચ વિના સમાધિમાત્રેણ સંતોષગ્રહણે તુ અહંકારવશાદ્ અભિમાને પતિતાઃ જન્મજરારોગમરણશોકપરિદેવનાદુઃખદૌર્મનસ્યકોપાપરિમુક્તાઃ । ષડ્ગતિસંસારાપરિમુક્તાઃ દુઃખસ્કન્ધતો ઽપિ અપરિમુક્તાઃ । તાન્ સંધાય તથાગતેન એવમ્ ઉક્તમ્- પરસ્માદ્ અનુકૂલશ્રોતા તુ જરામરણમુક્તો ભવિષ્યતિ" ઇતિ ।
તસ્માત્ સકલાવરણં વિહાય વિશુદ્ધજ્ઞાનોદ્ભવકામેન શમથે સ્થિત્વા પ્રજ્ઞા ભાવનીયા । એવમ્ આર્યરત્નકૂટે ઽપિ ભાષિતમ્-
શીલં પ્રતિષ્ઠાય સમાધિલાભઃ સમાધિલાભાચ્ચ હિ પ્રજ્ઞાભાવના ।
પ્રજ્ઞાયા જ્ઞાનં ભવતિ વિશુદ્ધં વિશુદ્ધજ્ઞાનસ્ય હિ શીલસમ્પત્ ॥ ઇતિ ।
આર્યમહાયાનશ્રદ્ધાભાવનાસૂત્રે ઽપિ ઉક્તમ્- "કુલપુત્ર! પ્રજ્ઞાયામ્ અનુપસ્થિતૌ બોધિસત્ત્વાનાં મહાયાનશ્રદ્ધા મહાયાને કથમપિ ઉત્પત્સ્યતે (ઇતિ) અહં ન વક્ષ્યામિ । કુલપુત્ર! અનેન પર્યાયેણાપિ એવં બોધિસત્ત્વાનાં ( ભ્ક્ 206 ) યા કાચિદ્ મહાયાનશ્રદ્ધા મહાયાને ઉત્પત્સ્યતે સા સર્વા તુ અવિક્ષિપ્તચિત્તેન ધર્માર્થસંચિન્તનાત્ સમુત્પન્ના વેદિતવ્યા । "
શમથં વિના વિપશ્યનામાત્રેણ યોગિચિત્તં વિષયેષુ વિક્ષિપ્યતે, વાયુમધ્યસ્થિતપ્રદીપવચ્ચ સ્થિરં ન ભવતિ । અતો જ્ઞાનાલોકો ઽતિસ્ફુટો ન ભવતિ । તસ્માદ્ ઉભયં સમં સેવિતવ્યમ્ । અતઃ આર્યમહાપરિનિર્વાણસૂત્રે ઽપિ ઉક્તમ્- "શ્રાવકૈસ્તુ તથાગતગોત્રં ન દૃશ્યતે । સમાધેરધિકત્વાત્ પ્રજ્ઞાયાશ્ચ અલ્પત્વાત્ બોધિસત્ત્વાસ્તુ પશ્યન્તિ, કિન્તુ અસ્ફુટમ્, પ્રજ્ઞાતિરેકાત્ સમાધેશ્ચાલ્પત્વાત્ । તથાગતસ્તુ સર્વમ્ અવલોકયતિ શમથવિપશ્યનાસમાનયુક્તત્વાદ્" ઇતિ । શમથબલેન ચ વાયુના અક્ષોભ્યપ્રદીપવદ્ વિકલ્પવાયુભિશ્ચિત્તં ન કમ્પતે । વિપશ્યનયા તુ સકલકુદૃષ્ટિમલપ્રહાણત્વાદ્ અન્યૈરભેદ્યા । ચન્દ્રપ્રદીપસુત્રે યથા-
અકમ્પિયઃ શમથબલેન ભોતિ શૈલોપમો ભોતિ વિપશ્યનાય ।
ઇત્યુક્તમ્ । અતઃ ઉભયેન યોગકરણં સ્થિતમ્ ।
તત્ર આદૌ સંપ્રતિ તેન યોગિના સુખં શીઘ્રં ચ શમથ-વિપશ્યનાસિદ્ધયે શમથવિપશ્યનાસમ્ભારઃ સેવનીયઃ । તત્ર શમથસંભારઃ કતમઃ? અનુકૂલદેશવાસઃ, અલ્પેચ્છતા, સન્તુષ્ટિઃ, ક્રિયાબાહુલ્યપરિહારઃ, શીલવિશુદ્ધિઃ ઇચ્છાદિવિકલ્પપરિત્યાગશ્ચ ।
તત્ર પઞ્ચગુણયુક્તો હિ દેશો ઽનુકૂલો જ્ઞાતવ્યઃ । વસ્ત્રભોજનાદેઃ અકૃચ્છ્રેણ પ્રાપ્તિત્વાત્ સુલબ્ધઃ, દુર્જનશત્ર્વાદ્યનવસ્થિતત્વાત્ સુસ્થાનમ્, નીરોગભૂમિત્વાત્ સુભૂમિઃ, મિત્રશીલવત્સમદૃષ્ટિત્વાત્ સન્મિત્રમ્, દિવા બહુજનાપૂરિતત્વાદ્ રાત્રૌ અલ્પશબ્દત્વાચ્ચ સ્યુયુક્તમ્ । અલ્પેચ્છતા કતમા? ચીબરાદેરૌત્કૃષ્ટમસ્ય આધિક્યસ્ય વા અનધ્યવસનમ્ । સંતુષ્ટિઃ કતમા? ( ભ્ક્ 207 ) અબરમાત્રચિવરાડિલાભેન યઃ સદા સન્તોષઃ । ક્રિયાબાહુલ્યપરિહારઃ કતમઃ? ક્રયવિક્રયાદિદુષ્કર્મપરિહારઃ, ગૃહસ્થ-પ્રવ્રજિતાન્યતમાતિસંસ્તુતિપરિહરઃ, ઓષધિનિર્માણનક્ષત્રગણાનાદિપરિહારશ્ચ ।
શીલવિશુદ્ધિઃ કતમા? સંવરદ્વયે ઽપિ પ્રકૃતિ-પ્રતિક્ષેપસાવદ્યશિક્ષાપદાભઙ્ગતા, પ્રમાદભઙ્ગે ઽપિ શીઘ્રાતિશીઘ્રં પશ્ચાત્તાપેન યથાધર્માચરણમ્ । શ્રાવકસંવરે પારાજિકપ્રતિવિધાને ઽયોગ્યં કથનં યદસ્તિ તસ્મિન્નપિ પશ્ચાત્તાપઃ, પશ્ચાચ્ચ અકરણ-મનસિકારઃ । યચ્ચિત્તેન યત્કર્મં કૃતમ્, તચ્ચિત્તે નિઃસ્વભાવતાપ્રતિસંખ્યાનદ્ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાભાવનાત્વાત્ તત્છીલવિશુદ્ધિરેવ વક્તવ્યા । તત્તુ આર્યાજાતશત્રુકૌકૃત્યવિનોદનાદ્ અવબોદ્ધવ્યમ્ । તસ્માત્ કૌકૃત્યાભાવં કૃત્વા ભાવનાયામ્ અભિયોગઃ કર્ત્તવ્યઃ ।
કામેષ્વપિ ઇહ જન્માન્તરે ચ ભાવિનો વિવિધદોષાન્ મનસિકૃત્ય તેષુ વિકલ્પઃ પરિહર્ત્તવ્યઃ । એતાવતા સંસારભાવઃ પ્રિયો ઽપ્રિયો વાપિ તત્સર્વં તુ વિનાશધર્મિ અસ્થિરં ચ । નિશ્ચયેન તત્સર્વસ્મિન્ મયિ ચ અચિરં વિયોગે ભાવે સતિ મમ તસ્મિન્ કથમ્ અધ્યવસિતાદિર્ભવેદ્ ઇતિ ભાવનયા સર્વે વિકલ્પાઃ પરિહર્ત્તવ્યાઃ ।
વિપશ્યના-સમ્ભારઃ કતમઃ? સત્પુરુષાશ્રયઃ, બહુશ્રુતપર્યેષણા, યોનિશોમનસિકારશ્ચ । તત્ર કીદૃશં સત્પુરુષમ્ આશ્રયેદ્ ઇતિ ચેત્- યો બહુશ્રુતઃ પ્રસન્નવાક્, કારુણિકો નિર્વિત્સહશ્ચ । તત્ર બહુશ્રુતપર્યેષ્ટિઃ કતમા? યત્ સાદરં ભગવદ્દ્વાદશાઙ્ગધર્મપ્રવચનનેયાર્થનીતાર્થાતિશ્રવણમ્ । ઇત્થમ્ આર્યસંધિનિર્મોચને- "યથેચ્છમ્ આર્યાખ્યાનાશ્રવણં હિ વિપશ્યનાવિઘ્નઃ" ઇતિ ઉક્તમ્ । તત્રૈવ "વિપશ્યના ચ શ્રવણમનનાભ્યામુત્પન્નવિશુદ્ધદૃષ્ટિહેતોરૂત્પદ્યતે ।" ઇત્યુક્તમ્ । આર્યાનારાયણપરિપૃચ્છાયામ્ અપિ- "શ્રુતિમતિ પ્રજ્ઞાપ્રદુર્ભવતિ । પ્રજ્ઞાવતઃ ક્લેશાઃ પ્રશામ્યન્તિ ।" ઇત્યુક્તમ્ ।
યોનિશોમનસિકારઃ કતમઃ? યસ્ય નીતાર્થસૂત્રનેયાર્થસૂત્રાદિસુનિર્ણયસ્તાદૃશે બોધિસત્ત્વે નિઃશઙ્કે સતિ ભાવનાયામ્ ઐકાન્તિકનિશ્ચયો ભવિષ્યતિ । અન્યથા સંશયાન્દોલિતયાનસ્થિતસ્તુ શૃઙ્ગાટકમધ્યગતમનુષ્યવત્ કુત્રાપિ ઐકાન્તિકનિશ્ચયો ન ભવિષ્યતિ ।
યોગિના તુ સદા મત્સ્યમાંસાદિ પરિહૃત્ય અપ્રતિકૂલં ભોજનં નિયતમાત્રકં ભોક્તવ્યમ્ । તથા તેન સાઞ્ચિતસકલશમથવિપશ્યનાસમ્ભારેણબોધિસત્ત્વેન ભાવનાયાં પ્રવેષ્ટવ્યમ્ ।
તત્ર પ્રથમં તાવદ્ યોગી ભાવનાકાલે સર્વમ્ ઇતિકરણીયં પરિસમાપ્યં કૃતમૂત્રપુરીષઃ કણ્ટકસ્વરાદિરહિતે મનો ઽનૂકૂલે પ્રદેશે સ્થિત્વા મયા સર્વસત્ત્વા બોધિમણ્ડે નિષ્પાદયિતવ્યા ઇતિ વિનિશ્ચયન્, સકલજગદભ્યુદ્ધરણાશયો મહાકરુણામ્ આમુખીકૃત્ય દશદિગવસ્થિતાન્ સર્વબુદ્ધભોધિસત્ત્વાન્ પઞ્ચાઙ્ગેન પ્રણિપત્યાગ્રતો બુદ્ધબોધિસત્ત્વન્ પટાદૌ સ્થાપયિત્વા અન્યત્ર વા યથાવત્ તેભ્યશ્ચ યથારુચિ પૂજાસ્તવનં કૃત્વા સ્વપાપં પ્રદેશ્ય, સકલસ્ય જગતઃ પુણ્યમ્ અનુમોદ્ય, મૃદુતરસુખાસને વૈરોચનભટ્ટારકબદ્ધપર્યઙ્કેન અર્ધપર્યઙ્કેન વા નિષ્પાદ્ય નાત્યુન્મૂઈલિતે નાતિનિમીલિતે નાસિકાગ્રવિન્યસ્તે ચક્ષુષી કૃત્વા, નાતિનમ્રં નાતિસ્તબ્ધમ્ ઋજુકાયં પ્રણિધાયાન્તર્મુખાવર્જિતસ્મૃતિરુપવિશેત્ । તતઃ સ્કન્ધૌ સમૌ સ્થાપયેત્ । શિરો નોન્નતમ્ નાવનતં એક-પાર્શ્વે નિશ્ચલં સ્થાપયિતવ્યમ્ । કિં તર્હિ નાભિપ્રગુણા નાસિકા સ્થાપયિતવ્યા । દન્તોષ્ઠં મૃદુ સ્થાપનીયમ્ । જિવ્હા ચોપરિદન્તમૂલે સ્થાપનીયા । આશ્વાસ્પ્રશ્વાસાસ્તુ ન સશબ્દા નાપિ સ્થૂલા નાપિ ત્વરિતાઃ કરણીયાઃ । કિં ત્વસંલક્ષ્યમાણા મન્દં મન્દમનાભોગેન યથા પ્રવિશેયુર્નિર્ગચ્છેયુર્વા તથા કરણિયમ્ ।
તત્ર પ્રથમં તાવત્ શમથો નિસ્પાદયિતવ્યઃ, બાહ્યવિષયવિક્ષેપશાન્તેઃ આન્તરાલમ્બને સતતં સ્વરસવાહિ પ્રીતિપ્રસ્રબ્ધિવચ્ચિત્ત એવ સ્થિતિસ્તુ શમથ ઇતિ ઉચ્યતે । તસ્યૈવ શમથસ્યાલમ્બનકાલે યસ્તત્ત્વ-વિચારઃ સા વિપશ્યના । આર્યરત્નમેઘે યથા- "શમથશ્ચિત્તૈકાગ્રતા । વિપશ્યના ભૂતપ્રત્યવેક્ષેતિ" ઉક્તમ્ ।

આર્યસંધિનિર્મોચને ઽપિ- "ભગવન્ કથં શમથપરિગવેષણં વિપશ્યનાકૌશલં ચાસ્તિ? ઉચ્યતે । મૈત્રેય! મયા ધર્મોપચારો વ્યવસ્થાપિતઃ । તદ્યથા- યે સૂત્રગેયવ્યાકરણ-ગાથા-ઉદાન-નિદાન-અવદાન-ઇતિવૃત્તક-જાતક-વૈપુલ્ય-અદ્ભૂતધર્મ-ઉપદેશ-વર્ગાઃ બોધિસત્ત્વેભ્ય આખ્યાતાસ્તે બોધિસત્ત્વૈઃ સંશ્રુત્ય સંધાર્ય, પાઠમભ્યસ્ય, મનસા સમ્પરીક્ષ્ય, દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિદ્ધય સ એકાકી વિવિક્તસ્થઃ, અન્તઃ પ્રતિસંલીનઃ, યથાસુચિન્તિતાન્ તાનેવ ધર્માન્ મનસિકૃત્ય, યેન ચિત્તેન મનસિકારસ્તચ્ચિતાભ્યન્તરં સતતં મનસિકારેણ મનસિકારઃ । તથા પ્રવિશ્ય તત્ર બહુશઃ સ્થિતઃ તસ્યાં કાયપ્રસ્રબ્ધિચિત્તપ્રસ્રબ્ધિસમ્ભવશ્ચ યો ઽસ્તિ સ તુ શમથ ઇતિ । તર્હિ બોધિસત્ત્વઃ શમથપરિગવેષણં કરોતિ । તેન કાયપ્રસ્રબ્ધિઃ, ચિત્તપ્રસ્રબ્ધિશ્ચ । તે પ્રાપ્ય તત્રૈવ સ્થિતઃ, ચિત્તવિક્ષેપં વિહાય યથા ચિન્તિતધર્મઃ તેષામેવ અભ્યન્તરે સમાધિગોચરપ્રતિબિમ્બં પ્રત્યવેક્ષતે, અધિમુચ્યતે, તાદૃક્ સમાધિગોચરપ્રતિબિમ્બમ્, તજ્જ્ઞેયર્થે વિવિચ્યતે પ્રવિવેચનં પરિકલ્પનં પર્યવેક્ષણં ક્ષાન્તિઃ, કામો વિશિષ્ટૈવ્ભાગો દર્શનમ્, અધિગમશ્ચ યો ઽસ્તિ, સા તુ વિપશ્યના ઇતિ, તથા ચ બોધિસત્ત્વવિપશ્યના કૌશલમ્ ઇત્યુક્તમ્ । "
તત્ર શમથાભિનિર્હારકામો યોગી પ્રથમં તાવત્ સૂત્રગેયાદિસકલપ્રવચનં તુ તથતાપરાયણમ્, તથતાપ્રગ્ભારમ્, તથતાપ્રવણમ ઇતિ સર્વં સંગ્રાહ્ય તત્ર ચિત્તમ્ ઉપસ્થાપયેત્ । એતાવતા કિયદાકારેણ સર્વધર્મસંગ્રહભુતે સ્કન્ધાદૌ તત્ર ચિત્તમ્ ઉપસ્થાપયેત્ । એતાવતા યથાદૃષ્ટ-યથાશ્રુતબુદ્ધપ્રતિમાયાં ચિત્તં સ્થાપિતવ્યમ્ । આર્યસમાધિરાજે યથા-
સુવર્ણવર્ણેન સમુચ્છ્રયેણ સમન્તપ્રાસાદિકુ લોકનાથઃ ।
યસ્યાત્ર આલમ્બનિ ચિત્તુ વર્તતે સમાહિતઃ સોચ્યતિ બોધિસત્ત્વ ॥ ઇતિ ઉક્તમ્ ।
તથા યત્ર ઇચ્છાલમ્બનં તસ્મિન્ ચિત્તં સ્થાપયિત્વા તત્રૈવ ઉપર્યુપરિ સતતં ચિત્તં સ્થાપયેત્ । તત્ર ઉપસ્થાપ્ય ચિત્તમ્ ઈદૃશમેવં પરીક્ષેત । ઽકિમ્ આલમ્બનં સુગૃણ્હાતિ લીયતે વા અથવા બાહ્યવિષયવ્યસેકાદ્ વિક્ષિપ્યતે ઇતિ પરીક્ષિતવ્યમ્ । તત્ર યદિ સ્ત્યાનમિદ્ધાભિભવાદ્ ચિત્તં લીનં વા લયાભિશઙ્કા દર્શને તત્કાલે પ્રમોદ્ય વસ્તુનિ બુદ્ધપ્રતિમાદૌ વા અલોકસંજ્ઞામનસિકરઃ કર્તવ્યઃ । અથ લયમ્ ઉપશામ્ય યથાપિ તત્રૈવ આલમ્બને ચિત્તાલમ્બનમ્ અતિસ્ફુટદર્શનં ભવતિ તથા કરણિયમ્ ।
