ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 7

બલદેવઃ - એવં જન્માન્ધસ્ય પ્રજ્ઞા-ચક્ષુષો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય ધર્મ-પ્રજ્ઞા-વિલોપાન્ મોહાન્ધસ્ય મત્-પુત્રઃ કદાચિત્ પાણ્ડવેભ્યસ્ તદ્-રાજ્યં દદ્યાદ્ ઇતિ વિમ્લાન-ચિત્તસ્ય ભાવં વિજ્ઞાય ધર્મિષ્ઠઃ સઞ્જયસ્ ત્વત્-પુત્રઃ કદાચિદ્ અપિ તેભ્યો રાજ્યં નાર્પયુષ્યતીતિ તત્-સન્તોષમ્ ઉત્પાદયન્ન્ આહ દૃષ્ટ્વેતિ । પાણ્ડવાનામ્ અનીકં સૈન્યં વ્યૂઢં વ્યૂહ-રચનયાવસ્થિતમ્ । આચાર્યં ધનુર્-વિદ્યા-પ્રદં દ્રોણમ્ ઉપસઙ્ગમ્ય સ્વયમ્ એવ તદ્-અન્તિકં ગત્વા રાજા રાજ-નીતિ-નિપુણઃ વચનમ્ અલ્પાક્ષરત્વં ગમ્ભીરાર્થત્વં સઙ્ક્રાન્ત-વચન-વિશેષમ્
। અત્ર સ્વયમ્ આચાર્ય-સન્નિધિગમનેન પાણ્ડવ-સૈન્ય-પ્રભાવ-દર્શન-હેતુકં તસ્યાન્તર્-ભયં ગુરુ-ગૌરવેણ તદ્-અન્તિકં સ્વયમ્ આગતવાન્ અસ્મીતિ ભય-સઙ્ગોપનં ચ વ્યજ્યતે । તદ્ ઇદં રાજ-નીતિ-નૈપુણ્યાદ્ ઇતિ ચ રાજ-પદેન

ભ્ગ્ 1.3
પશ્યૈતાં પાણ્ડુપુત્રાણામ્ આચાર્ય મહતીં ચમૂમ્ ।
વ્યૂઢાં દ્રુપદપુત્રેણ તવ શિષ્યેણ ધીમતા

શ્રીધર: તદ્ એવ વચનમ્ આહ પશ્યૈતામ્ ઇત્ય્ આદિભિઃ નવભિઃ શ્લોકૈઃ । પશ્યેત્ય્ આદિ હે આચાર્ય । પાણ્ડવાનાં મહતીં વિતતાં ચમૂં સેનાં પશ્ય । તવ શિષ્યેણ દ્રુપદ-પુત્રેણ ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન વ્યૂઢાં વ્યૂહ-રચનયાધિષ્ઠિતામ્

વિશ્વનાથ: દ્રુપદ-પુત્રેણ ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન તવ શિષ્યેણ સ્વ-વધાર્થમ્ ઉત્પન્ન ઇતિ જાનતાપિ ત્વયાયમ્ અધ્યાપિત ઇતિ તવ મન્દ-બુદ્ધિત્વમ્ । ધીમતેતિ શત્રોર્ અપિ ત્વત્તઃ સકાશાત્ ત્વદ્-વધોપાય-વિદ્યા ગૃહીતેત્ય્ અસ્ય મહાબુદ્ધિત્વં ફલ્-કાલે ઽપિ પશ્યેતિ ભાવઃ

બલદેવ: તત્ તાદૃશં વચનમ્ આહ પશ્યૈતામ્ ઇત્ય્ આદિના । પ્રિય-શિષ્યેષુ યુધિષ્ઠિરાદિષુ સ્નેહાતિશયાદ્ આચાર્યો ન યુધ્યેદ્ ઇતિ વિભાવ્ય તત્-કોપોત્પાદનાય તસ્મિંસ્ તદ્-અવજ્ઞાં વ્યઞ્જયન્ન્ આહ એતામ્ ઇતિ । એતામ્ અતિસન્નિહિતાં પ્રાગલ્ભ્યેનાચાર્યમ્ અતિશૂરં ચ ત્વામ્ અવિગણય્ય સ્થિતાં દૃષ્ટ્વા તદ્-અવજ્ઞાં પ્રતીહીતિ, વ્યૂઢાં વ્યૂહ-રચનયા સ્થાપિતાં । દ્રુપદ-પુત્રેણેતિ ત્વદ્-વૈરિણા દ્રુપદેન ત્વદ્-વધાય ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પુત્રો યજ્ઞાગ્નિ-કુણ્ડાદ્ ઉત્પાદિતો ઽસ્તીતિ । તવ શિષ્યેણેતિ ત્વં સ્વ-શત્રું જાનન્ન્ અપિ ધનુર્-વિદ્યામ્ અધ્યાપિતવાન્ અસીતિ તવ મન્દ-ધીત્વમ્ । ધીમતેતિ શત્રોસ્ ત્વત્તસ્ ત્વદ્-વધોપાયો ગૃહીત ઇતિ તસ્ય સુધીત્વમ્ । ત્વદ્-અપેક્ષ્યકારિતૈવાસ્માકમ્
અનર્થ-હેતુર્ ઇતિ

