ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 97

બલદેવઃ : કિં ચ ભવેતિ । હે કમલ-પત્રાક્ષ ! કમલ-પત્રે ઇવાતિરમ્યે દીર્ઘ-રક્તાન્તે ચાક્ષિણી યસ્યેતિ પ્રેમાતિશયાત્ સૌન્દર્યાતિશયોલ્લેખઃ । ત્વત્તસ્ ત્વદ્-ધેતુકૌ ભૂતાનાં ભવાપ્યયૌ સર્ગ-પ્રલયૌ મયા ત્વત્તઃ સકાશાદ્ વિસ્તરશો ઽસકૃત્ શ્રુતૌ અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્ તથા ઇત્ય્ આદિનાવ્યયં નિત્યં માહાત્મ્યમ્ ઐશ્વર્યં ચ તવ સર્વ-કર્તૃત્વે ઽપિ નિર્વિકારત્વં સર્વ-નિયન્તૃતે ઽપ્ય્ અસઙ્ગત્વમ્ ઇત્ય્ એવમ્ આદિ ત્વત્ત એવ મયા વિસ્તરશઃ શ્રુતમ્ મયા તતમ્ ઇદં સર્વમ્ ઇત્ય્ આદિભિઃ

ભ્ગ્ 11.3
એવમ્ એતદ્ યથાત્થ ત્વમ્ આત્માનં પરમેશ્વર ।
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તે રૂપમ્ ઐશ્વરં પુરુષોત્તમ

શ્રીધરઃ : કિં ચ એવમ્ એતદ્ ઇતિ । ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્ ઇત્ય્ આદિ મયા શ્રુતમ્ । યથા ચેદાનીમ્ આત્માનં ત્વમ્ આત્થ વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્ ઇત્ય્ એવં કથયસિ હે પરમેશ્વર । એવમ્ એવ તત્ । અત્રાપ્ય્ અવિશ્વાસો મમ નાસ્તિ । તથાપિ હે પુરુષોત્તમ તવૈશ્વર્ય-શક્તિ-વીર્ય-તેજોભિઃ સમ્પન્નં તદ્-રૂપં કૌતૂહલાદ્ અહં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ

મધુસૂદનઃ : હે પરમેશ્વર યથા યેન પ્રકારેણ સોપાધિકેન નિરુપાધિકેન ચ નિરતિશૈશ્વર્યેણાત્માનં ત્વમ્ આત્થ કથયસિ ત્વમ્ એવમ્ એતન્ નાન્યથા । ત્વદ્-વચસિ કુત્રાપિ મમાવિશ્વાસ-શઙ્કા નાસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । યદ્યપ્ય્ એવં તથાપિ કૃતાર્થી-બુભૂષયા દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તે તવ રૂપમ્ ઐશ્વરં જ્ઞાનૈશ્વર્ય-શક્તિ-બલ-વીર્ય-તેજોભિઃ સમ્પન્નમ્ અદ્ભુતં હે પુરુષોત્તમ । સમ્બોધનેન ત્વદ્-વચસ્ય્ અવિશ્વાસો મમ નાસ્તિ દિદૃક્ષા ચ મહતી વર્તત ઇતિ સર્વજ્ઞત્વાત્ ત્વં જાનાસિ સર્વાન્તર્યામિત્વાચ્ ચેતિ સૂચયતિ

વિશ્વનાથઃ : ઇદાનીમ્ આત્માનં ત્વમ્ યથાત્થ વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્ ઇતિ, તચ્ ચૈવમ્ એવ મમ નાત્ર કો ઽપ્ય્ અવિશ્વાસો ઽસ્તીતિ ભાવઃ । કિન્તુ તદ્ અપિ સંહૃતાર્થો બુભૂષયા તવૈશ્વરં તદ્-રૂપં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ યેનૈકાંશેનેશ્વર-રૂપેણ ત્વં જગત્ વિષ્ટભ્ય વર્તસે । તસ્યૈવ તે રૂપમ્ અહમ્ ઇદાનીં ચક્ષુર્ભ્યાં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : એવમ્ ઇતિ વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં ઇત્ય્ આદિના યથા તમ્ આત્માનં સ્વમ્ આત્થ બ્રવીષિ, તદ્ એતદ્ એવમ્ એવ ન તવ મે સંશય-લેશો ઽપિ તથાપિ તવૈશ્વરં સર્વ-પ્રશાસ્તૃ તદ્-રૂપમ્ અહં કૌતુકાદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ । હે પરમેશ્વર હે પુરુષોત્તમેતિ સમ્બોધયન્ મમ તદ્-દિદૃક્ષાં જાનાસ્ય્ એવ । તાં પૂરયેતિ વ્યઞ્જયતિ । મધુર-રસાસ્વાદિનઃ કટુ-રસ-જિઘૃક્ષાવત્-ત્વન્-માધુર્યાનુભવિનો મે ત્વદ્-ઐશ્વર્યાનુ-બુભીઉષાભ્યુદેતીતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 11.4
મન્યસે યદિ તચ્ છક્યં મયા દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ પ્રભો ।
યોગેશ્વર તતો મે ત્વં દર્શયાત્માનમ્ અવ્યયમ્

શ્રીધરઃ : ન ચાહં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામીત્ય્ એતાવતૈવ ત્વયા તદ્-રૂપં દર્શયિતવ્યમ્ । કિં તર્હિ ? મન્યસ ઇતિ । યોગિન એવ યોગાઃ । તેષામ્ ઈશ્વરઃ । મયાર્જુનેન તદ્-રૂપં દ્રષ્ટું શક્ત્યમ્ ઇતિ યદિ મન્યસે । તતસ્ તર્હિ તદ્-રૂપવન્તમ્ આત્માનમ્ અવ્યયં નિત્યં મમ દર્શય

મધુસૂદનઃ : દ્રષ્ટુમ્ અયોગ્યે કુતસ્ તે દિદૃક્ષેત્ય્ આસઙ્કયાહ મન્યસ ઇતિ । પ્રભવતિ સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-સંહાર-પ્રવેશ-પ્રશાસનેષ્વ્ ઇતિ પ્રભુઃ । હે પ્રભો સર્વ-સ્વામિન્ ! તત્ તવૈશ્વરં રૂપં મયાર્જુનેન દ્રષ્ટુમ્ શક્યમ્ ઇતિ યદિ મન્યસે જાનાસીચ્છસિ વા । હે યોગેશ્વર સર્વેષામ્ અણિમાદિ-સિદ્ધિ-શાલિનાં યોગાનાં યોગિનામ્ ઈશ્વર તતસ્ ત્વદ્-ઇચ્છા-વશાદ્ એવ મે મહ્યમ્ અત્યર્થમ્ અર્થિતે ત્વં પરમ-કારુણિકો દર્શય ચાક્ષુષ-જ્ઞાન-વિષયી-કારય આત્માનમ્ ઐશ્વર-રૂપ-વિશિષ્ટમ્ અવ્યયમ્ અક્ષયમ્

વિશ્વનાથઃ : યોગેશ્વરેતિ અયોગ્યસ્યાપિ મમ તદ્-દર્શન-યોગ્યતાયાં તવ યોગૈશ્વર્યમ્ એવ કારણમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : ઐશ્વર્ય-દર્શને ભગવન્-સંમતિં ગૃહ્ણાતિ મન્યસે યદીતિ । જાનાસીચ્છસિ વેત્ય્ અર્થઃ । હે પ્રભો સર્વ-સ્વામિન્ ! યોગેશ્વરેતિ સમ્બોધયન્ન્ અયોગ્યસ્ય મે ત્વદ્-દર્શને ત્વચ્-છક્તિર્ એવ હેતુર્ ઇતિ વ્યઞ્જયતિ

ભ્ગ્ 11.5
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
નાના-વિધાનિ દિવ્યાનિ નાના-વર્ણાકૃતીનિ ચ

શ્રીધરઃ : એવં પ્રાર્થિતઃ સન્ન્ અત્યદ્ભુતં રૂપં દર્શયિયન્ સાવધાનો ભવેત્ય્ એવમ્ અર્જુનમ્ અભિમુખીકરોતિ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ પશ્યેતિ ચતુર્ભિઃ । રૂપસ્યૈકત્વે ઽપિ નાના-વિધત્વાત્ રૂપાણીતિ બહુ-વચનમ્ । અપરિમિતાન્ય્ અનેક-પ્રકારાણિ । દિવ્યાન્ય્ અલૌકિકાનિ મમ રૂપાણિ પશ્ય । વર્ણાઃ શુક્લ-કૃષ્ણાદયઃ । આકૃતયો ઽવયવ-વિશેષાઃ । નાના અનેકે વર્ણા આકૃતયશ્ ચ યેષાં તાનિ નાના-વર્ણાકૃતીનિ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અત્યન્ત-ભક્તેનાર્જુનેન પ્રાર્થિતઃ સન્ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ પશ્યેતિ । અત્ર ક્રમેણ શ્લોક-ચતુષ્ટયે ઽપિ પશ્યેત્ય્ આવૃત્ત્યાત્યદ્ભુત-રૂપાણિ દર્શયિષ્યામિ ત્વં સાવધાનો ભવેત્ય્ અર્જુનમ્ અભિમુખીકરોતિ ભગવાન્ । શતશો ઽથ સહસ્રશ ઇત્ય્ અપરિમિતાનિ તાનિ ચ નાના-વિધાન્ય્ અનેક-પ્રકારાણિ દિવ્યાન્ય્ અત્યદ્ભુતાનિ નાના વિલક્ષણા વર્ણા નીલ-પીત-દિવ્ય-પ્રકારાસ્ તથાકૃતયશ્ ચાવયવ-સંસ્થાન-વિશેષા યેષાં તાનિ નાના-વર્ણાકૃતીનિ ચ મે મમ રૂપાણિ પશ્ય । અર્હે લોટ્ । દ્રષ્ટુમ્ અર્હો ભવ હે પાર્થ

વિશ્વનાથઃ : તતશ્ ચ સ્વાંશસ્ય પ્રકૃત્ય્-અન્તર્યામિણઃ પ્રથમ-પુરુષસ્ય સહસ્ર-શીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ઇતિ પુરુષ-સૂક્ત-પ્રોક્તં રૂપં પ્રથમમ્ ઇદં દર્શયામિ । પશ્ચાત્ પ્રસ્તુતોપયોગિત્વેન તસ્યૈવ કાલ-રૂપત્વમ્ અપિ જ્ઞાપયિષ્યામીતિ મનસિ વિમૃષ્યાર્જુનં પ્રતિ સાવધાનો ભવ ઇત્ય્ અભિમુખીકરોતિ । પશ્ય ઇતિ રૂપાણીતિ । એકસ્મિન્ન્ અપિ મત્-સ્વરૂપે શતશો મત્-સ્વરૂપાણિ મદ્-વિભૂતીઃ

બલદેવઃ : એવમ્ અભ્યર્થિતો ભગવાન્ પ્રકૃત્ય્-અન્તર્યામિણં સહસ્ર-શિરસં પ્રશાસ્તૃત્વ-પ્રધાનં દેવાકારં સ્વાંશં પ્રદર્શયિતું પ્રકૃતોપયોગિત્વાત્ તત્રૈવ કાલાત્મકતાં ચ બોધયિતુમ્ અર્જુનમ્ અવધાપયતીત્ય્ આહ પશ્યેતિ ચતુર્ષુ । પશ્યેતિ પદાવૃત્તિર્ દર્શનીયાનાં રૂપાણામ્ અત્યદ્ભુતત્વ-દ્યોતનાર્થા ચ બોધ્યા । મે મમ સહસ્ર-શીર્ષાકારેણ ભાસમાનસ્યૈકસ્યૈવ શતાનિ સહસ્રાણિ ચ વિભૂતિ-ભૂતાનિ રૂપાણિ પશ્ય અર્હે લોટ્ તાનિ પ્રષ્ટુમ્ અર્હો ભવેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 11.6
પશ્યાદિત્યાન્ વસૂન્ રુદ્રાન્ અશ્વિનૌ મરુતસ્ તથા ।
બહૂન્ય્ અદૃષ્ટ-પૂર્વાણિ પશ્યાશ્ચર્યાણિ ભારત

શ્રીધરઃ : તાન્ય્ એવ પશ્યેતિ । આદિત્યાદીન્ મમ દેહે પશ્ય । મરુત એકોનપઞ્ચાશદ્-દેવતા-વિશેષાન્ । અદૃષ્ટ-પૂર્વાણિ ત્વયા વાન્યેન વા પૂર્વમ્ અદૃષ્ટાનિ રૂપાણિ । આશ્ચર્યાણ્ય્ અદ્ભુતાનિ

મધુસૂદનઃ : દિવ્યાનિ રૂપાણિ પશ્યેત્ય્ ઉક્ત્વા તાન્ય્ એવ લેશતો ઽનુક્રામતિ દ્વાભ્યામ્ પશ્યેતિ । પશ્યાદિત્યાન્ દ્વાદશ વસૂન્ અષ્ટૌ રુદ્રાન્ એકાદશ અશ્વિનૌ દ્વૌ મરુતઃ સપ્ત-સપ્તકાન્ એકોનપઞ્ચાશત્ । તથાન્યાન્ અપિ દેવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । બહૂન્ય્ અન્યાન્ય્ અદૃષ્ટ-પૂર્વાણિ પૂર્વમ્ અદૃષ્ટાનિ મનુષ્ય-લોકે ત્વયા ત્વત્તો ઽન્યેન વા કેનચિત્ । પશ્યાશ્ચર્યાણ્ય્ અદ્ભુતાનિ હે ભારત ! અત્ર શતશો ઽથ સહસ્રશઃ નાના-વિધાનીત્ય્ અસ્ય વિવરણં બહૂનીતિ આદિત્યન્ય્ ઇત્ય્ આદિ ચ । અદૃષ્ટ-પૂર્વાણીતિ દિવ્યાનીત્ય્ અસ્ય આશ્ચર્યાણીતિ નાના-વર્ણાકૃતીનીત્ય્ અસ્યેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : કિં ચેધ મમ દેહે એકસ્થમ્ એક-દેશ-સ્થિતં સ-ચરાચરં કૃત્સ્નં જગત્ત્વમ્ અદ્યાધુનૈવ પશ્ય । યત્ તત્ર તત્ર પરિભ્રમતા ત્વયા વર્ષાયુતૈર્ અપિ દ્રષ્ટુમ્ અશક્યમ્ । તદૈકદૈવૈકત્રૈવ મદ્-અનુગ્રહાદ્ અવલોકસ્વેત્ય્ અર્થઃ । યચ્ ચ જગદ્-આશ્રય-ભૂતં પ્રધાન-મહદ્-આદિ-કારણ-સ્વરૂપં સ્વ-જય-પરાજયાદિકં ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તદ્ અપિ પશ્ય

ભ્ગ્ 11.7
ઇહૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સ-ચરાચરમ્ ।
મમ દેહે ગુડાકેશ યચ્ ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ

શ્રીધરઃ : કિં ચ ઇહૈકસ્થમ્ ઇતિ । તત્ર તત્ર પરિભ્રમતા વર્ષ-કોટિભિર્ અપિ દ્રષ્ટુમ્ અશક્યં કૃત્સ્નમ્ અપિ ચરાચર-સહિતં જગદ્ ઇહાસ્મિન્ મમ દેહે ઽવયવ-રૂપેણૈકત્રૈવ સ્વિતમદ્યાધુનૈવ પશ્ય । યચ્ ચાન્યજ્ જગદ્-આશ્રય-ભૂતં કારણ-સ્વરૂપં જગતશ્ ચાવસ્થા-વિશેષાદિકં જય-પરાજયાદિકં ચ યદ્ અપ્ય્ અન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ તત્ સર્વં પશ્ય

મધુસૂદનઃ : ન કેવલમ્ એતાવદ્ એવ । સમસ્તં જગદ્ અપિ મદ્-દેહ-સ્થં દ્રષ્ટુમ્ અર્હસીત્ય્ આહ ઇહૈકસ્થમ્ ઇતિ । ઇહાસ્મિન્ મમ દેહે એક-સ્થમ્ એકસ્મિન્ન્ એવાવયવ-રૂપેણ સ્થિતં જગત્ કૃત્સ્નં સમસ્તં સ-ચરાચરમ્ જઙ્ગમ-સ્થાવર-સહિતં તત્ર તત્ર પરિશ્રમતા વર્ષ-કોટિ-સહસ્રેણાપિ દ્રષ્ટુમ્ અશક્યમ્ અદ્યાધુનૈવ પશ્ય હે ગુડાકેશ ! યચ્ ચાન્યજ્ જય-પરાજયાદિકં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ તદ્ અપિ સન્દેહોચ્છેદાય પશ્ય

વિશ્વનાથઃ : પરિભ્રમતા ત્વયા વર્ષ-કોટિભિર્ અપિ દ્રષ્ટુમ્ અશક્યં કૃત્સ્નમ્ અપિ જગત્ । ઇહ પ્રસ્તાવ એકસ્મિન્ન્ અપિ મદ્-દેહાવયવે તિષ્ઠત્ય્ એકસ્થમ્ । યચ્ ચાન્યત્ સ્વ-જય-પરાજયાદિકં ચ મમાસ્મિન્ દેહે જગદ્-આશ્રય-ભૂત-કારણ-રૂપે

બલદેવઃ : કિં ચેહ મમ દેહે એક-સ્થમ્ એક-દેશ-સ્થિતં સ-ચરાચરં કૃત્સ્નં જગત્ ત્વમ્ અદ્યાધુનૈવ પશ્ય । યત્ તત્ર તત્ર પરિભ્રમતા ત્વયા વર્ષાયુતૈર્ અપિ દ્રષ્ટુમ્ અશક્યં તદૈકદૈવૈકત્રૈવ મદ્-અનુગ્રહાદ્ અવલોકસ્ ત્વેત્ય્ અર્થઃ । યચ્ ચ જગદ્-આશ્રય-ભૂતં પ્રધાન-મહદ્-આદિ-કારણ-સ્વરૂપં સ્વ-જય-પરાજયાદિકં ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ તદ્ અપિ પશ્ય

ભ્ગ્ 11.8
ન તુ માં શક્યસે દ્રષ્ટુમ્ અનેનૈવ સ્વ-ચક્ષુષા ।
દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્

શ્રીધરઃ : યદ્ ઉક્તમ્ અર્જુનેન મન્યસે યદિ તચ્ છક્યમ્ ઇતિ તત્રાહ ન તુ મામ્ ઇતિ । અનેનૈવ તુ સ્વીયેન ચર્મ-ચક્ષુષા માં દ્રષ્ટુમ્ ન શક્યસે શક્તો ન ભવિષ્યસિ । અતો ઽહં દિવ્યમ્ અલૌકિકં જ્ઞાનાત્મકં ચક્ષુસ્ તુભ્યં દદામિ । મમ ઐશ્વરમ્ અસાધારણં યોગમ્ યુક્તિમ્ અઘટન-ઘટના-સામર્થ્યં પશ્ય

મધુસૂદનઃ : યત્ તૂક્તં મન્યસે યદિ તચ્ છક્યં મયા દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ વિશેષણમ્ આહ ન તુ મામ્ ઇતિ । અનેનૈવ પ્રાકૃતેન સ્વ-ચક્ષુષા સ્વભાવ-સિદ્ધેન ચક્ષુષા માં દિવ્ય-રૂપં દ્રષ્ટુમ્ ન તુ શક્યસે ન શક્નોષિ તુ એવ । શક્યસ ઇતિ પાઠે શક્તો ન ભવિષ્યસીત્ય્ અર્થઃ । સૌવાદિકસ્યાપિ શક્નોતેર્ દૈવાદિકઃ શ્યંશ્ છાન્દસ્ ઇતિ વા । દિવાદૌ પાઠો વેત્ય્ એવ સાપ્રદાયિકમ્ ।
તર્હિ ત્વાં દ્રષ્ટું કથં શક્નુયામ્ અત આહ દિવ્યમ્ અપ્રાકૃતં મમ દિવ્ય-રૂપ-દર્શન-ક્ષમં દદામિ તે તુભ્યં ચક્ષુસ્ તેન દિવ્યેન ચક્ષુષા પશ્ય મે યોગમ્ અઘટન-ઘટના-સામર્થ્યાતિશયમ્ ઐશ્વરમ્ ઈશ્વરસ્ય મમાસાધરણમ્

વિશ્વનાથઃ : ઇન્દ્રમ્ ઇન્દ્રજાલં માયા-મયં વા રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્જુન મા મન્યતાં, કિન્તુ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-મયમ્ એવ સ્વરૂપમ્ અન્તર્ભૂત-સર્વ-જગત્કમ્ અતીન્દ્રિયત્વેનૈવ વિશ્વસિતુમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અર્થમ્ આહ ન ત્વ્ ઇતિ । અનેનૈવ પ્રાકૃતેન સ્વ-ચક્ષુષા માં ચિદ્-ઘનાકારં દ્રષ્ટું ન શક્યસે ન શક્નોષીત્ય્ અતસ્ તુભ્યં દિવ્યમ્ અપ્રાકૃતં ચક્ષુર્ દદામિ । તેનૈવ પશ્યેતે પ્રાકૃત-નર-માનિનમ્ અર્જુનં કમ્ અપિ ચમત્કારં પ્રાપયિતુમ્ એવ । યતો હ્ય્ અર્જુનો ભગવત્-પાર્ષદ-મુખ્યત્વાન્ નરાવતારત્વાચ્ ચ પ્રાકૃત-નર ઇવ ન ચર્મ-ચક્ષુકઃ । કિં ચ સાક્ષાદ્-ભગવન્-માધુર્યમ્ એવ સ સ્વ-ચક્ષુષા
સાક્ષાદ્ અનુભવતિ સો ઽર્જુનો ભગવદ્-અંશં દ્રષ્ટું તેન અશક્નુવન્ દિવ્યં ચક્ષુર્ ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ કઃ ખલુ ન્યાયઃ ? એકે ત્વ્ એવમ્ આચક્ષતે ભગવતો નર-લીલાત્વ-મહામાધુર્યૈક-ગ્રાહિ સર્વોત્કૃષ્ટં યદ્ ભવતિ । તચ્ ચક્ષુર્ અનન્ય-ભક્ત ઇવ ભગવતો દેવ-લીલાત્વ-સમ્પદં નૈવ ગૃહ્ણાતિ ન હિ સિતોપલ-રસાસ્વાદિની રસના ખણ્ડં ગુડં વા સ્વાદયિતું શક્નોતિ । તસ્માદ્ અર્જુનાય તત્ પ્રાર્થિત-ચમત્કાર-વિશેષં દાતું દેવ-લીલત્વમ્ ઐશ્વર્યં જિગ્રાહયિષુર્ ભગવાન્ પ્રેમ-રસાન્ અનુકૂલં દિવ્યમ્ અમાનુષમ્ એવ ચક્ષુર્ દદાવ્ ઇતિ । તથા દિવ્ય-ચક્ષુર્
દાનાભિપ્રાયો ઽધ્યાયાન્તે વ્યક્તીભવિષ્યતીતિ

બલદેવઃ : મન્યસે યદિ તચ્ છક્યમ્ ઇત્ય્ અર્જુન-પ્રાર્થિતં સમ્પાદયન્ નિરતં, વિસ્મિતં કર્તું તસ્મૈ સ્વ-દેવાકાર-ગ્રાહિ દિવ્યં ચક્ષુર્ ભગવાન્ દદાવ્ ઇત્ય્ આહ ન તુ મામ્ ઇતિ । અનેનૈવ મન્-માધુર્યૈકાન્તેન સ્વ-ચક્ષુષા યુગપદ્-વિભાત-સહસ્ર-સૂર્ય-પ્રખ્યં સહસ્ર-શિરસ્કં માં દ્રષ્ટું ન શક્યસે ન શક્નોષિ । અતસ્ તે દિવ્યં ચક્ષુર્ દદામિ । યથાહમ્ આત્માનમ્ અતિપ્રવાહાક્રાન્તં વ્યનદ્મિ તથા ત્વચ્-ચક્ષુશ્ ચેતિ ભાવઃ । તેન મમૈશ્વરં યોગં રૂપં પશ્ય યુજ્યતે ઽનેન ઇતિ વ્યુત્પત્તેર્ યોગો રૂપં પરમં રૂપમ્ ઐશ્વરમ્ ઇત્ય્ અગ્રિમાચ્ ચ । અત્ર દિવ્યં
ચક્ષુર્ એવ દત્તં ન તુ દિવ્યં મનો ઽપીતિ બોધ્યમ્ । તાદૃશે મનસિ દત્તે, તસ્ય તદ્-રૂપે રુચિ-પ્રસઙ્ગાદ્ ઇહ દિવ્ય-દૃષ્ટિ-દાનેન લિઙ્ગેન પાર્થ-સારથિ-રૂપાત્ સહસ્ર-શિરસો વિશ્વ-રૂપસ્યાધિક્યમ્ ઇતિ યદ્ વદન્તિ તત્ ત્વ્ અગ્રે નિરસ્યમ્

ભ્ગ્ 11.9
સંજય ઉવાચ
એવમ્ ઉક્ત્વા તતો રાજન્ મહા-યોગેશ્વરો હરિઃ ।
દર્શયામ્ આસ પાર્થાય પરમં રૂપમ્ ઐશ્વરમ્