યદા તુ જાત્યન્ધવદ્ અન્ધકારપ્રવિષ્ટપુરુષવદ્ વા વિનિમીલિતાક્ષવદ્ વા ચિત્તમ્ આલમ્બનં અતિસ્ફુટરં ન પશ્યતિ તદા લીનં વેદિતવ્યમ્ । યદા બાહ્યરૂપાદૌ તેષાં ગુણકલ્પનયા ધાવનેન, અન્યમનસિકારેણ વા પૂર્વાનુભૂતવિષયેચ્છયા ચિત્તૌદ્ધત્યં વા ઔદ્ધત્યશઙ્કાદર્શનં વા તદા સર્વે સંસ્કારા અનિત્યા દુઃખાદિમનોસંવેગવસ્તુ મનસિ કર્ત્તવ્યમ્ । તતઃ વિક્ષેપશાન્તિં કૃત્વા સ્મૃતિસમ્પ્રજન્યરજ્જુના મનોનાગઃ તદાલમ્બનસ્તમ્ભે એવ બન્ધિતવ્યઃ । યદા લયૌદ્ધત્યે ન ભવતઃ તદાલમ્બેન ચિત્તપ્રશમવહિતાં પશ્યેત્, તદા આભોગશિથિલિકરણાદ્ ઉપેક્ષયા તત્કાલે યાવદિચ્છં તિષ્ઠેત્ । ઇત્થં ભાવિતશમથસ્ય તચ્છરીરસ્ય ચિત્તસ્ય ચ પ્રશ્રબ્ધિર્ભવિષ્યતિ । યથેચ્છાલમ્બને ચિત્તં સ્વવશે ભવિષ્યતિ । તદા શમથો નિષ્પન્નો વેદિતવ્યઃ ।
તતઃ શમથં નિષ્પાદ્ય વિપશ્યનાં ભાવયેત્ । ઈદૃશં ચ મન્તવ્યમ્ ભગવતઃ સર્વવચનં તુ સુભષિતમ્, સાક્ષાત્ પરમ્પરયા વા તત્ત્વપ્રત્યક્ષવ્યઞજનં તત્ત્વપરાયણમેવ ચ । તત્ત્વજ્ઞાને આલોકોભ્દવાત્ તમોનિરાસવત્ સર્વદૃષ્ટિજાલવિયોગો ભવિષ્યતિ । શમથમાત્રેણ જ્ઞાનશુદ્ધિર્ન ભવિષ્યતિ, આવરણ-તમોનિરાસશ્ચાપિ ન ભવિષ્યતિ । પ્રજ્ઞયા ચ તત્ત્વસમ્યગ્ભાવનાયાં જ્ઞાનવિશુદ્ધિર્ભવિષ્યતિ । પ્રજ્ઞયા એવ તત્ત્વમવગમ્યતે પ્રજ્ઞયૈવ આવરણં સમ્યક્ પ્રહીયતે । ( ભ્ક્ 211 ) તસ્માન્મયા શમથે સ્થિત્વા પ્રજ્ઞયા તત્ત્વં પર્યેષિતવ્યમ્ । શમથમાત્રેણ સંતોષો ન કરણીય ઇતિ વિચારણીયમ્ ।
કીદૃશં ચ તત્ત્વમ્ ઇતિ ચેત્? યત્ પરમાર્થતઃ સર્વવસ્તુપુદ્ગલ ધર્માત્મશૂન્યમ્, તત્પ્રજ્ઞાપરિમિતયા અધિગમ્યતે ન ચાન્યથા । આર્યસંધિનિર્મોચને યથોક્તમ્ "ભગવન્! કયા પારમિતયા બોધિસત્ત્વઃ ધર્મનિઃસ્વભાવતાં ગૃણ્હીયાત્? અવલોકિતેશ્વર! પ્રજ્ઞાપારમિતયા ગૃહ્યતે ।" ઇતિ । તસ્માત્ શમથે સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાં ભાવયેત્ ।
તત્રૈવં યોગી વિચારયેત્, ઽપુદ્ગલઃ ન સ્કન્ધધાત્વાયતનવ્યતિરિક્ત ઉપલભ્યતે । ન ચાપિ પુદ્ગલઃ સ્કન્ધાદિસ્વભવઃ । તે સ્કન્ધાદયસ્તુ અનિત્યાઃ, અનેકસ્વભાવત્વાત્ પુદ્ગલસ્ય ચ નિત્યૈકરૂપેણ પરૈરુપકલ્પિતત્વાત્ । નાપિ તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામ્ અનભિલાપ્યપુદ્ગલસ્ય વસ્તુત્વં યુક્તમ્ । વસ્તુસતઃ પ્રકારાન્તરાભાવાત્ । તસ્માત્ તદ્યથા ભ્રમ એવ અયં લોકસ્ય યદુતાહં મેમેતિ વિચારિતવ્યમ્ ।
ધર્મનૈરાત્મ્યમપિ એવં ભવનીયમ્ । ધર્મ ઇતિ સંક્ષેપતઃ પઞ્ચસ્કન્ધો દ્વાદશાયતનમ્, અષ્ટાદશધાતવશ્ચ । તત્ર યે ચ સ્કન્ધાયતનધાતુરૂપિણઃ, ન તે પરમાર્થતઃ ચિત્તાકારવ્યતિરિક્તાઃ । તત્પરમાણુશો વિભાગે પરમાણવો ઽપિ ભાગશઃ સ્વભાવતાપ્રત્યવેક્ષમાણાઃ સ્વભાવનિશ્ચયગ્રહણાભાવાત્ । તસ્માદ્ અનાદિકાલિકવિતથરૂપાદ્યભિનિવેશવશાત્ સ્વપ્નોપલભ્યમાનરૂપાદિપ્રતિભાસવદ્ બાલાનાં ચિત્તમેવ બહિઃ વિચ્છિન્નમિવ રૂપાદિપ્રતિભાસં ખ્યાતિ । પરમાર્થતસ્તત્ર રૂપાદિસ્તુ ન ચિત્તાકારવ્યતિરિક્ત ઇતિ વિચારયેત્ । તદ્ એવં ત્રૈધાતુકમિદં તુ ચિત્તમાત્રમિતિ ચિન્તયેત્ । સ એવં ચિત્તમેવ સકલધર્મપ્રજ્ઞપ્તિં નિશ્ચિત્ય તત્ર પ્રત્યવેક્ષ્ય ચ સર્વધર્માણાં સ્વભાવઃ પ્રત્યવેક્ષિતો ભવતીતિ ચિત્તસ્વભાવમપિ પ્રત્યવેક્ષતે । સ એવં વિચારયતિ ।
ચિત્તમપિ પરમાર્થઃ સત્યં ભવિતુમ્ ન યુજ્યતે । યદા હિ અલીકસ્વભાવરૂપાદ્યાકરોપગ્રહણે ચિત્તમેવ ચિત્રાકારં પ્રતિભાસતે, તદા સત્યત્વં કુત્ર ભવેત્ । યથા રૂપાદી ( ભ્ક્ 212 ) અલીકં તથા ચિત્તમપિ તદવ્યતિરિક્તત્વાદ્ અલીકમેવ । યથા ચિત્રાકારતયા રૂપાદયો નૈકાનેકસ્વભાવાઃ તથા ચિત્તમપિ તદવ્યતિરેકેણ અનિકાનેકસ્વભાવમ્ । તસ્માત્ માયાદિસ્વભાવોપમમેવ ચિત્તમ્ ।

યથા ચિત્તમેવં સર્વધર્મા અપિ માયાસ્વભાવસદૃશા એવ ઇતિ વિચારયેત્ । તેન તથા પ્રજ્ઞયા ચિત્તસ્વભાવે પ્રત્યેવેક્ષમાણે પરમાર્થતઃ ચિત્તમ્ અભ્યન્તરે ઽપિ નોપલભતે, બાહ્યે ઽપિ નોપલભતે, અનુભયો ઽપિ નોપલભતે, અતીતચિત્તમપિ નોપલભતે, અનાગતમપિ નોપલભતે, પ્રત્યુત્પન્નમપિ નોપલભતે । નાપિ ચિત્તમુત્પાદ્યમાનં કુતો ઽપ્યાગચ્છતિ, નાપિ નિરુધ્યમાનં ક્વચિદપિ ગચ્છતિ । ચિત્તં તુ અગ્રાહ્યમ્ અનિર્દેશ્યમ્, અરૂપમ્ ચ । અનિર્દેશ્યમ્ અગ્રહ્યમ્ અરૂપમ્ ચ યદસ્તિ તસ્ય સ્વભાવઃ કીદૃશઃ? તથા આર્યરત્નકૂટે યથોક્તમ્- "કાશ્યપ! ચિત્તં તુ પરિગવેષ્યમાણં ન લભ્યતે । યન્ન લબ્ધં તન્ન આલમ્બ્યતે યચ્ચ નાલમ્બ્યતે । તન્નાતીતમ્, નાનાગતમ્, ન ચ પ્રત્યુત્પન્નમ્ ।" ઇતિ વિસ્તરઃ । તદ્ એવં પરીક્ષ્યમાણે ચિત્તસ્ય આદિં ન સમનુપસ્યતિ, અન્તં ન સમનુપશ્યતિ મધ્યં ન સમનુપશ્યતિ ।
યથા ચ ચિત્તમ્ અનન્તમધ્યં તથા સર્વધર્માનપિ અનન્તમધ્યમ્ અવગચ્છેત્ । તેન તદેવં ચિત્તમ્ અનન્તમધ્યમ્ અવગમ્ય કિમપિ ચિત્તસ્વભાવં નોપલભતે । યદપિ ચિત્તં પરીક્ષ્યતે તદપિ શૂન્યં પ્રતિવિધ્યતિ । તત્પ્રતિવિધ્યમાને ચિત્તવિઠપનાસ્વભાવં રૂપાદિસ્વભાવમપિ ન સમનુપશ્યતિ । તેન તથા પ્રજ્ઞયા સર્વધર્મસ્વભાવસ્ય અસમનુદર્શનત્વાદ્ રૂપં નિત્યમ્ અનિત્યં વા, શૂન્યમ્ અશૂન્યં વા, સાસ્રવમ્ અનાસ્રવં વા, ઉત્પન્નમ્ અનુત્પન્નં વા, ભાવો ઽભાવો વેતી ન વિકલ્પયતિ । યથા રૂપં ન વિકલ્પયતિ તથા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનેષ્વપિ ન વિકલ્પયતિ । અસિદ્ધે ધર્મિણિ તસ્ય વિશેષણાનામપિ અસિદ્ધત્વાત્, તત્ર કથં વિકલ્પયેત્ । તદ્ એવં પ્રજ્ઞયા પરીક્ષ્યમાણો ( ભ્ક્ 213 ) યદા યોગિના કસ્યચિદ્ વસ્તુનઃ સ્વભાવપરમાર્થનિશ્ચયો ન ગૃહ્યતે, તદા નિર્વિકલ્પસમાધૌ પ્રવિશતિ । સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા અપિ અવગમ્યતે ।
યઃ પ્રજ્ઞયા વસ્તુસ્વભાવં પ્રત્યવેક્ષ્ય ન ભાવયન્, મનસિકારપરિહારમાત્રં ભાવયતિ, તસ્ય વિકલ્પઃ કદાપિ ન નિવર્તતે, ન ચ નિઃસ્વભાવતાવબોધો ઽપિ ભવિષ્યતિ, પ્રજ્ઞાલોકાભાવાત્ । એવં સમ્યક્પ્રત્યવેક્ષણાત્ સમ્યગ્યથાવજ્જ્ઞાનાગ્નિભાવે ઽરણિમન્થનાગ્નિવત્ કલ્પનાવૃક્ષો દહ્યતે ઇતિ ભગવતા ઉક્તમ્ ।
તથા ઉક્તમ્ આર્યરત્નમેઘે- "સ એવમ્ અપક્ષાલકુશલઃ સર્વપ્રપઞ્ચવિગમાય શૂન્યતાભાવનાય યોગમાપદ્યતે । સ શૂન્યતાભાવનબહુલો યેષુ યેષુ સ્થાનેષુ ચિત્તં પ્રસરતિ, ચિત્તમભિરમતે, તાનિ તાનિ સ્થાનાનિ સ્વભાવતઃ પરિગવેષમાણઃ શૂન્યં પ્રતિવિધ્યતિ । યત્ ચિત્તં તદપિ પરીક્ષમાણઃ શૂન્યં પ્રતિવિધ્યતિ, યેનાપિ ચિત્તેન પરીક્ષતે તદ્ અપિ સ્વભાવતઃ શૂન્યં પરિગવેષ્યમાણં પ્રતિવિધ્યતિ । સ એવમ્ ઉપપરીક્ષમાણો નિર્નિમિત્તતાયાં યોગમાપદ્યતે ।" ઇતિ ભવતિ । અનેન તુ પર્યવેક્ષણપૂર્વગામિતાયાઃ નિર્નિમિત્તતાપ્રવેશં દર્શયતિ । મનસિકારપરિહારમાત્રમ્, પ્રજ્ઞયા વસ્તુસ્વભાવતાં ચ અવિચાર્ય, અવિકલ્પતાપ્રવેશમ્ અસંભાવ્ય, અતિસ્ફુટતરં દર્શયતિ । તથા તયા પ્રજ્ઞયા રૂપાદિવસ્તુસ્વભાવં સમ્યગ્ યથાવત્ પરીક્ષ્ય ધ્યાયતિ, રૂપાદૌ સ્થિત્વા ધ્યાનં ન કરોતિ । ઇહલોકપરલોકયોર્મધ્યે સ્થિત્વા ધ્યાનં ન કરોતિ, તદ્રૂપાદ્યનુપલમ્ભાત્ । તસ્માદ્ અપ્રતિષ્ઠિતધ્યાન ઇતિ ઉચ્યતે ।
પ્રજ્ઞયા સ્કલવસ્તુસ્વભાવતાં પ્રતિવીક્ષ્ય યસ્માદ્ અનુપલમ્ભં ધ્યાયતિ- તસ્માત્ પ્રજ્ઞોત્તરધ્યાયી ઇતિ ઉચ્યતે । આર્યગગનગઞ્જ-આર્યરત્નચૂડાદિષુ યથા નિર્દિષ્ટમ્ ।
સ એવં પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યમયં તત્ત્વમવતીર્ણઃ, અપરસ્ય પરીક્ષણીયસ્ય દર્શનીયસ્ય ચ અભાવાદ્ ઉપરતમ્, વિતર્ક-વિચાર-અનભિલાપ્યૈકરસેન મનસા સ્વરસવાહિના અનભિસંસ્કારતસ્તત્ત્વમેવ ( ભ્ક્ 214 ) સ્ફુટતરં ભાવયન્ તિષ્ઠેત્ । તત્ર ચ સ્થિતશ્ચિત્તસંતાનં ન વિક્ષિપેત્ । યદાન્તરા રાગાદીનાં ચિત્તં બહિર્ધા વિક્ષપેત્ તદા વિક્ષેપં વિદિત્વા શિઘ્રમ્ અશુભભાવનાદિવિક્ષેપમ્ ઉપશમ્ય શીઘ્રં તથતાયાં ચિત્તમ્ ઉપર્યુપરિ પ્રવેશયેત્ । યદા તુ તત્રાનભિરતં ચિત્તં પશ્યેત્, તદા સમાધેર્ગુણદર્શનાદ્ અભિરતિં તત્ર ભાવયેત્ । વિક્ષેપે ચ દોષદર્શનાદ્ અરતિં પ્રશમયેત્ । અથ સ્ત્યાનમિદ્ધાભિભવાદ્ યદા સ્ફુટપ્રચારતયા લીનં ચિત્તં પશ્યેત્, લયાભિશઙ્કિતં વા તદા પૂર્વવત્ પ્રમોદ્યવસ્તુ મનસિકારેણ શીઘ્રં લયમુપશમયેત્ । પુનઃ તદ્ એવ તત્ત્વાલમ્બનમ્ અતિદૃઢતરં ગૃણ્હીયાત્ । યદિ તદા પૂર્વહસિતરમિતાન્યનુસ્મૃત્ય ચિત્તમન્તરા સમૃદ્ધતં પશ્યેદ્ ઔદ્ધત્યાભિશઙ્કિતં વા તદા અનિત્યતાદિસંવેગવસ્તુમનસિકારાદ્ વિક્ષેપં શમયેત્ । તતઃ પુનસ્તત્રૈવ તત્ત્વે ચિત્તાનભિસંસ્કારવાહિતાયાં યત્નં કુર્વીત ।
અથ યદા લયૌદ્ધત્યાભ્યાં વિવિક્તતયા સમપ્રવૃત્તં સ્વરસવાહિસ્ફુટતરં તત્રૈવ તત્ત્વે ચિત્તં ઉત્પાદયતે, તદા ભોગશિથિલીકરણાદ્ ઉપેક્ષણિયમ્ । યદિ સમપ્રવૃત્તે ચિત્તે સતિ આભોગઃ ક્રિયતે, તદા ચિત્તં વિક્ષેપ્યતે । લીને ઽપિ ચિત્તે સતિ, યદ્યાભોગો ન ક્રિયતે, તદા અતિલીનત્વાદ્ વિપશ્યનારહિતં, ચિત્તં ચ જાત્યન્ધવદ્ ભવિષ્યતિ । તસ્માચ્ચિત્તે લીને સતિ ભોગં કુવીત । સમપ્રવૃત્તે સતિ ભોગં ન કુર્વીત । યદા ચ વિપશ્યનાં ભાવેયત્ પ્રજ્ઞાતિરિક્તતરા ભવેત્, તદા શમથસ્યાલ્પત્વાત્ પ્રવાતસ્થિત-પ્રદીપવત્ પ્રચલત્વાચ્ચિત્તસ્ય ન સ્ફુટરં તત્ત્વદર્શનં ભવેત્ । અતસ્તદા શમથૌ ભાવયિતવ્યઃ । શમથસ્યાભ્યધિક્યે ઽપિ પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા ।