ભ્ગ્ 1.4-6
અત્ર શૂરા મહેષ્વાસા ભીમાર્જુનસમા યુધિ ।
યુયુધાનો વિરાટશ્ ચ દ્રુપદશ્ ચ મહારથઃ

ધૃષ્ટકેતુશ્ ચેકિતાનઃ કાશિરાજશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
પુરુજિત્ કુન્તિભોજશ્ ચ શૈબ્યશ્ ચ નરપુંગવઃ

યુધામન્યુશ્ ચ વિક્રાન્ત ઉત્તમૌજાશ્ ચ વીર્યવાન્ ।
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ ચ સર્વ એવ મહારથાઃ

શ્રીધર: અત્રેત્ય્ આદિ । અત્ર અસ્યાં ચમ્વામ્ । ઇષવો બાણા અસ્યસ્ તે ક્ષિપ્યન્તે એભિર્ ઇતિ ઇષાસાઃ ધનૂંષિ । મહાન્ત ઇષ્વાસો યેષાં તે મહેષ્વાસાઃ । ભીમાર્જુનૌ તાવદ્ અત્રાતિપ્રસિદ્ધૌ યોદ્ધારૌ । તાભ્યાં સમાઃ શૂરાઃ શૌર્યેણ ક્ષાત્ર-ધર્મેણોપેતાઃ સન્તિ । તાન્ એવ નામભિર્ નિર્દિશતિ યુયુધાનઃ સાત્યકિઃ । કિં ચ ધૃષ્ટકેતુર્ ઇતિ । વિક્રાન્તો યુધામન્યુર્ નામૈકઃ । સૌભદ્રો ઽભિમન્યુર્ દ્રૌપદેયાઃ દ્રૌપદ્યાં પઞ્ચભ્યો યુધિષ્ઠિરાદિભ્યો જાતાઃ પુત્રાઃ પ્રતિવિન્ધ્યાદયઃ પઞ્ચ । મહારથાદીનાં લક્ષણમ્ -
એકો દશ સહસ્રાણિ યોધયેદ્ યસ્ તુ ધન્વિનામ્ ।
શસ્ત્ર-શાસ્ત્ર-પ્રવીણશ્ ચ મહાર્થ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
અમિતાન્ યોધયેદ્ યસ્ તુ સમ્પ્રોક્તો ઽતિરથસ્ તુ સઃ ।
ચૈકેન યો યુધ્યેત્ તન્-ન્યૂનો ઽર્ધ-રથઃ સ્મૃતઃ ॥ ઇતિ ॥4-6॥
વિશ્વનાથ: અત્ર ચમ્વામ્ । મહાન્તઃ શત્રુભિશ્ છેત્તુમ્ અશક્યા ઇષ્વાસા ધનૂંષિ યેષાં તે । યુયુધાનઃ સાત્યકિઃ । સૌભદ્રો ઽભિમન્યુઃ । દ્રૌપદેયા યુધિષ્ઠિરાદિભ્યઃ પઞ્ચભ્યો જાતાઃ પ્રતિવિન્ધ્યાદયઃ । મહારથાદીનાં લક્ષણમ્ -
એકો દશ સહસ્રાણિ યોધયેદ્ યસ્ તુ ધન્વિનામ્ ।
શસ્ત્ર-શાસ્ત્ર-પ્રવીણશ્ ચ મહાર્થ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
અમિતાન્ યોધયેદ્ યસ્ તુ સમ્પ્રોક્તો ઽતિરથસ્ તુ સઃ ।
ચૈકેન યો યુધ્યેત્ તન્-ન્યૂનો ઽર્ધ-રથઃ સ્મૃતઃ ॥ ઇતિ ॥4-6॥
શ્રીધર: નન્વ્ એકેન ધૃષ્ટદ્યુમ્નેનાધિષ્ઠિતાલ્પિકા સેનાસ્મદીયેનૈકેનૈવ સુજેયા સ્યાદ્ અતસ્ ત્વં મા ત્રાસીર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ અત્રેતિ । અત્ર ચમ્વાં મહાન્તઃ શત્રુભિશ્ છેત્તુમ્ અશક્યા ઇષ્વાસાશ્ ચાપા યેષાં તે । યુદ્ધ-કૌશલમ્ આશઙ્ક્યાહ ભીમેતિ । યુયુધાનઃ સાત્યકિઃ । મહારથ ઇતિ યુયુધાનીદાનાં ત્રયાણામ્ । નર-પુઙ્ગવ ઇતિ પુરુજિદ્-આદીનાં ત્રયાણામ્ । યુદ્યેતિ વિક્રાન્ત ઇતિ યુધામન્યોઃ । વીર્યવાન્ ઇત્ય્ ઉત્તમૌજસશ્ ચેતિ વિશેષણમ્ । સૌભદ્રો ઽભિમન્યુઃ । દ્રૌપદેયા યુધિષ્ઠિરાદિભ્યઃ પઞ્ચભ્યઃ ક્રમાદ્ દ્રૌપદ્યાં જાતાઃ પ્રતિવિન્ધ્ય-શ્રુતસેન-શ્રુતકીર્તિ-શતાનીક-શ્રુતકર્માખ્યાઃ પઞ્ચ-પુત્રાઃ
। ચ-શબ્દાદ્ અન્યે ચ ઘટોત્કચાદયઃ । પાણ્ડવાસ્ ત્વ્ અતિખ્યાતત્વાત્ ન ગણિતાઃ । યે એતે સપ્તદશ ગણિતાઃ, યે ચાન્યે તત્-પક્ષીયાસ્ તે સર્વે મહારથા એવ । અતિરથસ્યાપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । તલ્-લક્ષણં ચોક્તમ્ -
એકો દશ સહસ્રાણિ યોધયેદ્ યસ્ તુ ધન્વિનામ્ ।
શસ્ત્ર-શાસ્ત્ર-પ્રવીણશ્ ચ મહાર્થ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
અમિતાન્ યોધયેદ્ યસ્ તુ સમ્પ્રોક્તો ઽતિરથસ્ તુ સઃ ।
ચૈકેન યો યુધ્યેત્ તન્-ન્યૂનો ઽર્ધ-રથઃ સ્મૃતઃ ॥ ઇતિ ॥4-6॥
ભ્ગ્ 1.7
અસ્માકં તુ વિશિષ્ટા યે તાન્ નિબોધ દ્વિજોત્તમ ।
નાયકા મમ સૈન્યસ્ય સંજ્ઞાર્થં તાન્ બ્રવીમિ તે