શ્રીધરઃ : એવમ્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ અર્જુનાય સ્વરૂપં દર્શિતવાન્ । તચ્ ચ રૂપં દૃષ્ટ્વાર્જુનઃ શ્રી-કૃષ્ણં વિજ્ઞાપિતવાન્ ઇતીમમ્ અર્થં ષડ્ભિઃ શ્લોકૈર્ ધૃતરાષ્ટ્રં પ્રતિ સઞ્જય ઉવાચ એવમ્ ઉક્ત્વેતિ । હે રાજન્ ધૃતરાષ્ટ્ર ! મહાન્ ચાસૌ યોગેશ્વરશ્ ચ હરિઃ પરમમ્ ઐશ્વરં રૂપમ્ દર્શિતવાન્

મધુસૂદનઃ : ભગવાન્ અર્જુનાય દિવ્યં રૂપં દર્શિતવાન્ । સ ચ તદ્ દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાવિષ્ટો ભગવન્તં વિજ્ઞાપિતવાન્ ઇતીમં વૃત્તાન્તમ્ એવમ્ ઉક્ત્વેત્ય્ આદિભિઃ ષડ્ભિઃ શ્લોકૈર્ ધૃતરાષ્ટ્રં પ્રતિ સંજય ઉવાચેતિ । એવમ્ ન તુ માં શક્યસે દ્રષ્ટુમ્ અનેન ચક્ષુષા દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુર્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તતો દિવ્ય-ચક્ષુઃ-પ્રદાનાદ્ અનન્તરં હે રાજન્ ધૃતરાષ્ટ્ર સ્થિરો ભવ શ્રવણાય । મહાન્ સર્વોત્કૃષ્ટશ્ ચાસૌ યોગેશ્વરશ્ ચેતિ મહા-યોગેશ્વરો હરિર્ ભક્તાનાં સર્વ-ક્લેશાપહારી ભગવાન્ દર્શનાયોગ્યં અપિ દર્શયામાસ પાર્થાયૈકાન્ત-ભક્તાય
પરમં દિવ્યં રૂપમ્ ઐશ્વરમ્

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : એવમ્ ઉક્ત્વા હરિઃ પાર્થાય વિશ્વ-રૂપં દર્શિતવાન્ । તચ્ ચ રૂપં વીક્ષ્ય પાર્થો હરિમ્ એવં વિજ્ઞાપિતવાન્ ઇતીમમ્ અર્થં સઞ્જયઃ પ્રાહ એવમ્ ષડ્ભિઃ । તતો દિવ્ય-ચક્ષુર્ દાનાનન્તરં હે રાજન્ ધૃતરાષ્ટ્ર ! મહાંશ્ ચાસૌ યોગેશ્વરશ્ ચ હરિઃ

ભ્ગ્ 11.10-11
અનેક-વક્ત્ર-નયનમ્ અનેકાદ્ભુત-દર્શનમ્ ।
અનેક-દિવ્યાભરણં દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્

દિવ્ય-માલ્યામ્બર-ધરં દિવ્ય-ગન્ધાનુલેપનમ્ ।
સર્વાશ્ચર્ય-મયં દેવમ્ અનન્તં વિશ્વતો-મુખમ્

શ્રીધરઃ : કથમ્ભૂતં તદ્ ઇતિ ? અત આહ અનેક-વક્ત્ર-નયનમ્ ઇતિ । અનેકાનિ વક્ત્રાણિ નયનાનિ ચ યસ્મિંસ્ તત્ । અનેકાનામ્ અદ્ભુતાનાં દર્શનમ્ યસ્મિંસ્ તત્ । અનેકાનિ દિવ્યાભરણાનિ યસ્મિંસ્ તત્ । દિવ્યાન્ય્ અનેકાન્ય્ ઉદ્યતાન્ય્ આયુધાનિ યસ્મિંસ્ તત્

કિં ચ દિવ્યેતિ । દિવ્યાનિ માલ્યાનિ અમ્બરાણિ ચ ધારયતીતિ તત્ । તથા દિવ્યો ગન્ધો યસ્ય તાદૃશં અનુલેપનં યસ્ય તત્ । સર્વાશ્ચર્ય-મયમ્ અનેકાશ્ચર્ય-પ્રાયમ્ । દેવમ્ દ્યોતનાત્મકમ્ । અનન્તમ્ અપરિચ્છિન્નમ્ । વિશ્વતઃ સર્વતો મુખાનિ યસ્મિંસ્ તત્

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવ રૂપં વિશિનષ્ટિ અનેકેતિ । અનેકાનિ વક્ત્રાણિ નયનાનિ ચ યસ્મિન્ રૂપે । અનેકાનામ્ અદ્ભુતાનાં વિસ્મય-હેતૂનાં દર્શનમ્ યસ્મિન્ । અનેકાનિ દિવ્યાન્ય્ આભરણાનિ ભૂષણાનિ યસ્મિન્ । દિવ્યાન્ય્ અનેકાન્ય્ ઉદ્યતાન્ય્ આયુધાનિ અસ્ત્રાણિ યસ્મિંસ્ તત્ તથારૂપમ્ । દિવ્યાનિ માલ્યાનિ પુષ્પ-મયાનિ રત્નમયાનિ ચ તથા દિવ્યામ્બરાણિ વસ્ત્રાણિ ચ ધ્રિયન્તે યેન તદ્-દિવ્ય-માલ્યામ્બર-ધરં । દિવ્યો ગન્ધો ઽસ્યેતિ દિવ્ય-ગન્ધસ્ તદ્-અનુલેપનમ્ યસ્ય તત્ । સર્વાશ્ચર્ય-મયમ્ અનેકાદ્ભુત-પ્રચુરં । દેવમ્ દ્યોતનાત્મકમ્ । અનન્તમ્ અપરિચ્છિન્નં વિશ્વતઃ સર્વતો મુખાનિ યસ્મિંસ્ તદ્-રૂપં દર્શયામાસેતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ । અર્જુનો દદર્શેત્ય્ અધ્યાહારો વા ॥10-11॥
વિશ્વનાથઃ : વિશ્વતઃ સર્વતો મુખાનિ યસ્ય તત્

બલદેવઃ : અનેકેતિ અનેકાનિ સહસ્રાણિ વક્ત્રાણિ નયનાનિ ચ યસ્ય તદ્-રૂપં સહસ્ર-બાહો ભવ વિશ્વ-મૂર્તે ઇત્ય્ અગ્રિમ-વાક્યાત્ । ઇહાનેક-બહુ-સહસ્ર-શબ્દા અસઙ્ખ્યેયાર્થ-વાચિનઃ । વિશ્વતશ્ ચક્ષુર્ ઉત વિશ્વતોમુખઃ ઇત્ય્ આદિ-જ્ઞાપકાત્ । અનેકાનામ્ અદ્ભુતાનાં દર્શનમ્ યત્ર તત્ દિવ્યો ગન્ધો યત્ર તાદૃગ્ અનુલેપનં યસ્ય તત્ । દેવં દ્યોતમાનમ્ અનન્તમ્ અપારં વિશ્વતઃ સર્વતો મુખાનિ યસ્ય તત્ ॥10-11॥
ભ્ગ્ 11.12
દિવિ સૂર્ય-સહસ્રસ્ય ભવેદ્ યુગપદ્ ઉત્થિતા ।
યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ ભાસસ્ તસ્ય મહાત્મનઃ

શ્રીધરઃ : વિશ્વ-રૂપ-દીપ્તેર્ નિરુપમત્વમ્ આહ દિવીતિ । દિવ્યાકાશે । સૂર્ય-સહસ્રસ્ય યુગપદ્ ઉત્થિતસ્ય યદિ યુગપદ્ ઉત્થિતા ભાઃ પ્રભા ભવેત્ તર્હિ સા તદા મહાત્મનો વિશ્વરૂપસ્ય ભાસઃ પ્રભાયા કથઞ્ચિત્ સદૃશી સ્યાત્ । અન્યોપમા નાસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । તથાદ્ભુતં રૂપં દર્શયામાસેતિ પૂર્વેણૈવાન્વયઃ

મધુસૂદનઃ : દેવમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં વિવૃણોતિ દિવીતિ । દિવિ અન્તરિક્ષે સૂર્યાણાં સહસ્રસ્યાપરિમિત-સૂર્ય-સમૂહસ્ય યુગપદ્ ઉદિતસ્ય યુગપદ્ ઉત્થિતા ભાઃ પ્રભા યદિ ભવેત્ તદા સા તસ્ય મહાત્મનો વિશ્વરૂપસ્ય ભાસો દીપ્તેઃ સદૃશી તુલ્યા યદિ સ્યાદ્ યદિ વા ન સ્યાત્ તતો ઽપિ નૂનં વિશ્વરૂપસ્યૈવ ભા અતિરિચ્યેતેત્ય્ અહં મન્યે । અન્યા તૂપમા નાસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । અત્રાવિદ્યમાનાધ્યવસાયાત્ તદ્-અભાવેનોપમાભાવ-પરાદ્ભૂતોપમા-રૂપમ્ આરૂપેયમ્ અતિશયોક્તિર્ ઉત્પ્રેક્ષા વ્યઞ્જયન્તી સર્વથા નિરુપમત્વમ્ એવ વ્યનક્તિ ઉભૌ યદિ વ્યોમ્નિ પૃથક્-પ્રવાહાવ્ ઇત્ય્ આદિવત્

વિશ્વનાથઃ : એકદૈવ યદિ ભાઃ કાન્તિર્ ઉત્થિતા ભવેત્ તદા તસ્ય મહાત્મનો વિશ્વરૂપ-પુરુષસ્ય ભાસઃ પ્રભાયાઃ કાન્તેઃ કથઞ્ચિત્ સદૃશી ભવેત્

બલદેવઃ : તદ્-દીપ્તેર્ નૈરુપમ્યમ્ આહ દિવીતિ । દિવિ આકાશે યુગપદ્ ઉત્થિતસ્ય સૂર્ય-સહસ્રસ્ય ભાઃ કાન્તિશ્ ચેદ્ યુગપદ્ ઉત્થિતા ભવેત્ તર્હિ સા તસ્ય મહાત્મનો વિશ્વ-રૂપસ્ય હરેર્ ભાસ એકસ્યાઃ કાન્તેઃ સદૃશી સ્યાત્ તદેતિ । સમ્ભાવનાયાં લટ્ । અદ્ભૂતોપમેયમ્ ઉચ્યતે તયોત્પ્રેક્ષા । વ્યઙ્ગા સતી સર્વથા તત્-કાન્તેર્ નૈરુપમ્યં વ્યઞ્જયતિ । તાદૃગ્-રૂપં દર્શયામાસેતિ પૂર્વેણાન્વયઃ

ભ્ગ્ 11.13
તત્રૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમ્ અનેકધા ।
અપશ્યદ્ દેવ-દેવસ્ય શરીરે પાણ્ડવસ્ તદા

શ્રીધરઃ : તતઃ કિં વૃત્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ સંજયઃ તત્રેતિ । અનેકધા પ્રવિભક્તં નાના-વિભાગેનાવસ્થિતં કૃત્સ્નં જગદ્ દેવદેવસ્ય શરીરે તદ્-અવયવત્વેનૈકત્રૈવઅ પૃથગ્-અવસ્થિતં તદા પાણ્ડવો ઽર્જુનો ઽપશ્યત્

મધુસૂદનઃ : ઇહૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સ-ચરાચરમ્ ઇતિ ભગવદ્-આજ્ઞપ્તમ્ અપ્ય્ અનુભૂતવાન્ અર્જુન ઇત્ય્ આહ તત્રૈકસ્થમ્ ઇતિ । એકસ્થમ્ એકત્ર સ્થિતં જગત્ કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમ્ અનેકધા । દેવ-પિતૃ-મનુષ્યાદિ-નાના-પ્રકારૈર્ અપશ્યદ્ દેવદેવસ્ય ભગવતઃ તત્ર વિશ્વરૂપે શરીરે પાણ્ડવો ઽર્જુનસ્ તદા વિશ્વરૂપાશ્ચર્ય-દર્શન-દશાયામ્

વિશ્વનાથઃ : તત્ર તસ્મિન્ યુદ્ધ-ભુમાવ્ એવ દેવદેવસ્ય શરીરે જગત્ બ્રહ્માણ્ડં કૃત્સ્નં સર્વમ્ એવ ગણયિતુમ્ અશક્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રવિભક્તં પૃથક્ પૃથક્તયા સ્થિતમ્ એકસ્થમ્ એકદેશસ્થં પ્રતિરોમકૂપસ્થં પ્રતિકુક્ષિસ્થં વેત્ય્ અર્થઃ । અનેકધા મૃન્મયં હિરણ્મયં મણિમયં વા પઞ્ચાશત્-કોટિ-યોજન-પ્રમાણં શત-કોટિ-યોજન-પ્રમાણં લક્ષ-કોટ્ય્-આદિ-યોજન-પ્રમાણં વેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : તતઃ કિમ્ અભૂદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ તત્રેતિ । તત્ર યુદ્ધ-ભૂમૌ દેવદેવસ્ય કૃષ્ણસ્ય વ્યઞ્જિત-સહસ્ર-શિરસ્કે શરીરે શ્રી-વિગ્રહે કૃત્સ્નં નિખિલં જગદ્ બ્રહ્માણ્ડં તદા પાણ્ડવો ઽપશ્યત્ । પ્રવિભક્તં પૃથક્-પૃથગ્-ભૂતમ્ એકસ્થમ્ ઇતિ પ્રાગ્વત્ । અનેકધેતિ મૃણ્મયં સ્વર્ણ-મયં રત્ન-મયં વા લઘુ-મધ્યે બૃહદ્-ભૂતં વેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 11.14
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટ-રોમા ધનંજયઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિર્ અભાષત

શ્રીધરઃ : એવં દૃષ્ટ્વા કિં કૃતવાન્ ઇતિ ? તત્રાહ તત ઇતિ । તતો દર્શનાન્તરમ્ । વિસમ્યેનાવિષ્ટો વ્યાપ્તઃ સન્ હૃષ્ટાન્ય્ ઉત્પુલકિતાનિ રોમાણિ યસ્ય સ ધનઞ્જયઃ । તમ્ એવ દેવં શિરસા પ્રણમ્ય કૃતાઞ્જલિઃ સમ્પુટાકૃત-હસ્તો ભૂત્વા । અભાષતોક્તવાન્

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અદ્ભુત-દર્શને ઽપ્ય્ અર્જુનો ન વિભયાંચકાર નાપિ નેત્રે સંચચાર, નાપિ સંભ્રમાત્ કર્તવ્યં વિસસ્માર, નાપિ તસ્માદ્ દેશાદ્ અપસસાર, કિન્ત્વ્ અતિધીરત્વાત્ તત્-કાલોચિતમ્ એવ વ્યવજહાર, મહતિ ચિત્ત-ક્ષોભે ઽપીત્ય્ આહ તત ઇતિ । તતસ્ તદ્-દર્શનાદ્ અનન્તરં વિસ્મયેનાદ્ભુત-દર્શન-પ્રભાવેનાલૌકિક-ચિત્ત-ચમત્કાર-વિશેષેણાવિષ્ટો વ્યાપ્તઃ । અતએવ હૃષ્ટ-રોમા પુલકિતઃ સન્ સ પ્રખ્યાત-મહાદેવ-સઙ્ગ્રામાદિ-પ્રભાવો ધનંજયો યુધિષ્ઠિર-રાજસૂય ઉત્તર-ગો-ગ્રહે ચ સર્વાત્રાજ્ઞો જિત્વા ધનમ્ આહૃતવાન્ ઇતિ પ્રથિત-મહા-પરાક્રમો ઽતિધીરઃ સાક્ષાદ્ અગ્નિર્ ઇતિ વા મહા-તેજસ્વિત્વાત્ । દેવં તમ્ એવ વિશ્વરૂપ-ધરં નારાયણં
શિરસા ભૂમિ-લગ્નેન પ્રણમ્ય પ્રકર્ષેણ ભક્તિ-શ્રદ્ધાતિશયેન નત્વા નમસ્કૃત્ય કૃતાઞ્જલિઃ સમ્પુટીકૃત-હસ્ત-યુગઃ સન્ન્ અભાષતોક્તવાન્ ।
અત્ર વિસ્મયાખ્ય-સ્થાયિ-ભાવસ્યાર્જુન-ગતસ્યાલમ્બન-વિભાવેન ભગવતા વિશ્વરૂપેણોદ્દીપન-વિભાવેનાસકૃત્-તદ્-દર્શનેનાનુભાવેન સાત્ત્વિક-રોમહર્ષેણ નમસ્કારેણાઞ્જલિ-કરેણ ચ વ્યભિચારિણા ચાનુભાવાક્ષિપ્તેન વા ધૃતિ-મતિ-હર્ષ-વિતર્કાદિના પરિપોષાત્ સ-વાસનાનાં શ્રોતૄણાં તાદૃશશ્ ચિત્ત-ચમત્કારો ઽપિ તદ્-ભેદાનધ્યવસાયાત્ પરિપોષં ગતઃ પરમાનન્દાસ્વાદ-રૂપેણાદ્ભુત-રસો ભવતીતિ સૂચિતમ્

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : એવં કૃષ્ણ-તત્ત્વવિદ્ અર્જુનસ્ તસ્મિન્ સત્ત્વેન જ્ઞાતં સહસ્ર-શીર્ષત્વમ્ અધુના વીક્ષ્યાદ્ભુતં રસમ્ અન્વભૂદ્ ઇત્ય્ આહ તત ઇતિ । તં વ્યઞ્જલિત-તદ્-રૂપં કૃષ્ણં વિલોક્યેત્ય્ અર્થઃ । ધનંજયેતિ ધીરો ઽપિ વિસ્મયેનાવિષ્ટો હૃષ્ટ-રોમા પુલકિતો દેવં શિરસા ભૂ-લગ્નેન પ્રણમ્ય કૃતાઞ્જલિઃ સન્ન્ અભાષત । અત્ર ભય-નેત્ર-સંવરણાદિકં તસ્ય નાભૂત્ કિન્ત્વ્ અદ્ભુતો રસો ઽભ્યુદૈદ્ ઇતિ વ્યઞ્જતે । ઇહ તાદૃશો હરિર્ આલમ્બનો મુહુર્ મુહુસ્ તદ્-વીક્ષણમ્ ઉદ્દીપનં પ્રણતિ-પાણિ-યોગાવ્ અનુભાવૌ, રોમાઞ્ચઃ સાત્ત્વિકસ્ તૈર્ આક્ષિપ્તા મતિર્ ધૃતિ-હર્ષાદયઃ
સઞ્ચારિણઃ । એતૈર્ આલમ્બનાદ્યૈઃ પુષ્ટો વિસ્મય-સ્થાયિ-ભાવો ઽદ્ભુત-રસઃ

ભ્ગ્ 11.15
અર્જુન ઉવાચ
પશ્યામિ દેવાંસ્ તવ દેવ દેહે
સર્વાંસ્ તથા ભૂત-વિશેષ-સંઘાન્ ।
બ્રહ્માણમ્ ઈશં કમલાસન-સ્થમ્
ઋષીંશ્ ચ સર્વાન્ ઉરગાંશ્ ચ દિવ્યાન્

શ્રીધરઃ : ભાષણમ્ એવાહ પશ્યામીતિ સપ્તદશભિઃ । હે દેવ ! તવ દેહે દેવાનામ્ આદિત્યાદીન્ પશ્યામિ । તથા સર્વાન્ ભૂત-વિશેષાણાં સ્થાવરાણાં જઙ્ગમાનાં ચ નાના-સંસ્થાનાનાં સંઘાન્ સમૂહાન્ । તથા બ્રહ્માણમ્ ચતુર્મુખમ્ ઈશમ્ ઈશિતારં સર્વેષાં કમલાસન-સ્થમ્ પૃથ્વી-પદ્મ-મધ્યે મેરુ-કર્ણિકાસન-સ્થં ભગવન્-નાભિ-કમલાસનસ્થમ્ ઇતિ વા । તથા ઋષીંશ્ ચ સર્વાન્ વશિષ્ટાદીન્ બ્રહ્મ-પુત્રાન્ । ઉરગાંશ્ ચ દિવ્યાન્ પ્રાકૃતાન્ વાસુકિ-પ્રભૃતીન્ પશ્યામીતિ સર્વત્રાન્વયઃ

મધુસૂદનઃ : યદ્ ભગવતા દર્શિતં વિશ્વરૂપં તદ્ ભગવદ્-દત્તેન દિવ્યેન ચક્ષુષા સર્વ-લોકાદૃશ્યમ્ અપિ પશ્યામ્ય્ અહો મમ ભાગ્ય-પ્રકર્ષ ઇતિ સ્વાનુભવમ્ આવિષ્કુર્વન્ અર્જુન ઉવાચ પશ્યામીતિ । પશ્યામિ ચાક્ષુષ-જ્ઞાન-વિષયીકરોમિ હે દેવ તવ દેહે વિશ્વરૂપે દેવાન્ વસ્વ્-આદીન્ સર્વાન્ । તથા ભૂત-વિશેષાણાં સ્થાવરાણાં જઙ્ગમાનાં ચ નાના-સંસ્થાનાનાં સંઘાન્ સમૂહાન્ । તથા બ્રહ્માણમ્ ચતુર્મુખમ્ ઈશમ્ ઈશિતારં સર્વેષાં કમલાસન-સ્થમ્ પૃથ્વી-પદ્મ-મધ્યે મેરુ-કર્ણિકાસન-સ્થં ભગવન્-નાભિ-કમલાસનસ્થમ્ ઇતિ વા । તથા ઋષીંશ્ ચ સર્વાન્ વશિષ્ટાદીન્
બ્રહ્મ-પુત્રાન્ । ઉરગાંશ્ ચ દિવ્યાન્ પ્રાકૃતાન્ વાસુકિ-પ્રભૃતીન્ પશ્યામીતિ સર્વત્રાન્વયઃ

વિશ્વનાથઃ : ભૂત-વિશેષાણાં જરાયુજાદીનાં સઙ્ઘાન્ । કમલાસન-સ્થં પૃથ્વી-પદ્મ-કર્ણિકાયાં સુમેરૌ સ્થિતં બ્રહ્માણમ્

બલદેવઃ : કિમ્ અભાષત તદ્ આહ પશ્યામીતિ સપ્તદશભિઃ । તથા ભૂત-વિશેષાણાં જરાયુજાદીનાં સંઘાન્ પશ્યામિ । બ્રહ્માણમ્ ચતુર્મુખમ્ કમલાસને ચતુર્મુખે સ્થિતમ્ તદ્-અન્તર્યામિણમ્ ઈશમ્ ગર્ભોદક-શયમ્ ઉરુગાન્ વાસુક્ય્-આદીન્ સર્પાન્

ભ્ગ્ 11.16
અનેક-બાહૂદર-વક્ત્ર-નેત્રં
પશ્યામિ ત્વા સર્વતો ઽનન્ત-રૂપમ્ ।
નાન્તં ન મધ્યં ન પુનસ્ તવાદિં
પશ્યામિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વરૂપ

શ્રીધરઃ : કિં ચ અનેકેતિ । અનેકાનિ બાહ્વ્-આદીનિ યસ્ય તાદૃશં ત્વાં પશ્યામિ । અનન્તાનિ રૂપાણિ યસ્ય તં ત્વાં સર્વતઃ પશ્યામિ । તવ ત્વં તં મધ્યમાદિં ચ ન પશ્યામિ

મધુસૂદનઃ : યત્ર ભગવદ્-દેહે સર્વમ્ ઇદં દૃષ્ટવાન્, તમ્ એવ વિશિનષ્ટિ અનેકેતિ । બાહવ ઉદરાણિ વક્ત્રાણિ નેત્રાણિ ચાનેકાનિ યસ્ય તમ્ અનેક-બાહૂદર-વક્ત્ર-નેત્રં પશ્યામિ । ત્વા ત્વાં સર્વતઃ સર્વત્રાનન્તાનિ રૂપાણિ યસ્યેતિ તં । તવ તુ પુનર્ નાન્તમ્ અવસાનં ન મધ્યં નાપ્ય્ આદિં પશ્યામિ સર્વ-ગતત્વાત્ । હે વિશ્વેશ્વર ! હે વિશ્વ-રૂપ ! સમ્બોધન-દ્વયમ્ અતિસમ્ભ્રમાત્

વિશ્વનાથઃ : હે વિશ્વેશ્વર આદિ-પુરુષ

બલદેવઃ : યત્ર દેહે દેવાદીન્ દૃષ્ટવાંસ્ તં વિશિનષ્ટિ અનેકેતિ । હે વિશ્વરૂપ પ્રથમ-પુરુષ !