યદા ઉભયં સમપ્રવૃત્તં તદા અનભિસંસ્કારેણૈવ તાવત્ સ્થાતવ્યં યાવત્ કાયચિત્તપીડા ન ભવેત્ । સત્યાં કાયાદિપીડાયાં તદન્તરા સકલમેવ લોકં માયામરીચિસ્વપ્નજલચન્દ્રોપમપ્રતિભાસવદ્ દૃષ્ટ્વા ઈદૃશં ચિન્તનીયમ્ । અમી સત્ત્વાસ્તુ એવં વિધધર્મગામ્ભિર્યાનવબોધતયા સંસારે સંક્લિષ્ટાઃ । તતો ઽહં કરિષ્યામિ તાંસ્તાં ધર્મતામ્ અવબોધયેયુઃ, તથા કરિષ્યામિઽ ઇતિ ચિન્તયન્ મહાકરુણાં બોધિચિત્તાભિમુખીં કુર્વિત । તતો વિશ્રમ્ય પુનરપિ તથૈવ સર્વધર્મનિરાભાસં સમાધિમવતરેત્ । ચિત્તે ઽતિખેદે સતિ, તથૈવ વિશ્રમેત્ । અયં તુ શમથવિપશ્યનાયુગનદ્ધપ્રવૃત્તિમાર્ગઃ સવિકલ્પનિર્વિકલ્પપ્રતિબિમ્બમ્ આલમ્બતે ।
એવં યોગી અનેન ક્રમેણ ઘટિકામ્ અર્ધપ્રહરમ્ એકપ્રહરં વા યાવત્કાલેચ્છાપર્યન્તં તત્ત્વં ભાવયન્ તિષ્ઠેત્ । ઇદં ત્વર્થપ્રવિચયધ્યાનમ્ આર્યલઙ્કાવતારે ( ભ્ક્ 215 ) નિર્દિષ્ટમ્ । તત ઇચ્છયા સમાધેરુત્થાતું પર્યઙ્કમ્ અભિત્ત્વૈવમ્ અનુવિચિન્તયેત્, અમી ધર્માઃ સર્વે પરમાર્થતઃ નિઃસ્વભાવાઃ સન્તો ઽપિ સંવૃતૌ વ્યવસ્થિતા એવ । તથાસતિ કર્મફલસમ્બન્ધાદયઃ કથં વ્યવસ્થિતાઃ સ્યુઃ? ભગવતા ચોક્તમ્-
"ભાવા વિદ્યન્તિ સંવૃત્યા પરમાર્થે ન ભાવકાઃ ।" ઇત્યુક્તમ્ ।

અમી બાલબુદ્ધયો નિઃસ્વભાવવસ્તુષુ ભાવાદિસમારોપેણ વિપર્યસ્તબુદ્ધયો ભવન્તિ । ચિરકાલં સંસારચક્રે પરિભ્રમન્તિ, તતો ઽહં કરિષ્યામિ અનુત્તરપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારં પરિપૂર્ય, તતઃ સર્વજ્ઞપદં પ્રાપ્ય તાન્ ધર્મતામ્ અવબોધયેયમ્ । એવં વિચિન્તયેત્ । અથ શનૈઃ પર્યઙ્કં ભિત્ત્વા દશદિગ્વ્યવસ્થિતાન્ સર્વબુદ્ધોબોધિસત્ત્વાન્ પ્રણિપત્ય તેભ્યશ્ચ પૂજાસ્તોત્રોપહારં કૃત્વાર્યભદ્રચર્યાદિમહાપ્રણિધાનં પ્રણિદધીત । તતઃ શૂન્યતાકરુણાગર્ભસકલદાનાદિપુણ્યસંભારોપાર્જને ઽભિયોગઃ કરણીયઃ ।

તથા ચ સતિ તદ્ધ્યાનસર્વાકારવરોપેતશુન્યતાભિનિર્હારઃ સ્યાત્ । આર્યરત્નચૂડે યથોક્તમ્- "સ મૈત્રીવર્મસંનદ્ધો મહાકરુણાસ્થાને સ્થિત્વા સર્વાકારવરોપેતશૂન્યતાભિનિર્હારધ્યાનં કરોતિ । તત્ર સર્વાકારવરોપેતશૂન્યતા કતમા? યા દાનપગતિ-શીલાનપગતિ-ક્ષાન્ત્યનપગતિ-વીર્યાનપગતિ-ધ્યાનાનપગતિ-પ્રજ્ઞનાપગતિ-ઉપાયાનપગતીત્યાદિવિસ્તરોક્તિરિતિ ।" બોધિસત્ત્વસ્તુ સર્વસત્ત્વપરિપાકં કુર્વીત । ક્ષેત્રકાયબહુપરિવારાદિસંપત્તિપ્રાદુર્ભાવોપાયદાનાદિકુશલં ચાવશ્યં સેવેત ।
અસતિ ચ તથા બુદ્ધાનામ્ ક્ષેત્રાદિસંપત્તિર્યોક્તા સા કસ્ય ફલં સ્યાત્ । તસ્માત્ સર્વાકારવરોપેતં તત્સર્વજ્ઞજ્ઞાનં તુ દાનાદ્યુપાયેન પરિપૂર્યમાણત્વાદ્ ભગવાન્ તત્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનમ્ ઉપાયેન પર્યન્તગતમ્ ઇત્યવોચત્ । તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન દાનાદ્યુપાયો ઽપિ સેવિતવ્યો ન તુ શૂન્યતા એવ । આર્યસર્વધર્મવૈપુલ્યે ( ભ્ક્ 216 ) "યો ઽયં મૈત્રેય! ષટ્પારમિતાસમુદાગમો બિધિસત્ત્વાનાં સમ્બોધાય તં તે મોહપુરુષા એવં વક્ષ્યન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ એવં બોધિસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્, કિં શેષાભિઃ પારમિતાભિરિતિ ઉચ્યન્તે । તે ઽન્યાઃ પારમિતા દૂષયિતવ્યા મંસ્યન્તે । તત્ કિં મન્યસે અજિત! દુષ્પ્રજ્ઞઃ સ કાશિરાજો ઽભૂદ્ યેન કપોતાર્થેન શ્યેનાય સ્વમાંસાનિ દત્તાનિ? મૈત્રેય આહ, નો હીદં ભગવન્ । ભગવાન્ આહ- યાનિ મયા મૈત્રેય! બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરતા ષટ્પારમિતા-પ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાન્યુપચિતાનિ, અપકૃતં નુ તૈઃ કુશલમૂલૈઃ? મૈત્રેય આહ નો હીદં ભગવન્ । ભગવાન્ આહ- ત્વં તાવદ્ અજિત! ષષ્ટિકલ્પાન દાનાપારમિતાયાં સમુદાગતઃ, ષષ્ટિકલ્પાન્ શીલપારમિતાયં ષષ્ટિકલ્પાન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ષષ્ટિકલ્પાન્ વિર્યપારમિતાયાં ષષ્ટિકલ્પાન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ષષ્ટિકલ્પાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમુદાગતઃ । તત્ તે મોહપુરુષા એવં વક્ષ્યન્તિ । એકનયેનૈવ બોધિર્યદુત શૂન્યતાનયેનેતિ તે ચર્યાપરિશુદ્ધા ભવન્તીત્યાદિ । "
ઉપાયરહિતે સતિ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞયા એવ તુ શ્રાવકવત્ બુદ્ધકાર્યાણિ કર્તું ન શક્નોતિ । ઉપાયસનાથશ્ચ સમર્થો ભવતિ । આર્યરત્નકૂટે યથોક્તમ્- "તદ્યથા કાશ્યપ! અમાત્યસંગૃહીતા રાજાનઃ સર્વકાર્યાણિ કુર્વન્તિ, એવમેવ ઉપાયકૌશલ્યસંગૃહીતા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞા સર્વબુદ્ધકાર્યાણિ કરોતિ ।" ઇતિ । બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગદૃષ્ટેરપ્યન્યા તીર્થિકાનાં શ્રાવકાણાં ચ માર્ગદૃષ્ટિરપ્યન્યા । એવં તીર્થિકમાર્ગદૃષ્ટિસ્તુ આત્માદૌ વિપર્યાસયુક્તત્વાત્ સર્વેણ સર્વઃ પ્રજ્ઞારહિતો માર્ગઃ । તસ્માત્ તે મુક્તિં ન પ્રાપ્નુવન્તિ ।
શ્રાવકાણાં તુ મહાકરુણારહિતત્વાદ્ ઉપાયાયુકતા । તસ્માત્ તે એકાન્તનિર્વાણપરાયણાઃ ભવન્તિ । બોધિસત્ત્વમાર્ગસ્તુ પ્રજ્ઞોપાયયુક્તો મન્યતે । તસ્માત્ તે અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણપરાયણા ભવન્તિ । બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગસ્તુ પ્રજ્ઞોપાયયુક્તો મન્યતે । તસ્માત્ તે અપ્રતિસ્ઠિતનિર્વાણં પ્રાપ્નુવન્તિ । પ્રજ્ઞાબલેન તુ સંસારે ન પતતિ, ઉપાયબલેન ચ નિર્વાણે ન પતતિ ।
તસ્માદ્ આર્યગયાશીર્ષે- "દ્વાવિમૌ બોધિસત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તૌ માર્ગૌ । કતમૌ દ્વૌ- યદુત પ્રજ્ઞા ચોપાયશ્ચ ।" ઇત્યાખ્યાતમ્ । આર્યશ્રીપરમાદ્યે ઽપિ ઉક્તમ્- ( ભ્ક્ 217 ) "પ્રજ્ઞાપારમિતા તુ ઽમાતાઽ અસ્તિ, ઉપાયકૌશલ્યં ચ ઽપિતાઽ અસ્તિ । "આર્યવિમલકીર્તિનિર્દેશસૂત્રે ઽપિ- "બોધિસત્ત્વાનાં કિં બન્ધનમ્? કા ચ મુક્તિઃ? અનુપાયેન ભવગતિપરિગ્રહો હિ બોધિસત્ત્વસ્ય બન્ધનમ્ । ઉપાયેન ભવગતિગમનં મુક્તિઃ । પ્રજ્ઞારહિતભાવગતિપરિગ્રહો બોધિસત્ત્વસ્ય બન્ધનમ્ । પ્રજ્ઞયા ભવગતિગમનં તુ મુક્તિઃ । ઉપાયેન અપરિગૃહીતા પ્રજ્ઞા હિ બન્ધનમ્ । ઉપાયેન પરિગૃહિતા પ્રજ્ઞા મુક્તિઃ । પ્રજ્ઞયાપરિગૃહીતોપાયો બન્ધનમ્ । પ્રજ્ઞયા ગૃહીતોપાયઃ મુક્તિઃ ઇતિ" વિસ્તરેન ઉક્તમ્ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞામાત્રસેવનં તુ શ્રાવકેષ્ટનિર્વાણપતિતત્વાદ્ બન્ધનવદ્ ભવિષ્યતિ । અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણેન મુક્તિર્ન ભવિષ્યતિ । તસ્માદુપાયરહિતા પ્રજ્ઞા તુ બોધિસત્ત્વાનાં બન્ધનમિત્યુચ્યતે । તસ્માદ્ વાયુપીડિતેન અગ્નિસેવનવદ્ બોધિસત્ત્વેન વિપર્યાસવાયુમાત્રપ્રહાણત્વાત્ સોપ્યાપ્રજ્ઞયા શૂન્યતા સેવિતવ્યા, ન તુ શ્રાવકવત્ સાક્ષાત્કરણીયા । યથા આર્યદશધર્મસૂત્રે ચોક્તમ્- "કુલપુત્ર! તદ્યથા યથા કશ્ચિન્મનુષ્યઃ અગ્નિપરિચર્યાં કરોતિ, સ તદગ્નિસત્કારં કરોતિ, ગુરું કરોતિ, કિન્તુ સો ઽયમિતિ મયા સો ઽગ્નિઃ સત્કૃત્ય, ગુરૂકૃત્ય માનિતશ્ચ ઇતિ કૃતે ઽપિ એષ દ્વાભ્યાં હસ્તાભ્યાં પરિગૃહીતવ્ય ઇતિ ન ચિન્તયતિ । તત્ કસ્માદિતિ ચેત્ તન્નિધાન્ને મયિ કાયિકદુઃખં ચિત્તદૌર્મનસ્યં વા સમ્ભાવ્યતે ઇતિ ચિન્તનાત્ । તથૈવ ચ બોધિસત્ત્વે ઽપિ નિર્વાણાશયો ઽપ્યસ્તિ, નિર્વાણ-પ્રત્યક્ષં ન કરોતિ । તત્ કસ્ય હેતોરિતિ ચેત્? તન્નિધાનાદ્ અહં બોધિં નિર્વર્તેયમ્ ઇતિ ચિન્તનાદ્" ઇતિ ।
કેવલમ્ ઉપાયમાત્રસેવને ઽપિ બોધિસત્ત્વઃ પૃથગ્જનભૂમેરનુત્તીર્ણત્વાદ્ અત્યવબદ્ધ એવ ભવિષ્યતિ । તસ્માત્ પ્રજ્ઞાસહિતમુપાયં સેવેત । એવં મન્ત્રપરિગૃહીતવિષવદ્ બોધિસત્ત્વક્લેશે ઽપિ પ્રજ્ઞાપરિગ્રહબલેન ભાવિતે સતિ અમૃતિકતા । પુનઃ સ્વભાવેન અભ્યુદયફલં દાનાદિ યદસ્તિ તત્ર કિમુત ( ભ્ક્ 218 ) વક્તવ્યમ્ । આર્યરત્નકુટે ચોક્તં યથા- "તદ્યથાપિ નામ કાશ્યપ! મન્ત્રૌષધપરિગૃહીતં વિષં ન વિનિપાતયતિ એવમેવ બોધિસત્ત્વાનામ્ ક્લેશઃ પ્રજ્ઞાપરિગૃહિતત્વાદ્ અપિ ન શક્નોતિ વિનિપાતયિતુમ્ ઇતિ । "
તસ્માદ્ યેન કારણેન બોધિસત્ત્વ ઉપાયબલેન સંસારમનુત્સૃજતિ તસ્માદ્ નિર્વાણે ન પતતિ । યસ્માત્ પ્રજ્ઞાબલેન સકલાલમ્બનં પ્રહીયતે તસ્માત્ સંસારે ન પતતિ, તસ્માદ્ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણબુદ્ધત્વં પ્રાપ્યતે । તસ્માદ્ આર્યગગનગઞ્જે ઽપિ ઉક્તમ્- "તત્પ્રજ્ઞાનેન હિ સર્વક્લેશાઃ પરિવર્જ્યન્તે । ઉપાયજ્ઞાનેન હિ સર્વસત્ત્વા ન પરિત્યજ્યન્તે ।" ઇતિ । આર્યસંધિનિર્મોચને ઽપિ- "એકાન્તસત્ત્વાર્થવિમુખસ્ય એકાન્તસંસ્કારાભિસંસ્કારવિમુખસ્ય નાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરુક્તા મયેતિ ।" તસ્માદ્ બુદ્ધત્વપ્રાતુકામેન પ્રજ્ઞોપાયૌ ઉભૌ સેવિતવ્યૌ ।