શ્રીધર: અસ્માકમ્ ઇતિ । નિબોધ બુધ્યસ્વ । નાયકા નેતારઃ । સંજ્ઞાર્થં સમ્યગ્ જ્ઞાનાર્થમ્

વિશ્વનાથ: નિબોધ બુધ્યસ્વ । સંજ્ઞાર્થં સમ્યગ્ જ્ઞાનાર્થમ્

બલદેવ: તર્હિ કિં પાણ્ડવ-સૈન્યાદ્ ભીતો ઽસીત્ય્ આચાર્ય-ભાવં સમ્ભાવ્યાન્તર્જાતામ્ અપિ ભીતિમ્ આચ્છાદયન્ ધાર્ષ્ટ્યેનાહ - અસ્માકમ્ ઇતિ । અસ્માકં સર્વેષાં મધ્યે યે વિશિષ્ટાઃ પરમોત્કૃષ્ટા બુધ્યાદિ-બલ-શાલિનો નાયકા નેતારઃ । તાન્ સંજ્ઞાર્થં સમ્યક્ જ્ઞાનાર્થં બ્રવીમીતિ । પાણ્ડવ-પ્રેમ્ણા ત્વં ચેન્ નો યોત્સ્યસે, તદાપિ ભીષ્માદિભિર્ મદ્-વિજયઃ સેત્સ્યત્ય્ એવેતિ તત્ કોપોત્પાદનાર્થં દ્યોત્યમ્

ભ્ગ્ 1.8-9
ભવાન્ ભીષ્મશ્ ચ કર્ણશ્ ચ કૃપશ્ ચ સમિતિંજયઃ ।
અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ ચ સૌમદત્તિર્ જયદ્રથઃ

અન્યે ચ બહવઃ શૂરા મદર્થે ત્યક્તજીવિતાઃ ।
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ

શ્રીધર: તાન્ એષાહ ભવાન્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । ભવાન્ દ્રોણઃ । સમિતિં સંગ્રામં જયતીતિ તથા । સૌમદત્તિઃ સોમદત્તસ્ય પુત્રો ભૂરિશ્રવાઃ । અન્યે ચેતિ મદ્-અર્થે મત્-પ્રયોજનાર્થં જીવિતં ત્યક્તુમ્ અધ્યવસિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । નાના અનેકાનિ શસ્ત્રાનિ પ્રહરણ-સાધનાનિ યેષાં તે । યુદ્ધે વિશારદા નિપુણા ઇત્ય્ અર્થઃ ॥8-9॥
વિશ્વનાથ: સૌમદત્તિર્ ભૂરિશ્રવાઃ । ત્યક્ત-જીવિતા ઇતિ જીવિત-ત્યાગેનાપિ યદિ મદ્-ઉપકારઃ સ્યાત્ તદા તદ્ અપિ કર્તું પ્રવૃત્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । વસ્તુતસ્ તુ મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમ્ એવ નિમિત્ત-માત્રં ભવ સવ્યસાચિન્ ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તેર્ દુર્યોધન-સરસ્વતી સત્યમ્ એવાહ સ્મ ॥ 8-9॥
બલદેવ: ભવાન્ ઇતિ । ભવાન્ દ્રોણઃ । વિકર્ણો મદ્-ભ્રાતા કનિષ્ઠઃ । સૌમદત્તિર્ ભૂરિશ્રવાઃ । સમિતિઞ્જયઃ સંગ્રામ-વિજયીતિ દ્રોણાદીનાં સપ્તાનાં વિશેષણમ્ । નન્વ્ એતાવન્ત એવ મત્-સૈન્યે વિશિષ્ટાઃ કિન્ત્વ્ અસઙ્ખ્યેયાઃ સન્તીત્ય્ આહ અન્યે ચેતિ । બહવો જયદ્રથ-કૃતવર્મ-શલ્ય-પ્રભૃતયઃ । ત્યક્તેત્ય્-આદિ કર્મણિ નિષ્ઠા જીવિતાનિ ત્યક્તું કૃત-નિશ્ચયા ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્થં ચ તેષાં સર્વેષાં મયિ સ્નેહાતિરેકાત્ શૌર્યાતિરેકાદ્ યુદ્ધ-પાણ્ડિત્યાચ્ ચ મદ્-વિજયઃ સિદ્ધ્યેદ્ એવેતિ દ્યોત્યતે ॥8-9॥
ભ્ગ્ 1.10
અપર્યાપ્તં તદ્ અસ્માકં બલં ભીષ્માભિરક્ષિતમ્ ।
પર્યાપ્તં ત્વ્ ઇદમ્ એતેષાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્

શ્રીધર: તતઃ કિં? અત આહ - અપર્યાપ્તમ્ ઇત્ય્ આદિ । તત્ તથાભૂતૈઃ વીરૈર્ યુક્તમ્ અપિ ભીષ્મેણાભિરક્ષિતમ્ અપિ અસ્માકં બલં સૈન્યં અપર્યાપ્તં તૈઃ સહ યોદ્ધું અસમર્થં ભાતિ । ઇદમ્ એતેષાં પાણ્ડવાનાં બલં ભીમાભિરક્ષિતમ્ સત્ પર્યાપ્તં સમર્થં ભાતિ । ભીષ્મસ્યોભય-પક્ષપાતિત્વાત્ અસ્મદ્-બલં પાણ્ડવ-સૈન્ય્ં પ્રત્યસમર્થમ્ । ભીમસ્યિક-પક્ષપાતિત્વાત્ પાણ્ડવાનાં બલં સમર્થમ્