ભ્ગ્ 11.17
કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ
તેજોરાશિં સર્વતો દીપ્તિમન્તમ્ ।
પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તાદ્
દીપ્તાનલાર્ક-દ્યુતિમ્ અપ્રમેયમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ કિરીટિનમ્ ઇતિ । કિરીટિનં મુકુટવન્તમ્ । ગદિનં ગદાવન્તં । ચક્રિણં ચક્રવન્તં ચ । સર્વતો દીપ્તિમન્તમ્ તેજઃ-પુઞ્જ-રૂપં તથા દુર્નિરીક્ષ્યં દ્રષ્ટુમ્ અશક્યમ્ । તત્ર હેતુઃ - દીપ્તયોર્ અનલાર્કયોર્ દ્યુતિર્ ઇવ દ્યુતિસ્ તેજો યસ્ય તમ્ । અતએવાપ્રમેયમ્ એવંભૂત ઇતિ નિશ્ચેતુમ્ અશક્યં ત્વાં સમન્તતઃ પશ્યામિ

મધુસૂદનઃ : તમ્ એવ વિશ્વરૂપં ભગવન્તં પ્રકારાનન્તરં વિશિનષ્ટિ કિરીટિનમ્ ઇતિ । કિરીટ-ગદા-ચક્ર-ધારિણં ચ સર્વતો દીપ્તિમન્તમ્ તેજો-રાશિં ચ । અતએવ દુર્નિરીક્ષ્યં દિવ્યેન ચક્ષુષા વિના નિરીક્ષિતુમ્ અશક્યમ્ । સયકાર-પાઠે દુઃશબ્દો ઽપહ્નવ-વચનઃ । અનિરીક્ષ્યમ્ ઇતિ યાવત્ । દીપ્તયોર્ અનલાર્કયોર્ દ્યુતિર્ ઇવ દ્યુતિર્ યસ્ય તમ્ અપ્રમેયમ્ ઇતિ પરિચ્છેત્તુમ્ અશક્યં સમન્તાત્ સર્વતઃ પશ્યામિ દિવ્યેન ચક્ષુષા । અતો ઽધિકારિ-ભેદાદ્ દુર્નિરીક્ષં પશ્યામીતિ ન વિરોધઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : વિધાન્તરેણ તમ્ એવ વિશિનષ્ટિ કિરીટિનમ્ ઇતિ । દુર્નિરીક્ષ્યમ્ અપિ ત્વામ્ અહં પશ્યામિ તત્-પ્રસાદાદ્ દિવ્ય-ચક્ષુર્-લાભાત્ । દુર્નિરીક્ષ્યાયાં હેતુઃ - સમન્તાદ્ દીપ્તાનલેતિ । અપ્રમેયમ્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇતિ પ્રમાતુમ્ અશક્યમ્

ભ્ગ્ 11.18
ત્વમ્ અક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં
ત્વમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ ।
ત્વમ્ અવ્યયઃ શાશ્વત-ધર્મ-ગોપ્તા
સનાતનસ્ ત્વં પુરુષો મતો મે

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવં તવાતકૈશ્વર્યં તસ્માત્ ત્વમ્ ઇતિ । ત્વમ્ એવાક્ષરં પરમં બ્રહ્મ । કથમ્ભૂતમ્ ? વેદિતવ્યં મુમુક્ષુભિર્ જ્ઞાતવ્યમ્ । ત્વમ્ એવાસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ । નિધીયતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ નિધાનં પ્રકૃષ્ટાશ્રયઃ । અતએવ ત્વમ્ અવ્યયો નિત્યઃ । શાશ્વતસ્ય નિત્યસ્ય ધર્મસ્ય ગોપ્તા પાલકઃ । સનાતનશ્ ચિરન્તનઃ પુરુષઃ । મતો મે સંમતો ઽસિ મમ

મધુસૂદનઃ : એવં તવાતર્ક્ય-નિરતિશયિશ્વર્ય-દર્શનાદ્ અનુમિનોમિ ત્વમ્ ઇતિ । ત્વમ્ એવાક્ષરં પરમં બ્રહ્મ વેદિતવ્યં મુમુક્ષુભિર્ વેદાન્ત-શ્રવણાદિના । ત્વમ્ એવાસ્ય વિશ્વસ્ય પરં પ્રકૃષ્ટં નિધીયતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ નિધાનમ્ આશ્રયઃ । અતએવ ત્વમ્ અવ્યયો નિત્યઃ । શાશ્વતસ્ય નિત્ય-વેદ-પ્રતિપાદ્યતયાસ્ય ધર્મસ્ય ગોપ્તા પાલયિતા । શાશ્વતેતિ સમ્બોધનં વા । તસ્મિન્ પક્ષે ઽવ્યયો વિનાશ-રહિતઃ । અતએવ સનાતનશ્ ચિરન્તનઃ પુરુષો યઃ પરમાત્મા સ એવ ત્વં મે મતો વિદિતો ઽસિ

વિશ્વનાથઃ : વેદિતવ્યં મુક્તૈર્ જ્ઞેયમ્ યદ્ અક્ષરં બ્રહ્મ-તત્ત્વમ્ । નિધાનં લય-સ્થાનમ્

બલદેવઃ : અચિન્ત્ય-મહૈશ્વર્ય-વીક્ષણાત્ ત્વમ્ અહમ્ એવં નિશ્ચિનોમીત્ય્ આહ ત્વમ્ ઇતિ । અથ પરા યયા તદ્ અક્ષરમ્ અધિગમ્યતે, યત્ તદ્ અદૃશ્યમ્ [મુણ્ડુ 1.5-6] ઇત્ય્ આદિ-વેદાન્ત-વાક્યૈર્ વેદિતવ્યં યત્ પરમં સ-શ્રીકમ્ અક્ષરં તત્ત્વમ્ એવ નિધાનમ્ આશ્રયો ઽવ્યયસ્ ત્વમ્ અવિનાશી શાશ્વત-ધર્મ-ગોપ્તા વેદોક્ત-ધર્મ-પાલકસ્ ત્વમ્ । સ કારણં કારણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્ જનિતા ન ચાધિપઃ [શ્વેતુ 6.9] ઇતિ મન્ત્ર-વર્ણોક્તઃ સનાતનઃ પુરાણઃ પુરુષસ્ ત્વમ્ એવ

ભ્ગ્ 11.19
અનાદિ-મધ્યાન્તમ્ અનન્ત-વીર્યમ્
અનન્ત-બાહું શશિ-સૂર્ય-નેત્રમ્ ।
પશ્યામિ ત્વાં દીપ્ત-હુતાશ-વક્ત્રં
સ્વ-તેજસા વિશ્વમ્ ઇદં તપન્તમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ અનાદીતિ । અનાદિ-મધ્યાન્તમ્ ઉત્પત્તિ-સ્થિતિ-લય-રહિતમ્ । અનન્ત-વીર્યમ્ અનન્તં વીર્યં પ્રભાવો યસ્ય તમ્ । અનન્તા વીર્યવન્તો બાહવો યસ્ય તમ્ । શશિ-સૂર્યૌ નેત્રે યસ્ય તાદૃશં ત્વાં પશ્યામિ । તથા દીપ્તો હુતાશો ઽગ્નિર્ વક્ત્રેષુ યસ્ય તમ્ । સ્વતેજસેદં વિશ્વં વિશ્વમ્ સન્તપન્તમ્ પશ્યામિ

મધુસૂદનઃ : કિં ચ અનાદીતિ । આદિર્ ઉત્પત્તિર્ મધ્યં સ્થિતિર્ અન્તો વિનાશસ્ તદ્-રહિતમ્ અનાદિ-મધ્યાન્તમ્ । અનન્તં વીર્યં પ્રભાવો યસ્ય તમ્ । અનન્તા બાહવો યસ્ય તમ્ । ઉપલક્ષણમ્ એતન્ મુખાદીનામ્ અપિ । શશિ-સૂર્યૌ નેત્રે યસ્ય તમ્ । દીપ્તો હુતાશો વક્ત્રં યસ્ય વક્ત્રેષુ યસ્યેતિ વા તમ્ । સ્વતેજસા વિશ્વં ઇદં તપન્તમ્ સન્તાપયન્તં ત્વા ત્વાં પશ્યામિ

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ અનાદીત્ય્ અત્ર મહા-વિસ્મય-રસ-સિન્ધુ-નિમગ્નસ્યાર્જુનસ્ય વચસિ પૌનરુક્ત્યં ન દોષાય । યદ્ ઉક્તં પ્રસાદે વિસ્મયે હર્ષે દ્વિ-ત્રિર્-ઉક્તં ન દુષ્યતિ

બલદેવઃ : અનાદીતિ । આદિ-મધ્યાવસાન-શૂન્યમ્ અનન્તાનિ વીર્યાણિ તદ્-ઉપલક્ષણાનિ સમગ્રાણ્ય્ ઐશ્વર્યાણિ ષટ્ યસ્ય તમ્ અનન્ત-બાહું સહસ્ર-ભુજં શશિ-સૂર્યોપમાનિ નેત્રાણિ યસ્ય તં । દેવાદિષુ પ્રણતેષુ પ્રસન્ન-નેત્રં તદ્-વિપરીતેષુ અસુરાદિષુ ક્રૂર-નેત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દીપ્ત-હુતાશોપમાનિ સંહારાનુગુણાનિ વક્ત્રાણિ યસ્ય તમ્ । અર્જુનસ્ય વાક્યે ક્વચિત્ પુનર્-ઉક્તિસ્ તસ્ય વિસ્મયાવિષ્ટત્વાન્ ન દોષાય । યદ્ ઉક્તં પ્રસાદે વિસ્મયે હર્ષે દ્વિ-ત્રિર્-ઉક્તં ન દુષ્યતિ ઇતિ

ભ્ગ્ 11.20
દ્યાવ્-આપૃથિવ્યોર્ ઇદમ્ અન્તરં હિ
વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન દિશશ્ ચ સર્વાઃ ।
દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં રૂપમ્ ઇદં તવોગ્રં
લોક-ત્રયં પ્રવ્યથિતં મહાત્મન્

શ્રીધરઃ : કિં ચ દ્યાવ્-આપૃથિવ્યોર્ ઇતિ । દ્યાવ્-આપૃથિવ્યોર્ ઇદમ્ અન્તરમ્ અન્તરીક્ષં ત્વયૈવૈકેન વ્યાપ્તમ્ । દિશશ્ ચ સર્વા વ્યાપ્તાઃ । અદ્ભુતં અદૃષ્ટ-પૂર્વમ્ । ત્વદીયમ્ ઇદમ્ ઉગ્રં ઘોરં રૂપં દૃષ્ટ્વા લોક-ત્રયં પ્રવ્યથિતમ્ અતિભીતમ્ । પશ્યામીતિ પૂર્વસ્યૈવાનુષઙ્ગઃ

મધુસૂદનઃ : પ્રકૃતસ્ય ભગવદ્-રૂપસ્ય વ્યાપ્તિમ્ આહ દ્યાવ્-આપૃથિવ્યોર્ ઇતિ । દ્યાવ્-આપૃથિવ્યોર્ ઇદમ્ અન્તરમ્ અન્તરીક્ષં હિ ત્વયૈવૈકેન વ્યાપ્તમ્ । દિશશ્ ચ સર્વા વ્યાપ્તાઃ । દૃષ્ટ્વાદ્ભુતમ્ અત્યન્ત-વિસ્મય-કરમ્ ઇદમ્ ઉગ્રં દુરધિગમં મહાતેજસ્વિત્વાત્ તવ રૂપમ્ ઉપલભ્ય લોક-ત્રયં પ્રવ્યથિતમ્ અત્યન્ત-ભીતં જાતં હે મહાત્મન્ સાધૂનામ્ અભય-દાયક । ઇતઃ પરમ્ ઇદમ્ ઉપસંહરેત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : અથ પ્રસ્તોપયોગિત્વાત્ તસ્યૈવ રૂપસ્ય કાલ-રૂપત્વં દર્શયામાસ દ્યાવેત્ય્ આદિ દશભિઃ

બલદેવઃ : અથ તસ્યૈવ રૂપસ્ય પ્રકૃત્યોપયોગિત્વેન કાલ-રૂપતાં દર્શિતવાન્ ઇત્ય્ આહ દ્યાવેતિ દશભિઃ । દ્યાવ્-આપૃથિવ્યોર્ અન્તરમ્ અન્તરીક્ષં તથા સર્વા દિશશ્ ચૈકેન ત્વયા વ્યાપ્તમ્ । તવેદમ્ અપરિમિતમ્ અદ્ભુતમ્ ઉગ્રં ચ રૂપં દૃષ્ટ્વા લોક-ત્રયં પ્રવ્યથિતમ્ ભીતં સંચલનં ચ ભવતિ । હે મહાત્મન્ સર્વાશ્રય ! અત્રેદમ્ અવગમ્યતે તદા યુદ્ધ-દર્શનાય યે ત્રૈલોક્યસ્થા મિત્રોદાસીના દેવાસુરા ગન્ધર્વ-કિન્નરાદય્ઃ સમાગતાસ્ તૈર્ અપિ ભક્તિમદ્ભિર્ ભગવદ્-દત્ત-દિવ્ય-નેત્રૈસ્ તદ્-રૂપં દૃષ્ટં ન ત્વ્ એકેનૈવાર્જુનેન સ્વપતેવ સ્વાપ્નિક-રથાદીનિ નિજૈશ્વર્યસ્ય બહુ-સાક્ષિકતાર્થમ્ એતત્

ભ્ગ્ 11.21
અમી હિ ત્વા સુર-સંઘા વિશન્તિ
કેચિદ્ ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણન્તિ ।
સ્વસ્તીત્ય્ ઉક્ત્વા મહર્ષિ-સિદ્ધ-સંઘાઃ
સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ અમી હીતિ । અમી સુર-સંઘા ભીતાઃ સન્તસ્ ત્વાં વિશન્તિ શરણં પ્રવિશન્તિ । તેષામ્ મધ્યે કેચિદ્ અતિભીતા દૂરત એવ સ્થિત્વા કૃત-સમ્પુટ-કર-યુગલાઃ સન્તો ગૃણન્તિ જય જય રક્ષ રક્ષેતિ પ્રાર્થયન્તે । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

મધુસૂદનઃ : અધુના ભૂ-ભાર-સંહર-કારિત્વમ્ આત્મનઃ પ્રકટયન્તં ભગવન્તં પશ્યન્ન્ આહ અમીતિ । અમી હિ સુર-સંઘા વસ્વ્-આદિ-દેવ-ગણા ભૂ-ભારાવતારાર્થં મનુષ્ય-રૂપેણાવતીર્ણા યુધ્યમાનાઃ સન્તસ્ ત્વા ત્વાં વિશન્તિ પ્રવિશન્તો દૃશ્યન્તે । એવમ્ અસુર-સઙ્ઘા ઇતિ પદ-ચ્છેદેન ભૂ-ભાર-ભૂતા દુર્યોધનાદયસ્ ત્વાં વિશન્તીત્ય્ અપિ વક્તવ્યમ્ । એવમ્ ઉભયોર્ અપિ સેનયોઃ કેચિદ્ ભીતાઃ પલાયને ઽપ્ય્ અશક્તાઃ સન્તઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણન્તિ સ્તુવન્તિ ત્વામ્ । એવં પ્રત્યુપસ્થિતે યુદ્ધ ઉત્પાતાદિ-નિમિત્તાન્ય્ ઉપલક્ષ્ય સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ સર્વસ્ય જગત ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મહર્ષિ-સિદ્ધ-સઙ્ઘા નારદ-પ્રભૃતયો યુદ્ધ-દર્શનાર્થમ્ આગતા વિશ્વ-વિનાશ-પરિહારાય સ્તુવન્તિ
ત્વાં સ્તુતિભિર્ ગુણોત્કર્ષ-પ્રતિપાદિકાભિર્ વાગ્ભિઃ પુષ્કલાભિઃ પરિપૂર્ણાર્થાભિઃ

વિશ્વનાથઃ : ત્વા ત્વામ્

બલદેવઃ : અમી સુર-સઙ્ઘાસ્ ત્વાં શરણં વિશન્તિ । તેષુ કેચિદ્ ભીતા દૂરતઃ સ્થિત્વા પ્રાઞ્જલયઃ સન્તો ગૃણન્તિ પાહિ પાહિ પ્રભો અસ્માન્ ઇતિ પ્રાર્થયન્તે । મહતીં ભીતિમ્ આલક્ષ્ય મહર્ષિ-સઙ્ઘાઃ સિદ્ધ-સઙ્ઘાશ્ ચ વિશ્વસ્ય સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ્તુવન્તિ

ભ્ગ્ 11.22
રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા
વિશ્વે ઽશ્વિનૌ મરુતશ્ ચોષ્મપાશ્ ચ ।
ગન્ધર્વ-યક્ષાસુર-સિદ્ધ-સંઘા
વીક્ષન્તે ત્વાં વિસ્મિતાશ્ ચૈવ સર્વે

શ્રીધરઃ : કિં ચાન્યત્ રુદ્રેતિ । રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યાઃ । રુદ્રાદયઓ ગણાઃ । વિશ્વે ઽશ્વિનૌ । વિશ્વે દેવાઃ । અશ્વિનૌ ચ દેવૌ । મરુતશ્ ચ વાયવઃ । ઊષ્મપાશ્ ચ પિતરઃ । ઉષ્મભાગા હિ પિતરઃ ઇતિ શ્રુતેઃ । સ્મૃતેશ્ ચ યાવદ્ ઉષ્ણં ભવેદ્ અન્નં તાવદ્ અશ્નન્તિ વાગ્વતાઃ । તાવદ્ અશ્નન્તિ પિતરો યાવન્ નોક્તા હવિર્ ગુણાઃ ॥ ઇતિ । ગન્ધર્વાશ્ ચ યક્ષાશ્ ચ અસુરાશ્ ચ વિરોચનાદયઃ । સિદ્ધ-સઙ્ઘાઃ સિદ્ધાનાં સઙ્ઘાશ્ ચ । સર્વ એવ વિસ્મિતાઃ સન્ત ત્વાં વીક્ષન્ત ઇત્ય્ અન્વયઃ

મધુસૂદનઃ : કિં ચાન્યત્ રુદ્રેતિ । રુદ્રાશ્ ચાદિત્યાશ્ ચ વસવો યે ચ સાધ્યા નામ દેવ-ગણા વિશ્વે તુલ્ય-વિભક્તિક-વિશ્વદેવ-શબ્દાભ્યામ્ ઉચ્યમાના દેવ-ગણા અશ્વિનૌ નાસત્ય-દમ્રૌ મરુત એકોનપઞ્ચાશદ્-દેવ-ગણા ઊષ્મપાશ્ ચ પિતરો ગન્ધર્વાણાં યક્ષાણાં અસુરાણાં સિદ્ધાનાં ચ સંઘાઃ સમૂહા વીક્ષન્તે પશ્યન્તિ ત્વા ત્વાં તાદૃશાદ્ભુત-દર્શનાત્ તે સર્વ એવ વિસ્મિતાશ્ ચ વિસ્મયમ્ અલૌકિક-ચમત્કાર-વિશેષમ્ આપદ્યન્તે ચ

વિશ્વનાથઃ : ઉષ્માણં પિબન્તીતિ ઉષ્મપાઃ પિતરઃ । ઉષ્મભાગા હિ પિતરઃ ઇતિ શ્રુતેઃ

બલદેવઃ : રુદ્રેતિ સ્ફુટમ્ । ઉષ્મપાઃ પિતરઃ ઉષ્માણં પિબન્તિ ઇતિ નિરુક્તેઃ । ઉષ્મભાગા હિ પિતરઃ ઇતિ શ્રુતેશ્ ચ

ભ્ગ્ 11.23
રૂપં મહત્ તે બહુ-વક્ત્ર-નેત્રં
મહાબાહો બહુ-બાહૂરુ-પાદમ્ ।
બહૂદરં બહુ-દંષ્ટ્રા-કરાલં
દૃષ્ટ્વા લોકાઃ પ્રવ્યથિતાસ્ તથાહમ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ રૂપમ્ ઇતિ । હે મહા-બાહો મહદ્ અત્યૂર્જિતં તવ રૂપં દૃષ્ટ્વા લોકાઃ સર્વે પ્રવ્યથિતા અતિભીતાઃ । તથાહં ચ પ્રવ્યથિતો ઽસ્મિ । કીદૃશં રૂપં દૃષ્ટ્વા । બહૂનિ વક્ત્રાણિ નેત્રાણિ ચ યસ્મિંસ્ તત્ । બહવો બાહવ ઊરવઃ પાદાશ્ ચ યસ્મિંસ્ તત્ । બહૂન્ય્ ઉદરાણિ યસ્મિંસ્ તત્ । બહ્વીભિર્ દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલં વિકૃતમ્ । રૌદ્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : લોક-ત્રયં પ્રવ્યથિતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઉપસંહરતિ રૂપમ્ ઇતિ । હે મહા-બાહો તે તવ રૂપં દૃષ્ટ્વા લોકાઃ સર્વે ઽપિ પ્રાણિનઃ પ્રવ્યથિતાસ્ તથાહં પ્રવ્યથિતો ભયેન । કીદૃશં તે રૂપં ? મહદ્ અતિપ્રમાણમ્ । બહૂનિ વક્ત્રાણિ નેત્રાણિ ચ યસ્મિંસ્ તત્ । બહવો બાહવ ઊરવઃ પાદાશ્ ચ યસ્મિંસ્ તત્ । બહૂન્ય્ ઉદરાણિ યસ્મિંસ્ તત્ । બહુભિર્ દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલમ્ અતિભયાનકં દૃષ્ટ્વૈવ મત્-સહિતાઃ સર્વે લોકા ભયેન પીડિતા ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : લોક-ત્રયં પ્રવ્યથિતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઉપસંહરતિ રૂપં મહદ્ ઇતિ । બહુભિર્ દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલમ્ રૌદ્રમ્ । સ્ફુટમ્ અન્યત્ । તથાહમ્ ઇત્ય્ અસ્યોત્તરેણ સમ્બન્ધઃ

ભ્ગ્ 11.24
નભઃ-સ્પૃશં દીપ્તમ્ અનેક-વર્ણં
વ્યાત્તાનનં દીપ્ત-વિશાલ-નેત્રમ્ ।
દૃષ્ટ્વા હિ ત્વાં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા
ધૃતિં ન વિન્દામિ શમં ચ વિષ્ણો

શ્રીધરઃ : ન કેવલં ભીતો ઽહમ્ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવ । અપિ તુ નભઃ-સ્પૃશમ્ ઇતિ । નભઃ સ્પૃશતીતિ નભઃ-સ્પૃક્ તમ્ અન્તરીક્ષ-વ્યાપિનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દીપ્તં તેજો-યુક્તમ્ । અનેકે વર્ણા યસ્ય તમ્ । વ્યક્તાનિ વિવૃતાનિ આનનાનિ યસ્ય તમ્ । દીપ્તાનિ વિશાલાનિ નેત્રાણિ યસ્ય તમ્ । એવમ્ભૂતં હિ ત્વાં દૃષ્ટ્વા પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા મનો યસ્ય સો ઽહં ધૃતિં ધૈર્યમ્ ઉપશમં ન લભે

મધુસૂદનઃ : ભયાનકત્વમ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ નભ ઇતિ । ન કેવલં પ્રવ્યથિત એવાહં ત્વાં દૃષ્ટ્વા કિન્તુ પ્રવ્યથિતો ઽન્તરાત્મા મનો યસ્ય સો ઽહં ધૃતિં ધૈર્યં દેહેન્દ્રિયાદિ-ધારણ-સામર્થ્યં શમં ચ મનઃ-પ્રસાદં ન વિન્દામિ ન લભે । હે વિષ્ણો ! ત્વાં કીદૃશં ? નભઃ-સ્પૃશમ્ અન્તરીક્ષ-વ્યાપિનમ્ । દીપ્તં પ્રજ્વલિતમ્ અનેક-વર્ણં ભયઙ્કર-નાના-સંસ્થાન-યુક્તં વ્યાત્તાનનં વિવૃત્ત-મુખં દીપ્ત-વિશાલ-નેત્રં પ્રજ્વલિત-વિસ્તીર્ણ-ચક્ષુષં ત્વાં દૃષ્ટ્વા પ્રવ્યથિતાન્તરાત્માહં
ધૃતિં શમં ચ ન વ્વિન્દામીત્ય્ અન્વયઃ

વિશ્વનાથઃ : શમમ્ ઉપશમમ્

બલદેવઃ : તથૈતદ્-રૂપોપસંહાર-ફલકં દૈન્યં પ્રકાશયન્ન્ આહ નભઃ-સ્પૃશમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । અહં ચ ત્વાં દૃષ્ટ્વા પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા ભીતોદ્વિગ્ન-મનાઃ સન્ ધૃતિમ્ ઉપશમં ચ ન વિન્દામિ ન લભે । હે વિષ્ણો ! કીદૃશં ? નભઃ-સ્પૃશમ્ અન્તરીક્ષ-વ્યાપિનમ્ વ્યાત્તાનનં વિસૃતાસ્યમ્ । વ્યક્તાર્થમ્ અન્યત્ । અત્ર કાલ-રૂપત્વ-દર્શન-હેતુકો ભયાનક-રસઃ સ્વસ્યોક્તઃ

ભ્ગ્ 11.25
દંષ્ટ્રા-કરાલાનિ ચ તે મુખાનિ
દૃષ્ટ્વૈવ કાલાનલ-સંનિભાનિ ।
દિશો ન જાને ન લભે ચ શર્મ
પ્રસીદ દેવેશ જગન્-નિવાસ