તત્ર લોકોત્તરપ્રજ્ઞાભાવનાવસરે, અતિસમાહિતાવસરે વા દાનાદ્યુપાયસેવનાસમ્ભાવનાયામપિ તત્ર પ્રયોગતત્પૃષ્ઠલબ્ધપ્રજ્ઞયોઃ યો ઽપિ ભવતિ, તદા ઉપાયસેવનં ભવત્યેવ । તસ્માત્ પ્રજ્ઞાપાયૌ યુગપત્ પ્રવર્તેતે । પુનરપરં બોધિસત્ત્વાનામ્ અયં હિ પ્રજ્ઞોપાયયુગનદ્ધવાહિ માર્ગઃ સર્વસત્ત્વાવલોકિતમહાકરુણયા પરિગૃહીતત્વાત્ લોકોત્તરમાર્ગઃ સેવ્યતે, ઉત્થાનોપાયકાલે ઽપિ માયાકારવદ્ અવિપર્યસ્તમેવ દાનાદિ સેવ્યતે । આર્યાક્ષયમતિનિર્દેશે ઽપિ યથોક્તમ્- "તત્ર કો હિ બોધિસત્ત્વોપાયઃ? કશ્ચ પ્રજ્ઞાભિનિર્હાર ઇતિ? યતઃ સમાધાને સત્ત્વાવલોકિતમહાકરુણાવલમ્બને ચિત્તોપસ્થાપના સ એવ ઉપાયઃ । યતઃ શાન્તિપ્રશાન્તિસમાપત્તિઃ સા તુ તત્પ્રજ્ઞા"ઇતિ વિસ્તરઃ । મારદમનપરિચ્છેદે ઽપિ ઉક્તમ્- "પુનરપરં બોધિસત્ત્વાનાં સમુત્કર્ષિકપ્રયોગસ્તુ પ્રજ્ઞાજ્ઞાનેન અભિયોગં કરોતિ । ઉપયજ્ઞાનેન સર્વકુશલધર્મસંગ્રહો ( ભ્ક્ 219 ) ઽપિ પ્રયુજ્યતે । પ્રજ્ઞાજ્ઞાનેન નૈરાત્મ્ય-અસત્ત્વ-અજીવ-અપોષ-અપુદ્ગલેષુ ચ પ્રયુજ્યતે । ઉપાયજ્ઞાનેન યઃ સર્વસત્ત્વપરિપાકો ઽપિ પ્રયોજ્યઃ" ઇતિ વિસ્તરઃ । આર્યધર્મસંગીતિસૂત્રે ઽપિ-
માયાકારો યથા કશ્ચિન્નિર્મિતં મોક્ષમુદ્યતઃ ।
ન ચાસ્ય નિર્મિતે સઙ્ગો જ્ઞાતપૂર્વો યતો ઽસ્ય સઃ ॥
ત્રિભવં નિર્મિતપ્રખ્યં જ્ઞાત્વા સમ્બોધિપારગઃ ।
સંનહ્યતે જગદ્ધેતોર્જ્ઞાતપૂર્વ જગત્ તથા ॥ ઇતિ ।
બોધિસત્ત્વનામ્ પ્રજ્ઞોપાયવિધિરેવ સાધ્યમધિકૃત્ય તત્પ્રયોગસંસારે સ્થિતો ઽપિ અસ્તિ, આશયનિર્વાણે સ્થિતો ઽપિ સ્યાદ્ ઇત્યુક્તમ્ ।
તાદૃશ્યાં શૂન્યતામહાકરુણાગર્ભાનુત્તરસમ્યક્સંબુદ્ધૌ પરિણતદાનાદ્યુપાયભાવનાં કૃત્વા, પરમાર્થબોધિચિત્તોત્પાદાર્થ પૂર્વવત્ નિત્યં કાલે કાલે શમથવિપશ્યનાપ્રયોગો યથાશક્તિ ભાવનીયઃ । આર્યગોચરપરિશુદ્ધિસૂત્રે- સર્વાવસ્થાસુ સત્ત્વાર્થકારિબોધિસત્ત્વાનામનુશંસા યથા નિર્દિષ્ટા તથા સંનિહિતસ્મૃત્યા સર્વદા ઉપાઅયકૌશલં ભાવિતવ્યમ્ ।
તાદૃક્કરુણોપાયબોધિચિત્તભાવકઃ સ ઇહ જન્મનિ અવશ્યં વિશિષ્ટો ભવતિ । તસ્માત્ સ્વપ્ને નિત્યં બુદ્ધબોધિસત્ત્વદર્શનં ભવિષ્યતિ । સુસ્વપ્નાન્તરાણ્યપિ દૃશ્યન્તે । દેવા અપિ અનુમોદનાદ્ રક્ષાં કરિષ્યન્તિ । પ્રતિક્ષણમપિ વિપુલપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારસંચયો ભવિષ્યતિ । ક્લેશાવરણદૌષ્ઠુલ્યમપિ ક્ષીણં ભવિષ્યતિ । સર્વદૈવ સુખસૌમનસ્યમધિકં ભવિષ્યતિ । બહુજનપ્રિયો ભવિષ્યતિ । શરીરે ઽપિ રોગગ્રસ્તો ન ભવિષ્યતિ । પરમચિત્તકર્મણ્યતાપિ પ્રાપ્તા ભવિષ્યતિ । તસ્માદ્ અભિજ્ઞતાદિવિશિષ્ટગુણપ્રાપ્તિઃ ।
અથ ઋદ્ધિબલેન અનન્તલોકધાતૂન્ ગત્વા ભગવતો બુદ્ધાન્ પૂજયતિ । તેભ્યઃ ધર્મો ઽપિ શ્રૂયતે । મરણસમયે ઽપિ અવશ્યમેવ બુદ્ધબોધિસત્ત્વદર્શનં ભવિષ્યતિ । જન્માન્તરે ઽપિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનપગતદેશવિશિષ્ટગૃહે ચાપિ જન્મ ભવિષ્યતિ । તસ્માદ્ અનાયાસપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારઃ પરિપૂરયિષ્યતે । મહાભોગો બહુપરિવારશ્ચ ભવિષ્યતિ । તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞયા બહુજનપરિપાકમપિ કરિષ્યન્તિ । સર્વજાતિષુ જાતિસ્મરણં ભવિષ્યતિ । તાદૃશી અપરિમિતાનુશંસા સૂત્રાન્તરેષુ સંભૂતા અવગન્તવ્યા ।
તેન તાદૃક્કરુણોપાયબોધિચિત્તાનિ ચ નિત્યમ્ આદરેણ ચિરંભવિતાનિ ક્રમશઃ ચિત્તસંતાને અતિપરિશુદ્ધક્ષણોત્પાદેન પરિપાકભૂતત્વાદ્ અરણિમન્થનાગ્નિવત્ સમ્યગર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તં ગમનં ભૂત્વા લોકોત્તરજ્ઞાનસકલવિકલ્પજાલાપગમનં નિષ્પ્રપઞ્ચધર્મધાતુપ્રસ્ફુટાવગતિ, નિર્મલનિશ્ચલનિર્વાતસ્થિતપ્રદીપવત્ નિશ્ચલપ્રમાણભૂતઃ, સર્વધર્મનૈરાત્મ્યસ્વભાવઃ તત્ત્વસાક્ષાત્કારી, દર્શનમાર્ગસંગૃહીતઃ પરમાર્થબોધિચિત્તસ્વભાવ ઉત્પદ્યતે । તદુત્પાદાદ્ વસ્તુપર્યન્તતાલમ્બને પ્રવિષ્ટઃ । તથાગતગોત્રે ઉત્પદ્યતે, બોધિસત્ત્વાનપક્ષાલપ્રવૃત્તિઃ, લોકસર્વગતિનિવૃત્તિઃ, બોધિસત્ત્વધર્મતાધર્મધાત્વવબોધસ્થિતિઃ, પ્રાપ્તબોધિસત્ત્વપ્રથમભૂમિઃ ઇત્યનુશંસા તદ્વિસ્તરઃ દશભૂમ્યાદિષુ અવગન્તવ્યઃ । ઇદં તથતાલમ્બનધ્યાનમ્ આર્યલઙ્કાવતારે નિર્દિષ્ટમ્ । ઇદં તુ બોધિસત્ત્વાનામ્ નિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતાયામેવ પ્રવિશતિ ।
અધિમુક્તિભૂમૌ તુ અધિમુક્તિવશાત્ પ્રવૃત્તિર્વ્યવસ્થાપિતા ન તુ અભિસંસ્કારેણ । તજ્જ્ઞાનપ્રાદુર્ભાવે તુ સાક્ષાત્ પ્રવેશઃ । તથા પ્રથમભૂમિપ્રવેશઃ તદનન્તરં ભાવનામાર્ગે લોકોત્તરેણ તત્પૃષ્ઠલબ્ધજ્ઞાનેન દ્વાભ્યાં ચ પ્રજ્ઞોપાયભાવનાક્રમેણ ભાવનાપ્રહેયસંચિતાવરણસ્ય સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરવ્યવદાનાદ્ ઉત્તરોત્તરવિશિષ્ટગુણપ્રાપ્તયે અધોભૂમિપરિશોધનેન તથાગતજ્ઞાનપર્યન્તં પ્રવિશ્ય, સર્વજ્ઞતાસાગરમ્ અવતીર્ય, કાર્યપરિનિષ્પત્ત્યાલમ્બનમપિ પ્રાપ્નોતિ । એવં ક્રમેણ એવ ચિત્તસંતાનપરિશુદ્ધિઃ આર્યલઙ્કાવતારે ઽપિ ઉક્તા । આર્યસંધિનિર્વોચને ( ભ્ક્ 221 ) ઽપિ યથોક્તમ્- "ક્રમેણોત્તરોત્તરભૂમિસુ સુવર્ણવત્ ચિત્તં વ્યવદાય, અનુત્તરસંયક્સંબોધિપર્યન્તમ્ અભિસંબુધ્યતિ" ઇતિ ।
સર્વજ્ઞતાસાગરપ્રવેશે સતિ ચિન્તમણિવત્ સકલસત્ત્વોપજીવિગુણસ્કન્ધયુક્તઃ પૂર્વપ્રણીધાનફલસત્કૃતઃ, મહાકરુણાસ્વભાવભૂતઃ, અનાભોગનાનોપયયુક્તઃ, અપરિમિતનિર્માણૈરશેષજગત્સર્વાર્થાકરઃ કૃતઃ । અશેષગુણસંપત્તિપ્રકર્ષપર્યન્તભુતઃ, સવાસનાદોષં સકલમલં નિરાકૃત્ય, સત્ત્વધાત્વન્તપર્યન્તવિહારી, ઇતિ પ્રેક્ષાવાન્ ભગવતિ બુદ્ધે સકલગુણાકરે શ્રદ્ધામ્ ઉત્પાદ્ય તદ્ગુણપરિનિષ્પત્ત્યર્થં સ્વયં સર્વાન્ પ્રયત્નાન્ કુર્યાત્ । તસ્માદ્ ભગવતા એવમુક્તમ્- "તદેતત્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં કરુણામૂલં બોધિચિત્તહેતુકમ્ ઉપાયપર્યવસાનમ્" ઇતિ ।
દૂરીકૃતેર્ષ્યાદિમલા હિ સન્તો ગુણૈરતૃપ્તાઃ સલિલૈરિવાબ્ધિઃ ।
વિવેચ્ય ગૃણ્હન્તિ સુભાષિતાનિ હંસાઃ પયો યત્પયાંસિ પ્રહૃષ્ટાઃ ॥
પક્ષપાતાકુલં તસ્માદ્ દૂરીકૃતં મનો બુધૈઃ ।
સર્વમેવ ગ્રહીતવ્યં બાલાદપિ સુભાષિતમ્ ॥
પ્રકાશ્ય યત્ પ્રાપિ મયા શુભમ્ અસમપદ્ધિતમ્ ।
પુણ્યમસ્તુ જનસ્તેન પ્રાપ્તો મધ્યમપદ્ધિતમ્ ॥
આચાર્યકમલશીલેન મધ્યે નિબદ્ધો ભાવનાક્રમઃ સમાપ્તઃ ।
ભરતીયોપાધ્યાયેન પ્રજ્ઞાવર્મણા મહાલોકચક્ષુષા વન્દ્યજ્ઞાનસેનેન ચાનૂદ્ય સુનિર્ણિતઃ ।
ભાવનાક્રમઃ દ્વીતીયઃ સમાપ્તઃ ॥
( ભ્ક્ 222 ): બ્લન્ક્
3. ભાવનાક્રમસ્તૃતીયઃ
મહાયાનસૂત્રાન્તનયપ્રવૃત્તાનાં સંક્ષેપતો ભાવનાક્રમઃ કથ્યતે । તત્ર યદ્યપિ બોધિસત્ત્વાનામપરિમિતો ઽપ્રમાણાદિભેદેને ભગવતા સમધિરુપદિષ્ટઃ, તથાપિ શમથવિપશ્યનાભ્યાં સર્વે સમાધયો વ્યાપ્તા ઇતિ । સ એવ શમથવિપશ્યનાયુગનદ્ધવાહી માર્ગસ્તાવત્ કથ્યતે । ઉક્તં ચ ભગવતા-
નિમિત્તબન્ધનાજ્ જન્તુરથો દોષ્ઠુલબન્ધનાત્ ।
વિપશ્યનાં ભાવયિત્વા શમથં ચ વિમુચ્યતે ॥ ઇતિ ।
તસ્માત્ સકલાવરણ-પ્રહાણાર્થિન શમથવિપશ્યને સેવનીયે । શમથબલેન સ્વાલમ્બને ચિત્તમ્ અપ્રકમ્પ્યં ભવતિ નિવાતસ્થિતપ્રદીપવત્ । વિપશ્યનયા યથાવદ્ ધર્મતત્ત્વાવગમાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનાલોકઃ સમુત્પદ્યતે, તતઃ સકલમ્ આવરણં પ્રહીયતે, અન્ધકારવદ્ આલોકોદયાત્ ।

અત એવ ભગવતા ચત્વાર્યાલમ્બનવસ્તૂનિ યોગિનાં નિર્દિષ્ટાનિ । નિર્વિકલ્પપ્રતિબિમ્બકમ્, સવિકલ્પપ્રતિબિમ્બકમ્, વસ્તુપર્યન્તતા, કાર્યપરિનિષ્પત્તિશ્ચ । તત્ર શમથેન યત્ સર્વધર્મપ્રતિબિમ્બકં બુદ્ધાદિરૂપં ચાધિમુચ્યાલમ્બ્યતે તેન નિર્વિકલ્પપ્રતિબિમ્બકમ્ ઉચ્યતે । તત્ર ભૂતાર્થનિરૂપણાવિકલ્પાભાવાન્ નિર્વિકલ્પકમ્ ઉચ્યતે । યથાશ્રુતોદ્ગૃહીતાનાઞ્ચ ધર્માણાં પ્રતિબિમ્બકમ્ અધિમુચ્યાલમ્બ્યત ઇતિ કૃત્વા પ્રતિબિમ્બકમ્ ઉચ્યતે । તદ્ એવ પ્રતિબિમ્બકં યદા વિપશ્યનયા વિચારયતિ યોગી તત્ત્વાધિગમાર્થં તદા સવિકલ્પપ્રતિબિમ્બકમ્ ઉચ્યતે, તત્ત્વનિરૂપણવિકલ્પસ્ય વિપશ્યનાલક્ષણસ્ય તત્ર સમુદ્ભવાત્ । તસ્યૈવ ચ પ્રતિબિમ્બસ્ય સ્વભાવં નિરૂપયન્ ( ભ્ક્ 224 ) યોગી દર્પણાન્તર્ગતસ્વમુખ-પ્રતિબિમ્બપ્રત્યવેક્ષણેન સ્વમુખગતવૈરૂપ્યાણાં વિનિશ્ચયવત્, સર્વધર્માણાં યથાવત્ સ્વભાવાવગમાત્ । યદા વસ્તુ પર્યન્તતાલક્ષણાં તથતાં પ્રતિબિધ્યતિ, તદા વસ્તુપર્યન્તતાવગમાત્ પ્રથમાયાં ભૂમૌ વસ્તુપર્યન્તતાલમ્બનમ્ ઉચ્યતે । તતો ભાવનામાર્ગેણ પરિશિષ્ટાસુ ભૂમિષ્વોષધિરસાયનોપયોગાદ્ ઇવ ક્રમેણ વિશુદ્ધતરતમક્ષણોદયાદ્ આશ્રયપરાવૃત્તૌ સત્યામ્, આવરણ-પ્રહાણલક્ષણ-કાર્યપરિસમાપ્તિર્યદા ભવતિ તદા બુદ્ધભૂમૌ તદ્ એવ જ્ઞાનં કાર્યપરિનિષ્પત્ત્યાલમ્બનમ્ ઉચ્યતે ।
તદ્ એવમ્ અનેન કિં દર્શિતં ભવતિ? શમથવિપશ્યનાભ્યાં સમસ્તવસ્તુપર્યન્તતાધિગમો ભવતિ । તેન ચાવરણપ્રહાણલક્ષણા કાર્યપરિનિષ્પત્તિરવાપ્યતે । તદ્ એવ ચ બુદ્ધત્વમ્ । અતો બુદ્ધત્વાધિગમાર્થિના શમથવિપશ્યને સેવનીયે । યસ્તુ તે ન સેવતે તસ્ય નૈવ વસ્તુપર્યન્તતાધિગમો નાપિ કાર્યપરિનિષ્પત્તિરિતિ । તત્ર શમથશ્ચિત્તૈકાગ્રતા । વિપશ્યના ભૂતપ્રત્યવેક્ષેતિ સંક્ષેપાદ્ આર્યરત્નમેઘાદૌ ભગવતા શમથવિપશ્યનયોર્લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ । તત્ર યોગિના શીલવિશુદ્ધયાદૌ શમથવિપશ્યનાસંભારે સ્થિતેન સર્વસત્ત્વેષુ મહાકરુણામ્ ઉત્પાદ્ય, સમુત્પાદિત-બોધિચિત્તેન શ્રુતચિન્તાભાવનાયાં પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