વિશ્વનાથ: અપર્યાપ્તમ્ અપરિપૂર્ણમ્ । પાણ્ડવૈઃ સહ યોદ્ધું અક્ષમમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભીષ્મેણાતિસૂક્ષ્મ-બુદ્ધિના શસ્ત્ર-શાસ્ત્ર-પ્રવીણેનાભિતો રક્ષિતમ્ અપિ ભીષ્મસ્યોભય-પક્ષપાતિત્વાત્ । એતેષાં પાણ્ડવાનાં તુ ભીમેન સ્થૂલ-બુદ્ધિના શસ્ત્ર-શાસ્ત્રાનભિજ્ઞો ઽપિ રક્ષિતમ્ પર્યાપ્તં પરિપૂર્ણમ્ । અસ્માભિઃ સહ યુદ્ધે પ્રવીણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ: નન્વ્ ઉભયોઃ સૈન્યયોસ્ તૌલ્યાત્ તવૈવ વિજયઃ કથમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય સ્વ-સૈન્યાધિક્યમ્ આહ અપર્યાપ્તમ્ ઇતિ । અપર્યાપ્તમ્ અપરિમિતમ્ અસ્માકં બલમ્ । તત્રાપિ ભીષ્મેણ મહા-બુદ્ધિમતાતિરથેનાભિરક્ષિતમ્ । એતેષાં પાણ્ડવાનાં બલં તુ પર્યાપ્તં પરિમિતમ્ । તત્રાપિ ભીમેન તુચ્છ-બુદ્ધિનાર્ધરથેનાભિરક્ષિતમ્ । અતઃ સિદ્ધ-વિજયો ઽહમ્

ભ્ગ્ 1.11
અયનેષુ ચ સર્વેષુ યથાભાગમ્ અવસ્થિતાઃ ।
ભીષ્મમ્ એવાભિરક્ષન્તુ ભવન્તઃ સર્વ એવ હિ

વિશ્વનાથ: તસ્માદ્ યુષ્માભિઃ સાવધાનૈર્ ભવિતુવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ અયનેષુ વ્યૂહ-પ્રવેશ-માર્ગેષુ યથા-ભાગં વિભક્તાઃ સ્વાં સ્વાં રણ-ભૂમિમ્ અપરિત્યજ્યૈવાવસ્થિતા ભવન્તો ભીષ્મમ્ એવાભિતસ્ તથા રક્ષન્તુ યથાન્યૈર્ યુધ્યમાનો ઽયં પૃષ્ઠતઃ કૈશ્ચિન્ ન હન્યતે । ભીષ્મ-બલેનૈવાસ્માકં જીવિતમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવ: અથૈવં મદ્-ઉક્તિ-ભાવં વિજ્ઞાયાચાર્યશ્ ચેદ્ ઉદાસીત તદા મત્-કાર્ય-ક્ષતિર્ ઇતિ વિભાવ્ય તસ્મિન્ સ્વ-કાર્ય-ભારમ્ અર્પયન્ન્ આહ અયનેષ્વ્ ઇતિ । અયનેષુ સૈન્ય-પ્રવેશ-વર્ત્મસુ યથાભાગં વિભક્તાં સ્વાં સ્વાં યુદ્ધ-ભૂમિમ્ અપરિત્યજ્યાવસ્થિતા ભવન્તો ભવદ્-આદયો ભીષ્મમે એવાભિતો રક્ષન્તુ યુદ્ધાભિનિવેશાત્ પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતશ્ ચાપશ્યન્તં તં યથાન્યો ન વિહન્યાત્ તથા કુર્વન્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સેનાપતૌ ભીષ્મે નિર્બોધે મદ્-વિજય-સિદ્ધિર્ ઇતિ ભાવઃ ।
અયમ્ આશયઃ - ભીષ્મો ઽસ્માકં પિત્યામહઃ । ભવાંસ્ તુ ગુરુઃ । તૌ યુવામ્ અસ્મદ્ એકાન્ત-હિતૈષિણૌ વિદિતૌ । યાવક્ષ-સદસિ મદ્-અન્યાયં વિદન્તાવ્ અપિ દ્રૌપદ્યા ન્યાયં પૃષ્ટૌ નાવોચતાં મયા તુ પાણ્ડવેષુ પ્રતીતં સ્નેહાભાસં ત્યાજયિતું તથા નિવેદિતમ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 1.12
તસ્ય સંજનયન્ હર્ષં કુરુ-વૃદ્ધઃ પિતામહઃ ।
સિંહ-નાદં વિનદ્યોચ્ચૈઃ શઙ્ખં દધ્મૌ પ્રતાપવાન્

શ્રીધર: તદ્ એવં બહુ-માન-યુક્તં રાજ-વાક્યં શ્રુત્વા ભીષ્મઃ કિં કૃતવાન્ । તદ્ આહ તસ્યેત્ય્ આદિ । તસ્ય રાજ્ઞો હર્ષં કુર્વન્ પિતામહો ભીષ્મ ઉચ્ચૈર્ મહાન્તં સિંહ-નાદં વિનદ્ય કૃત્વા શઙ્ખં દધ્મૌ વાદિતવાન્