શ્રીધરઃ : દંષ્ટ્રેતિ । હે દેવેશ તવ મુખાનિ દૃષ્ટ્વા ભયાવેશેન દિશો ન જાનામિ । શર્મ સુખં ચ ન લભે । ભો જગન્-નિવાસ પ્રસન્નો ભવ । કીદૃશાનિ મુખાનિ દૃષ્ટ્વા ? દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલાનિ કાલાનલઃ વિકૃતત્વેન પ્રલયાગ્નિઃ । તત્-સદૃશાનિ

મધુસૂદનઃ : દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલાનિ વિકૃતત્વેન ભયઙ્કરાણિ પ્રલય-કાલાનલ-સદૃશાનિ ચ તે મુખાનિ દૃષ્ટ્વૈવ ન તુ તાનિ પ્રાપ્ય ભય-વશેન દિશઃ પૂર્વાપરાદિ-વિવેકેન ન જાને । અતો ન લભે ચ શર્મ સુખં ત્વદ્-રૂપ-દર્શને ઽપિ । અતો હે દેવેશ હે જગન્નિવાસ પ્રસીદ પ્રસન્નો ભવ માં પ્રતિ । યથા ભવાભાવેન ત્વદ્-દર્શનજં સુખં પ્રાપ્નુયામ્ ઇતિ શેષઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : દંષ્ટ્રેતિ । કાલાનલઃ પ્રલયાગ્નિસ્ તત્-સન્નિભાનિ તત્-તુલ્યાનિ । શર્મ સુખમ્

ભ્ગ્ 11.26-27
અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ
સર્વે સહૈવાવનિ-પાલ-સંઘૈઃ ।
ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂત-પુત્રસ્ તથાસૌ
સહાસ્મદીયૈર્ અપિ યોધ-મુખ્યૈઃ

વક્ત્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ
દંષ્ટ્રાકરાલાનિ ભયાનકાનિ ।
કેચિદ્ વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ
સંદૃશ્યન્તે ચૂર્ણિતૈર્ ઉત્તમાઙ્ગૈઃ

શ્રીધરઃ : યચ્ ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસીત્ય્ અનેનાસ્મિન્ સઙ્ગ્રામે ભાવિ-જય-પરાજયાદિકં ચ મમ દેહે પશ્યેતિ યદ્ ભગવતોક્તં તદ્ ઇદાનીં પશ્યન્ન્ આહ અમી ચેતિ પઞ્ચભિઃ । અમી ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રા દુર્યોધનાદયઃ સર્વે । અવનિ-પાલાનાં જયદ્રથાદીનાં રાજ્ઞાં સઙ્ઘૈઃ સમૂહૈઃ સહૈવ । તવ વક્ત્રાણિ વિશન્તીત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ । તથા ભીષ્મશ્ ચ દ્રોણશ્ ચાસૌ સૂત-પુત્રઃ કર્ણશ્ ચ । ન કેવલં ત એવ વિશન્તિ । અપિ તુ પ્રતિયોદ્ધારો ઽસ્મદીયા યે યોધ-મુખ્યાઃ શિખણ્ડિ-ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદયસ્ તૈઃ સહ

વક્રાણીતિ યે એતે સર્વે ત્વરમાણા ધાવન્તસ્ તવ દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલાનિ વિકૃતાનિ ભય્ઙ્કરાણિ વક્ત્રાણિ વિશન્તિ તેષાં મધ્યે કેચિચ્ ચૂર્ણીકૃતૈર્ ઉત્તમાઙ્ગૈઃ શિરોભિર્ ઉપલક્ષિતા દન્ત-સન્ધિષુ સંશ્લિષ્ટાઃ સંદૃશ્યન્તે

મધુસૂદનઃ : અસ્માકં જયં પરેષાં પરાજયં ચ સર્વદા દ્રષ્ટુમ્ ઇષ્ટં પશ્ય મમ દેહે ગુડાકેશ યચ્ ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસીતિ ભગવદ્-આદિષ્ટમ્ અધુના પશ્યામીત્ય્ આહ અમીતિ પઞ્ચભિઃ । અમી ચ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રા દુર્યોધન-પ્રભૃતયઃ શતં સોદરા યુયુત્સું વિના સર્વે ત્વાં ત્વરમાણા વિશન્તીત્ય્ અગ્રેતનેનાન્વયઃ । અતિભય-સૂચકત્વેન ક્રિયા-પદ-ન્યૂનત્વમ્ અત્ર ગુણ એવ । સહૈવાવનિપાલાનાં ખલ્વ્ આદીનાં રાજ્ઞાં સંઘૈસ્ ત્વાં વિશન્તિ । ન કેવલં દુર્યોધનાદય એવ વિશન્તિ કિન્તુ અજયત્વેન સર્વૈઃ સમ્ભાવિતો ઽપિ ભીષ્મો
દ્રોણઃ સૂત-પુત્રઃ કર્ણસ્ તથાસૌ સર્વદા મમ વિદ્વેષ્ટા સહાસ્મદીયૈર્ અપિ પરકીયૈર્ ઇવ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન-પ્રભૃતિભિર્ યોધ-મુખ્યૈસ્ ત્વાં વિશન્તીતિ સમ્બન્ધઃ

અમી ધૃતરાષ્ટ્ર-પુત્ર-પ્રભૃતયઃ સર્વે ઽપિ તે તવ દંષ્ટ્રા-કરાલાનિ ભયાનકાનિ વક્ત્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ । તત્ર ચ કેચિચ્ ચૂર્ણિતૈર્ ઉત્તમાઙ્ગૈઃ શિરોભિર્ વિશિષ્ટા દશનાન્તરેષુ વિલગ્ના વિશેષેણ સંલગ્ના દૃશ્યન્તે મયા સમ્યગ્ અસન્દેહેન

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : યચ્ ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ ઇત્ય્ અનેનાસ્મિન્ યુદ્ધે ભવિષ્યજ્-જય-પરાજયાદિકં ચ મદ્-દેહે પશ્યેતિ યદ્ ભગવતોક્તં તદ્ અધુના પશ્યન્ન્ આહ અમી ચેતિ પઞ્ચભિઃ । અમી ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રા દુર્યોધનાદયઃ સર્વે ઽવનિપાલ-સંઘૈઃ શલ્ય-જયદ્રથાદિ-ભૂપ-વૃન્દૈઃ સહ ત્વરમાણાઃ સન્તસ્ તે વક્ત્રાણિ વિશન્તીત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ । અજેયત્વેન ખ્યાતા યે ભીષ્માદયસ્ તે ઽપિ । અસાવ્ ઇતિ સર્વદૈવ મદ્-વિદ્વેષીત્ય્ અર્થઃ । સૂત-પુત્રઃ કર્ણઃ । ન કેવલં ત એવ કિન્ત્વ્ અસ્મદીયા યે યોધ-મુખ્યા ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદયઃ તૈઃ સહેતિ તે ઽપિ પ્રવિશન્તીતિ સહોક્તિર્ અલઙ્કારઃ । કેચિદ્ ઇતિ તેષાં
મધ્યે કેચિચ્ ચૂર્ણિતૈર્ ઉત્તમાઙ્ગૈર્ મસ્તકૈઃ સહિતા દશનાન્તરેષુ દન્ત-સન્ધિષુ વિલગ્નાઃ સંદૃશ્યન્તે મયા ॥26-27॥
ભ્ગ્ 11.28
યથા નદીનાં બહવો ઽમ્બુવેગાઃ
સમુદ્રમ્ એવાભિમુખા દ્રવન્તિ ।
તથા તવામી નરલોકવીરા
વિશન્તિ વક્ત્રાણ્ય્ અભિવિજ્વલન્તિ

શ્રીધરઃ : પ્રવેશમ્ એવ દૃષ્ટાન્તેનાહ યથેતિ । નદીનામ્ અનેક-માર્ગ-પ્રવૃત્તાનાં બહવો ઽમ્બૂનાં વારીણાં વેગાઃ પ્રવાહાઃ સમુદ્રાભિમુખાઃ સન્તો યથા સમુદ્રમ્ એવ દ્રવન્તિ વિશન્તિ । તથામી યે નર-લોક-વીરાસ્ તે વિશન્તિ તથૈવ લોકા એતે જના અપિ તવ મુખાનિ પ્રવિશન્તિ

મધુસૂદનઃ : રાજ્ઞાં ભગવન્-મુખ-પ્રવેશને નિદર્શનમ્ આહ યથેતિ । યથા નદીનામ્ અનેક-માર્ગ-પ્રવૃત્તાનાં બહવો ઽમ્બૂનાં જલાનાં વેગાઃ વેગવન્તઃ પ્રવાહાઃ સમુદ્રાભિમુખાઃ સન્તઃ સમુદ્રમ્ એવ દ્રવન્તિ વિશન્તિ તથા તવામી નર-લોક-વીરા વિશન્તિ વક્ત્રાણ્ય્ અભિતઃ સર્વતો જ્વલન્તિ અભિવિજ્વલન્તીતિ વા પાઠઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : પ્રવેશે દૃષ્ટાન્તાવ્ આહ યથેતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । તત્ર પ્રથમો ઽધી-પૂર્વકે પ્રવેશે । દ્વિતીયસ્ તુ ધી-પૂર્વકે બોધ્યઃ

ભ્ગ્ 11.29
યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનં પતંગા
વિશન્તિ નાશાય સમૃદ્ધ-વેગાઃ ।
તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકાસ્
તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધ-વેગાઃ

શ્રીધરઃ : અવશત્વેન પ્રવેશે નદી-વેગો દૃષ્ટાન્ત ઉક્તઃ । બુદ્ધિ-પૂર્વક-પ્રવેશે દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । પ્રદીપ્તં જ્વલનમ્ અગ્નિં પતઙ્ગાઃ શલભા બુદ્ધિ-પૂર્વકં સમૃદ્ધો વેગો યેષાં તે યથા નાશાય મરણાયૈવ વિશન્તિ તથૈવ લોકા એતે જના અપિ તવ મુખાનિ પ્રવિશન્તિ

મધુસૂદનઃ : અબુદ્ધિ-પૂર્વક-પ્રવેશે નદી-વેગં દૃષ્ટાન્તમ્ ઉક્ત્વા બુદ્ધિ-પૂર્વક-પ્રવેશે દૃષ્ટાન્તમ્ આહ યથેતિ । યથા પતઙ્ગાઃ શલભાઃ સમૃદ્ધ-વેગાઃ સન્તો બુદ્ધિ-પૂર્વં પ્રદીપ્તં જ્વલનં વિશન્તિ નાશાય મરણાયૈવ તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકા એતે દુર્યોધન-પ્રભૃતયઃ સર્વે ઽપિ તવ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધ-વેગાઃ બુદ્ધિ-પૂર્વમ્ અનાયત્યા

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : જ્વલનં વહ્નિમ્

ભ્ગ્ 11.30
લેલિહ્યસે ગ્રસમાનઃ સમન્તાલ્
લોકાન્ સમગ્રાન્ વદનૈર્ જ્વલદ્ભિઃ ।
તેજોભિર્ આપૂર્ય જગત્ સમગ્રં
ભાસસ્ તવોગ્રાઃ પ્રતપન્તિ વિષ્ણો

શ્રીધરઃ : તતઃ સમન્તાત્ કિમ્ ? અત આહ લેલિહ્યસ ઇતિ । ગ્રસમાનો ગિલમ્ । સમગ્રાન્ લોકાન્ સર્વાન્ એતાન્ વીરાન્ । સમન્તાત્ સર્વતઃ । લેલિહ્યસે ઽતિશયેન ભક્ષયસિ । કૈઃ ? જ્વલદ્ભિર્ વદનૈઃ । કિં ચ હે વિષ્ણો તવ ભાસો દીપ્તયસ્ તેજોભિર્ વિસ્ફૂરણૈઃ સમગ્રં જગદ્ વ્યાપ્ય તીવ્રાઃ સત્યઃ પ્રતપન્તિ સન્તાપયન્તિ

મધુસૂદનઃ : યોદ્ધુ-કામાનાં રાજ્ઞાં ભગવન્-મુખ-પ્રવેશ-પ્રકારમ્ ઉક્ત્વા તદા ભગવતસ્ તદ્-ભાસાં ચ પ્રવૃત્તિ-પ્રકારમ્ આહ લેલિહ્યસ ઇતિ । એવં વેગેન પ્રવિશતો લોકાન્ દુર્યોધનાદીન્ સમગ્રાન્ સર્વાન્ ગ્રસમાનો ઽન્તઃ પ્રવેશયજ્ જ્વલદ્ભિર્ વદનૈઃ સમન્તાત્ સર્વતસ્ ત્વં લેલિહ્યસ આસ્વાદયસિ તેજોભિર્ ભાભિર્ આપૂર્ય જગત્ સમગ્રં યસ્માત્ ત્વં ભાભિર્ જગદ્ આપૂરયસિ તસ્માત્ તવોગ્રાસ્ તીવ્રા ભાસો દીપ્તયઃ પ્રજ્વલતો જ્વલનસ્યેવ પ્રતપન્તિ સન્તાપં જનયન્તિ । વિષ્ણો વ્યાપન-શીલ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : યોદ્ધૄણાં તન્-મુખ-પ્રવેશે પ્રકારમ્ ઉક્ત્વા તસ્ય તદ્-ભાસાં ચ તત્ર પ્રવૃત્તિ-પ્રકારમ્ આહ લેલિહ્યસ ઇતિ । વેગેન પ્રવિશતઃ સમગ્રાન્ લોકાન્ દુર્યોધનાદીન્ જ્વલદ્ભિર્ વદનૈર્ ગ્રસમાનો ગિલન્ સમન્તાદ્ રોષાવેશેન લેલિહસ્યે તદ્-રુધિરોક્ષિતમ્ ઓષ્ઠાદિકં મુહુર્ મુહુર્ લેક્ષિ । તવોગ્રા ભાસો દીપ્તયો ઽસહ્યૈસ્ તેજોભિઃ સમગ્રં જગદ્ આપૂર્ય પ્રતપન્તિ । હે વિષ્ણો ! વિશ્વ-વ્યાપિન્ ! ત્વત્તઃ પલાયનં દુર્ઘટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 11.31
આખ્યાહિ મે કો ભવાન્ ઉગ્ર-રૂપો
નમો ઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ ।
વિજ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ ભવન્તમ્ આદ્યં
ન હિ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્

શ્રીધરઃ : યત એવં તસ્માદ્ આખ્યાહીતિ । ભવાન્ ઉગ્ર-રૂપઃ કઃ ? ઇત્ય્ આખ્યાહિ આખ્યાહિ કથય । તે તુભ્યં નમો ઽસ્તુ । હે દેવ-વર પ્રસીદ પ્રસન્નો ભવ । ભવન્તમ્ આદ્યં પુરુષં વિશેષેણ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ । યતસ્ તવ પ્રવૃત્તિમ્ ચેષ્ટાં કિમ્ અર્થમ્ એવં પ્રવૃત્તો ઽસીતિ ન જાનામિ । એવં ભૂતસ્ય તવ પ્રવૃત્તિં વાર્તામ્ અપિ ન જાનામીતિ

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ આખ્યાહીતિ । એવમ્ ઉગ્ર-રૂપઃ ક્રૂરાકારઃ કો ભવાન્ ઇત્ય્ આખ્યાહિ કથય મે મહ્યમ્ અત્યન્તાનુગ્રાહ્યાય । અતએવ નમો ઽસ્તુ તે તુભ્યં સર્વ-ગુરવે હે દેવ-વર પ્રસીદ પ્રસાદં ક્રૌર્ય-ત્યાગં કુરુ । વિજ્ઞાતુમ્ વિશેષેણ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ ભવન્તમ્ આદ્યં સર્વ-કારણં, ન હિ યસ્માત્ તવ સખાપિ સન્ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્ ચેષ્ટામ્

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : એવં વિશ્વ-રૂપં વ્યઞ્જિત-કાલ-શક્તિં ભગવન્તમ્ ઉપવર્ણ્ય તત્-તત્ત્વ-વિદ્ અપ્ય્ અર્જુનઃ સ્વ-જ્ઞાન-દાર્ઢ્યાય પૃચ્છતિ આખ્યાહીતિ । દર્શયાત્માનમ્ અવ્યયમ્ ઇતિ સહસ્ર-શીર્ષાદિ-લક્ષણમ્ ઐશ્વરં રૂપં દર્શયિતુમ્ અર્થિતેન ભગવતા તદ્-રૂપં પ્રદર્શ્ય તસ્ય પુનર્ અતિઘોરા સંહર્તૃતા પ્રદર્શ્યતે । તત્રોગ્ર-રૂપો ભવાન્ ક ઇત્ય્ આખ્યાહિ કથય । હે દેવ-વર ! તે નમો ઽસ્તુ । પ્રસીદ ત્યજોગ્ર-રૂપતામ્ । આદ્યં ભવન્તમ્ અહં વિશેષેણ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ । તવ પ્રવૃત્તિં ચેષ્ટાં ચ ન હિ પ્રજાનામિ । કિમ્ અર્થમ્ એવં પ્રવૃત્તો ઽસીતિ તત્-પ્રયોજનં ચાખ્યાહીતિ

ભ્ગ્ 11.32
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
કાલો ઽસ્મિ લોક-ક્ષય-કૃત્ પ્રવૃદ્ધો
લોકાન્ સમાહર્તુમ્ ઇહ પ્રવૃત્તઃ ।
ઋતે ઽપિ ત્વા ન ભવિષ્યન્તિ સર્વે
યે ઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ યોધાઃ

શ્રીધરઃ : એવમ્ પ્રાર્થિતઃ સન્ ભગવાન્ ઉવાચ કાલ ઇતિ ત્રિભિઃ । લોકાનાં ક્ષય-કર્તા પ્રવૃદ્ધો ઽત્યુત્કટઃ કાલો ઽસ્મિ । લોકાન્ પ્રાણિનઃ સંહર્તુમ્ ઇહ લોકે પ્રવૃત્તો ઽસ્મિ । અત ઋતે ઽપિ ત્વાં હન્તારં વિનાપિ ન ભવિષ્યન્તિ ન જીવિષ્યન્તિ । યદ્યપિ ત્વયા ન હન્તવ્યા એતે તથાપિ મયા કાલાત્મના ગ્રસ્તાઃ સન્તો મરિષ્યન્ત્ય્ એવ । કે તે ? પ્રત્યનીકેષુ અનીકાનિ અનીકાનિ પ્રતિ । ભીષ્મ-દ્રોણાદીનાં સર્વાસુ સેનાસુ યે યોધારો ઽવસ્થિતાસ્ તે સર્વે ઽપિ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અર્જુનેન પ્રાર્થિતો યઃ સ્વયં યદ્-અર્થા ચ સ્વ-પ્રવૃત્તિસ્ તત્ સર્વં ત્રિભિર્ શ્લોકૈઃ કાલો ઽસ્મીતિ । કાલઃ ક્રિયા-શક્ત્ય્-ઉપહિતઃ સર્વસ્ય સંહર્તા પરમેશ્વરો ઽસ્મિ ભવામીદાનીં પ્રવૃદ્ધો વૃદ્ધિં ગતઃ । યદ્-અર્થં પ્રવૃત્તસ્ તચ્ છૃણુ લોકાન્ સમાહર્તુમ્ ભક્ષયિતું પ્રવૃત્તો ઽહમ્ ઇહાસ્મિન્ કાલે । મત્-પ્રવૃત્તિં વિના કથમ્ એવં સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ નેત્ય્ આહ । ઋતે ઽપિ ત્વા ત્વામ્ અર્જુનં યોદ્ધારં વિનાપિ ત્વદ્-વ્યાપારં વિનાપિ મદ્-વ્યાપારેણૈવ ન ભવિષ્યન્તિ વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ સર્વે ભીષ્મ-દ્રોણ-કર્ણ-પ્રભૃતયો યોદ્ધુમ્ અનર્હત્વેન સમ્ભાવિતા અન્યે ઽપિ યે ઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ
પ્રતિપક્ષ-સૈન્યેષુ યોધા યોધારઃ સર્વે ઽપિ મયા હતત્વાદ્ એવ ન ભવિષ્યન્તિ । તત્ર તવ વ્યાપારો ઽકિંચિત્કર ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : એવમ્ અર્થિતો ભગવાન્ ઉવાચ કાલો ઽસ્મીતિ । પ્રવૃદ્ધો વ્યાપી ।
યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ ઉભે ભવત ઓદનઃ ।
મૃત્યુર્ યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ ॥ [કઠુ 1.2.25]
ઇતિ શ્રુત્યા યઃ કીર્ત્યતે સ કાલો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇહ સમયે લોકાન્ દુર્યોધનાદીન્ સમાહર્તું ગ્રસિતું પ્રવૃત્તં માં મત્-પ્રવૃત્તિ-ફલં ચ જાનીહિ । ત્વામ્ અપિ યુધિષ્ઠિરાદીંશ્ ચ ઋતે સર્વે ન ભવિષ્યન્તિ ન જીવિષ્યન્તિ । યદ્ વા, નનુ રણાન્ નિવૃત્તે મયિ તેષાં કથં ક્ષયઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ઋતે ઽપીતિ । ત્વાં યોધારમ્ ઋતે ત્વદ્-યુદ્ધ-વ્યાપારં વિનાપિ સર્વે ન ભવિષ્યન્તિ મરિષ્યન્ત્ય્ એવ કાલાત્મના મયા તેષાં આયુર્-હરણાત્ । કે તે સર્વે ઇત્ય્ આહ પ્રત્યનીકેષુ પરમ્પરયોર્ યે ભીષ્માદયો ઽવસ્થિતાઃ । યુદ્ધાન્ નિવૃત્તસ્ય તવ તુ સ્વધર્મ-ચ્યુતિર્ એવ ભવેદ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 11.33
તસ્માત્ ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ યશો લભસ્વ
જિત્વા શત્રૂન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્ ।
મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમ્ એવ
નિમિત્ત-માત્રં ભવ સવ્યસાચિન્

શ્રીધરઃ : તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ત્વં યુદ્ધાયોત્તિષ્ઠ । દેવૈર્ અપિ દુર્જયા ભીષ્માદયો ઽર્જુનેન નિર્જિતા ઇત્ય્ એવં ભૂતં યશો લભસ્વ પ્રાપ્નુહિ । અયત્નતશ્ ચ શત્રૂન્ જિત્વા સમૃદ્ધં રાજ્યમ્ ભુઙ્ક્ષ્વ । એતે ચ તવ શત્રવસ્ ત્વદીય-યુદ્ધાત્ પૂર્વમ્ એવ મયૈવ કાલાત્મના નિહત-પ્રાયાઃ । તથાપિ ત્વં નિમિત્ત-માત્રમ્ ભવ । હે સવ્યસાચિન્ ! સવ્યેન હસ્તેન સાચિતું શરાન્ સંધાતું શીલં યસ્યેતિ વ્યુત્પત્ત્યા વામેનાપિ વાણ-ક્ષેપાત્ સવ્યસાચીત્ય્ ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માત્ ત્વદ્-વ્યાપારમ્ અન્તરેણાપિ યસ્માદ્ એતે વિનઙ્ક્ષન્ત્ય્ એવ તસ્માત્ ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠોદ્યુક્તો ભવ યુદ્ધાય દેવૈર્ અપિ દુર્જયા ભીષ્મ-દ્રોણાદયો ઽતિરથા ઝટિત્ય્ એવાર્જુનેન નિર્જિતા ઇત્ય્ એવમ્ભૂતં યશો લભસ્વ । મહદ્ભિઃ પુણ્યૈર્ એવ હિ યશો લભ્યતે । અયત્નતશ્ ચ જિત્વા શત્રૂન્ દુર્યોધનાદીન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સ્વોપસર્જનત્વેન ભોગ્યતાં પ્રાપય સમૃદ્ધં રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્ । એતે ચ તવ શત્રવો મયૈવ કાલાત્મના નિહતાઃ સંહૃતાયુષસ્ ત્વદીય-યુદ્ધાત્ પૂર્વમ્ એવ કેવલં તવ યશો-લાભાય રથાન્ ન પાતિતાઃ । અતસ્ ત્વં નિમિત્ત-માત્રમ્ અર્જુનેનૈતે નિર્જિતા ઇતિ સાર્વલૌકિક-કવ્ય્-અપદેશાસ્પદં ભવ હે સવ્યસાચિન્
સવ્યેન વામેન હસ્તેનાપિ શરાન્ સચિતું સંધાતું શીલં યસ્ય તાદૃશસ્ય તવ ભીષ્મ-દ્રોણાદિ-જયો નાસમ્ભાવિતસ્ તસ્માત્ ત્વદ્-વ્યાપારાનન્તરં મયા રથાત્ પાત્યમાનેષ્વ્ એતેષુ તવૈવ કર્તૃત્વં લોકાઃ કલ્પયિષ્યન્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ સ્વધર્માય યુદ્ધાય યશો લભસ્વ સુર-દુર્જયા ભીષ્માદયો ઽર્જુનેન હેલયૈવ નિર્જિતા ઇતિ દુર્લભાં કીર્તિં પ્રાપ્નુહિ । પૂર્વં દ્રૌપદ્યામ્ અપરાધ-સમય એવ મયૈતે નિહતાસ્ ત્વદ્-યશસે યન્ત્ર-પ્રતિમાવત્ પ્રવર્તન્તે । તસ્માત્ ત્વં નિમિત્ત-માત્રમ્ ભવ । હે સવ્યસાચિન્ ! સવ્યેનાપિ હસ્તેન બાણાન્ સચિતું સંધાતું શીલં અસ્યેતિ યુદ્ધ-નિર્ભરે પ્રાપ્તે હસ્તાભ્યામ્ ઇષુ-વર્ષિન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 11.34
દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચ
કર્ણં તથાન્યાન્ અપિ યોધવીરાન્ ।
મયા હતાંસ્ ત્વં જહિ મા વ્યથિષ્ઠા
યુધ્યસ્વ જેતાસિ રણે સપત્નાન્