તત્ર પ્રથમં તાવદ્ યોગી ભાવના-કાલે સર્વમ્ ઇતિકરણિયં પરિસમાપ્ય કૃતમૂત્રપુરીષઃ કણ્ટક-સ્વરાદિરહિતે મનો ઽનુકૂલે પ્રદેશે સ્થિત્વા મયા સર્વસત્ત્વા બોધિમણ્ડે નિષ્પાદયિતવ્યા ઇતિ વિનિશ્ચયન્, સકલજગદભ્યુદ્ધરણાશયો મહાકરુણામ્ આમુખીકૃત્ય, દશદિગવસ્થિતાન્ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વાન્ પઞ્ચાઙ્ગેન પ્રણિપત્યાગ્રતો બુદ્ધબોધિસત્ત્વાન્ પીઠાદૌ સ્થાપયિત્વા અન્યત્ર વા યથાવત્ તેભ્યશ્ચ યથારુચિ પૂજાસ્તવનં કૃત્વા સ્વપાપં પ્રદેશ્ય, સકલસ્દ્ય જગતઃ પુણ્યમ્ અનુમોદ્ય, મૃદુતરસુખાસને વૈરોચનભટ્ટારકબદ્ધપર્યઙ્કેણ ( ભ્ક્ 225 ) અર્ધપર્યેઙ્કેણ વા નિષદ્ય નાત્યુન્મીલિતે નાતિનિમીલિતે નાસિકાગ્રવિન્યસ્તે ચક્ષુષી કૃત્વા, નાતિનમ્રં નાતિસ્તબ્ધમ્ ઋજુકાયં પ્રણિધાયાન્તર્મુખાવર્જિતસ્મૃતિરુપવિશેત્ । તતઃ સ્કન્ધૌ સમૌ સ્થાપયેત્ । શિરો નોન્નતં નાવનતમ્ એકપાર્શ્વે નિશ્ચલં સ્થાપયિતવ્યમ્ । કિં તર્હિ નાભિપ્રગુણા નાસિકા સ્થાપયિતવ્યા । દન્તોષ્ઠં મૃદુ સ્થાપનીયમ્ । જિવ્હા ચોપરિ દન્તમૂલે સ્થાપનીયા । આશ્વાસપ્રશ્વાસાસ્તુ ન સશબ્દા નાપિ શ્થૂલા નાપિ ત્વરિતાઃ કરણીયાઃ । કિં ત્વસંલક્ષયમાણાં મન્દં મન્દમનાભોગેન યથા પ્રવિશેયુર્નિર્ગચ્છેયુર્વા તથા કરણિયમ્ ।
તત્ર પ્રથમં તાવદ્ યોગી યથાદૃષ્ટશ્રુતે તથાગતવિગ્રહે ચિત્તં સ્થાપયિત્વા શમથં નિષ્પાદયેત્ । તઞ્ચ તથાગતવિગ્રહમ્ ઉત્તપ્તકનકાવદાતં લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાલંકૃતં પર્ષન્મણ્ડલમધ્યગતં નાનાવિધૈરુપાયૈઃ સત્ત્વાર્થં કુર્વન્તં પ્રાબન્ધિકેન મનસિકારેણ તદ્ગુણાભિલાષં સમુપાદાય લયૌદ્ધત્યાદીન્ વ્યુપશમય્ય તાવદ્ ધ્યાયેદ્ યાવત્ સ્ફુટતરં પુરો ઽવસ્થિતમિવ તં પશ્યેત્ । તતઃ તસ્ય તથાગતવિગ્રહપ્રતિબિમ્બકસ્યાગતિગતિં નિરૂપયતો વિપશ્યનાં ભાવયતિ । તતશ્ચૈવંવિધં વિચિન્તયેત્ । યથેદં તથાગતવિગ્રહપ્રતિબિમ્બકં ન કુતશ્ચિદ્ આગતં નાપિ ક્વચિદ્ ગમિષ્યતિ તિષ્ઠદપિ સ્વભાવશૂન્યમ્ આત્માત્મીયરહિતં તથા એવ સર્વધર્માઃ સ્વભાવશૂન્યા આગતિગતિરહિતાઃ પ્રતિબિમ્બોપમાઃ, ભાવાદિરૂપરહિતા ઇતિ વિચાર્યોપરતવિચારેણ નિર્જલ્પૈકરસે મનસા તત્ત્વં ભાવયન્ યાવદિચ્છં તિષ્ઠેત્ । અયં ચ સમાધિઃ પ્રત્યુત્પન્નબુદ્ધસંમુખાવસ્થિતસમાધિર્નિર્દિષ્ટઃ । અસ્ય ચાનુશંસા વિસ્તરતસ્તત્રૈવ સુત્રે બોધયિતવ્યા ।
એતાવતા પ્રકારેણ સર્વધર્મસંગ્રહો ભવતિ, તત્ર ચિત્તમ્ ઉપનિબધ્ય લયૌદ્ધત્યાદિપ્રશમેન શમથં નિષ્પાદયેત્ । રૂપ્યરૂપિભેદેન ચ ( ભ્ક્ 226 ) સંક્ષેપાત્ સર્વધર્મસંગ્રહઃ । તત્ર રૂપસ્કન્ધસંગૃહીતા રૂપિણઃ । વેદનાદિસ્કન્ધસ્વભાવા અરૂપિણઃ । તત્ર બાલા ભાવાદિગ્રહાભિનિવેશાદ્ વિપર્યસ્તધિયઃ સંસારે પરિભ્રમન્તિ । તેષાં વિપર્યાસાપનયનાય, તેષુ ચ મહાકરુણામ્ આમુખીકૃત્ય, નિષ્પન્નશમથો યોગી તત્ત્વાધિગમાય તતો વિપશ્યનાં ભાવયેત્ । ભૂતપ્રત્યવેક્ષણા ચ વિપશ્યનોચ્યતે । ભુતં પુનઃ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યમ્ ।

તત્ર પુદ્ગલનૈરાત્મ્યં યા સ્કન્ધાનામાત્માત્મીયરહિતતા । ધર્મનૈરાત્મ્યં યા તેષામેવ માયોપમતા । તત્રૈવં યોગી નિરૂપયેત્ । ન તાવદ્ રૂપાદિવ્યતિરિક્તઃ પુદ્ગલો ઽસ્તિ । તસ્યા પ્રતિભાસનાત્ । રૂપાદિષ્વેવાહમિતિ પ્રત્યયોત્પત્તિશ્ચ । ન ચાપિ રૂપાદિસ્કન્ધસ્વભાવઃ પુદ્ગલઃ । તેષાં રૂપાદીનામનિત્યાનેકસ્વભાવત્વાત્ । પુદ્ગલસ્ય ચ નિત્યૈકરૂપેણ પરૈરુપકલ્પિતત્વાત્ । નાપિ તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામ્ અનભિલાપ્યપુદ્ગલસ્ય વસ્તુત્વં યુક્તમ્ । વસ્તુસતઃ પ્રકારાન્તરાભાવાત્ । તસ્માદ્ અલીકવિભ્રમ એવાયં લોકસ્ય યદુતાહં મમેતિ નિશ્ચયં પ્રતિપન્નસ્ય । તતો રૂપિણો ઽપિ ધર્માન્ ધર્મનૈરાત્મ્યાધિગમાય વિચારયેત્- કિમ્ એતે ચિત્તવ્યતિરેકેણ પરમાર્થસન્તઃ સ્થિતાઃ આહોસ્વિચ્ચિત્તમેવ રૂપાદિનિર્ભાસં સ્વપ્નાવસ્થાયાં પ્રતિભાસવત્ પ્રતિભાસત ઇતિ । સ તાન્ પરમાણુશો નિરૂપયન્, પરમાણૂંશ્ચ ભાગશઃ પ્રત્યવેક્ષમાણો નોપલભતે । તથા ચાનુપલભમાનસ્તેષુ અસ્તિનાસ્તિત્વવિકલ્પાન્ નિવર્તયતિ ।
ચિત્તમાત્રઞ્ચ ત્રૈધાતુકમ્ અવતરતિ નાન્યથા । અથ ચોક્તં લઙ્કાવતારે-
અણુશો વિભજતિ દ્રવ્યં ન ચૈવ રૂપં વિકલ્પયેત્ ।
ચિત્તમાત્રવ્યવસ્થાનં કુદૃષ્ટ્યા ન પ્રસીદતિ ॥ ઇતિ ।
તસ્યૈવં ભવતિ ચિત્તમેવાનાદિકાલિકવિતથરૂપાદ્યભિનિવેશવશાત્ સ્વપ્નોપલભ્યમાનરૂપાદિપ્રતિભાસવદ્ બાલાનાં બહિઃ વિચ્છિન્નમિવ રૂપાદિપ્રતિભાસં ખ્યાતિ । તસ્માચ્ચિત્તમાત્રમેવ ત્રૈધાતુકમ્ । સ એવં ચિત્તમેવ સકલધર્મપ્રજ્ઞપ્તિં નિશ્ચિત્ય તત્ર પ્રત્યવેક્ષ્ય ચ સર્વધર્માણાં સ્વભાવઃ પ્રત્યવેક્ષિતો ભવતીતિ ચિત્તસ્વભાવમપિ પ્રત્યવેક્ષતે । સ એવં વિચારયતિ, ચિત્તમપિ પરમાર્થતો માયાવદ્ અનુત્પન્નમ્ । યદ હિ અલીકસ્વભાવરૂપાદ્યાકારોપગ્રહેણ ચિત્તમેવ ચિત્રાકારં પ્રતિભાસતે, તદાસ્યાપિ રૂપાદિવત્ તદવ્યતિરેકાત્ સત્યત્વં કુત્ર ભવેત્? યથા ચિત્રાકારતયા રૂપાદયો નૈકાનેકસ્વભાવાસ્તથા ચિત્તમપિ તદવ્યતિરેકેણ નૈકાનેકસ્વભાવમ્ । નાપિ ચિત્તમુત્પાદ્યમાનં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ । નાપિ નિરુધ્યયાનં ક્વચિદ્ ગચ્છતિ । નાપિ સ્વપરોભયતઃ પરમાર્થેનાસ્યોત્પાદો યુક્તઃ । તસ્માન્ માયોપમમેવ ચિત્તમ્ । યથા ચિત્તમેવં સર્વધર્મા માયાવત્ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાઃ ।
યેનાપિ ચિત્તેન પ્રત્યવેક્ષતે યોગી તસ્યાપિ સ્વભાવં પરીક્ષમાણો નોપલભતે । તદ્ એવં યત્ર યત્રાલમ્બને યોગિનશ્ચિત્તં પ્રસરેત્ તસ્ય તસ્ય સ્વભાવં પરીક્ષમાણો [તત્ સ્વભાવમપિ નોપલભતે] ઽસૌ યદ નોપલભતે તદા સર્વમેવ વસ્તુ વિચાર્ય કદલીસ્કન્ધવદ્ અસારમવગમ્ય, તતશ્ચિત્તં વિવર્તયતિ । તતો ભાવાદિવિકલ્પોપરતૌ સર્વપ્રપઞ્ચવિગતમ્ આનિમિત્તં યોગં પ્રતિલભતે । તથા ચોક્તમ્ આર્યરત્નમેઘે- "સ એવમ્ અપક્ષાલકુશલઃ સર્વપ્રપઞ્ચવિગમાય શૂન્યતાભાવનાયા યોગમાપદ્યતે । સ શૂન્યતાભાવનાબહુલો યેષુ યેષુ સ્થાનેષુ ચિત્તં પ્રસરતિ ચિત્તમભિરમતે તાનિ તાનિ સ્થાનાનિ સ્વભાવતઃ ( ભ્ક્ 228 ) પરિગવેષમાણઃ શૂન્યં પ્રતિવિધ્યતિ [યત્ ચિત્તં તદપિ પરીક્ષમાણં શૂન્યં પ્રતિવિધ્યતિ] યેનાપિ ચિત્તેન પરીક્ષતે તદ્ અપિ સ્વભાવતઃ પરિગવેષ્યમાણં શૂન્યં પ્રતિવિધ્યતિ । સ એવમ્ ઉપપરીક્ષમાણો નિર્નિમિત્તતાયાં યોગમાપદ્યતે ।" તદ્ એવ અનેનૈવં દર્શિતં ભવતિ । યસ્તુ નોપપરીક્ષતે તસ્ય નાસ્તિ નિર્નિમિત્તતાયાં પ્રવેશ ઇતિ ।
સ એવં ધર્માણાં સ્વભાવમુપપરીક્ષમાણો યદ નોપલભતે, તદાસ્તીતિ ન વિકલ્પયતિ નાસ્તીતિ ન વિકલ્પયતિ । યો ઽસૌ નાસ્તીતિ કલ્પ્યતે તસ્ય બુદ્ધૌ સર્વદૈવાપ્રતિભાસનાત્ । યદિ હિ ભાવઃ કદાચિદ્ દૃષ્ટો ભવેત્, તદા તસ્ય પ્રતિષેધાન્ નાસ્તીતિ કલ્પયેત્ । યદા કાલત્રયે ઽપિ યોગિના પ્રજ્ઞયા નિરૂપયતા ભાવો નોપલબ્ધઃ તદા કસ્ય પ્રતિષેધાન્ નાસ્તીતિ કલ્પયેત્ । એવમન્યે વિકલ્પાસ્તસ્ય તદાનીં ન સન્તિ એવ, ભાવાભાવવિકલ્પાભ્યાં સર્વસ્ય વિકલ્પસ્ય વ્યાપ્તત્વાત્ । એવં વ્યાપકાભાવાદ્ બ્યાપ્યસ્યાપ્યભાવઃ । એવં સતિ નિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતામવતીર્ણો ભવતિ, રૂપાદિષુ ચાનિશ્રિતો ભવતિ । પ્રજ્ઞયા ચ નિરૂપયતઃ સકલવસ્તુસ્વભાવાનુપલમ્ભાત્ પ્રજ્ઞોત્તરધ્યાયી ભવતિ । સ એવં પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યમયં તત્ત્વમવતીર્ણઃ, અપરસ્ય પરીક્ષણીયસ્ય ચાભાવાદ્, ઉપરતવિચારેણ નિર્વિકલ્પૈકરસેન મનસા સ્વરસવાહિના, અનભિસંસ્કારતઃ તદ્ એવ તત્ત્વં સ્ફુટતરમ્ અવધારયન્ યોગી તિષ્ઠેત । તત્ર ચ સ્થિતશ્ચિત્તબન્ધં ન વિક્ષિપેત્ ।
યદાન્તરા ચિત્તં બહિર્ધા વિક્ષિપ્તં પશ્યેત્ તદા તત્સ્વભાવપ્રત્યેવેક્ષણેન વિક્ષેપં પ્રશમય્ય, પુનસ્તત્રૈવ ચિત્તમુપર્યુપરિ પ્રેરયેત્ । યદા તુ તત્રાનભિરતં ચિત્તં પશ્યેત્, તદા સમાધેર્ગુણદર્શનાદ્ અભિરતિં તત્ર થાવયેત્ । વિક્ષેપે ચ દોષદર્શનાદ્ અરતિં પ્રશમયેત્ । અથ સ્ત્યાનમિદ્ધાભિભવાદ્ યદ પ્રચારતયા લીનં ચિત્તં પશ્યેત્, લયાભિશઙ્કિતં વા તદા પ્રમોદ્યવસ્તુ બુદ્ધરૂપાદિકમાલોકસંજ્ઞાં વા મનસિકૃત્ય લયમુપશમયેત્, તતસ્તદ્ એવ તત્ત્વં દૃઢતરં ( ભ્ક્ 229 ) ગૃણ્હીયાત્ । યદા તુ જાત્યન્ધવદ્ અન્ધકારપ્રવિષ્ટપુરુષવદ્ વિનિમીલિતાક્ષવત્ સ્ફુટતરં તત્ત્વં નાવધારયેદ્ યોગી, તદા તસ્ય લીનં ચિત્તં વેદિતવ્યં વિપશ્યનારહિતં ચ । અથ યથા પૂર્વાનુભૂતવિષયસ્પૃહયા ચિત્તમન્તરા સમુદ્ધતં પશ્યેદ્, ઔદ્ધત્યાભિશઙ્કિતં વા, તદાનિત્યતાદિ સંવેગવસ્તુમનસિકારાદ્ ઔદ્ધત્યં શમયેત્ । તતઃ પુનઃ તત્રૈવ તત્ત્વે ચિત્તાનભિસંસ્કારવાહિતાયાં યત્નં કુર્વીત । યદા ચ વિક્ષિપ્તપુરુષવદ્ વાનરવદ્ વાનવસ્થિતવૃત્તિ ચિત્તં ભવેત્, તદ્ ઔદ્ધત્યં બોદ્ધવ્યં શમથરહિતં ચ । અથ યદા લયૌદ્ધત્યાભ્યાં વિવિક્તતયા સમપ્રવૃત્તં સ્વરસવાહિ સ્ફુટતરં તત્રૈવ તત્ત્વે ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્યતે તદાભોગશિથિલીકરણાદ્ ઉપેક્ષણિયમ્ । તદા ચ શમથવિપશ્યનાયુગનદ્ધવાહી માર્ગોનિષ્પન્નો વેદિતવ્યઃ ।