વિશ્વનાથ: તતશ્ ચ સ્વ-સંમાન-શ્રવણ-જનિત-હર્ષસ્ તસ્ય દુર્યોધનસ્ય ભવ-વિધ્વંસનેન હર્ષં સઞનયિતું કુરુ-વૃદ્ધો ભીષ્મઃ સિંહ-નાદમ્ ઇતિ ઉપમાને કર્મણિ ચેતિ ણમુલ્ સિંહ ઇવ વિનદ્યેત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ: એવં દુર્યોધન-કૃતાં સ્વ-સ્તુતિમ્ અવધાર્ય સ-હર્ષો ભીષ્મસ્ તદ્-અન્તર્-જાતાં ભીતિમ્ ઉત્સાદયિતું શઙ્ખં દધ્માવ્ ઇત્ય્ આહ । સિંહ-નાદમ્ ઇત્ય્ ઉપમાને કર્મણિ ચેતિ પાણિનિ-સૂત્રાત્ ણમુલ્ । ચાત્ કર્તર્ય્ ઉપમાને ઇત્ય્ અર્થઃ । સિંહ ઇવ વિનદ્યેત્ય્ અર્થઃ । મુખતઃ કિઞ્ચિદ્ અનુક્ત્વા શઙ્ખ-નાદ-માત્ર-કરણેન જય-પરાજયૌ ખલ્વ્ ઈશ્વરાધીનૌ ત્વદ્-અર્થે ક્ષત્ર-ધર્મેણ દેહં ત્યક્ષ્યામીતિ વ્યજ્યતે

ભ્ગ્ 1.13
તતઃ શઙ્ખાશ્ ચ ભેર્યશ્ ચ પણવાનકગોમુખાઃ ।
સહસૈવાભ્યહન્યન્ત સ શબ્દસ્ તુમુલો ઽભવત્

શ્રીધર: તદ્ એવં સેનાપતેઃ ભીષ્મસ્ય યુદ્ધોત્સવમ્ આલોક્ય સર્વતો યુદ્ધોત્સવઃ પ્રવૃત્ત ઇય્ આહ તત ઇત્ય્ આદિના । પણવા માર્દલાઃ । આનકાઃ ગોમુખાશ્ ચ વાદ્ય-વિશેષાઃ । સહસા તત્-ક્ષણમ્ એવાભ્યહન્યન્ત વાદિતાઃ । સ ચ શઙ્ખાદિ-શબ્દસ્ તુમુલો મહાન્ અભૂત્

વિશ્વનાથ: તતશ્ ચોભયત્રૈવ યુદ્ધોત્સાહઃ પ્રવૃત્ત ઇત્ય્ આહ તત ઇતિ । પણવા માર્દલાઃ । આનકાઃ પટહાઃ । ગોમુખા વાદ્ય-વિશેષાઃ

બલદેવ: તત ઇતિ । સેનાપતૌ ભીષ્મે પ્રવૃત્તે તત્-સૈન્યે સહસા તત્-ક્ષણમ્ એવ શઙ્ખાદયો ઽભ્યહન્યન્ત વાદિતાઃ । કર્મ-કર્તરિ પ્રયોગઃ । પણવાદયસ્ ત્રયો વાદિત્ર-ભેદાઃ । સ શબ્દસ્ તુમુલ એકાકારતયા મહાન્ આસીત્

ભ્ગ્ 1.14
તતઃ શ્વેતૈર્ હયૈર્ યુક્તે મહતિ સ્યન્દને સ્થિતૌ ।
માધવઃ પાણ્ડવશ્ ચૈવ દિવ્યૌ શઙ્ખૌ પ્રદધ્મતુઃ

શ્રીધર: તતઃ પાણ્ડવ-સૈન્યે પ્રવૃત્તં યુદ્ધોત્સાહમ્ આહ તત ઇત્ય્ આદિભિઃ પઞ્ચભિઃ । તતઃ કૌરવ-સૈન્ય-વાદ્ય-કોલાહલાનન્તરં મહતિ સ્યન્દને રથે સ્થિતૌ સન્તૌ શ્રી-કૃષ્ણાર્જુનૌ દિવ્યૌ શઙ્ખૌ પ્રકર્ષેણ દધ્મતુર્ વાદયામાસતુઃ ।

વિશ્વનાથ: નોથિન્ગ્

બલદેવ: અથ પાણ્ડવ-સૈન્યે પ્રવૃત્તં યુદ્ધોસવમ્ આહ તત ઇતિ । અન્યેષામ્ અપિ રથ-સ્થિતત્વે સત્ય્ અપિ કૃષ્ણાર્જુનયોઃ રથ-સ્થિતત્વોક્તિસ્ તદ્-રથસ્યાગ્નિ-દત્તત્વં ત્રૈલોક્ય-વિજેતૃત્વં મહા-પ્રભવત્વં ચ વ્યજ્યતે