શ્રીધરઃ : ન ચૈતે વિદ્મઃ કતરન્ નો ગરીયો યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ ઇત્ય્ આશઙ્કા સાપિ ન કાર્યેત્ય્ આહ દ્રોણમ્ ઇતિ । યેભ્યસ્ ત્વં શઙ્કસે તાન્ દ્રોણાદીન્ મયૈવ હતાંસ્ ત્વં જહિ ઘાતય । મા વ્યથિષ્ઠા ભયં મા કાર્ષીઃ । સપત્નાન્ શત્રૂન્ રણે યુદ્ધે નિશ્ચિતં જેતાસિ જેષ્યસિ

મધુસૂદનઃ : નનુ દ્રોણો બ્રાહ્મણોત્તમો ધનુર્વેદાચાર્યો મમ ગુરુ વિશેષેણ ચ દિવ્યાસ્ત્ર-સમ્પન્નસ્ તથા ભીષ્મઃ સ્વચ્છન્દ-મૃત્યુર્ દિવ્યાસ્ત્ર-સમ્પન્નશ્ ચ પરાશુરામેણ દ્વન્દ્વ-યુદ્ધમ્ ઉપગમ્યાપિ ન પરાજિતસ્ તથા યસ્ય પિતા વૃદ્ધ-ક્ષત્રસ્ તપશ્ ચરતિ મમ પુત્રસ્ય શિરો યો ભૂમૌ પાતયિષ્યતિ તસ્યાપિ શિરસ્ તત્-કાલં ભૂમૌ પતિષ્યતીતિ સ જયદ્રથો ઽપિ જેતુમ્ અશક્યઃ સ્વયમ્ અપિ મહાદેવારાધન-પરો દિવ્યાસ્ત્ર-સમ્પન્નશ્ ચ તથા કર્ણો ઽપિ સ્વયં સૂર્ય-સમસ્ તદ્-આરાધનેન દિવ્યાસ્ત્ર-સમ્પન્નશ્ ચ વાસવ-દત્તયા ચૈક-પુરુષ-ઘાતિન્યા મોઘીકર્તુમ્ અશક્યયા શક્ત્યા શક્ત્યા વિશિષ્ટસ્ તથા કૃપાશ્વત્થામ-ભૂરિશ્રવઃ-પ્રભૃતયો મહાનુભાવાઃ સર્વથા દુર્જયા એવૈતેષુ સત્સુ કથં
જિત્વા શત્રૂન્ રાજ્યં ભોક્ષ્યે કથં વા યશો લપ્સ્ય ઇત્ય્ આશઙ્કામ્ અર્જુનસ્યાપનેતુમ્ આહ તદ્ આશઙ્કા-વિષયાન્ નામભિઃ કથયન્ દ્રોણમ્ ઇતિ ।
દ્રોણાદીંસ્ ત્વદ્-આશઙ્કા-વિષયી-ભૂતાન્ સર્વાન્ એવ યોધ-વીરાન્ કાલાત્મના મયા હતાન્ એવ ત્વં જહિ । હતાનાં હનને કો વા પરિશ્રમઃ । અતો મા વ્યથિષ્ઠાઃ કથમ્ એવં શક્ષ્યામીતિ વ્યથાં ભય-નિમિત્તાં પીડાં મા ગા ભયં ત્યક્ત્વા યુધ્યસ્વ । જેતાસિ જેષ્યસ્ય્ અચિરેણૈવ રણે સઙ્ગ્રામે સપત્નાન્ સર્વાન્ અપિ શત્રૂન્ ।
અત્ર દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચેતિ ચ-કાર-ત્રયેણ પૂર્વોક્તાજેયત્વ-શઙ્કાનૂદ્યતે । તથા-શબ્દેન કર્ણે ઽપિ । અન્યાન્ અપિ યોધ-વીરાન્ ઇત્ય્ અત્રાપિ-શબ્દેન । તસ્માત્ કુતો ઽપિ સ્વસ્ય પરાજયં વધ-નિમિત્તં પાપં ચ મા શઙ્કિષ્ઠા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
કથં ભીષ્મમ્ અહં સઙ્ખ્યે દ્રોણં ચ મધુસૂદન । ઇષુભિઃ પ્રતિયોત્સ્યામિ પૂજાર્હૌ ઇત્ય્ અત્રેવાત્રાપિ સમુદાયાન્વયાન્ અન્તરં પ્રત્યેકાન્વયો દ્રષ્ટવ્યઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ ઇતિ સ્વ-વિજયે સંશયમ્ આકાર્ષીર્ ઇત્ય્ આશયેનાહ દ્રોણં ચેતિ । મયા હતાન્ હતાયુષો દ્રોણાદીંસ્ ત્વં જહિ મારય । મા વ્યતિષ્ઠાઃ । કથમ્ એતાન્ દિવ્યાસ્ત્ર-સમ્પન્નાન્ એકઃ શક્નોમ્ય્ અહં વિજેતુમ્ ઇતિ ભયં મા ગાઃ । મૃતાનાં મારણે કઃ શ્રમ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભયં હિત્વા યુધ્યસ્વ રણ સપત્નાન્ રિપૂન્ જેતાસિ જેષ્યસિ

ભ્ગ્ 11.35
સંજય ઉવાચ
એતચ્ છ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય
કૃતાઞ્જલિર્ વેપમાનઃ કિરીટી ।
નમસ્કૃત્વા ભૂય એવાહ કૃષ્ણં
સ-ગદ્ગદં ભીત-ભીતઃ પ્રણમ્ય

શ્રીધરઃ : તતો યદ્ વૃત્તં તદ્ એવ ધૃતરાષ્ટ્રં પ્રતિ સંજય ઉવાચ એતદ્ ઇતિ । એતત્ પૂર્વ-શ્લોક-ત્રયાત્મકં કેશવસ્ય વચનં શ્રુત્વા વેપમાનઃ કમ્પમાનઃ કિરીટ્ય્ અર્જુનઃ કૃતાઞ્જલિઃ સમ્પુટીકૃત-હસ્તઃ કૃષ્ણં નમસ્કૃત્ય પુનર્ અપ્ય્ આહોક્તવાન્ । કથમ્ આહ ? હર્ષ-ભયાદ્ય્-આવેશ-વશાત્ ગદ્ગદેન કણ્ઠ-કમ્પનેન સહ વર્તતે ઇતિ સ-ગદ્ગદં યથા સ્યાત્ તથા । કિં ચ ભીતાદ્ અપિ ભીતઃ સન્ પ્રણમ્યાવનતો ભૂત્વા

મધુસૂદનઃ : દ્રોણ-ભીષ્મ-જયદ્રથ-કર્ણેષુ જયાશા-વિષયેષુ હતેષુ નિરાશ્રયો દુર્યોધનો હત એવેત્ય્ અનુસન્ધાય જયાશાં પરિત્યજ્ય યદિ ધૃતરાષ્ટ્રઃ સન્ધિં કુર્યાત્ તદા શાન્તિર્ ઉભયેષાં ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાંસ્ તતઃ કિં વૃત્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સંજય ઉવાચ એતદ્ ઇતિ । એતત્ પૂર્વોક્તં કેશવસ્ય વચનં શ્રુત્વા કૃતાઞ્જલિઃ કિરીટીન્દ્ર-દત્ત-કિરીટઃ પરમ-વીરત્વેન પ્રસિદ્ધો વેપમાનઃ પરમાશ્ચર્ય-દર્શન-જનિતેન સમ્ભ્રમેણ કમ્પમાનો ઽર્જુનઃ કૃષ્ણં ભક્તાઘ-કર્ષણં ભગવન્તં
નમસ્કૃત્વા નમસ્કૃત્ય ભૂયઃ પુનર્ અપ્ય્ આહોક્તવાન્ સ-ગદ્ગદં ભયેન હર્ષેણ ચાશ્રુ-પૂર્ણ-નેત્રત્વે સતિ કફ-રુદ્ધ-કણ્ઠતયા વાચો મન્દત્વ-સકમ્પત્વાદિર્ વિકારઃ સ-ગદ્ગદસ્ તદ્-યુક્તં યથા સ્યાત્ । ભીત-ભીતો ઽતિશયેન ભીતઃ સન્ પૂર્વં નમસ્કૃત્ય પુનર્ અપિ પ્રણમ્યાત્યન્ત-નમ્રો ભૂત્વાહેતિ સમ્બન્ધઃ

વિશ્વનાથઃ : નમસ્કૃત્વેત્ય્ આર્ષમ્

બલદેવઃ : તતો યદ્ અભૂત્ તત્ સંજય ઉવાચ એતદ્ ઇતિ । કેશવસ્યૈતત્ પદ્ય-ત્રયાત્મકં વચનં શ્રુત્વા કિરીટી પાર્થઃ વેપમાનો ઽત્યદ્ભુતાત્યુગ્ર-રૂપ-દર્શનજેન સમ્ભ્રમેણ સકમ્પઃ । નમક્ષ્ટ્વેત્ય્ આર્ષમ્ । કૃષ્ણં નમસ્કૃત્ય, પુનઃ પ્રણમ્ય, ભીત-ભીતો ઽતિભયાકુલઃ સન્ ભૂયઃ પુનઅર્ અપ્ય્ આહ સ-ગદ્ગદં ગદ્ગદેન કણ્ઠ-કમ્પેન સહિતં યથા સ્યાત્ તથા

ભ્ગ્ 11.36
અર્જુન ઉવાચ
સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા
જગત્ પ્રહૃષ્યત્ય્ અનુરજ્યતે ચ ।
રક્ષાંસિ ભીતાનિ દિશો દ્રવન્તિ
સર્વે નમસ્યન્તિ ચ સિદ્ધ-સંઘાઃ

શ્રીધરઃ : સ્થાને ઇત્ય્ એકાદશભિર્ અર્જુનસ્યોક્તિઃ । સ્થાને ઇત્ય્ અવ્યયં યુક્તમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । હે હૃષીકેશ યત એવં ત્વમ્ અદ્ભુત-પ્રભાવો ભક્ત-વત્સલશ્ ચ । અતસ્ તવ પ્રકીર્ત્યા માહાત્મ્ય-સઙ્કીર્તનેન ન કેવલમ્ અહમ્ એવ પ્રહૃષ્યામીતિ, કિન્તુ જગત્ સર્વં પ્રહૃષ્યત્ય્ પ્રકર્ષેણ હર્ષં પ્રાપ્નોતિ । એતત્ તુ સ્થાને યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા જગદ્ અનુરજ્યતે ચાનુરાગમ્ ઉપૈતીતિ યત્ । તથા રક્ષાંસિ ભીતાનિ સન્તિ । દિશઃ પ્રતિ દ્રવન્તિ પલાયન્તે ઇતિ યત્ । સર્વે યોગ-તપો-મન્ત્રાદિ-સિદ્ધાનાં સઙ્ઘા નમસ્યન્તિ પ્રણમન્તિ ઇતિ યત્ । એતચ્ ચ સ્થાને યુક્તમ્ એવ । ન ચિત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એકાદશભિર્ અર્જુન ઉવાચ સ્થાન ઇતિ । સ્થાન ઇત્ય્ અવ્યયં યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થે । હે હૃષીકેશ ! સર્વેન્દ્રિય-પ્રવર્તક યતસ્ ત્વમ્ એવમ્ અત્યન્તાદ્ભુત-પ્રભાવો ભક્ત-વત્સલશ્ ચ તતસ્ તવ પ્રકીર્ત્યા પ્રકૃષ્ટયા કીર્ત્યા નિરતિશય-પ્રાશસ્ત્યસ્ય કીર્તનેન શ્રવણેન ચ ન કેવલમ્ અહમ્ એવ પ્રહૃષ્યામિ કિન્તુ સર્વમ્ એવ જગચ્ ચેતન-માત્રં રક્ષો-વિરોધિ પ્રહૃષ્યતિ પ્રકૃષ્ટં હર્ષમ્ આપ્નોતીતિ યત્ તત્ સ્થાને યુક્તમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । તથા સર્વં જગદ્ અનુરજ્યતે ચ તદ્-વિષયમ્ અનુરાગમ્ ઉપૈતીતિ ચ યત્ તદ્ અપિ યુક્તમ્ એવ । તથા રક્ષાંસિ ભીતાનિ ભયાવિષ્ટાનિ સન્તિ દિશો દ્રવન્તિ ગચ્છન્તિ સર્વાસુ દિક્ષુ પલાયન્ત ઇતિ યત્ તદ્ અપિ યુક્તમ્ એવ । તથા સર્વે સિદ્ધાનાં
કપિલાદીનાં સંઘા નમસ્યન્તિ ચેતિ યત્ તદ્ અપિ યુક્તમ્ એવ । સર્વત્ર તવ પ્રકીર્ત્યેત્ય્ અસ્યાન્વયઃ સ્થાન ઇત્ય્ અસ્ય ચ । અયં શ્લોકો રક્ષોઘ્ન-મન્ત્રત્વેન મન્ત્ર-શાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધઃ । સ ચ નારાયણાષ્ટાક્ષર-સુદર્શનાસ્ત્ર-મન્ત્રાભ્યાં સમ્પુટિતો જ્ઞેય ઇતિ રહસ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : ભગવદ્-વિગ્રહસ્યાતિપ્રસન્નત્વમ્ અતિઘોરત્વં ચેદમ્ ઉન્મુખ-વિમુખ-વિષયકમ્ ઇતિ સહસેવ જ્ઞાત્વા તદ્ એવ તત્ત્વં વ્યાચક્ષણઃ સ્તૌતિ સ્થાન ઇતિ । સ્થાન ઇત્ય્ અવ્યયં યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । હે હૃષીકેશ ! સ્વ-ભક્તેન્દ્રિયાનાં ચ સ્વાભિમુખ્યે સ્વ-મુખ્યે ચ પ્રવર્તક ! તવ પ્રકીર્ત્યા પ્રકૃષ્ટયા ત્વન્-માહાત્મ્ય-સઙ્કીર્તનેન જગદ્ ઇદં પ્રહૃષ્યય્ અનુરજ્યતે અનુરક્તમ્ ભવતીતિ યુક્તમ્ એવ જગતો ઽસ્ય ત્વદ્-ઔન્મુખ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તથા રક્ષાંસિ રક્ષો ઽસુર-દાનવ-પિશાચાદીનિ ભીતાનિ ભૂત્વા દિશો દ્રવન્તિ દિશઃ પ્રતિ પલાયન્ત ઇત્ય્ એતદ્ અપિ સ્થાને યુક્તમ્ એવ । તેષાં ત્વદ્-વૈમુખ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તથા
ત્વદ્-ભક્ત્યા યે સિદ્ધાસ્ તેષાં સઙ્ઘાઃ સર્વે નમસ્યન્તિ ચેત્ય્ અપિ યુક્તમ્ એવ । તેષાં ત્વદ્-ભક્તત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । શ્લોકો ઽયં રક્ષોઘ્ન-મન્ત્રત્વેન મન્ત્ર-શાસ્ત્રે પ્રસિદ્ધઃ

બલદેવઃ : પરેશસ્ય સખ્યુઃ કૃષ્ણસ્યાતિરમ્યત્વમ્ અત્યુગ્રત્વં ચ તત્ર રઙ્ગવદ્ યુગપદ્ એવ વીક્ષ્ય તદ્-ઉભયં સ્વ-સંમુખ-સ્વ-વિમુખ-વિષયમ્ ઇતિ વિદ્વાન્ અર્જુનસ્ તદ્-અનુરૂપં સ્તૌતિ સ્થાન ઇત્ય્ એકાદશભિઃ । યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થકં સ્થાન ઇત્ય્ એદ્-અન્તમ્ અવ્યયમ્ । હે હૃષીકેશેતિ સંમુખ-વિમુખેન્દ્રિયાણાં સાંમુખ્યે વૈમુખ્યે ચપ્રવરકેત્ય્ અર્થઃ । યુદ્ધ-દર્શનાયાગતં દેવ-ગન્ધર્વ-સિદ્ધ-વિદ્યાધર-પ્રમુખં ત્વત્-સંમુખં જગત્ તવ દુષ્ટ-સંહર્તત્વ-રૂપયા પ્રકીર્ત્યા પ્રહૃષ્યત્ય્ અનુરજ્યતે ચેતિ યુક્તમ્ એતત્ । દુષ્ટ-સ્વભાવાનિ ત્વદ્-વિમુખાનિ રક્ષાંસિ
રાક્ષસાસુર-દાનવાદીનિ દેવાદ્ય્-ઉદ્ગીતયા તત્-પ્રકીર્ત્યા ભીતાનિ ભૂત્વા દિશઃ પ્રતિ દ્રવન્તિ પલાયન્ત ઇતિ ચ યુક્તમ્ । તવ પ્રાણિ-ભાવાનુસારિ-રૂપ-પ્રકાશિત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । તદ્ ઇત્થં શિષ્ટાશિષ્ટાનુગ્રહ-કારિતાં તવ વીક્ષ્ય ત્વદ્-ભક્તાઃ સિદ્ધ-સઙ્ઘાઃ સર્વે સનકાદયો નમસ્યન્તિ જય જય ભગવાન્ ઇત્ય્ ઉદીરયન્તઃ પ્રણમન્તિ ચ યુક્તં તવ ભક્ત-મનો-હારિત્વાત્

ભ્ગ્ 11.37
કસ્માચ્ ચ તે ન નમેરન્ મહાત્મન્
ગરીયસે બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ આદિ-કર્ત્રે ।
અનન્ત દેવેશ જગન્નિવાસ
ત્વમ્ અક્ષરં સદ્ અસત્ તત્પરં યત્

શ્રીધરઃ : તત્ર હેતુમ્ આહ કસ્માદ્ ઇતિ । હે મહાત્મન્ ! હે અનન્ત ! હે દેવેશ ! હે જગન્નિવાસ ! કસ્માદ્ ધેતોસ્ તે તુભ્યં ન નમેરન્ ન નમસ્કારં કુર્યુઃ ? કથમ્ભૂતાય બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ ગરીયસે ગુરુતરાય । આદિ-કર્ત્રે ચ બ્રહ્મણો ઽપિ જનકાય । કિં ચ સદ્ વ્યક્તમ્ અસદ્-વ્યક્તં તાભ્યાં પરં મૂલ-કારણં યદ્ અક્ષરં બ્રહ્મ । તચ્ ચ ત્વમ્ એવ । એતૈર્ નવભિર્ હેતુભિસ્ ત્વાં સર્વે નમસ્યન્તીતિ ન ચિત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ભગવતો હર્ષાદિ-વિષયત્વે હેતુમ્ આહ કસ્માચ્ ચેતિ । કસ્માચ્ ચ હેતોસ્ તે તુભ્યં ન નમેરન્ ન નમસ્કુર્યુઃ સિદ્ધ-સઙ્ઘાઃ સર્વે ઽપિ । હે મહાત્મન્ પરમોદાર-ચિત્ત ! હે ઽનન્ત સર્વ-પરિચ્છેદ-શૂન્ય ! હે દેવેશ હિરણ્યગર્ભાદીનામ્ અપિ દેવાનાં નિયન્તઃ ! હે જગન્-નિવાસ સર્વાશ્રય ! તુભ્યં કીદૃશાય બ્રહ્મણો ઽપિ ગરીયસે ગુરુતરાયાદિ-કર્ત્રે ત્વમ્ બ્રહ્મણો ઽપિ જનકાય । નિયન્તૃત્વમ્ ઉપદેષ્ટૃત્વં જનકત્વમ્ ઇત્ય્ આદિર્ એકૈકો ઽપિ હેતુર્ નમસ્કાર્યતા-પ્રયોજકઃ કિં પુનર્ મહાત્મત્વાનન્તત્વ-જગન્-નિવાસત્વાદિ-નાના-કલ્યાણ-ગુણ-સમુચ્ચિત ઇત્ય્ અનાશ્ચર્યતા-સૂચનાર્થં નમસ્કારસ્ય કસ્માચ્ ચેતિ વા-શબ્દાર્થશ્ ચ-કારઃ । કિં ચ સત્ ? વિધિ-મુખેન પ્રતીયમાનમ્
અસ્તીઇત્ । અસન્ નિષેધ-મુખેન પ્રતીયમાનં નાસ્તીતિ । અથવા સદ્-વ્યક્તમ્ અસદ્-વ્યક્તં ત્વમ્ એવ । તથા તત્-પરં તાભ્યાં સદ્-અસદ્ભ્યાં પરં મૂલ-કારણં યદ્ અક્ષરં બ્રહ્મ તદ્ અપિ ત્વમ્ એવ ત્વદ્-ભિન્નં કિમ્ અપિ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ । તત્-પરં યદ્ ઇત્ય્ અત્ર યચ્-છબ્દાત્ પ્રાક્-ચ-કારમ્ અપિ કેચિત્ પઠન્તિ । એતૈર્ હેતુભિસ્ ત્વાં સર્વે નમસ્યન્તીતિ ન કિમ્ અપિ ચિત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : તે કસ્માન્ ન નમેરન્, અપિ તુ નમેરન્ન્ એવ । આત્મનેપદમ્ આર્ષમ્ । સત્-કાર્યમ્ અસત્-કારણં ચ તાભ્યાં પરં યદ્ અક્ષરં બ્રહ્મ તત્ ત્વમ્

બલદેવઃ : અથ ભગવતઃ સર્વ-નમસ્યત્વમ્ અભિદધત્ સર્વ-વ્યાપિત્વાત્ સર્વાત્મકતાં પ્રતિપાદયતિ કસ્માચ્ ચેતિ ચતુર્ભિઃ । હે મહાત્મન્ ઉદાર-મતે ! હે અનન્ત સર્વ-વ્યાપિન્ ! હે દેવેશ સર્વ-દેવ-નિયન્તઃ ! હે જગન્નિવાસ સર્વાશ્રય ! તે સિદ્ધ-સઙ્ઘાસ્ તે તુભ્યં કસ્માદ્ ધેતોર્ ન નમેરન્ ? આત્મનેપદં છાન્દસમ્ । અપિ તુ પ્રણમેયુર્ એવ તે । કીદૃશાયેત્ય્ આહ । બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ ગરીયસે ગુરુતરાય યસ્માદ્ આદિ-કર્ત્રે તત્ત્વ-સૃષ્ટિ-કરાયેતિ નમસ્યત્વે ઽનેકે હેતવઃ સન્તીતિ સમુચ્ચયાલઙ્કારઃ । કિં ચ યદ્ અક્ષરં પ્રકૃતિ-તત્ત્વં તત્-પરં યદ્ ઇતિ । તસ્માત્ પ્રકૃતિ-સંસૃષ્ટાજ્ જીવાત્મ-તત્ત્વાત્ પ્રકૃતિ-તત્ત્વાચ્ ચોક્ત-રૂપાત્ પરમ્ ઉત્કૃષ્ટં ભિન્નં
ચ યન્-મુક્ત-જીવાત્મ-તત્ત્વં તચ્ ચ ત્વમ્ એવ સર્વ-રૂપ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 11.38
ત્વમ્ આદિ-દેવઃ પુરુષઃ પુરાણસ્
ત્વમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ ।
વેત્તાસિ વેદ્યં ચ પરં ચ ધામ
ત્વયા તતં વિશ્વમ્ અનન્ત-રૂપ

શ્રીધરઃ : કિં ચ ત્વમ્ આદિ-દેવ ઇતિ । ત્વમ્ આદિ-દેવો દેવાનામ્ આદિઃ । યતઃ પુરાણો ઽનાદિઃ પુરુષસ્ ત્વમ્ । અતએવ ત્વમ્ અસ્ય પરં નિધાનમ્ લય-સ્થાનમ્ । તથા વિશ્વસ્ય જ્ઞાતા ત્વમ્ । યચ્ ચ વેદ્યં વસ્તુ-જાતં પરં ચ ધામ વૈષ્ણવં પદં તદ્ અપિ ત્વમ્ એવાસિ । અતએવ હે અનન્ત-રૂપ ત્વયૈવેદં વિશ્વં તતં વ્યાપ્તમ્ । એતૈશ્ ચ સપ્તભિર્ હેતુભિસ્ ત્વમ્ એવ નમસ્કાર્ય ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ભક્ત્ય્-ઉદ્રેકાત્ પુનર્ અપિ સ્તૌતિ ત્વમ્ ઇતિ । ત્વમ્ આદિ-દેવો જગતઃ સર્ગ-હેતુત્વાત્ । પુરુષઃ પૂરયિતા । પુરાણો ઽનાદિઃ । ત્વમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ લય-સ્થાનત્વાન્ નિધીયતે સર્વમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ । એવં સૃષ્ટિ-પ્રલય-સ્થાનત્વેનોપાદાનત્વમ્ ઉક્ત્વા સર્વજ્ઞત્વેન પ્રધાનં વ્યાવર્તયન્ નિમિત્તતામ્ આહ વેત્તા વેદિતા સર્વસ્યાસિ । દ્વૈતાપત્તિં વારયતિ યચ્ ચ વેદ્યં તદ્ અપિ ત્વમ્ એવાસિ વેદન-રૂપે વેદિતરિ પરમાર્થ-સમ્બન્ધાભાવેન સર્વસ્ય વેદ્યસ્ય કલ્પિતત્વાત્ । અતએવ પરં ચ ધામ યત્ સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનમ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિર્મુક્તં વિષ્ણોઃ પરમં પદં તદ્ અપિ ત્વમ્ એવાસિ । ત્વયા સદ્-રૂપેણ સ્ફૂરણ-રૂપેણ ચ કારણેન તતં વ્યાપ્તમ્
ઇદં સ્વતઃ-સત્તા-સ્ફૂર્તિ-શૂન્યં વિશ્વમ્ કાર્યં માયિક-સમ્બન્ધેનૈવ સ્થિતિ-કાલ હે ઽનન્તરૂપાપરિચ્છિન્ન-સ્વરૂપ