યદા ચ વિપશ્યના ભાવયેત્ પ્રજ્ઞાતિરિક્તતરા ભાવયેત્, તદા શમથસ્યાલ્પત્વાત્ પ્રવાતસ્થિતપ્રદિપવત્ પ્રચલત્વાચ્ચિત્તસ્ય ન સ્ફુટતરં તત્ત્વદર્શનં ભવેત્ । અતસ્તદા શમથો ભાવયિતવ્યઃ । શમથસ્યાભ્યાધિક્યે મિદ્ધાવષ્ટબધપુરુષસ્યેવ સ્ફુટતરં તત્ત્વદર્શનં ન સ્યાત્ । તસ્માત્ તદા પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા । યદા સમપ્રવૃત્તે દ્વે અપિ ભવતો યુગનદ્ધવાહિબલીવર્દદ્વયવત્ તદાનભિસંસ્કારેણૈવ તાવત્ સ્થાતવ્યં યાવત્ કાયચિત્તપીડા ન ભવેત્ ।

સંક્ષેપતઃ સર્વસ્યૈવ સમાધેઃ ષડ્ દોષા ભવન્તિ । કૌસીદ્યમ્, આલમ્બનસંપ્રમોષઃ, લયઃ, ઔદ્ધત્યમ્, અનાભોગઃ, આભોગશ્ચેતિ । એષાં પ્રતિપક્ષેણાષ્ટૌ પ્રહાણસંસ્કારા ભાવનીયાઃ । શ્રદ્ધા, છન્દઃ, વ્યાયામઃ, પ્રસ્રબ્ધિઃ, સ્મૃતિઃ, સંપ્રજન્યમ્, ચેતના, ઉપેક્ષા ચેતિ । તત્રાદ્યાશ્ચત્વારઃ કૌસીદ્યપ્રતિપક્ષાઃ । તથા હિ- સમાધિગુણેષ્વભિસંપ્રત્યયલક્ષણયા શ્રદ્ધયા યોગિનો ઽભિલાષઃ સમુત્પદ્યતે । તતો ઽભિલાષવાન્ વીર્યમારભતે । તતો વીર્યારમ્ભણાત્ કાયચિત્તયોઃ કર્મણ્યતાં ભાવયતિ । તતઃ પ્રસ્રબ્ધકાયચેતસઃ ( ભ્ક્ 230 ) કૌસીદ્યં વ્યાવર્તતે । તતઃ [શ્રદ્ધાદયઃ કૌસીદ્યપ્રહાણાય ભવન્તિ] તદર્થ તે ભાવનીયાઃ । સ્મૃતિરાલમ્બન-સંપ્રમોષસ્ય પ્રતિપક્ષઃ । સંપ્રજન્યં લયૌદ્ધત્યયોઃ પ્રતિપક્ષઃ । તયોસ્તેન સમુપેક્ષ્ય પરિવર્જનાત્ । લયૌદ્ધત્યાપ્રશમનકાલે તુ અનાભોગદોષઃ તતસ્તત્પ્રતિપક્ષેણ ચેતના ભાવનીયા । લયૌદ્ધત્યપ્રશમે સતિ, યદા પ્રશમબાહિ ચિત્તં ભવેત્, તદાભોગદોષઃ । તસ્ય પ્રતિપક્ષસ્તદાનીમ્ ઉપેક્ષા ભાવનીયા । યદિ સમપ્રવૃત્તે ચિત્તે આભોગઃ ક્રિયતે, તદા ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । લીને ઽપિ ચિત્તે સતિ યદ્યાભોગો ન ક્રિયતે, તદા વિપશ્યનારહિતત્વાદ્, અન્ધપુરુષવચ્ચિત્તં લીનં સ્યાત્ । તસ્માત્ લીનચિત્તં નિગૃણ્હીયાદ્, ઉદ્ધતં પ્રશમયેત્, પુનઃ સમાપ્રાપ્તમ્ ઉપેક્ષેત ।
તતો યાવદિચ્છ યોગી તાવદ્ અનભિસંસ્કારેણૈવ તત્ત્વં ભાવયંસ્તિષ્ઠેત્ । સત્યાં તુ કાયાદિપીડાયાં પુનઃ પુનરન્તરા સકલમેવ લોકં વ્યવલોક્યમાયાજલ ચન્દ્રોપમપ્રતિભાસં [વત] અવતરેત્ । તથ ચોક્તમ્ અવિકલ્પપ્રવેશે- લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેનાકાશસમતલાન્ સર્વધર્માન્પશ્યતિ । પૃષ્ઠલબ્ધેન પુનર્માયામરીચિસ્વપ્નો દકચન્દ્રોપમાન્ પશ્યતીતિ । તદ્ એવં માયોપમં જગદ્ અવગમ્ય, સત્ત્વેષુ મહાકરુણામ્ આમુખીકૃત્યૈવમ્ અનુવિચિન્તયેત્ । એવંવિધં ધર્મગામ્ભોર્યમ્ અનવગચ્છન્તો ઽમી બાલબુદ્ધય આદિશાન્તેષ્વેવ ધર્મેષુ ભાવાદિસમારોપવિપર્યસ્તા વિવિધકર્મક્લેશાન્ ઉપચિન્વન્તિ । તતઃ સંસારે પરિભ્રમન્તિ, તતો ઽહં કરિષ્યામિ યથૈતાન્ એવંવિધં ધર્માગામ્ભીર્યમ્ અવબોધયેયમ્ ઇતિ, તતો વિશ્રમ્ય પુનરપિ તથૈવ સર્વધર્મનિરાભાસં સમાધિમવતરેત્ । ચિત્તખેદે સતિ, તથૈવ વિશ્રમ્ય પુનરવતરેત્ । એવમ્ અનેન ક્રમેણ ઘટિકામ્ [અર્થપ્રહરમ્] એકપ્રહરં વા યાવન્તં કાલં શક્નોતિ તાવન્તં કાલં તિષ્ઠેત્ ।
તત ઇચ્છયા સમાધેઃ ઉત્થાતું પર્યઙ્કમ્ અભિત્ત્વૈવમ્ અનુવિચિન્તયેત્ । યદિ નામામી ધર્માઃ સર્વ એવ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાસ્તથાપિ માયવત્ પ્રતિનિયતવિવિધહેતુપ્રત્યયસામગ્રીવશેન વિચિત્રા એવાવિચારરમણીયાઃ પ્રવર્તન્તે, તેન નોચ્છેદદૃષ્ટિપ્રસઙ્ગઃ । નાપ્યપવાદાન્તસ્ય, યતશ્ચ પ્રજ્ઞયા વિચાર્યમાણા નોપલભ્યન્તે, તેન ન શાશ્વતદૃષ્ટિપ્રસઙ્ગો નાપિ સમારોપાન્તસ્ય । તત્ર યે પ્રજ્ઞાચક્ષુર્વિકલતયા વિપર્યસ્તમતયા આત્માભિનિવિષ્ટા વિવિધાનિ કર્માણિ કુર્વન્તિ તે સંસારે પરિભ્રમન્તિ । યે પુનરેકાન્તેન સંસારવિમુખા મહાકારુણ્યવિકલતયા ચ ન [સત્ત્વાર્થં] દાનાદિપારમિતાઃ પરિપૂરયન્તિ આત્માનં દમયન્તિ તે સત્ત્વા ઉપાયવિકલતયા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધૌ પતન્તિ ।
યે તુ અસ્વભાવં જગદ્ અવગમ્ય મહાકારુણ્યબલેન સકલજગદભ્યુદ્ધરણકૃતનિશ્ચયા માયાકારવદ્ અવિપર્યસ્તધિયો વિપુલપુણ્યજ્ઞાનસંભારં સમુપાયન્તિ તે તથાગતં પદં પ્રાપ્યાસંસારમશેષસ્ય જગતઃ સર્વાકારં હિતસુખાનિ સંપાદયન્તઃ તિષ્ઠન્તિ । તે ચ જ્ઞાન[સમ્ભાર]બલેન [સમસ્ત]ક્લેશપ્રહાણાન્ ન સંસારે પતન્તિ સર્વસત્ત્વાપેક્ષયા ચ સમુપાર્જિતવિપુલાપ્રમેયપુણ્યસંભારવશેન ન નિર્વાણે પતન્તિ, સર્વસત્ત્વોપજીવ્યાશ્ચ ભવન્તિ । તસ્માન્ મયા સકલસત્ત્વહિતસુખાધાનાર્થિનાપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણમ્ અધિગન્તુકામેન વિપુલપુણ્યજ્ઞાન-સંભારોપાર્જને ઽભિયોગઃ [સદા] કરણિયઃ । તથા ચોક્તમ્ આર્યતથાગતગુહ્યસુત્રે- "જ્ઞાનસમ્ભારઃ સર્વક્લેશપ્રહાણાય સંવર્તતે । પુણ્યસમ્ભારઃ સર્વસત્ત્વોપજીવિતાયૈ સંવર્તતે । તસ્માત્ તર્હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પુણ્યસમ્ભારે જ્ઞાનસંભારે ચ સર્વદાભિયોગઃ કરણીયઃ" ઇતિ । આર્યતથાગતોત્પત્તિસંભસૂત્રે ચોક્તમ્- "સ ખલુ પુનરેષ તથાગતાનાં ( ભ્ક્ 232 ) સંભવો નૈકેન કારણેન ભવતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? સમુદાગતૈસ્તાવદ્ ભો જિનપુત્રાપ્રમેયશતસહસ્રદશકારણૈસ્તથાગતાઃ સમુદાગચ્છન્તિ । કતમૈર્દશભિર્યદુતાપ્રમેયપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારાતૃપ્તિસમુદાગમકારણેનેતિ" વિસ્તર । આર્યવિમલકીર્તિનિર્દેશે ચોક્તમ્- "શતપુણ્યનિર્જાતાઃ સર્વકુશલધર્મનિર્જાતા અપ્રમાણકુશલમૂલકર્મનિર્જાતાઃ કાયાસ્તથાગતસ્યેતિ" વિસ્તરઃ ।
તદ્ એવં કૃત્વા શનૈઃ પર્યઙ્કં ભિત્ત્વા દશદિગ્વ્યવસ્થિતાન્ સર્વબુદ્ધબોધિસત્ત્વાન્ પ્રણિપત્ય તેભ્યશ્ચ પૂજાસ્તોત્રોપહારં કૃત્વાર્યભદ્રચર્યાદિપ્રણિધાનં પ્રનિદધીત । તતઃ શૂન્યતાકરુણાગર્ભાનુત્તરસંબોધિપરિણામિતસકલદાનાદિપુણ્યસંભારોપાર્જનાભિયુક્તો ભવેત્ ।
યસ્તુ મન્યતે, ચિત્તવિકલ્પસમુત્થાપિતશુભાશુભકર્મવશેન સત્ત્વાઃ સ્વર્ગાદિકર્મ ફલમનુભવન્તઃ સંસારે સંસરન્તિ । યે પુનર્ન કિઞ્ચિચ્ચિન્તયન્તિ નાપિ કિઞ્ચિત્ કર્મ કુર્વન્તિ તે પરિમુચ્યન્તે સંસારાત્ । તસ્માન્ન કિઞ્ચિચ્ચિન્તયિતવ્યમ્ । નાપિ દાનાદિકુશલચર્યા કર્તવ્યા । કેવલં મૂર્ખજનમધિકૃત્ય દાનાદિકુશલચર્યા નિર્દિષ્ટેતિ । તેન સકલમહાયાનં પ્રતિક્ષિપ્તં ભવેત્ । મહાયાનમૂલત્વાચ્ચ સર્વયાનાનાં તત્પ્રતિક્ષેપેણ સર્વમ્ એવ યાનં પ્રતિક્ષિપ્તં સ્યાત્ । તથા હિ ઽન કિઞ્ચિચ્ચિન્તયિતવ્યમિતિઽ બ્રુવત ભુતપ્રત્યવેક્ષાલક્ષણા પ્રજ્ઞા પ્રતિક્ષિપ્તા ભવેત્ । ભૂતપ્રત્યવેક્ષા-મૂલત્વાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય તત્પ્રતિક્ષેપા લ્લોકોત્તરાપિ પ્રજ્ઞા પ્રતિક્ષિપ્તા ભવેત્ । તત્પ્રતિક્ષેપાત્ સર્વાકારજ્ઞતા પ્રતિક્ષિપ્તા ભવેત્ । નાપિ દાનાદિચર્યા કર્તવ્યેતિ વદતા ચોપાયો દાનાદિઃ સ્ફુટતરમેવ પ્રતિક્ષિપ્તઃ ।
એતાવદ્ એવ ચ સંક્ષિપ્તં મહાયાનં યદુત પ્રજ્ઞોપાયશ્ચ । યથોક્તમ્ આર્યગયાશીર્ષે- "દ્વાવિમૌ બોધિસત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તૌ માર્ગૌ । કતમૌ દ્વૌ? યદુત ( ભ્ક્ 233 ) પ્રજ્ઞા ચોપાયશ્ચ ।" આર્યતથાગતગુહ્યસૂત્રે ચોક્તમ્- "ઇમૌ ચ પ્રજ્ઞોપાયૌ બોધિસત્ત્વાનાં સર્વપારમિતાસંગ્રહાય સંવર્તેતે" ઇતિ । તતશ્ચ મહાયાનં પ્રતિક્ષિપતા મહત્ કર્માવરણં કૃતં સ્યાત્ । તસ્માદ્ [મહાયાનં પ્રતિક્ષિપતઃ, અલ્પશ્રુતસ્ય, આત્મદૃષ્ટિં પરામૃશતઃ,] અસ્યાનુપાસિતવિદ્વજ્જનસ્યાનવધારિત-તથાગત-પ્રવચનનીતેઃ સ્વયં વિનષ્ટસ્ય પરાન્ અપિ નાશયતો યુક્ત્યાગમદૂષિતત્વાત્, વિષસંસૃષ્ટવચનં સવિષભોજનમિવ આત્મકામેન ધીમતા દૂરત એવ પરિહર્તવ્યમ્ ।

તથા હ્યનેન ભૂતપ્રત્યવેક્ષાં પ્રતિક્ષિપતા ધર્મપ્રવિચયાખ્યં પ્રધાનમ્ એવ બોધ્યઙ્ગં પ્રતિક્ષિપ્તં સ્યાત્ । વિના ચ મૂતપ્રત્યવેક્ષયા યોગિનઃ કથમ્ અનાદિકાલાભ્યસ્તરૂપાદિભાવાભિનિવેશસ્ય ચિત્તં નિર્વિકલ્પતાં પ્રવિશેત્? સર્વધર્મેષ્વસ્મૃત્યમનસિકારેણ પ્રવિશતીતિ ચેત્, તદ્ અયુક્તમ્ । ન હિ વિના ભૂતપ્રત્યવેક્ષયાનુભૂયમાનેષ્વપિ સર્વધર્મેષ્વસ્મૃતિરમનસિકારો વા શક્યતે કર્તુમ્ । યદિ ચ નામામી ધર્મા મયાસ્મર્તવ્યા નાપિ મનસિકર્તવ્યા ઇત્યેવં ભાવયન્નસ્મૃતિમનસિકારૌ તેષુ ભાવયેત્ તદા સુતરામ્ એવ તેન તે સ્મૃતા મનસિકૃતાશ્ચ સ્યુઃ । અથ સ્મૃતિમનસિકારાભાવમાત્રમ્ અસ્મૃત્યમનસિકારાવભિપ્રેતૌ, તદા તયોરભાવઃ કેન પ્રકારેણ ભવતીતિ એતદ્ એવ વિચાર્યતે । ન ચાભાવઃ કારણં યુક્તમ્, યેન તતો [નિર્નિમિત્તામનસિકારાત્] નિર્વિકલ્પતા ભવેત્ । [તન્માત્રતો ઽવિકલ્પતાયાં] સંમુર્ચ્છિતસ્યાપિ સ્મૃતિમનસિકારાભાવાન્ નિર્વિકલ્પતાપ્રવેશપ્રસઙ્ગઃ । ન ચ ભૂતપ્રત્યવેક્ષાં વિનાન્ય ઉપાયો ઽસ્તિ યેન પ્રકારેણાસ્મૃત્યમનસિકારૌ કુર્યાત્ ।
સત્યપિ ચાસ્મૃત્યમનસિકારસમ્ભવે, વિના ભૂતપ્રત્યવેક્ષયા નિઃસ્વભાવતા ધર્માણાં કથમ્ અવગતા ભવેત્? ન હિ સ્વભાવત એવં ધર્માઃ ( ભ્ક્ 234 ) શૂન્યાઃ સ્થિતા ઇત્યેવં વિના તત્પ્રત્યવેક્ષયા તચ્છૂન્યતાપ્રતિવેધો ભવેત્ । નાપિ વિના શૂન્યતાપ્રતિવેધેન આવરણપ્રહાણં સંભવતિ સર્વત્ર સર્વેષાં મુક્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં ચ તસ્ય યોગિનો યદિ સર્વધર્મેષુ મુષિતસ્મૃતિતયા મૂઢતયા વા સ્મૃતિમનસિકારૌ ન પ્રવર્તેતે, તદાત્યન્તમૂઢઃ કથમ્ અસૌ યોગી ભવેત્ । વિના ચ ભૂતપ્રત્યવેક્ષયા તત્રાસ્મૃતિમ્ અમનસિકારં ચાભ્યસ્તતા મોહ એવાભ્યસ્તો ભવેત્ । તત એવ સમ્યગ્જ્ઞાનાલોકો દૂરીકૃતઃ સ્યાત્ । અથાસૌ ન મુષિતસ્મૃતિર્નાપિ મૂઢઃ, તદા કથં તત્રાસ્મરણમ્ અમનસિકારં કર્તુ શક્નુયાદ્ વિના ભૂતપ્રત્યવેક્ષયા । ન હિ સ્મરન્નેવ ન સ્મરતિ, પશ્યન્ એવ ન પશ્યતીતિ યુક્તમ્ અભિધાતુમ્ । અસ્મૃત્યમનસિકારાભ્યાસાચ્ચ કથં પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃત્યાદિ-બુદ્ધધર્મોદયો ભવેત્, વિરોધાત્, ન હ્યુષ્ણવિરુદ્ધં શીતમ્ આસેવમાનસ્ય ઉષ્ણસ્પર્શસંવેદનં ભવેત્ ।