ભ્ગ્ 1.15-18
પાઞ્ચજન્યં હૃષીકેશો દેવદત્તં ધનંજયઃ ।
પૌણ્ડ્રં દધ્મૌ મહાશઙ્ખં ભીમકર્મા વૃકોદરઃ

અનન્તવિજયં રાજા કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ ચ સુઘોષમણિપુષ્પકૌ

કાશ્યશ્ ચ પરમેષ્વાસઃ શિખણ્ડી ચ મહારથઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વિરાટશ્ ચ સાત્યકિશ્ ચાપરાજિતઃ

દ્રુપદો દ્રૌપદેયાશ્ ચ સર્વશઃ પૃથિવીપતે ।
સૌભદ્રશ્ ચ મહાબાહુઃ શઙ્ખાન્ દધ્મુઃ પૃથક્ પૃથક્

શ્રીધર: તદ્ એવ વિભાગેન દર્શયન્ન્ આહ પાઞ્ચજન્યમ્ ઇતિ । પાઞ્ચજન્યાદીનિ નામાનિ શ્રી-કૃષ્ણાદિ-શઙ્ખાનામ્ । ભીમઃ ઘોરં કર્મ યસ્ય સઃ । વૃકવત્ ઉદરં યસ્ય સ વૃકોદરો મહા-શઙ્ખં પૌણ્ડ્રં દધ્માવ્ ઇતિ । અનન્તેતિ । નકુલઃ સુઘોષં નામ શઙ્ખં દધ્મૌ । સહદેવો મણિપુષ્પકં નામ । કાશ્યશ્ ચેતિ । કાશ્યઃ કાશિરાજઃ । કથમ્ભૂતઃ । પરમઃ શ્રેષ્ઠઃ ઇષ્વાસો ધનુર્ યસ્ય સઃ । દ્રુપદ ઇતિ । હે પૃથિવીપતે ધૃતરાષ્ટ્ર ॥15-18॥
વિશ્વનાથ: પાઞ્ચજન્યાદયઃ શઙ્ખાદીનાં નામાનિ । અપરાજિતઃ કેનાપિ પરાજેતુમ્ અશક્યત્વાત્ । અથવા ચાપેન ધનુષા રાજિતઃ પ્રદીપ્તઃ ॥15-18॥
બલદેવ: પાઞ્ચજન્યમ્ ઇત્ય્ આદિ પાઞ્ચજન્યાદયઃ કૃષ્ણાદિ-શઙ્ખાનામ્ આહ્વયાઃ । અત્ર હૃષીકેશ-શબ્દેન પરમેશ્વર-સહાયિત્વમ્ । પાઞ્ચજન્યાદિ-શબ્દૈઃ પ્રસિદ્ધાહ્વયાનેક-દિવ્ય-શઙ્ખવત્ત્વમ્ । રાજા ભીમકર્મા ધનઞ્જય ઇત્ય્ એભિર્ યુધિષ્ઠિરાદીનાં રાજ-સૂય-યાજિત્વ-હિડિમ્બાદિ-નિહન્તૃત્વ-દિગ્વિજયાહૃતાનન્ત-ધનત્વાનિ ચ વ્યજ્ય પાણ્ડવ-સેના-સૂત્કર્ષઃ સૂચ્યતે । પર-સેનાસુ તદ્-અભાવાદ્ અપકર્ષશ્ ચ । કાશ્ય ઇતિ । કાશ્યઃ કાશિરાજઃ । પરમેષ્વાસઃ મહા-ધુર્ધરઃ । ચાપરાજિતો ધનુષા દીપ્તઃ । દ્રુપદ ઇતિ । પૃથિવીપતે હે ધૃતરાષ્ટ્રેતિ તવ દુર્મન્ત્રણોદયઃ કુલ-ક્ષય-લક્ષણો ઽ નર્થઃ સમાસત
ઇતિ સૂચ્યતે ॥15-18॥
ભ્ગ્ 1.19
સ ઘોષો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં હૃદયાનિ વ્યદારયત્ ।
નભશ્ ચ પૃથિવીં ચૈવ તુમુલો વ્યનુનાદયન્