વિશ્વનાથઃ : નિધાનં લય-સ્થાનં પરં ધામ ગુણાતીતં સ્વરૂપમ્

બલદેવઃ : ત્વમ્ ઇતિ । પરં નિધાનમ્ પરમાશ્રયો નિધીયતે ઽસ્મિન્ ઇતિ નિરુક્તેઃ । જગતિ યો વેત્તા યચ્ ચ વેદ્યં તદ્ ઉભયં ત્વમ્ એવ । કુત એવમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ યત્ ત્વયા વિશ્વમ્ ઇદં તતં તદ્-વ્યાપિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યચ્ ચ પરં ધામ પરમ-વ્યોમાખ્યં પ્રાપ્ય-સ્થાનમ્ તદ્ અપિ ત્વમ્ એવ પરાખ્ય-ત્વચ્-છક્તિ-વૈભવત્વાત્ તસ્ય ધામ્નઃ

ભ્ગ્ 11.39
વાયુર્ યમો ઽગ્નિર્ વરુણઃ શશાઙ્કઃ
પ્રજાપતિસ્ ત્વં પ્રપિતામહશ્ ચ ।
નમો નમસ્ તે ઽસ્તુ સહસ્ર-કૃત્વઃ
પુનશ્ ચ ભૂયો ઽપિ નમો નમસ્ તે

શ્રીધરઃ : ઇતશ્ ચ સર્વૈસ્ ત્વમ્ એવ નમસ્કાર્યઃ સર્વ-દેવાત્મકત્વાદ્ ઇતિ સ્તુવન્ સ્વયમ્ અપિ નમસ્કરોતિ વાયુર્ ઇતિ । વાય્વ્-આદિ-રૂપસ્ ત્વમ્ ઇતિ સર્વ-દેવાત્મકત્વોપલક્ષણાર્થમ્ ઉક્તમ્ । પ્રજાપતિઃ પિતામહઃ । તસ્યાપિ જનકત્વાત્ પ્રપિતામહસ્ ત્વમ્ । અતસ્ તે તુભ્યં સહસ્રશો નમો ઽસ્તુ । પુનઃ સહસ્ર-કૃત્વો નમો ઽસ્તુ । ભૂયો ઽપિ પુનર્ અપિ સહસ્ર-કૃત્વો નમો નમ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : વાયુર્ યમો ઽગ્નિર્ વરુણઃ શશાઙ્કઃ સૂર્યાદીનામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । પ્રજાપતિર્ વિરાડ્ હિરણ્યગર્ભશ્ ચ । પ્રપિતામહશ્ પિતામહસ્ય હિરણ્ય-ગર્ભસ્યાપિ પિતા ચ ત્વમ્ । યસ્માદ્ એવં સર્વ-દેવાત્મકત્વાત્ ત્વમ્ એવ સર્વૈર્ નમસ્કાર્યો ઽસિ તસ્માન્ મમાપિ વરાકસ્ય નમો નમો નમસ્ તે તુભ્યમ્ અસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃ । પુનશ્ ચ ભૂયો ઽપિ પુનર્ અપિ ચ નમો નમસ્ તે । ભક્તિ-શ્રદ્ધાતિશયેન નમસ્કારેષ્વ્ અલં-પ્રત્યયાભાવો ઽનયા નમસ્કારાવૃત્ત્યા સૂચ્યતે

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : અતઃ સર્વ-શબ્દ-વાચ્યસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ વાયુર્ ઇતિ । સર્વ-દેવોપલક્ષણં વાય્વ્-આદિ-સર્વ-દેવ-રૂપસ્ ત્વં પ્રજાપતિશ્ ચતુરાસ્યઃ પિતામહસ્ ત્વં તત્-પિતૃત્વાત્ પ્રપિતામહસ્ ત્વં ભવસિ કઙ્કણાદિષુ કનકસ્યેવ ચિદ્-અચિચ્-છક્તિમતસ્ તવ કારણસ્ય વાય્વ્-આદિષુ વ્યાપ્તેસ્ તત્ તત્ સર્વ-રૂપસ્ ત્વમ્ અતઃ સર્વ-નમસ્યો ઽસીતિ મયા ત્વં નમસ્યસે ઇત્ય્ આહ નમો નમઃ

ભ્ગ્ 11.40
નમઃ પુરસ્તાદ્ અથ પૃષ્ઠતસ્ તે
નમો ઽસ્તુ તે સર્વત એવ સર્વ
અનન્ત-વીર્યામિત-વિક્રમસ્ ત્વં
સર્વં સમાપ્નોષિ તતો ઽસિ સર્વઃ

શ્રીધરઃ : ભક્તિ-શ્રદ્ધાભયાતિશયેન નમસ્કારેષુ તૃપ્તિમ્ અનધિગચ્છન્ પુનર્ અપિ બહુશઃ પ્રણમતિ નમ ઇતિ । હે સર્વ સર્વાત્મન્ સર્વાસુ દિક્ષુ તુભ્યં નમો ઽસ્તુ । સર્વાત્મકમ્ ઉપપાદયન્ન્ આહ અનન્તં વીર્યં સામર્થ્યં યસ્ય તથા । અમિતો વિક્રમઃ પરાક્રમો યસ્ય સઃ । એવં ભૂતસ્ ત્વં સર્વં વિશ્વં સમ્યગ્ અન્તર્ બહિશ્ ચ સમાપ્નોષિ વ્યાપ્નોષિ । સુવર્ણમ્ ઇવ કટક-કુણ્ડલાદિ સ્વ-કાર્યં વ્યાપ્ય વર્તસે તતઃ સર્વ-સ્વરૂપો ઽસિ

મધુસૂદનઃ : તુભ્યં પુરસ્તાદ્ અગ્ર-ભાગે નમો ઽસ્તુ તુભ્યં પુરો નમઃ સ્યાદ્ ઇતિ વા । અથ-શબ્દઃ સમુચ્ચયે । પૃષ્ઠતો ઽપિ તુભ્યં નમઃ સ્યાત્ । નમો ઽસ્તુ તે તુભ્યં સર્વત એવ સર્વાસુ દિક્ષુ સ્થિતાય હે સર્વ ! વીર્યં શરીર-બલં વિક્રમઃ શિક્ષા શસ્ત્ર-પ્રયોગ-કૌશલમ્ । એકં વીર્યાધિકં મન્ય ઉત્તૈકં શિક્ષયાધિકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તેર્ ભીમ-દુર્યોધનયોર્ અન્યેષુ ચૈકૈકં વ્યવસ્થિતમ્ । ત્વં તુ અનન્ત-વીર્યશ્ ચામિત-વિક્રમશ્ ચેતિ સમસ્તમ્ એકં પદમ્ । અનન્ત-વીર્યેતિ સમ્બોધનં વા । સર્વં સમસ્તં જગત્ સમાપ્નોષિ સમ્યગ્ એકેનઅ સદ્-રૂપેણાપ્નોષિ
સર્વાત્મના વ્યાપ્નોષિ તતસ્ તસ્માત્ સર્વો ઽસિ ત્વદ્-અતિરિક્તં કિમ્ અપિ નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : સર્વં સ્વ-કાર્યં જગદ્ આપ્નોષિ વ્યાપ્નોષિ સ્વર્ણમ્ ઇવ કટક-કુણ્ડલાદિકમ્ અતસ્ ત્વમ્ એવ સર્વઃ

બલદેવઃ : ભક્ત્ય્-અતિશયેન નમસ્કારેષ્વ્ અલં ભાવમ્ અવિદન્ બહુકૃત્વઃ પ્રણમતિ નમઃ પુરસ્તાદ્ ઇતિ । હે સર્વ ! પુરસ્તાત્ પૃષ્ઠતઃ સર્વતશ્ ચ સ્થિતાય તે નમો નમો ઽસ્તુ । અનન્તેતિ કર્મ-ધારયઃ । વીર્યં દેહ-બલં વિક્રમસ્ તુ ધી-બલં શસ્ત્ર-પ્રયોગાદિ-પ્રાવીણ્ય-રૂપમ્ । એકં વીર્યાધિકં મન્યતૈકં શિક્ષયાધિકમ્ ઇતિ ભીમ-દુર્યોધનાવ્ ઉદ્દિશ્યોક્તેઃ । સર્વ-રૂપત્વેહે તુમ્ આહ સર્વં સમાપ્નોષીતિ । એવમ્ એવોક્તં શ્રી-વૈષ્ણવે -
યો ઽયં તવાગતો દેવ સમીપં દેવતા-ગણઃ ।
સ ત્વમ્ એવ જગત્-સ્રષ્ટા યતઃ સર્વ-ગતો ભવાન્ ॥ ઇતિ

ભ્ગ્ 11.41-42
સખેતિ મત્વા પ્રસભં યદ્ ઉક્તં
હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ ।
અજાનતા મહિમાનં તવેદં
મયા પ્રમાદાત્ પ્રણયેન વાપિ

યચ્ ચાવહાસાર્થમ્ અસત્કૃતો ઽસિ
વિહારશય્યાસનભોજનેષુ ।
એકો ઽથ વાપ્ય્ અચ્યુત તત્સમક્ષં
તત્ ક્ષામયે ત્વામ્ અહમ્ અપ્રમેયમ્

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં ભગવન્તં ક્ષમાપયતિ સખેતીતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । ત્વં પ્રાકૃતેઃ સખેત્ય્ એવં મત્વા પ્રસભં હઠાત્ તિરસ્કારેણ યદ્ ઉક્તં તત્ ક્ષામયે ત્વામ્ ઇત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ । કિં તત્ ? હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ ચ । સન્ધિર્ આર્ષમ્ । પ્રસભોક્તૌ હેતુઃ - તવ મહિમાનં ઇદં ચ વિશ્વ-રૂપમ્ અજાનતા ચ મયા પ્રમાદાત્ પ્રણયેન સ્નેહેન યદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ

કિં ચ યચ્ ચેતિ । હે અચ્યુત ! યચ્ ચ પરિહાસાર્થં ક્રીડાદિષુ તિરસ્કૃતો ઽસિ । એકત્ર એકલઃ । સખીન્ વિના રહસિ સ્થિત ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા તત્-સમક્ષં તેષાં પરિહસતાં સખીનાં સમક્ષં પુરતો ઽપિ । તત્ સર્વમ્ અપરાધ-જાતં ત્વામ્ અપ્રમેયમ્ અચિન્ત્ય-પ્રભાવં ક્ષામયે ક્ષમાં કારયામિ

મધુસૂદનઃ : યતો ઽહં ત્વન્-માહાત્મ્યાપરિજ્ઞાનાદ્ અપરાધાન્ અજસ્રામ્ અકાર્ષં તતઃ પરમ-કારુણિકં ત્વાં પ્રણમ્યાપરાધ-ક્ષમાં કાર્યામીત્યાહ સખેતીતિ દ્વાભ્યામ્ । ત્વં મમ સખા સમાન-વયા ઇતિ મત્વા પ્રસભં સ્વોત્કર્ષ-ખ્યાપન-રૂપેણાભિભવેન યદ્ ઉક્તં મયા તવેદં વિશ્વ-રૂપં તથા મહિમાનમ્ ઐશ્વર્યાતિશયમ્ અજાનતા । પું-લિઙ્ગ-પાઠ ઇમં વિશ્વ-રૂપાત્મકં મહિમાનં અજાનતા । પ્રમાદાચ્ ચિત્ત-વિક્ષેપાત્ પ્રણયેન સ્નેહેન વાપિ કિમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ

યચ્ ચાવહાસાર્થમ્ પરિહાસાર્થં વિહાર-શય્યાસન-ભોજનેષુ વિહારઃ ક્રીડા વ્યાયામો વા, શય્યા તૂલિકાદ્યાસ્તરણ-વિશેષઃ, આસનં સિંહાસનાદિ । ભોજનં બહૂનાં પઙ્કાવશનં તેષુ વિષય-ભૂતેષુ અસત્કૃતો ઽસિ મયા પરિભૂતો ઽસિ એકઃ સખીન્ વિહાય રહસિ સ્થિતો વા ત્વમ્ । અથવા તત્-સમક્ષં તેષાં સખીનાં સમક્ષં વા, હે ઽચ્યુત ! સર્વદા નિર્વિકાર ! તત્ સર્વં વચન-રૂપમ્ અસત્-કરણ-રૂપં ચાપરાધ-જાતં ક્ષામયે ક્ષામયામિ ત્વામ્ અપ્રમેયમ્ અચિન્ત્ય-પ્રભાવેણ નિર્વિકારેણ ચ પરમ-કારુણિકેન ભગવતા ત્વન્-માહાત્મ્યાનભિજ્ઞસ્ય
મમાપરાધાઃ ક્ષન્તવ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : હન્ત હન્તૈતાદૃશ-મહા-મહૈશ્વર્યમત્ ત્વય્ય્ અહં કૃત-મહાપરાધ-પુઞ્જો ઽસ્મીત્ય્ અનુતાપમ્ આવિષ્કુર્વન્ન્ આહ સખેતીતિ । હે કૃષ્ણેતિ । ત્વં વસુદેવ-નામ્નો નરસ્યાર્ધરથત્વેનાપ્ય્ અપ્રસિદ્ધસ્ય પુત્રઃ કૃષ્ણ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ । હે યાદવેતિ । યદુ-વંશસ્ય તવ નાસ્તિ રાજત્વં, મમ તુ પુરુ-વંશસ્યાસ્ત્ય્ એવ રાજત્વમ્ । હે સખેતિ । સન્ધિર્ આર્ષઃ । તદ્ અપિ ત્વયા સહ મમ યત્ સખ્યં તત્ર તવ પૈત્રિક-પ્રભાવો ન હેતુઃ । નાપિ કૌલિકઃ । કિન્તુ તાવક એવેત્ય્ અભિપ્રાયતો યેઅત્ પ્રસભં સ-તિરસ્કારમ્ ઉક્તં મયા તત્ ક્ષામયે ક્ષમયામીત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ । તવેદં વિશ્વ-રૂપાત્મકં
સ્વરૂપમ્ એવ મહિમાનં પ્રમાદાદ્ વા પ્રણયેન સ્નેહેન વા પરિહાસાર્થં વિહારાદિષ્વ્ અસત્કૃતો ઽસિ ત્વં સત્યવાદી નિષ્કપટઃ પરમ-સરલ ઇત્ય્-આદિ-વક્રોક્ત્યા તિરસ્કૃતો ઽસિ । ત્વમ્ એકઃ સખીન્ વિનૈવ રહસિ । અથવા તત્ સમક્ષં તેષાં પરિહસતાં સખીનાં સમક્ષં પુરતો ઽસિ યદા સ્થિતસ્ તદા જાતં તત્ સર્વમ્ અપરાધ-સહસ્રં ક્ષામયે । હે પ્રભો ! ક્ષમસ્વેત્ય્ અનુનયામીત્ય્ અર્થઃ ॥41-42॥
બલદેવઃ : એવમ્ અર્જુનઃ સહસ્ર-શીર્ષાદિ-લક્ષણં સ્વ-સખં કૃષ્ણં વિલોક્ય સંસ્તુત્ય પ્રણમ્ય ચ સ્વ-સખ્યસ્યૈશ્વર્ય-જ્ઞાન-સંમિશ્રત્વાત્ તદ્-અનુરૂપમ્ અનુનયતિ સખેતિ દ્વાભ્યામ્ । કૃષ્ણો ભગવાન્ મે સખા મિત્રમ્ ઇતિ મત્વા નિશ્ચિત્ય તવેદં સહસ્ર-શીર્ષત્વાદિ-લક્ષણં મહિમાનમ્ અજાનતાનનુભવતા મયા પ્રમાદાદ્ અનવધાનતઃ પ્રણયેન સખ્ય-પ્રેમ્ણા વા યત્ ત્વાં પ્રતિ પ્રસભં હઠાદ્ ઉક્તમ્ । તદ્ ઇદાનીં ક્ષામયે ક્ષમયામિ । કિં તદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ હે કૃષ્ણેત્ય્ આદિ । સખેતીત્ય્ અત્ર સન્ધિશ્ છાન્દસઃ । એતાનિ ત્રીણિ સમ્બોધનાન્ય્ અનાદર-ગર્ભાણિ હે કૃષ્ણેત્ય્
અત્ર શ્રી-પૂર્વકત્વાભાવાત્ । હે યાદવેત્ય્ અત્ર રાજ્ય-વંશ્યત્વાભાવાવેદનાત્ । હે સખેત્ય્ અત્ર સવયસ્ત્વ-માત્ર-સૂચનાત્ । કિં ચ, યચ્ ચ વિહારાદિષ્વ્ અવહાસાર્થં પરિહાસાયાસત્કૃતો ઽસિ સત્ય-વાક્ સરલો નિષ્કપટસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ એવં વ્યઞ્જક-શબ્દૈર્ અવજ્ઞાતો ઽસિ । એકઃ સખીન્ વિના વિજને સ્થિતસ્ તત્ સમક્ષં વા તેષાં પરિહસતાં સખીનાં પુરતો વા સ્થિત ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ સર્વ-વચન-રૂપમ્ અસત્કાર-રૂપં વાપરાધ-જાતં ક્ષામયે ક્ષમસ્વ પ્રભો ભગવન્ન્ ઇત્ય્ અનુનયામિ । હે અચ્યુતેતિ સત્ય્ અપ્ય્ અપરાધે ઽવિચ્યુત-સખેત્ય્ અર્થઃ । અપ્રમેયમ્ અતર્ક્ય-પ્રભાવમ્ ॥41-42॥
ભ્ગ્ 11.43
પિતાસિ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય
ત્વમ્ અસ્ય પૂજ્યશ્ ચ ગુરુર્ ગરીયાન્ ।
ન ત્વત્-સમો ઽસ્ત્ય્ અભ્યધિકઃ કુતો ઽન્યો
લોક-ત્રયે ઽપ્ય્ અપ્રતિમ-પ્રભાવ

શ્રીધરઃ : અચિન્ત્ય-પ્રભાવત્વમ્ એવાહ પિતેતિ । ન વિદ્યતે પ્રતિમા ઉપમા યસ્ય સો ઽપ્રતિમઃ । તથાવિધઃ પ્રભાવો યસ્ય તવ હે અપ્રતિમ-પ્રભાવ । ત્વમ્ અસ્ય ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પિતા જનકો ઽસિ । અતએવ પૂજ્યશ્ ચ ગુરુશ્ ચ ગુરોર્ અપિ ગરીયાન્ ગુરુતરઃ । અતો લોક-ત્રયે ઽપિ ન ત્વત્-સમ એવ તાવદ્-અન્યો નાસ્તિ । પરમેશ્વરસ્યાન્યસ્યાભાવાત્ । ત્વત્તો ઽભ્યધિકઃ પુનઃ કુતઃ સ્યાત્ ?

મધુસૂદનઃ : અચિન્ત્ય-પ્રભાવતામ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ પિતાસીતિ । અસ્ય ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પિતા જનકસ્ ત્વમ્ અસિ । પૂજ્યશ્ ચાસિ સર્વેશ્વરત્વાત્ । ગુરુશ્ ચાસિ શાસ્ત્રોપદેષ્ટા । અતઃ સર્વૈઃ પ્રકારૈર્ ગરીયાન્ ગુરુતરો ઽસિ । અતએવ ન ત્વત્-સમો ઽસ્ત્ય્ અભ્યધિકઃ કુતો ઽન્યો લોક-ત્રયે ઽપિ । હે અપ્રતિમ-પ્રભાવ ! યસ્ય સમો ઽપિ નાસ્તિ દ્વિતીયસ્ય પરમેશ્વરસ્યાભાવાત્ તસ્યાધિકો ઽન્યઃ કુતઃ સ્યાત્ સર્વથા ન સમ્ભાવ્યત એવેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : અપ્રમેયતામ્ આહ પિતાસીતિ । અસ્ય લોકસ્ય પિતા પૂજ્યો ગુરુઃ શાસ્ત્રોપદેષ્ટા ચ ત્વમ્ અસિ । અતઃ સર્વૈઃ પ્રકારૈર્ ગરીયાન્ ગુરુતરસ્ ત્વમ્ । હે ઽપ્રતિમ-પ્રભાવ ! અતો ઽસ્મિન્ લોક-ત્રયે નિખિલે ઽપિ જગતિ ત્વત્-સમ એવ નાસ્તિ । દ્વિતીયસ્ય પરેશસ્યાભાવાદ્ એવ ત્વદ્-અધિકો ઽન્યઃ કુતઃ સ્યાત્ ? શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ ન તત્-સમશ્ ચાભ્યધિકશ્ ચ દૃશ્યતે ઇતિ

ભ્ગ્ 11.44
તસ્માત્ પ્રણમ્ય પ્રણિધાય કાયં
પ્રસાદયે ત્વામ્ અહમ્ ઈશમ્ ઈડ્યમ્ ।
પિતેવ પુત્રસ્ય સખેવ સખ્યુઃ
પ્રિયઃ પ્રિયાયાર્હસિ દેવ સોઢુમ્

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માત્ ત્વામ્ ઈશં જગતઃ સ્વામિનમ્ । ઈડ્યં તુભ્યમ્ । પ્રસાદયે પ્રસાદયામિ । કથં કાયં પ્રણિધાય દન્તવન્ નિપાત્ય । પ્રણમ્ય પ્રકર્ષેણ નત્વા । અતસ્ ત્વં મહાપરાધં સોઢું ક્ષન્તુમ્ અર્હતિ । કસ્ય ક્વ ઇવ ? પુત્રસ્યાપરાધં કૃપયા પિતા યથા સહતે । સખુર્ મિત્રસ્યાપરાધં સખા નિરુપાધિ-બન્ધુઃ સહતે । પ્રિયશ્ ચ પ્રિયાયા અપરાધં તત્-પ્રિયાર્થં યથા સહતે તદ્વત્

મધુસૂદનઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ ઇતિ । તસ્માત્ પ્રણમ્ય નમસ્કૃત્ય ત્વાં પ્રણિધાય પ્રકર્ષેણ નીચૈર્ ધૃત્વા કાયં દણ્ડવદ્ ભૂમૌ પતિત્વેતિ યાવત્ । પ્રસાદયે ત્વામ્ ઈશમ્ ઈડ્યમ્ સર્વ-સ્તુત્યમ્ અહમ્ અપરાધી । અતો હે દેવ ! પિતેવ પુત્રસ્યાપરાધં સખેવ સખ્યુર્ અપરાધં પ્રિયઃ પ્રિયાયાઃ પતિવ્રતાયા અપરાધં મમાપરાધં ત્વં સોઢુમ્ ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ અનન્ય-શરણત્વાન્ મમ । પ્રિયાયાર્હસીત્ય્ અત્રેવ-શબ્દ-લોપઃ સન્ધિશ્ ચ છાન્દસઃ

વિશ્વનાથઃ : કાયં પ્રણિધાય ભૂમૌ દણ્ડવન્ નિપાત્ય પ્રિયાયાર્હસીતિ સન્ધિર્ આર્ષઃ

બલદેવઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ ઇતિ । કાયં ભૂમૌ પ્રણિધાય પ્રણમ્યેતિ સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતિં કૃત્વા । હે દેવ ! મમાપરાધં સોઢુમ્ અર્હસિ । કઃ કસ્યેવેત્ય્ આહ પિતેવેતિ । સખેવ સખ્યુર્ ઇતિ તુ તદા મહૈશ્વર્યં વીક્ષ્ય સ્વસ્મિન્ દાસત્વ-મનનાત્ । પ્રિયાયાર્હસીતિ વિસર્ગ-લોપઃ સન્ધિશ્ ચાર્ષઃ

ભ્ગ્ 11.45
અદૃષ્ટ-પૂર્વં હૃષિતો ઽસ્મિ દૃષ્ટ્વા
ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનો મે ।
તદ્ એવ મે દર્શય દેવ રૂપં
પ્રસીદ દેવેશ જગન્-નિવાસ