કિં ચ સમાધિસમાપન્નસ્ય યોગિનો યદિ મનોવિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ, તદાવશ્યં તેન કિંચિદ્ આલમ્બયિતવ્યમ્ । ન હિ પૃથગ્જનાનાં સહસા નિરાલમ્બનં જ્ઞાનં ભવેત્ । અથ નાસ્તિ, તદા કથં નિઃસ્વભાવતા ધર્માણામવગતા ભવેત્? કેન ચ પ્રતિપક્ષેણ ક્લેશાવરણં પ્રહીયતે? ન ચ ચતુર્થધ્યાનાલાભિનઃ પૃથગ્જનસ્ય ચિત્તનિરોધઃ સંભવતિ । તસ્માત્ સદ્ધર્મે યાવસ્મૃત્યમનસિકારૌ પઠિતૌ તૌ ભૂતપ્રત્યવેક્ષાપૂર્વાકૌ દ્રષ્ટવ્યૌ । અસ્માદ્ ભૂતપ્રત્યવેક્ષયાસ્મૃતિર્મનસિકારશ્ચ શક્યતે કર્તુમ્, નાન્યથા । તથા હિ યદા નિરૂપયન્ સમ્યક્પ્રજ્ઞયા યોગી કાલત્રયે પરમાર્થતઃ સમુત્પન્નં ન કંચિદ્ ધર્મ પશ્યતિ, તદા તત્ર કથં સ્મૃતિમનસિકારૌ કુર્યાત્ । યો હિ કાલત્રયે ઽપ્યસત્ત્વાન્ નાનુભૂતઃ પરમાર્થતઃ સ કથં સ્મર્યેત, મનસિ વા ક્રિયેત । તતો ઽસૌ સર્વપ્રપઞ્ચોપશમં નિર્વિકલ્પં જ્ઞાનં પ્રવિષ્ટો ભવેત્ । તત્પ્રવેશાચ્ચ શૂન્યતાં પ્રતિવિધ્યતિ તત્પ્રતિવેધાચ્ચ પ્રહીણસકલકુદૃષ્ટિજાલો ભવતિ ।
ઉપાયયુક્તઃ પ્રજ્ઞાસેવનતશ્ચ સમ્યક્ સંવૃતિપરમાર્થસત્યકુશલો ભવતિ । અતો ઽનાવરણજ્ઞાનલાભાત્ સર્વાન્ એવ બુદ્ધધર્માન્ અધિગચ્છતિ । તસ્માન્ન વિના ભૂતપ્રત્યવેક્ષયા સમ્યગ્જ્ઞાનોદયો નાપિ ક્લેશાવરણપ્રહાણામ્ । તથા ચોક્તં મઞ્જુશ્રીવિકુર્વિતસૂત્રે- "કથં દારિકે બોધિસત્ત્વો વિજિતસંગ્રામો ભવતિ? આહ, યો મઞ્જુશ્રીઃ વિચાય વિચાય સર્વધર્માન્ નોપલભતે" ઇતિ । તસ્માદ્ વિસ્ફારિતજ્ઞાનચક્ષુઃ પ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણ ક્લેશારીન્ નિર્જિત્ય, નિર્ભયો વિહરન્ યોગી, ન તુ કાતરપુરુષ ઇવ વિનિમીલિતાક્ષઃ । આર્યસમાધિરાજે ઽપ્યુક્તમ્-
નૈરાત્મ્યધર્માન્ યદિ પ્રત્યેવેક્ષતે તાન્ પ્રત્યવેક્ષ્ય યદિ ભાવયેત્ ।
સ હેતુ નિર્વાણપહલસ્ય પ્રાપ્તયે યો ઽન્યહેતુર્ન સ ભોતિ શાન્તયે ॥ ઇતિ ।
સુત્રસમુચ્ચયે ચોક્તમ્- "આત્મના વિપશ્યનાયોગમ્ અનુયુક્તો વિહરતિ પરાંશ્ચ વિપશ્યનાયાં નાભિયોજયતીતિ મારકર્મેતિ ।" વિપશ્યના ચ ભૂતપ્રત્યવેક્ષાસ્વભાવા આર્યરત્નમેઘ-સન્ધિનિર્મોચનાદૌ, આર્યરત્નમેઘે ચ- "વિપશ્યનાં નિરૂપયતો નિઃસ્વભાવતાપ્રતિવેધદ્ અનિમિત્તપ્રવેશ ઉક્તઃ ।" આર્યલઙ્કાવતારે ચોક્તમ્- "યસ્માત્, મહામતે, બુદ્ધયા વિચાર્યમાણાનાં સ્વસામાન્યલક્ષણં ભાવાનાં નાવધાર્યતે । તેનોચ્યન્તે નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ" ઇતિ । તત્ર તત્ર સૂત્રે યા ભગવતા નાનાપ્રકારા પ્રત્યવેક્ષા નિર્દિષ્ટા સા વિરુધ્યતે, યદિ ભૂતપ્રત્યવેક્ષા ન કર્તવ્યા । તસ્માદ્ એવં યુક્તં વક્તું વયમ્ અલ્પપ્રજ્ઞા અલ્પવીર્યાશ્ચન શક્નુમો બાહુશ્રુત્યં પર્યેષિતુમિતિ । ન હિ તત્પ્રતિક્ષેપો યુક્તો ભગવતા ( ભ્ક્ 236 ) બહુધા બાહુશ્રુત્યસ્ય વર્ણિતત્વાત્ । તત્ પુનર્બ્રહ્મપરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તમ્- "યે ત્વચિન્ત્યેષુ ધર્મેષુ [ચિન્તન]વિપ્રયુક્તાઃ તેષામ્ અયોનિશ ઇતિ । તત્રાપિ યે પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાનાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદં પરિકલ્પ્યાનિત્યદુઃખદિરૂપેણ શ્રાવકાદિવચ્ચિન્તાં પ્રકુર્વન્તિ, તેષાં સમારોપાપવાદાન્તેન ચિન્તાં પ્રવર્તયતામ્ અયોનિશઃ તદ્ ભવતીતિ તત્પ્રતિષેધાય યદ્ ઉક્તં ન ભૂતપ્રત્યવેક્ષાયાઃ સ પ્રતિષેધઃ તસ્યાઃ સર્વસૂત્રેષ્વનુજ્ઞાનાત્ । તથા ચ તત્રૈવ બ્રહ્મપરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તમ્- "ચિત્તશૂરો બોધિસત્ત્વ આહ-યશ્ચિત્તેન સર્વધર્માશ્ચિન્તયતિ તત્ર ચાક્ષતો ઽનુપહતઃ સ તેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વઃ" ઇતિ । તત્રૈવોક્તમ્- "કથં વીર્યવન્તો ભવન્તિ, યદ સર્વજ્ઞતાચિત્તં વિચીયમાનાનોપલભન્તે" ઇતિ । પુનઃ તત્રૈવોક્તમ્- "મતિમન્તશ્ચ તે ભવિષ્યન્તિ યોનિશો ધર્માન્ પ્રત્યવેક્ષણતયેતિ" । પુનઃ તત્રૈવોક્તમ્- "પ્રવિચિન્વન્તિ તે ધર્માન્ યથા માયામરીચિકેતિ" ।
તદ્ એવં યત્ર યત્રાચિન્ત્યાદિપ્રપઞ્ચઃ શ્રૂયતે, તત્ર તત્ર શ્રુતચિન્તામાત્રેણૈવ તત્ત્વાધિગમં યે મન્યન્તે, તેષામ્ અભિમાનપ્રતિષેધેન પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વં ધર્માણાં પ્રતિપાદયતે । અયોનિશશ્ચ ચિત્તપ્રતિષેધઃ ક્રિયત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્, ન ભૂતપ્રત્યવેક્ષાયાઃ પ્રતિષેધઃ । અન્યથા બહુતરં યુક્ત્યાગમવિરુદ્ધં સ્યાત્ । યથોક્તં પ્રાક્ । કિઞ્ચ યદ્ એવ શ્રુતચિન્તામય્યા પ્રજ્ઞયા વિદિતં તદ્ એવ ભાવનામય્યા પ્રજ્ઞયા ભાવનીયં નાન્યત્ । સંદિષ્ટ-ધાવનભૂમ્યશ્વધાવનવત્ । તસ્માત્ ભૂતપ્રત્યવેક્ષા કર્તવ્યા । યદિ નામાસૌ વિકલ્પસ્વભાવાતથાપિ યોનિશો મનસિકારસ્વભાવત્વાત્ તતો ભૂત નિર્વિકલ્પજ્ઞાનોદય ઇતિ કૃત્વા તજ્જ્ઞાનાર્થિના સા સેવનીયા । નિર્વિકલ્પે ચ ભુતજ્ઞાનાગ્નૌ ( ભ્ક્ 237 ) સમુત્પન્ને, સતિ, કાષ્ઠદ્વયનિઘર્ષસંજાતવન્હિના તત્કાષ્ઠદ્વયદાહવત્ સાપિ પશ્ચાત્ તેનૈવ દહ્યત એવેત્યુક્તમ્ આર્યરત્નકૂટે ।

યચ્ચાપ્યુચ્યતે- ન કિંચિત્ કુશલાદિકર્મ કર્તવ્યમ્ ઇતિ । તત્રૈવૈવં વદતા કર્મક્ષયાન્ મુક્તિરિત્યાજીવક વાદાભ્યુપગમો ભવેત્ । ન હિ ભગવત્પ્રવચને કર્મક્ષયાન્ મુક્તિરિષ્યતે । કિં તર્હિ, ક્લેશક્ષયાત્ । અનાદિકાલોપચિત્તસ્ય હિ કર્મણો ન શક્યતે ક્ષયઃ કર્તુ તસ્યાનન્તત્વાત્ । અપાયાદિષુ ચ તત્ફલં ભુઞ્જાનસ્યાપરસ્યાપિ કર્મણઃ પ્રસૂતેઃ ક્લેશેષુ ચાવિકલેષુ તત્કરણતયા સ્થિતેષુ કર્મણો નિરોદ્ધુમ્ અશક્યત્વાત્ । પ્રદીપાનિરોધે તત્પ્રભાયા અનિરોધવત્ । ન ચાપિ તસ્ય વિપશ્યનાપવાદિનઃ ક્લેશક્ષયઃ સંભવતીત્યુક્ત પ્રાક્ । અથ ક્લેશક્ષયાર્થ વિપશ્યના સેવનીયેતિ મન્યતે, તદા ક્લેશક્ષયાદ્ એવ મુક્તિઃ સિધ્યતીતિ કર્મક્ષયે તર્હિ વ્યર્થઃ શ્રમઃ । અકુશલકર્મ ન કર્તવ્યમ્ ઇતિ યુક્તમેતત્, કુશલં તુ કિમિતિ પ્રતિષિધ્યતે । સંસારાવાહકત્વાત્ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ચેત્, તદયુક્તમ્ । યદ્ એવ આત્માદિવિપર્યાસસમુત્થાપિતમ્ કુશલં તદ્ એવ સંસારાવાહકં ભવતિ । ન તુ બોધિસત્ત્વાનાં મહાકરુણાસમુત્થાપિતમ્ અનુત્તરસંબોધિપરિણામિતમપિ । તથા આર્યદશભૂમકે એત એવ દશકુશલકર્મપથાઃ પરિણામનાદિપરિશુદ્ધિવિશેષેણ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વબુદ્ધત્વવાહકા ભવન્તીતિ નિર્દિષ્ટમ્ । આર્યરત્નકૂટે ચ, સર્વમહાનદીનાં મહાસમુદ્રે પ્રવિષ્ટાનાં પયઃ સ્કન્ધવદ્ બોધિસત્ત્વાનાં નાનામુખોપચિતં કુશલમૂલં સર્વજ્ઞતાપરિણામિતં સર્વજ્ઞતૈકરસં ભવતિ ઇતિ વર્ણિતમ્ ।
યા ચ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં રૂપકાયક્ષેત્રપરિશુદ્ધિઃ પ્રભાપરિવારમહાભોગતાદિસંપત્તિઃ દાનાદિપુણ્યસમ્ભારફલસત્ત્વેન તત્ર તત્ર સૂત્રે વર્ણિતા ભગવતા સાપિ વિરુધ્યતે । કુશલચર્યાપ્રતિષેધે ચ પ્રાતિમોક્ષસંવરાદિરપિ પ્રતિક્ષિપ્તઃ સ્યાત્ । તતો વ્યર્થમેવ તસ્ય શિરોમુણ્ડિતકાષાયધારણાદિ પ્રસજ્યેત । કુશલકર્માભિસંસ્કારવૈમુખ્યે ચ સતિ સંસારવૈમુખ્યં સત્ત્વાર્થક્રિયાવૈમુખ્યં ચ સેવિતં ભવેત્ । તતો બોધિઃ તસ્ય દૂરે ભવેત્ । ઉક્તં હ્યાર્યંસંધિનિર્મોચને- "એકાન્તસત્ત્વાર્થવિમુખસ્ય એકાન્તસંસ્કારા ભિસંસ્કારવિમુખસ્ય નાનુત્તરાસમ્યક્સંબોધિરુક્તા મયેતિ । "આર્યોપાલિપરિપૃચ્છાદૌ ચ- "સંસારે વૈમુખ્યં બોધિસત્ત્વાનાં પરદૌઃશીલ્યમિતિ વર્ણિતમ્ । સંસારપરિગ્રહઃ તુ પરમં શીલમ્ ।" ઉક્તમ્ આર્યવિમલકીર્તિનિર્દેશે ચ- "ઉપાયાદ્ ભવતિ સંસારગમનં બોધિસત્ત્વાનાં મોક્ષઃ । ઉપાયરહિતા ચ પ્રજ્ઞા બન્ધઃ, પ્રજ્ઞારહિતશ્ચોપાયો બન્ધઃ । પ્રજ્ઞાસહિત ઉપાયો મોક્ષઃ, ઉપાયસહિતા પ્રજ્ઞા મોક્ષઃ" ઇતિ વર્ણિતમ્ । આર્યગગનગઞ્જે ઉક્તમ્- "સંસારપરિખેદો બોધિસત્ત્વાનાં મારકર્મ ઇતિ ।" સૂત્રસમુચ્ચયે ચ- "અસંસ્કૃતં ચ પ્રત્યવેક્ષતે સંસ્કૃતૈશ્ચ કુશલૈઃ પરિખિદ્યત ઇતિ મારકર્મ ઇતિ । બોધિમાર્ગ પ્રજાનાતિ પારમિતામાર્ગ ચ ન પર્યેષત ઇતિ મારકર્મેતિ ।" યત્ પુનઃ તત્રૈવોક્તમ્- "દાનચિત્તાભિનિવેશાદ્ યાવત્ પ્રજ્ઞાચિત્તાભિનિવેશાં મારકર્મેતિ તત્ર ન દાનાદિનાં સેવાપ્રતિષેધઃ કિં ત્વહંકારમમકારચિત્તાભિનિવિષ્ટસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકચિત્તાભિનિવિષ્ટસ્ય ચૌપલમ્ભિકસ્ય યો વિપરીતાભિનિવેશો દાનાદૌ તસ્ય પ્રતિષેધઃ । વિપરીતાભિનિવેશસમુત્ત્થાપિતા હિ દાનાદયો ઽપરિશુદ્ધા ભવન્તીતિ કૃત્વા મારકર્મેત્યુક્તમ્ । અન્યથા ધ્યાનમ્ અપિ ન સેવનીયં સ્યાત્ । તથા ચ કથં મુક્તિઃ ભવેત્?