શ્રીધરઃ : એવં ક્ષમાપયિત્વા પ્રાર્થયતે અદૃષ્ટ-પૂર્વમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । હે દેવ પૂર્વમ્ અદૃષ્ટં તવ રૂપં દૃષ્ટ્વા હૃષિતો હૃષ્ટો ઽસ્મિ । તથા ભયેન ચ મે મનઃ પ્રવ્યથિતં પ્રચલિતમ્ । તસ્માન્ મમ વ્યથા-નિવૃન્તયે તદ્ એવ રૂપં દર્શય । હે દેવશ હે જગન્નિવાસ પ્રસન્નો ભવ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અપરાધ-ક્ષમાં પ્રાર્થ્ય પુનઃ પ્રાગ્-રૂપ-દર્શનં વિશ્વરૂપોપસંહરેણ પ્રાર્થયતે અદૃષ્ટ-પૂર્વમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । કદાપ્ય્ અદૃષ્ટ-પૂર્વં પૂર્વમ્ અદૃષ્ટં વિશ્વ-રૂપં દૃષ્ટ્વા હૃષિતો હૃષ્ટો ઽસ્મિ । તદ્-વિકૃત-રૂપ-દર્શનજેન ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં વ્યાકુલીકૃતં મનો મે । અતસ્ તદ્ એવ પ્રાચીનમ્ એવ મમ પ્રાણાપેક્ષયાપિ પ્રિયં રૂપં મે દર્શય હે દેવ હે દેવેશ હે જગન્-નિવાસ પ્રસીદ પ્રાગ્-રૂપ-દર્શન-રૂપં પ્રસાદં મે કુરુ

વિશ્વનાથઃ : યદ્યપ્ય્ અદૃષ્ટ-પૂર્વમ્ ઇદં તે વિશ્વ-રૂપાત્મકં વપુર્ દૃષ્ટ્વા હૃષિતો ઽસ્મિ તદ્ અપ્ય્ અસ્ય ઘોરત્વાદ્ ભયેન મનઃ પ્રવ્યથિતમ્ અભૂત્ । તસ્માત્ તદ્ એવ માનુષં રૂપં મત્-પ્રાણ-કોટ્ય્-અધિક-પ્રિયં માધુર્ય-પારાવારં વસુદેવ-નન્દનાકારં મે દર્શય પ્રસીદેત્ય્ અલં તવૈતાદૃશૈશ્વર્યસ્ય દર્શનાયેતિ ભાવઃ । દેવેશેતિ ત્વં સર્વેદ્વાનામ્ ઈશ્વરઃ સર્વ-જગન્-નિવાસો ભવસ્ય્ એવેતિ મયા પ્રતીતમ્ ઇતિ ભાવઃ । અત્ર વિશ્વ-રૂપ-દર્શન-કાલે સર્વ-સ્વરૂપ-મૂલ-ભૂતં નરાકારં કૃષ્ણ-વપુસ્ તત્રૈવ સ્થિતમ્ અપિ યોગમાયાચ્છાદિતત્વાદ્ અર્જુનેન ન દૃષ્ટમ્ ઇતિ ગમ્યતે

બલદેવઃ : અથ કિં વક્ષિ કિં ચેચ્છસીતિ ચેત્ તત્રાહ અદૃષ્ટેતિ । ત્વયિ કૃષ્ણે સત્ત્વેન જ્ઞાતમ્ અપીદમ્ ઐશ્વરં રૂપં દૃષ્ટ્વાહં હર્ષિતો ઽસ્મિ મત્-સખસ્યેદમ્ અસાધારણં રૂપમ્ ઇતિ મુદિતો ઽસ્મિ મનશ્ ચ મમ તદ્-ઘોરત્વ-દર્શન-જેન ભયેન પ્રવ્યથિતં ભવતિ । અત ઇદં પ્રાર્થયેદ્ એવેત્ય્ આદિ સર્વ-દેવ-નિયન્તા તત્-સર્વાધારઃ પરેશસ્ ત્વમ્ અસીતિ મયા પ્રત્યક્ષીકૃતમ્ અતઃપરં તદ્-અન્તર્ભાવ્ય તદ્ એવ મદ્-અભીષ્ટં કૃષ્ણ-રૂપં દર્શય પ્રાદુર્ભાવયેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 11.46
કિરીટિનં ગદિનં ચક્ર-હસ્તમ્
ઇચ્છામિ ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ અહં તથૈવ ।
તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્-ભુજેન
સહસ્ર-બાહો ભવ વિશ્વ-મૂર્તે

શ્રીધરઃ : તદ્ એવ રૂપં વિશેષયન્ન્ આહ કિરીટિનમ્ ઇતિ । કિરીટવન્તમ્ ગદાવન્તં ચક્ર-હસ્તં ચ ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ । પૂર્વં યથા દૃષ્ટો ઽસિ તથૈવ । અતએવ હે સહસ્ર-બાહો । હે વિશ્વ-મૂર્તે ! ઇદં વિશ્વ-રૂપમ્ ઉપસંહૃત્ય તેનૈવ કિરીટાદિ-યુક્તેન ચતુર્ભુજેન ભવાવિર્ભવ । તદ્ અનેન શ્રી-કૃષ્ણમ્ અર્જુનઃ પૂર્વમ્ અપિ કિરીટાદિ-યુક્તમ્ એવ પશ્યતીતિ ગમ્યતે । યત્ તુ પૂર્વમ્ ઉક્તં વિશ્વ-રૂપ-દર્શને કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ પશ્યામીતિ । તદ્-બહુ-કિરીટાદ્ય્-અભિપ્રાયેણ । યદ્ વા એતાવન્તં કાલં યં ત્વાં કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ સુપ્રસન્નમ્ અપશ્યં
તમ્ એવેદાનીં તેજો-રાશિં દુર્નિરીક્ષ્યં પશ્યામીભ્ય્ એવમ્ અત્ર વચનસ્ય વ્યક્તિર્ ઇત્ય્ અવિરોધઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવ રૂપં વિવૃણોતિ કિરીટિનમ્ ઇતિ । કિરીટવન્તમ્ ગદાવન્તં ચક્ર-હસ્તં ચ ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં તથૈવ પૂર્વવદ્ એવ । અતસ્ તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્-ભુજેન વસુદેવાત્મજત્વેન ભવ હે ઇદાનીં સહસ્ર-બાહો હે વિશ્વ-મૂર્તે । ઉપસંહૃત્ય વિશ્વરૂપં પૂર્વ-રૂપેણૈવ પ્રકટો ભવેત્ય્ અર્થઃ । એતેન સર્વદા ચતુર્ભુજાદિ-રૂપમ્ અર્જુનેન ભગવતો દૃશ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્

વિશ્વનાથઃ : વિશેષયન્ન્ આહ કિરીટિનમ્ ઇતિ । કિરીટવન્તમ્ ગદાવન્તં ચક્ર-હસ્તં ચ ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ । પૂર્વં યથા દૃષ્ટો ઽસિ તથૈવ । અતએવ હે સહસ્ર-બાહો । હે વિશ્વ-મૂર્તે ! ઇદં વિશ્વ-રૂપમ્ ઉપસંહૃત્ય તેનૈવ કિરીટાદિ-યુક્તેન ચતુર્ભુજેન ભવાવિર્ભવ । તદ્ અનેન શ્રી-કૃષ્ણમ્ અર્જુનઃ પૂર્વમ્ અપિ કિરીટાદિ-યુક્તમ્ એવ પશ્યતીતિ ગમ્યતે । યત્ તુ પૂર્વમ્ ઉક્તં વિશ્વ-રૂપ-દર્શને કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ પશ્યામીતિ । તદ્-બહુ-કિરીટાદ્ય્-અભિપ્રાયેણ । યદ્ વા એતાવન્તં કાલં યં ત્વાં કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ સુપ્રસન્નમ્ અપશ્યં તમ્ એવેદાનીં
તેજો-રાશિં દુર્નિરીક્ષ્યં પશ્યામીભ્ય્ એવમ્ અત્ર વચનસ્ય વ્યક્તિર્ ઇત્ય્ અવિરોધઃ

બલદેવઃ : તત્ કીદૃગ્ ઇત્ય્ આહ કિરીટિનમ્ ઇતિ । હે સમ્પ્રતિ સહસ્ર-બાહો ! હે વિશ્વ-મૂર્તે ! ઇદં રૂપમ્ અન્તર્ભાવ્ય દિવ્યાભિનેતૃ-નટવત્ તેનૈવ ચતુર્ભુજેન રૂપેણ વિશિષ્ટઃ સન્ પ્રાદુર્ભવ

ભ્ગ્ 11.47
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
મયા પ્રસન્નેન તવાર્જુનેદં
રૂપં પરં દર્શિતમ્ આત્મ-યોગાત્ ।
તેજો-મયં વિશ્વમ્ અનન્તમ્
આદ્યં યન્ મે ત્વદ્-અન્યેન ન દૃષ્ટ-પૂર્વમ્

શ્રીધરઃ : એવં પ્રાર્થિતસ્ તમ્ આશ્વાસયન્ ભગવાન્ ઉવાચ મયેતિ ત્રિભિઃ । હે અર્જુન કિમ્ ઇતિ ત્વં બિભેષિ ? યતો મયા પ્રસન્નેન કૃપયા તવેદં પરમ્ ઉત્તમં રૂપં દર્શિતમ્ । આત્મનો મમ યોગાદ્ યોગ-માયા-સામાર્થ્યાત્ । પરત્વમ્ એવાહ તેજો-મયમ્ । વિશ્વમ્ વિશ્વાત્મકમ્ । અનન્તમ્ આદ્યં ચ । યન્ મમ રૂપં ત્વદ્-અન્યેન ત્વાદૃશાદ્ ભક્તાદ્ અન્યેન પૂર્વં ન દૃષ્ટં તત્

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અર્જુનેન પ્રસાદિતો ભય-વાધિતમ્ અર્જુનમ્ ઉપલભ્યોપસંહૃત્ય વિશ્વ-રૂપમ્ ઉચિતેન વચનેન તમ્ આશ્વાસયન્ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ મયેતિ ત્રિભિઃ । હે ઽર્જુન મા ભૈષીઃ । યતો મયા પ્રસન્નેન ત્વદ્-વિષય-કૃપાતિશયવતેદં વિશ્વ-રૂપાત્મકં પરં શ્રેષ્ઠં રૂપં તવ દર્શિતમ્ આત્મ-યોગાદ્ અસાધારણાન્ નિજ-સામર્થ્યાત્ । પરત્વં વિવૃણોતિ તેજો-મયં તેજઃ-પ્રચુરં વિશ્વમ્ સમસ્તમ્ અનન્તમ્ આદ્યં ચ યન્ મમ રૂપં ત્વદ્-અન્યેન કેનાપિ ન દૃષ્ટ-પૂર્વમ્ પૂર્વં ન દૃષ્ટમ્

વિશ્વનાથઃ : ભો અર્જુન ! દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તે રૂપમ્ ઐશ્વરં પુરુષોત્તમ ઇતિ ત્વત્-પ્રાર્થનયૈવેદં મયા મદ્-અંશસ્ય વિશ્વ-રૂપ-પુરુષસ્ય રૂપં દર્શિતમ્ । કથમ્ અત્ર તે મનઃ પ્રવ્યથિતમ્ અભૂત્ ? યતઃ પ્રસીદ પ્રસીદેત્ય્ ઉક્ત્યા તન્-માનુષમ્ એવ રૂપં મે દિદૃક્ષસે, તસ્માત્ કિમ્ ઇદમ્ આશ્ચર્યં બ્રૂષે ઇત્ય્ આહ મયેતિ । પ્રસન્નેનૈવ મયા તવ તુભ્યમ્ એવેદં રૂપં દર્શિતમ્ । નાન્યસ્મૈ, યતસ્ ત્વત્તો ઽન્યેન કેનાપિ એતન્ ન પૂર્વં દૃષ્ટમ્ । તદ્ અપિ ત્વમ્ એતન્ ન સ્પૃહયસિ કિમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : એવં પ્રાર્થિતો ભગવાન્ ઉવાચ મયેતિ । હે અર્જુન ! દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તે રૂપમ્ ઇત્ય્ આદિ ત્વત્-પ્રાર્થિતં પ્રસન્નેન મયેદં તેજો-મયં પરમૈશ્વરં રૂપં વૈદૂર્યવદ્ અભિનેતૃ-નટવચ્ ચ ત્વદ્-અભીષ્ટે કૃષ્ણે મયિ સ્થિતમ્ એવ તવ દર્શિતમ્ । આત્મ-યોગાન્ નિજાચિન્ત્ય-શક્ત્યા મે મમ યદ્ રૂપં ત્વદ્-અન્યેન જનેન પૂર્વં ન દૃષ્ટમ્ । તત્-પ્રસઙ્ગાદ્ ઇદાનીં ત્વ્ અન્યૈર્ અપિ દેવાદિભિર્ દૃષ્ટં ભક્તિ-દૃશ્યં મમ તત્-સ્વરૂપં ભક્તં ત્વાં પ્રતિ પ્રદર્શયતા મયા ત્વદ્-દૃષ્ટસ્ય બહુ-સાક્ષિકત્વાય દેવાદિભ્યો ઽપિ ભક્તિમદ્ભ્યઃ પ્રદર્શિતમ્ । યત્ તુ ગજ-સાહ્વયે દુર્યોધનાદિભિર્
અપિ વિશ્વરૂપં દૃષ્ટં તન્ નેદૃગ્વિધમ્ ઇતિ ત્વદ્-અન્યેન ન દૃષ્ટ-પૂર્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 11.48
ન વેદ-યજ્ઞાધ્યયનૈર્ ન દાનૈર્
ન ચ ક્રિયાભિર્ ન તપોભિર્ ઉગ્રૈઃ ।
એવં-રૂપઃ શક્ય અહં નૃલોકે
દ્રષ્ટું ત્વદ્-અન્યેન કુરુ-પ્રવીર

શ્રીધરઃ : એતદ્-દર્શનમ્ અતિદુર્લભં લબ્ધ્વા ત્વં કૃતાર્થો ઽસીત્ય્ આહ ન વેદેતિ । વેદાધ્યયનમ્ અવ્યતિરેકેણ યજ્ઞાધ્યયનસ્યાભાવાદ્ યજ્ઞ-શબ્દેન યજ્ઞ-વિદ્યાઃ કલ્પ-સૂત્રાદ્યા લક્ષ્યન્તે । વેદાનાં યજ્ઞ-વિદ્યાનાં ચાધ્યયનૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ચ દાનૈઃ । ન ચ ક્રિયાભિર્ અગ્નિહોત્રાદિભિઃ । ન ચોગ્રૈસ્ તપોભિશ્ ચાન્દ્રાયણાદિભિઃ । એવં-રૂપો ઽહં ત્વત્તો ઽન્યેન મનુષ્ય-લોકે દ્રષ્ટું શક્યઃ । અપિ તુ ત્વમ્ એવ કેવલં મત્-પ્રસાદેન દૃષ્ટ્વા કૃતાર્થો ઽસિ

મધુસૂદનઃ : એતદ્-રૂપ-દર્શનાત્મકમ્ અતિદુર્લભં મત્-પ્રસાદં લબ્ધ્વા કૃતાર્થ એવાસિ ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ ન વેદેતિ । વેદાનાં ચતુર્ણામ્ અપિ અધ્યયનૈર્ અક્ષર-ગ્રહણ-રૂપૈઃ, તથા મીમાંસાકલ્પ-સૂત્રાદિ-દ્વારા યજ્ઞાનાં વેદ-બોધિત-કર્મણામ્ અધયયનૈર્ અર્થ-વિચાર-રૂપૈર્ વેદ-યજ્ઞાધ્યયનૈઃ । દાનૈસ્ તુલી-પુરુષાદિભિઃ । ક્રિયાભિર્ અગ્નિહોત્રાદિ-શ્રૌત-કર્મભિઃ । તપોભિઃ કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદિભિર્ ઉગ્રૈઃ કાયેન્દ્રિય-શોષકત્વેન દુષ્કરૈર્ એવં-રૂપો ઽહં ન શક્યો નૃ-લોકે મનુષ્ય-લોકે દ્રષ્ટું ત્વદ્-અન્યેન મદ્-અનુગ્રહ-હીનેન હે કુરુ-પ્રવીર ! શક્યો ઽહમ્ ઇતિ વક્તવ્યે વિસર્ગ-લોપશ્ છાન્દસઃ
। પ્રત્યેકં ન-કારાભ્યાસો નિષેધ-દાઢ્યાય । ન ચ ક્રિયાભિર્ ઇત્ય્ અત્ર ચ-કારાદ્ અનુક્ત-સાધનાન્તર-સમુચ્ચયઃ

વિશ્વનાથઃ : તુભ્યં દર્શિતમ્ ઇદં રૂપં તુ વેદાદિ-સાધનૈર્ અપિ દુર્લભમ્ ઇત્ય્ આહ ન વેદેતિ । ત્વત્તો ઽન્યેન ન કેનાપ્ય્ અહમ્ એવંરૂપો દ્રષ્ટું શક્યઃ । શક્યો ઽહમ્ ઇતિ । યદ્-દ્વય-લોપાવ્ આર્ષૌ । તસ્માદ્ અલભ્ય-લાભમ્ આત્મનો મત્વા ત્વમ્ અસ્મિન્ન્ એવેશ્વરે, સર્વ-દુર્લભે રૂપે મનો-નિષ્ઠાં કુરુ । એતદ્-રૂપં દૃષ્ટ્વાપ્ય્ અલં તે પુનર્ મે માનુષ-રૂપેણ દિદૃક્ષિતેનેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : અથ સહસ્ર-શીર્ષાદિ-લક્ષણસ્યૈશ્વર-રૂપસ્ય પુમર્થતામ્ આહ ન વેદેતિ । વેદાનામ્ અધ્યયનૈર્ અક્ષર-ગ્રહણૈઃ । યજ્ઞાનામ્ અધયયનૈર્ મીમાંશા-કલ્પ-સૂત્રેભ્યો ઽર્પણૈઃ । ક્રિયાભિર્ અગ્નિહોત્રાદિ-કર્મભિઃ । તપોભિઃ કૃચ્છ્રાદિભિર્ ઉગ્રૈર્ દેહ-શોષકત્વેન દુષ્કરૈઃ । એભિઃ કેવલૈર્ વેદાધ્યયનાદિભિર્ ભક્તિ-યુક્તાત્ ત્વત્તો ઽન્યેન ભક્તિ-રિક્તેન કેનાપિ પુંસા એવં-રૂપો ઽહં દ્રષ્ટું ન શક્યો, ભક્તિં વિના ભૂતાનિ વેદાધ્યયનાદીનિ મદ્-દર્શન-સાધનાનિ ન ભવન્તીતિ । યદ્ ઉક્તં -
ધર્મઃ સત્યાદયોપેતો વિદ્યા વા તપસાન્વિતા ।
મદ્-ભક્ત્યાપેતમ્ આત્માનં ન સમ્યક્ પ્રપુનાતિ હિ ॥ ઇતિ ।
ત્વયા તુ ભક્તિમતા દૃષ્ટ એવાહમ્ અન્યૈશ્ ચ ભક્તિમદ્ભિર્ દેવાદિભિઃ । શક્યો ઽહમ્ ઇતિ વક્તવ્યે વિસર્ગ-લોપશ્ છાન્દસઃ । ન-કારાભ્યાસો નિષેધાઢ્યાર્થઃ । નૃ-લોકે ઇત્ય્ ઉક્તેસ્ તલ્-લોકે તદ્-ભક્તા દેવા બહવસ્ તદ્ દ્રષ્ટું શક્નુવન્તીત્ય્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 11.49
મા તે વ્યથા મા ચ વિમૂઢ-ભાવો
દૃષ્ટ્વા રૂપં ઘોરમ્ ઈદૃઙ્ મમેદમ્ ।
વ્યપેત-ભીઃ પ્રીત-મનાઃ પુનસ્ ત્વં
તદ્ એવ મે રૂપમ્ ઇદં પ્રપશ્ય

શ્રીધરઃ : એવમ્ અપિ ચેત્ તવેદં ઘોરં રૂપં દૃષ્ટ્વા વ્યથા ભવતિ તર્હિ તદ્ એવ રૂપં દર્શયામીત્ય્ આહ મા ત ઇતિ । ઈદૃગ્ ઈદૃશં ઘોરં મદીયં રૂપં દૃષ્ટ્વા તે આ તે વ્યથા માસ્તુ । વિમૂઢ-ભાવો વિમૂઢત્વં ચ માસ્તુ । વિગત-ભયઃ પ્રીત-મનાશ્ ચ સન્ પુનસ્ ત્વં તદ્ એવેદં મમ રૂપં પ્રકર્ષેણ પશ્ય

મધુસૂદનઃ : એવં ઘોરમ્ ઈદૃગ્ અનેક-બાહ્વ્-આદિ-યુક્તત્વેન ભયઙ્કરં મમ રૂપં દૃષ્ટ્વા સ્થિતસ્ય તે તવ યા વ્યથા ભય-નિમિત્તા પીડા સા મા ભૂત્ । તથા મદ્-રૂપ-દર્શને ઽપિ યો વિમૂઢ-ભાવો વ્યાકુલ-ચિત્તત્વમ્ અપરિતોષઃ સો ઽપિ મા ભૂત્ । કિન્તુ વ્યપેત-ભીર્ અપગત-ભયઃ પ્રીત-મનાશ્ ચ સન્ પુનસ્ ત્વં તદ્ એવ ચતુર્ભુજં વાસુદેવત્વાદિ-વિશિષ્ટં ત્વયા સદા પૂર્વ-દૃષ્ટં રૂપમ્ ઇદં વિશ્વ-રૂપોપસંહારેણ પ્રકટીક્રિયમાણં પ્રપશ્ય પ્રકર્ષેણ ભય-રાહિત્યેન સન્તોષેણ ચ પશ્ય

વિશ્વનાથઃ : ભોઃ પરમેશ્વર ! માં ત્વં કિં ન ગૃહ્ણાસિ ? યદ્ અનિચ્છતે ઽપિ મહ્યં પુનર્ ઇદમ્ એવ બલાદ્ દિત્સસિ । દૃષ્ટ્વેદં તવૈશ્વર્યં મમ ગાત્રાણિ વ્યથન્તે, મનો મે વ્યાકુલીભવતિ । મુહુર્ અહં મૂર્ચ્છામિ । તવાસ્મૈ પરમૈશ્વર્યાય દૂરત એવ મમ નમો નમો ઽસ્તુ, ન કદાપ્ય્ અહં એવં દ્રષ્ટું પ્રાર્થયિષ્યે । ક્ષમસ્વ ક્ષમસ્વ । તદ્ એવ માનુષાકારં વપુર્ અપૂર્વ-માધુર્ય-ધુર્ય-સ્મિત-હસિત-સુધા-સાર-વર્ષિ-મુખ-ચન્દ્રં મે દર્શય દર્શયેતિ વ્યાકુલમ્ અર્જુનં પ્રતિ સાશ્વાસમ્ આહ મા તે ઇતિ

બલદેવઃ : યચ્ ચ તસ્મિન્ન્ એવ મદ્-રૂપે સંહર્તૃત્વં મયા પ્રદર્શિતં તત્ ખલુ દ્રપદી-પ્રઘર્ષણં વીક્ષ્યાપિ તુષ્ણીં સ્થિતા ભીષ્માદયઃ સર્વે તત્-પ્રઘર્ષણ-કુપિતેન મયૈવ નિહન્તવ્યા ન તુ તન્-નિહનન-ભારસ્ તવેતિ બોધયિતુમ્ અતસ્ તેન ત્વં વ્યથિતો માભૂર્ ઇત્ય્ આહ મા તે વ્યથેતિ । તદ્ એવ ચતુર્ભુજં પ્રાર્થિત-રૂપમ્

ભ્ગ્ 11.50
સંજય ઉવાચ
ઇત્ય્ અર્જુનં વાસુદેવસ્ તથોક્ત્વા
સ્વકં રૂપં દર્શયામ્ આસ ભૂયઃ ।
આશ્વાસયામ્ આસ ચ ભીતમ્ એનં
ભૂત્વા પુનઃ સૌમ્યવપુર્ મહાત્મા

શ્રીધરઃ : એવમ્ ઉક્ત્વા પ્રાક્તનમ્ એવ રૂપં મત્-સખં પ્રસન્નં તવ સૌમ્યં જનાર્દન ઇદાનીમ્ અધુનાસ્મિ સંવૃત્તઃ સંજાતઃ । કિમ્ ? સ-ચેતાઃ પ્રસન્ન-ચિત્તઃ । પ્રકૃતિં સ્વભાવં ગતશ્ ચાસ્મિ

મધુસૂદનઃ : વાસુદેવો ઽર્જુનમ્ ઇતિ પ્રાગ્-ઉક્તમ્ ઉક્ત્વા યથા પૂર્વમ્ આસીત્ તથા સ્વકં રૂપં કિરીટ-મકર-કુણ્ડલ-ગદા-ચક્રાદિ-યુક્તં ચતુર્ભુજં શ્રીવત્સ-કૌસ્તુભ-વનમાલા-પીતામ્બરાદિ-શોભિતં દર્શયામાસ ભૂયઃ પુનર્ આશ્વાસયામાસ ચ ભીતમ્ એનમ્ અર્જુનં ભૂત્વા પુનઃ પૂર્વવત્ સૌમ્ય-વપુર્ અનુગ્ર-શરીરો મહાત્મા પરમ-કારુણિકઃ સર્વેશ્વરઃ સર્વજ્ઞ ઇત્ય્ આદિ-કલ્યાણ-ગુણાકરઃ