અત એવૌપલમ્ભિકસ્ય સત્ત્વનાનાત્વસંજ્ઞાયા યદ્ દાનાદિ તદ્ અપરિશુદ્ધમ્ ઇતિ પ્રતિપાદનાય આર્યગગનગઞ્જે ઽપિ- "સત્ત્વનાનાત્વ [વિપરીતકર્મ]સંજ્ઞિનો દાનાદિ મારકર્મેત્યુક્તમ્" । યચ્ચાપિ [ત્રિ]સ્કન્ધપરિણામનાયામ્ ઉક્તમ્- "સર્વમ્ એવ દાન-શીલ-ક્ષાન્તિ-વીર્ય-ધ્યાન-પ્રજ્ઞાસમતામ્ અજાનતોપલમ્ભયતિ, તેન પર્યેષ્ટિતદાનેન પરામૃષ્ટશીલેન શીલં રક્ષિતમ્ । આત્મપરસંજ્ઞિના ક્ષાન્તિર્ભાવિતેત્યાદિ તત્ પ્રતિદેશયામીતિ ।" તત્રાપ્યૌપલમ્ભિકસ્ય નાનત્વસંજ્ઞિનો વિપરીતાભિનિવેશસમુત્થાપિતા દાનાદયો ઽપિ શુદ્ધા ભવન્તીતિ એતાવન્માત્રં પ્રતિપાદિતમ્ । ન તુ સર્વથા દાનાદીનાં સેવનપ્રતિષેધઃ । અન્યથા સર્વસ્યૈવ દાનાદેરવિશેષેણ પ્રતિદેશના કૃતા સ્યાત્, નોપલમ્ભવિપર્યાસપતિતસ્યૈવ । યચ્ચાપિ બ્રહ્મપરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તમ્- "યાવતી ચર્યા સર્વા પરિકલ્પ્યા । નિષ્પરિકલ્પ્યા ચ બોધિરિત્યાદિ ।" તત્રાપ્યુત્પાદાદિવિકલ્પચર્યાયાઃ પ્રકૃતત્વાત્ તસ્યાઃ પરિકલ્પત્વમુક્તમ્ । અનિમિત્તવિહારે ચાનભિસંસ્કારવાહિનઃ સ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય વ્યાકરણં ભવતિ, નાન્યસ્યેત્યેતાવન્માત્રં પ્રતિપાદિતમ્ । સર્વેષાં ચ દાનાદીનાં પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વં ચ પરિદીપિતમ્, ન તુ ચર્યા ન કર્તવ્યેત્યભિહિતમ્ ।
અન્યથા હિ દીપઙ્કરાવદાને યે બુદ્ધા ભગવતા પર્યુપાસિતા યેષાં તુ કલ્પમપિ ભગવતા ભાષમાણેન ન શક્યં નામપરિકીર્ત્નં કથં તેષાં ભગવતા બોધિસત્ત્વાવસ્થાયાં ચર્યાપ્રતિષેધો ન કૃતઃ । દીપઙ્કરેણાપિ તદાનીં ભગવતશ્ચર્યાપ્રતિષેધો ન કૃત એવ । કિં તુ યદા શાન્તાનિમિત્તવિહારે ઽષ્ટમ્યાં ભૂમૌ સ્થિતો ઽસૌ દૃષ્ટસ્તદાસૌ વ્યાકૃતો ભગવતા, તત્ર તસ્ય ચર્યા ( ભ્ક્ 240 ) અપ્રતિષિદ્ધા । સા ચાનિમિત્તવિહારપરમતા બોધિસત્ત્વાનામ્ અષ્ટામ્યાં ભૂમૌ દશભૂમિકૈર્બુદ્ધૈઃ પ્રતિષિદ્ધા ઽમા ભૂદ્ એતદ્ એવ તેષાં પરિનિર્વાણમ્ઽ ઇતિ કૃત્વા યદિ તુ સર્વથા ચર્યા ન કર્તવ્યા ભવેત્ પૂર્વોક્તં સર્વ વિરુધ્યેત ।
યચ્ચ તત્રૈવ બ્રહ્મપરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તમ્- "દાનં ચ દદાતિ તચ્ચાવિપાકાભિકાઙ્ક્ષી, શીલં ચ રક્ષતિ તચ્ચાસમારોપિતઃ" ઇત્યાદિ । ચતુર્ભિઃ બ્રહ્મ! ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા અવૈવર્ત્તિકા ભવન્તિ બુદ્ધધર્મેષુ । કતમૈશ્ચતુર્ભિઃ અપરિમિતસંસારપરિગ્રહેણ અપરિમિતબુદ્ધોપસ્થાનપૂજયેત્યાદિ સર્વં વિરુધ્યેત । નાપિ મૃદ્વિન્દ્રિયેણૈવ ચર્યા કર્તવ્યા ન તુ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયેણેતિ યુક્તં વક્તુમ્ । યતઃ પ્રથમાં ભૂમિમુપાદાય યાવદ્દશમીભૂમિપ્રતિષ્ઠિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં દાનાદિચર્યા ઉત્પદ્યતે, ન ચ પરિશિષ્ટાસુ ન સમુદાચરતીતિ વચનાત્ । નહિ ભૂમિપ્રવિષ્ટા અપિ મૃદ્વિન્દ્રિયાયુક્તાઃ । આર્યોપલિપરિપૃચ્છાયામ્- "અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિષ્ઠિતેનૈવ ત્યાગમહાત્યાગાતિત્યાગાઃ કર્તવ્યાઃ" ઇતિ વર્ણિતમ્ । સૂત્રસમુચ્ચયે ચ- "ષટ્પારમિતાદિપ્રતિપત્તિમાન્ બોધિસત્ત્વસ્તથાગતર્દ્ધિગતિકઃ" ઇતિ વર્ણિતમ્ । ન ચ તથાગતર્દ્ધિગતેરન્યા શીઘ્રતરા ગતિરસ્તિ । નાપિ ષટ્પારમિતાદશભૂમિવ્યતિરેકેણાન્યો બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગો ઽસ્તિ યઃ શીઘ્રતરવાહીસ્યાત્ । ક્રમેણૈવ ચ ચિત્તસંતતેઃ કનકશુદ્ધિવત્ શુદ્ધિર્ભવતીતિ સૂત્રે વર્ણિતમ્ [આર્યલઙ્કાવતારદશભૂમિકાદૌ ચોક્તં]- તથતાયાં યદા સ્થિતો બોધિસત્ત્વો ભવતિ, તદા પ્રથમાયાં ભૂમૌ પ્રવિષ્ટો ભવતિ । તતઃ ક્રમેણૈવ પૂર્વભૂમીઃ પરિશોધ્ય તથાગતભૂમિં પ્રવિશતીતિ । અતો નાસ્તિ ભૂમિપારમિતાવ્યતિરેકેણ [યુગપત્] બુદ્ધત્વપુરપ્રવેશે અન્યન્મુખં નાપિ ભગવતા ક્વચિત્ સૂત્રાદૌ દેશિતમ્ ।

ધ્યાન એવ ષટ્પારમિતાન્તર્ગમાત્ તત્સેવનાદ્ એવ સર્વપારમિતાઃ સેવિતા ભવન્ત્યતો ન દાનાદયઃ [અન્યપારમિતાઃ] પૃથક્ સેવિતવ્યા ઇતિ ચેત્ તદ્ અયુક્તમ્ । એવં હિ બુદ્ધે ગોમયમણ્ડલે ઽપિ ષટ્પારમિતાન્તર્ગમાન્ મણ્ડલકમ્ એવ કર્તવ્યં સ્યાન્ન ધ્યાનાદ્યાઃ । શ્રાવકસ્યાપિ નિરોધસમાધિસમાપન્નસ્ય નિમિત્તાદ્ એવ અસમુદાચારાત્ તદા ષટ્પારમિતાપરિપૂરિપ્રસઙ્ગઃ । તતશ્ચ ન શ્રાવકેભ્યો બોધિસત્ત્વાનાં ભેદઃ પ્રતિપાદિતો ભવેત્ । સર્વાવસ્થાયામ્ એવ તુ બોધિસત્ત્વેન ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂરયિતવ્યા ઇતિ સંદર્શનાર્થે એકૈકપારમિતાન્તર્ભાવઃ સર્વપારમિતાનાં ભગવતા સન્દર્શિતઃ । ન પુનરેકૈવ પારમિતા સેવનીયેતિ । તથા ચોક્તં સર્વધર્મવૈપુલ્યે- "યો ઽપ્યયં મૈત્રેય! ષટ્પારમિતાસમુદાગમો બોધિસત્ત્વાનાં સંબોધાય તં તે મોહપુરુષા એવં વક્ષ્યન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ એવં બોધિસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્, કિં શેષાભિઃ પારમિતાભિરિતિ । તે ઽન્યાઃ પારમિતા દૂષયિતવ્યા મંસ્યન્તે । તત્ કિં મન્યસે, અજિત! દુષ્પ્રજ્ઞઃ સ કાશિરાજો ઽભૂત્, યેન કપોતાર્થેન શ્યેનાય સ્વમાંસાનિ દત્તાનિ? મૈત્રેય આહ- નો હીદં ભગવન્! ભગવાન્ આહ- યાનિ મયા મૈત્રેય! બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરતા ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાન્યુપચિતાનિ । અપકૃતં નુ તૈઃ કુશલમૂલૈઃ? મૈત્રેય આહ, નો હીદં ભગવન્, ભગવાન્ આહ- ત્વં તાવદ્ અજિત! ષષ્ટિકલ્પાન્ દાનાપારમિતાયાં સમુદાગતઃ । એવં યાવત્ ષષ્ટિકલ્પાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમુદાગતઃ । તત્ તે મોહપુરુષા એવં વક્ષ્યન્તિ । એકનયેનૈવ બોધિર્યદુત શૂન્યતાનયેનેતિ તે ચર્યાપરિશુદ્ધા ભવન્તિ" ઇત્યાદિ । કેવલં શૂન્યાતામ્ એવ સેવમાનાઃ શ્રાવકવન્નિર્વાણે પતન્તિ । અતઃ ઉપાયસહિતા પ્રજ્ઞા સેવનીયા ।
અત એવાચાર્યનાગાર્જુનપાદૈઃ સૂત્રસમુચ્ચયે ઽભિહિતમ્- "ન ચોપાયકૌશલરહિતેન બોધિસત્ત્વેન ગમ્ભીરધર્મતાયામભિયોક્તવ્યમ્" ઇતિ । અત્ર ( ભ્ક્ 242 ) આર્યવિમલકીર્તિનિર્દેશાદિજ્ઞાપકસ્તૈરૂપન્યસ્તઃ, ન ચાચાર્યનાગાર્જુનપાદીયં વચનમ્ । યુક્તયાગમોપેતં ત્યક્ત્વા ભગવદ્વચનં ચ પરિત્યજ્ય અન્યસ્ય મૂર્ખજનસ્ય વચનં પ્રેક્ષાવતા ગ્રહીતુમ્ અયુક્તમ્ । આર્યરત્નકૂટે ચ- "સકલદાનાદિકુશલોપેતતયા સર્વાકારવરોપેતશૂન્યતા સેવનીયેત્યુક્તં ન તુ કેવલા ।" આર્યરત્નકૂટે ચોક્તમ્- તદ્યથા કાશ્યપામાત્યસંગૃહીતા રાજાનઃ સર્વકાર્યાણિ કુર્વન્તિ એવમ્ એવ ઉપાયકૌશલ્યસંગૃહીતા બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞા સર્વબુદ્ધકાર્યાણિ કરોતિ ।
અત એવ કેવલાં શૂન્યતાં સેવમાનસ્ય મા ભૂન્નિર્વાણપ્રવેશ ઇતિ । ભગવતા આર્યતથાગતગુહ્યસૂત્રે" ચોક્તમ્- "નૈકાન્તનિરાલમ્બનં ચિત્તમાત્રસેવનં કર્તવ્યમ્ અપિ તુ ઉપાયકૌશલ્યમ્ અપિ સેવનીયમ્ ઇતિ પ્રદર્શનાર્થમ્ ઉક્તમ્- તદ્યથાપિ નામ, કુલપુત્ર! અગ્નિરુપાદાનાદ્ જ્વલતિ । અનુપાદાનઃ શામ્યતિ । એવમ્ એવારમ્બણતશ્ચિત્તં જ્વલતિ, અનારમ્બણં શામ્યતિ । તત્રોપાયકુશલો બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિશુદ્ધારમ્બણોપશમમ્ અપિ જાનાતિ । કુશલમૂલારમ્બણં ચ ન શામ્યતિ । ક્લેશારમ્બણં ચ નોત્થાપયતિ । પારમિતારમ્બણં ચોત્થાપયતિ । શૂન્યતારમ્બણં ચ પ્રત્યવેક્ષતે સર્વસત્ત્વમહાકરુણારમ્બણં ચ પ્રેક્ષતે ઇતિ હિ કુલપુત્ર! ઉપાયકુશલઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિશુદ્ધો બોધિસત્ત્વો ઽનારમ્બને વશિતાં પ્રતિલભતે" ઇતિ વિસ્તરમ્ ઉક્ત્વા પુનશ્ચ વદત્યેવં હિ- "નાસ્તિ તત્ કિંચિદ્ આરમ્બણં બોધિસત્ત્વસ્ય યત્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનાભિનિર્હારાય ન સંતિષ્ઠતે । યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સર્વારમ્બાણાનિ બોધિપરિણામિતાનિ, અયં બોધિસત્ત્વ ઉપાયકુશલ સર્વધર્માન્ બોધ્યનુગતાન્ પશ્યતિ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર, નાસ્તિ તત્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ યત્ સત્ત્વાનામ્ ઉપભોગાય ન સ્યાત્ । ( ભ્ક્ 243 ) એવમ્ એવ, કુલપુત્ર નાસ્તિ તત્ કિંચિદ્ આરમ્બણં યદ્ ઉપાયકુશલો બોધિસત્ત્વો બોધાય ચોપકારીભૂતં ન પશ્યતિ" ઇતિ વિસ્તરઃ । એવમ્ અનન્તસૂત્રાન્તેષુ બોધિસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞોપાયપ્રતિપત્તિર્નિર્દિષ્ટા । તત્ર યદિ નામ સ્વયં ન શક્યતે દાનાદિદ્પુણ્યસંભારવીર્યમ્ આરબ્ધું તથાપિ અન્યેષામ્ એવમ્ ઉપદેશો દાતું ન યુક્તશ્ચેતિ સ્વપરદ્રોહઃ કૃતઃ સ્યાત્ ।
તદ્ એવં યુક્ત્યાગમાભ્યાં પ્રતિપાદિતં યથા બોધિસત્ત્વેનાવશ્યં ભૂતપ્રત્યવેક્ષા કર્તવ્યા સકલદાનાદિપુણ્યસમ્ભારશ્ચોપાર્જયિતવ્યઃ । તતઃ પ્રેક્ષાવતાલ્પશ્રુતાનામ્ આભિમાનિકાનાં વચનં વિષમ્ ઇવાવધૂયાર્યનાગાર્જુનાદિવિદ્વજ્જનવચનામૃતનુગતેન સકલસત્ત્વેષુ મહકારુણામ્ ઉપજનય્ય માયાકારવદ્ અવિપર્યસ્તેનાનુત્તરસંબોધિપરિણામિતસકલદાનાદિકુશલચર્યાયામ્ અશેષજગદુદ્ધરણે ચાભિયુક્ત્ને અભાવિતવ્યમ્ । યથોક્તમ્ આર્યધર્મસંગીતૌ-
માયાકારો યથા કશ્ચિન્ નિર્મિતં મોક્તુમુદ્યતઃ ।
ન ચાસ્ય નિર્મિતે સઙ્ગો જ્ઞાતપૂર્વો યતો ઽસ્ય સઃ ॥
ત્રિભવં નિર્મિતપ્રખ્યં જ્ઞાત્વા સંબોધિપારગઃ ।
સન્નહ્યન્તિ જગદ્ધેતોઃ જ્ઞાતપૂર્વે જગે તથા ॥ ઇતિ તસ્યૈવં ।
પ્રજ્ઞામ્ ઉપાયં ચ સતતં સત્કૃત્યાભ્યસ્યતઃ ક્રમેણ [ચિત્તં] સંતતિપરિપાકાદ્ ઉત્તરોત્તરવિશુદ્ધતરતમક્ષણોદયાદ્ ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તગમેન સકલકલ્પનાજાલરહિતં સ્ફુટતરં ધર્મધાત્વધિગમં વિમલં નિશ્ચલનિવાતદીપવલ્લોકોત્તરજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । તદા ચ વસ્તુપર્યન્તતાલમ્બનમ્ પ્રતિલબ્ધં ભવતિ । દર્શનમાર્ગં ચ પ્રવિષ્ટો ભવતિ । પ્રથમા ચ ભૂમિઃ પ્રાપ્તા ભવતિ । તતસ્તદુત્તરા ભૂમીઃ પરિશોધયન્ ક્રમેણ કનકવદ્ અશેષાવરણાપગમે સતિ અસક્તમ્ અપ્રતિહતં જ્ઞાનં પ્રતિલભ્ય બુદ્ધભૂમિમ્ અશેષગુણાધારાં પ્રાપ્તો ભવતિ । કાર્યપરિનિષ્પત્તિં ચાલમ્બનં પ્રતિલભતે । તસ્માદ્ બુદ્ધત્વાધિગમાર્થિના મધ્યમપદ્ધતૌ તાવદ્ અભિયોગઃ કરણીય ઇતિ ।
પ્રકાશ્ય યત્ પ્રાપિ મયા શુભમ્ અસમપદ્ધિતમ્ ।

પુણ્યમસ્તુ જનસ્તેન પ્રાપ્તો મધ્યમપદ્ધિતમ્ ॥
દૂરીકૃતેર્ષ્યાદિમલા હિ સન્તો ગુણૈરતૃપ્તાઃ સલિલૈરિવાબ્ધિઃ ।
વિવેચ્ય ગૃણ્હન્તિ સુભાષિતાનિ હંસાઃ પયો યત્પયસિ પ્રહૃષ્ટાઃ ॥
પક્ષપાતાકુલં તસ્માદ્ દૂરીકૃતં મનો બુધૈઃ ।
સર્વમેવ ગ્રહીતવ્યં બાલાદપિ સુભાષિતમ્ ॥
આચાર્યકમલશીલેન અન્તે નિબદ્ધો ભાવનાક્રમઃ સમાપ્તઃ ।
તૃતીયઃ ભાવનાક્રમઃ સમાપ્તઃ ।