વિશ્વનાથઃ : યથા સ્વાંશસ્ય મહોગ્ર-રૂપં દર્શયામાસ । તથા મહા-મધુરં સ્વકં રૂપં ચતુર્ભુજં કિરીટ-ગદા-ચક્રાદિ-યુક્તં તત્-પ્રાર્થિતં મધુરૈશ્વર્ય-મયં ભૂયો દર્શયામાસ । તતઃ પુનઃ સ મહાત્મા સોમ્ય-વપુઃ કટક-કુણ્ડલોષ્ણીષ-પીતામ્બર-ધરો દ્વિભુજો ભૂત્વા ભીતમ્ એનમ્ આશ્વાસયામાસ

બલદેવઃ : તતો યદ્ અભૂત્ તત્ સંજય ઉવાચ ઇત્ય્ અર્જુનમ્ ઇતિ । વાસુદેવો ઽર્જુનં પ્રતિ પૂર્વોક્તમ્ ઉક્ત્વા યથા સઙ્કલ્પેનૈવ સહસ્ર-શિરસ્કં રૂપં દર્શિતવાન્ તથૈવ સ્વકં નીલોત્પલ-શ્યામલત્વાદિ-ગુણકં દેવકી-પુત્ર-લક્ષણં ચતુર્ભુજં રૂપં દર્શયામાસ એવં સૌમ્ય-વપુઃ સુન્દર-વિગ્રહો ભૂત્વા ભીતમ્ એનમ્ અર્જુનં પુનર્ આશ્વાસયામાસ । મહાત્મા ઉદાર-મના

ભ્ગ્ 11.51
અર્જુન ઉવાચ
દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્યં જનાર્દન ।
ઇદાનીમ્ અસ્મિ સંવૃત્તઃ સચેતાઃ પ્રકૃતિં ગતઃ

શ્રીધરઃ : તતો નિર્ભયઃ સન્ન્ અર્જુન ઉવાચ દૃષ્ટ્વેદમ્ ઇતિ । સ-ચેતાઃ પ્રસન્ન-ચિત્તઃ । ઇદાનીં સંવૃત્તો જાતો ઽસ્મિ । પ્રકૃતિં સ્વાસ્થ્યં ચ પ્રાપ્તો ઽસ્મિ । શેષં સ્પષ્ટમ્

મધુસૂદનઃ : તતો નિર્ભયઃ સન્ અર્જુન ઉવાચ દૃષ્ટ્વેદમ્ ઇતિ । ઇદાનીં સચેતા ભય-કૃત-વ્યામોહાભાવેનાવ્યાકુલ-ચિત્તઃ સંવૃત્તો ઽસ્મિ તથા પ્રકૃતિં ભય-કૃત-વ્યથા-રાહિત્યેન સ્વાસ્થ્યં ગતો ઽસ્મિ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

વિશ્વનાથઃ : તતશ્ ચ મહા-મધુર-મૂર્તિં કૃષ્ણમ્ આલોક્યાનન્દ-સિન્ધુ-સ્નાતઃ સન્ન્ આહ ઇદાનીમ્ એવાહં સ-ચેતાઃ સંવૃત્તઃ સ-ચેતો અભુવં પ્રકૃતિં ગતઃ સ્વાસ્થ્યં પ્રાપ્તો ઽસ્મિ

બલદેવઃ : તતો નિર્વ્યથઃ પ્રસન્ન-મનાઃ સન્ન્ અર્જુન ઉવાચ દૃષ્ટ્વેદમ્ ઇતિ । હે જનાર્દન તવેદં સૌમ્યં મનોજ્ઞં ચતુર્ભુજં રૂપં દૃષ્ટ્વાહમ્ ઇદાનીં સ-ચેતાઃ પ્રસન્ન-ચિત્તઃ પ્રકૃતિં વ્યથાદ્ય્-અભાવેન સ્વાસ્થ્યં ચ ગતઃ સંવૃત્તો જાતો ઽસ્મિ । કીદૃશં રૂપમ્ ઇત્ય્ આહ માનુષમ્ ઇતિ । ચૈતન્યાનન્દ-વિગ્રહઃ કૃષ્ણો વક્ષ્યમાણ-શ્રુતિ-સ્મૃતિભ્યઃ । સ હિ યદુષુ । પાણ્ડવેષુ દ્વિભુજઃ કદાચિચ્ ચતુર્ભુજશ્ ચ ક્રીડતિ । તદ્-ઉભય-રૂપસ્યાસ્ય માનુષવત્ સંસ્થાનાચ્ ચેષ્ટિતાચ્ ચ । માનુષ-ભાવેનૈવ
વ્યપદેશ ઇતિ પ્રાગ્ અભાષિ

ભ્ગ્ 11.52
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
સુદુર્દર્શમ્ ઇદં રૂપં દૃષ્ટવાન્ અસિ યન્ મમ ।
દેવા અપ્ય્ અસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં દર્શન-કાઙ્ક્ષિણઃ

શ્રીધરઃ : સ્વકૃતસ્યાનુગ્રહસ્યાતિદુર્લભત્વં દર્શયન ભગવાન્ ઉવાચ સુદુર્દર્શમ્ ઇતિ । યન્ મમ વિશ્વ-રૂપં ત્વં દૃષ્ટવાન્ અસિ । ઇદં સુદુર્દર્શમ્ અત્યન્તં દ્રષ્ટુમ્ અશક્યમ્ । યતો દેવા અપ્ય્ અસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં સર્વદા દર્શનમ્ ઇચ્છન્તિ કેવલમ્ । ન પુનર્ ઇદં પશ્યન્તિ

મધુસૂદનઃ : સ્વ-કૃતસ્યાનુગ્રહસ્યાતિદુર્લભત્વં દર્શયન્ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ સુદુર્દર્શમ્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । મમ યદ્ રૂપમ્ ઇદાનીં ત્વં દૃષ્ટવાન્ અસિ, ઇદં વિશ્વ-રૂપં સુદુર્દર્શમ્ અત્યન્તં દ્રષ્ટુમ્ અશક્યમ્ । યતો દેવા અપ્ય્ અસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં સર્વદા દર્શન-કાઙ્ક્ષિણો ન તુ ત્વમ્ ઇવ પૂર્વં દૃષ્ટવન્તો ન વાગ્રે દ્રક્ષ્યન્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । દર્શનાકાઙ્ક્ષાયા નિત્યત્વોક્તેઃ

વિશ્વનાથઃ : દર્શિતસ્ય સ્વરૂપસ્ય માહાત્મ્યમ્ આહ સુદુર્દર્શમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । દેવતા અપિ અસ્ય દર્શનાકાઙ્ક્ષિણ એવ ન તુ દર્શનં લભન્તે । ત્વં તુ નૈવેદમ્ અપિ સ્પૃહયસિ । મન્-મૂલ-સ્વરૂપ-નરાકાર-મહા-માધુર્ય-નિત્યાસ્વાદિને ત્વચ્-ચક્ષુસે કથમ્ એતદ્ ચોરતામ્ ? અતએવ મયા દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ ઇતિ દિવ્યં ચક્ષુર્ દત્તમ્ । કિન્તુ દિવ્ય-ચક્ષુર્ ઇવ દિવ્યં મનો ન દત્તમ્ અતએવ દિવ્ય-ચક્ષુષાપિ ત્વયા ન સમ્યક્તયા રોચિતં મન્-માનુષ-રૂપ-મહા-માધુર્યૈક-ગ્રાહિ-મનસ્કત્વાત્ । યદિ દિવ્યં મનો ઽપિ તુભ્યમ્ અદાસ્યં તદા દેવ-લોક ઇવ ભવાન્ અપ્ય્ એતદ્ વિશ્વરૂપ પૂરુષ-સ્વરૂપમ્ અરોચયિષ્યદ્ એવેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : મયા પ્રદર્શિતં ન વેદ-યજ્ઞાધ્યયનિઃ ઇત્ય્ આદિના શ્લાઘિતં ચ સહસ્ર-શિરસ્કં મદ્-રૂપં શ્રદ્દધાનો મત્-પ્રિય-સખો ઽર્જુનો મનુષ્ય-ભાવ-ભાવિતે શ્રી-કૃષ્ણે મયિ કદાચિદ્ વિશ્લથ-ભાવો માભૂદ્ ઇતિ ભાવેન સ્વક-રૂપસ્ય પરમ-પુરુષાર્થતામ્ ઉપદિશતિ સુદુર્દર્શમ્ ઇતિ । સહસ્ર-શિરસ્કં મદ્-રૂપં દુર્દર્શમ્ એવ । ઇદં ચ મમ કૃષ્ણ-રૂપં સુદુર્દર્શમ્ । નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । યત્ ત્વં સુચિરાદ્ દૃષ્ટવાન્ અસિ કથમ્ એવં પ્રત્ય્ એમીતિ ચેત્ તત્રાહ દેવા અપ્ય્ અસ્યેતિ । એતચ્ ચ દશમાદૌ ગર્ભ-સ્તુત્ય્-આદિના પ્રસિદ્ધમ્ એવ

ભ્ગ્ 11.53
નાહં વેદૈર્ ન તપસા ન દાનેન ન ચેજ્યયા ।
શક્ય એવં-વિધો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાન્ અસિ માં યથા

શ્રીધરઃ : અત્ર હેતુમ્ આહ નાહમ્ ઇતિ । સ્પષ્ટો ઽર્થઃ

મધુસૂદનઃ : કસ્માદ્ દેવા એતદ્-રૂપં ન દૃષ્ટવન્તો ન વા દ્રક્ષ્યન્તિ મદ્-ભક્તિ-શૂન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ નાહમ્ ઇતિ । ન વેદ-યજ્ઞાધ્યયનૈર્ ઇત્ય્ આદિના ગતાર્થઃ શ્લોકઃ પરમ-દુર્લભત્વ-ખ્યાપનાયાભ્યસ્તઃ

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ યુષ્મદ્-અસ્પૃહણીયમ્ અપ્ય્ એતત્ સ્વરૂપમ્ અન્યે પુરુષાર્થ-સારત્વેન યે સ્પૃહયન્તિ, તૈર્ વેદાધ્યયનાદિભિર્ અપિ સાધનૈર્ એતજ્ જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચાશક્યમ્ એવેતિ પ્રતીહીત્ય્ આહ નાહમ્ ઇતિ

બલદેવઃ : સુદુર્લભતામ્ આહ નાહમ્ ઇતિ । એવંવિધો દેવકી-સૂનુશ્ ચતુર્ભુજસ્ ત્વત્-સખો ઽહં વેદાદિભિર્ અપિ સાધનૈઃ કેનાપિ પુંસા ભક્તિ-શૂન્યેન દ્રષ્ટું ન શક્યો યથા ત્વં માં દૃષ્ટવાન્ અસિ

ભ્ગ્ 11.54
ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્ય અહમ્ એવં-વિધો ઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરંતપ

શ્રીધરઃ : તર્હિ કેનોપાયેન ત્વં દ્રષ્ટું શક્ય ઇતિ । તત્રાહ ભક્ત્યા ત્વ્ ઇતિ । અનન્યયા મદ્-એક-નિષ્ઠયા ભક્ત્યા ત્વ્ એવમ્ભૂતો વિશ્વરૂપો ઽહં તત્ત્વેન પરમાર્થતો જ્ઞાતું શક્યઃ શાસ્ત્રતઃ દ્રષ્ટું પ્રત્યક્ષતઃ પ્રવેષ્ટું ચ તાદાત્મ્યેન શક્યઃ । નાન્યૈર્ ઉપાયૈઃ

મધુસૂદનઃ : યદિ વેદ-તપો-દાનેજ્યાભિર્ દ્રષ્ટુમ્ અશક્યસ્ ત્વં તર્હિ કેનોપાયેન દ્રષ્ટું શક્યો ઽસીત્ય્ અત આહ ભક્ત્યેતિ । સાધનાનન્તર-વ્યાવૃત્ત્ય-અર્થસ્ તુ-શબ્દઃ । ભક્ત્યૈવાનન્યયા મદ્-એક-નિષ્ઠયા નિરતિશય-પ્રીત્યૈવંવિધો દિવ્ય-રૂપ-ધરો ઽહં જ્ઞાતું શક્યો ઽનન્યયા ભક્ત્યા કિન્તુ તત્ત્વેન દ્રષ્ટું ચ સ્વરૂપેણ સાક્ષાત્કર્તું ચ શક્યો વેદાન્ત-વાક્ય-શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસન-પરિપાકેણ । તતશ્ ચ સ્વરૂપ-સાક્ષાત્કારાદ્ અવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિવૃત્તૌ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ મદ્-રૂપતયૈવાસું ચાહં શક્યઃ । હે પરન્તપ ! અજ્ઞાન-શત્રુ-દમનેતિ પ્રવેશ-યોગ્યતા સૂચયતિ

વિશ્વનાથઃ : તર્હિ કેન સાધનેનૈવં પ્રાપ્યત ઇત્ય્ અત આહ ભક્ત્યા ત્વ્ ઇતિ । શક્યો ઽહમ્ ઇતિ ચ । યદ્ વયલોપાવાર્ય । યદિ નિર્વાણ-મોક્ષેચ્છા ભવેત્, તદા તત્ત્વેન બ્રહ્મ-સ્વરૂપત્વેન પ્રવેષ્ટુમ્ અપ્ય્ અનન્યયા ભક્ત્યૈવ શક્યો નાન્યથા । જ્ઞાનિનાં ગુણીભૂતાપિ ભક્તિર્ અન્તિમ-સમયે જ્ઞાન-સંન્યાસાનાન્તરમ્ ઉર્વરિતાલ્લીયસ્ય્ અનન્યૈવ ભવેત્ તયૈવ તેષાં સાયુજ્યં ભવેદ્ ઇતિ તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદ્-અનન્તરમ્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રતિપાદયિષ્યામઃ

બલદેવઃ : અભિમતાં પર-ભક્તૈક-દૃશ્યતાં સ્ફુટયન્ન્ આહ ભક્ત્યેતિ । એવંવિધો દેવકી-સૂનુશ્ ચતુર્ભુજો ઽહમ્ અનન્યયા મદ્-એકાન્તયા ભક્ત્યા તુ વેદાદિભિસ્ તત્ત્વતો જ્ઞાતું શક્યઃ । દ્રષ્ટું પ્રત્યક્ષં કર્તું તત્ત્વતઃ પ્રવેષ્ટું સંયોક્તું ચ શક્યઃ । પુરં પ્રવિશતીત્ય્ અત્ર પુર-સંયોગ એવ પ્રતીયતે । તત્ર વેદો ગોપાલોપનિષત્ । તપો મજ્-જન્માષ્ટમ્ય્-એકાદશ્ય્-આદ્ય્-ઉપોષણમ્ । દાનં મદ્-ભક્ત-સમ્પ્રદાનકં સ્વ-ભોગ્યાનામ્ અર્પણમ્ । ઇજ્યા મન્-મૂર્તિ-પૂજા । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ યસ્ય દેવે પરા ભક્તિઃ ઇત્ય્ આદ્યા ।
તુ-શબ્દો ઽત્ર ભિન્નોપક્રમાર્થઃ । ન ચ સુદુર્દર્શમ્ ઇત્ય્ આદિ-ત્રયં સહસ્ર-શીર્ષ-રૂપ-પરમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । ઇત્ય્ અર્જુનં ઇત્ય્ આદિ-દ્વયસ્ય નરાકૃતિ-ચતુર્ભુજ-સ્વરૂપ-પરસ્યાવ્યવહિત-પૂર્વત્વાત્ । તદ્-દ્વયેન સહસ્ર-શીર્ષ-રૂપસ્ય વ્યવધાનાચ્ ચ । તત્ર યસ્ય તદ્-એક-વાક્યતાયાં નાહં વેદૈઃ ઇત્ય્ આદેઃ પૌનરુક્ત્ય્-આપત્તેશ્ ચ ।
યત્ તુ દિવ્ય-દૃષ્ટિ-દાનેન લિઙ્ગેન નરાકારાચ્ ચતુર્ભુજાત્ સહસ્ર-શીર્ષ્ણો દેવાકારસ્યોત્કર્ષમ્ આહ તદ્-અવિચારિતાભિધાનમ્ એવ દેવાકારસ્ય તસ્ય ચતુર્ભુજ-નરાકારાધીનત્વાત્ । તત્ત્વં ચ તસ્ય યુક્તમ્ એવ યઃ કારણાર્ણવ-જલે ભજતિ સ્મ યોગ-નિદ્રામ્ ઇતિ સ્મરણાત્ । ઇદં નરાકૃતિ-કૃષ્ણ-રૂપં સચ્ચિદાનન્દં સર્વ-વેદાન્ત-વેદ્યં વિભું સર્વાવતારીતિ પ્રત્યેતવ્યં -
સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપાય કૃષ્ણાયાક્લિષ્ટ-કારિણે ।
નમો વેદાન્ત-વેદ્યાય ગુરવે બુદ્ધિ-સાક્ષિણે ॥ [ગ્તુ 1.1]
કૃષ્ણો વૈ પરમં દૈવતમ્ [ગ્તુ 1.3] । એકો વશી સર્વગઃ કૃષ્ણ ઈડ્યઃ [ગ્તુ 1.19] । એકો ઽપિ સન્ બહુધા યો ઽવભાતિ [ગ્તુ 1.19] ઇત્ય્ આદિ શ્રવણાત્ ।
ઈશ્વરઃ પરમઃ કૃષ્ણઃ સચ્ચિદાનન્દ-વિગ્રહઃ ।
અનાદિર્ આદિર્ ગોવિન્દઃ સર્વ-કારણ-કારણમ્ ॥ [બ્સ્ 5.1]
યત્રાવતીર્ણં કૃષ્ણાખ્યં પરં બ્રહ્મ નરાકૃતિ । એતે ચાંશ-કલાઃ પુંસઃ કૃષ્ણસ્ તુ ભગવાન્ સ્વયં ઇત્ય્ આદિ સ્મરણાચ્ ચ ।
અત્રાપિ સ્વયમ્ એવોક્તં મત્તઃ પરતરં નાન્યત્ ઇતિ, અહમ્ આદિર્ હિ દેવાનાં ઇત્ય્ આદિ ચ । અર્જુનેન ચ - પરં બ્રહ્મ પરં ધામ ઇત્ય્ આદિ । તસ્માદ્ અતિપ્રભાવેણ સંક્રાન્તે સહસ્ર-શીર્ષ્ણિ રૂપે તેન સંક્રાન્તૈવ દૃષ્ટિર્ ગ્રાહિણી યુક્તા, ન ત્વ્ અતિસૌન્દર્ય-લાવણ્ય-નિધિ-નરાકૃતિ-કૃષ્ણ-રૂપાન્ભાવિની દૃષ્ટિસ્ તત્ર ગ્રાહિણીતિ ભાવેન કૃષ્ણ-રૂપે સહસ્ર-શીર્ષત્વવદ્ અર્જુન-ચક્ષુષિ તાદૃગ્-રૂપ-ગ્રાહિ તેજસ્ત્વમ્ એવ સંક્રમિતમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ । ન તુ યુક્ત્યાભાસ-લાભેન હૈતુકત્વં સ્વીકાર્યમ્, ન ચાર્જુનો ઽપ્ય્ અન્ય-મનુષ્યવચ્ ચર્મ-ચક્ષુષ્કઃ । તસ્ય ભારતાદિષુ નર-ભગવદ્-અવતારત્વેનાસકૃદ્-ઉક્તેઃ
। કર્મોદ્ભૂતયા વિદ્યયા સ-નિષ્ઠૈઃ સહસ્ર-શિરસ્કં રૂપં લભ્યમ્ ઇતિ દુર્દર્શં તત્ નરાકૃતિ-કૃષ્ણ-રૂપં ત્વ્ અનન્યયા ભક્ત્યૈવેતિ સુદુર્દર્શં તદ્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 11.55
મત્-કર્મ-કૃન્ મત્-પરમો મદ્-ભક્તઃ સઙ્ગ-વર્જિતઃ ।
નિર્વૈરઃ સર્વ-ભૂતેષુ યઃ સ મામ્ એતિ પાણ્ડવ

શ્રીધરઃ : અતઃ સર્વ-શાસ્ત્ર-સારં પરમં રહસ્યં શૃણ્વ્ ઇત્ય્ આહ મત્-કર્મ-કૃદ્ ઇતિ । મદ્-અર્થં કર્મ કરોતીતિ મત્-કર્મ-કૃત્ । અહમ્ એવ પરમઃ પુરુષાર્થો યસ્ય સઃ । મમૈવ ભક્ત આશ્રિતઃ । પુત્રાદિષુ સઙ્ગ-વર્જિતઃ । નિર્વૈરશ્ ચ સર્વ-ભૂતેષુ । એવં ભૂતો યઃ સ માં પ્રાપ્નોતિ । નાન્ય ઇતિ

દેવૈર્ અપિ સુદુર્દર્શં તપો-યજ્ઞાદિ-કોટિભિઃ ।
ભક્તાય ભગવાન્ એવં વિશ્વ-રૂપમ્ અદર્શયત્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
વિશ્વ-રૂપ-દર્શં નામ એકાદશો ઽધ્યાયઃ ॥

મધુસૂદનઃ : અધુના સર્વસ્ય ગીતા-શાસ્ત્રસ્ય સાર-ભૂતો ઽર્થો નિઃશ્રેયસાર્થિનામ્ અનુષ્ઠાનાય પુઞ્જીકૃત્યોચ્યતે મદ્ ઇતિ । મદ્-અર્થં કર્મ વેદ-વિહિતં કરોતીતિ મત્-કર્મ-કૃત્ । સ્વર્ગાદિ-કામનાયાં સત્યાં કથમ્ એવમ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ મત્-પરમઃ । અહમ્ એવ પરમઃ પ્રાપ્તવ્યત્વેન નિશ્ચિતો ન તુ સ્વર્ગાદિર્ યસ્ય સઃ । અતએવ મત્-પ્રાપ્ત્ય્-આશયા મદ્-ભક્તઃ સર્વૈઃ પ્રકારૈર્ મમ ભજન-પરઃ । પુત્રાદિષુ સ્નેહે સતિ કથમ્ એવં સ્યાદ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ સઙ્ગ-વર્જિતઃ । બાહ્ય-વસ્તુ-સ્પૃહા-શૂન્યઃ । શત્રુષુ દ્વેષે સતિ કથમ્ એવં સ્યાદ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ નિવૈરઃ સર્વ-ભૂતેષુ । અપકારિષ્વ્ અપિ દ્વેષ-શૂન્યો
યઃ સ મામ્ એત્ય્ અભેદેન । હે પાણ્ડવ ! અયમ્ અર્થસ્ ત્વયા જ્ઞાતુમ્ ઇષ્ટો મયોપદિષ્ટો નાતઃ પરં કિંચિત્ કર્તવ્યમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ

શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ વિશ્વ-રૂપ-દર્શન-નિરૂપણં નામ એકાદશો ઽધ્યાયઃ ॥

વિશ્વનાથઃ : અથ ભક્તિ-પ્રકરણોપસંહારાર્થં સપ્તમાધ્યાયાદિષુ યે યે ભક્તા ઉક્તાસ્ તેષાં સામાન્ય-લક્ષણમ્ આહ મત્-કર્મ-કૃદ્ ઇતિ । સઙ્ગ-વર્જિતઃ સઙ્ગ-રહિતઃ

કૃષ્ણસ્યૈવ મહૈશ્વર્યં મમૈવાસ્મિન્ રણે જયઃ ।
ઇત્ય્ અર્જુનો નિશ્ચિકાયેત્ય્-અધ્યાયાર્થો નિરૂપિતઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસ્વ્ એકાદશો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવઃ : અથ સ્વ-પ્રાપ્તિ-કરીમ્ અનન્યાં ભક્તિમ્ ઉપદિશન્ન્ ઉપસંહરતિ મદ્ ઇતિ । મત્-સમ્બન્ધિની મન્-મન્દિર-નિર્માણ-તદ્-વિમાર્જન-મત્-પુષ્પ-બાટી-તુલસી-કાનન-સંસ્કાર-તત્-સેવનાદીનિ કર્માદીનિ કરોતીતિ મત્-કર્મ-કૃત્ । મત્-પરમો મામ્ એવ ન તુ સ્વર્ગાદિકં સ્વ-પુમર્થં જાનન્ । મદ્-ભક્તો મચ્-છ્રવણાદિ-નવ-વિધ-ભક્તિ-રસ-નિરતઃ । સઙ્ગ-વર્જિતો મદ્-વિમુખ-સંસર્ગમ્ અસહમાનઃ । સર્વ-ભૂતેષુ નિર્વૈરઃ । તેષ્વ્ અપિ મદ્-વિમુખેષુ પ્રતિકૂલેષુ સત્સુ વૈર-શૂન્યઃ । સ્વ-ક્લેશસ્ય સ્વ-પૂર્વકર્મ-નિમિત્તકત્વ-વિમર્શેન તેષુ વૈર-નિમિત્તાભાવાત્ । એવમ્ભૂતો યો માં નરાકારં કૃષ્ણમ્ એતિ લભતે, નાન્યઃ

પૂર્ણઃ કૃષ્ણો ઽવતારિત્વાત્ તદ્-ભક્તાનાં જયો રણે ।
ભારતે પાણ્ડુ-પુત્રાણામ્ ઇત્ય્ એકાદશ-નિર્ણયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે એકાદશો ઽધ્યાયઃ