શ્રીધર - સ ચ શઙ્ખાનાં નાદસ્ ત્વદીયાનાં મહાભયં જનયામાસેત્ય્ આહ સ ઘોષ ઇત્ય્ આદિ । ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં ત્વદીયાનાં હૃણ્ડયાણિ વ્યદારયત્ વિદારિતવાન્ । કિં કુર્વન્ । નભશ્ ચ પૃથિવીં ચૈવ તુમુલો ઽભ્યનુનાદયન્ પ્રતિધ્વનિભિર્ અપૂર્યન્

વિશ્વનાથ - નોથિન્ગ્.
બલદેવ - સ ઇતિ । પાણ્ડવૈઃ કૃતઃ શઙ્ખ-નાદો ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં ભીષ્માદીનાં સર્વેષાં હૃણ્ડયાણિ વ્યદારયત્ । તદ્-વિદારણ-તુલ્યાં પીડામ્ અજનયદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તુમુલો ઽતિતીવ્રઃ અભ્યનુનાદયન્ પ્રતિધ્વનિભિઃ પ્”ર્યન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ કૃતસ્ તુ શઙ્ખાદિનાદસ્ તુમુલો ઽપિ તેષાં કિઞ્ચિદ્ અપિ ક્ષોભં નાજનયત્ તથાનુક્તેર્ ઇતિ બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 1.20-23
અથ વ્યવસ્થિતાન્ દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ કપિધ્વજઃ ।
પ્રવૃત્તે શસ્ત્રસંપાતે ધનુર્ ઉદ્યમ્ય પાણ્ડવઃ

શ્રીધર - એતસ્મિન્ સમયે શ્રી-કૃષ્ણમ્ અર્જુનો વિજ્ઞાપયામાસેત્ય્ આહ અથ ઇત્ય્ આદિભિઃ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ । અથેતિ અથાનન્તરં વ્યવસ્થિતાન્ યુદ્ધોદ્યોગેન સ્થિતાન્ । કપિધ્વજો ઽર્જુનઃ

વિશ્વનાથ - નોથિન્ગ્.
બલદેવ - એવં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં યુદ્ધે ભીતિં પ્રદર્શ્ય પાણ્ડવાનાં તુ તત્રોત્સાહમ્ આહ અથેતિ સાર્ધકેન । અથ રિપુ-શઙ્ખ-નાદ-કૃતોત્સાહ-ભઙ્ગાનન્તરં વ્યવસ્થિતાન્ તદ્-ભઙ્ગ-વિરોધિ-યુયુત્સયાવસ્થિતાન્ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ ભીષ્માદીન્ કપિધ્વજો ઽર્જુનો યેન શ્રી-દાશરથેર્ અપિ મહાન્તિ કાર્યાનિ પુરા સાધિતાનિ તેન મહાવીરેણ ધ્વજમ્ અધિતિષ્ઞ્હિતા હનુમતાનુગૃહીતો ભય-ગન્ધ-શૂન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । હે મહીપતે પ્રવૃત્તે પ્રવર્તમાને । હૃષીકેશમ્ ઇતિ હૃષીકેશં સર્વેન્દ્રિય-પ્રવર્તકં કૃષ્ણં તદ્ ઇદં વાક્યમ્ ઉવાચેતિ । સર્વેશ્વરો હરિર્ યેષાં નિયોજ્યસ્ તેષાં તદ્ એકાન્ત-ભક્તાનાં પાણ્ડવાનાં
વિજયે સન્દેહ-ગન્ધો ઽપિ નેતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 1.21-23
હૃષીકેશં તદા વાક્યમ્ ઇદમ્ આહ મહીપતે ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે રથં સ્થાપય મે ઽચ્યુત

યાવદ્ એતાન્ નિરીક્ષે ઽહં યોદ્ધુકામાન્ અવસ્થિતાન્ ।
કૈર્ મયા સહ યોદ્ધવ્યમ્ અસ્મિન્ રણસમુદ્યમે

યોત્સ્યમાનાન્ અવેક્ષે ઽહં ય એતે ઽત્ર સમાગતાઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્બુદ્ધેર્ યુદ્ધે પ્રિયચિકીર્ષવઃ

શ્રીધર - તદ્ એવ વાક્યમ્ આહ સેનયોર્ ઉભયોર્ ઇત્ય્ આદિ । યાવદ્ એતાન્ ઇતિ । નનુ ત્વં યોદ્ધા ન તુ યુદ્ધ-પ્રેક્ષકસ્ તત્રાહ કૈર્ મયેત્ય્ આદિ । કૈઃ સહ મયા યોદ્ધવ્યમ્ । યોત્સ્યમાનાન્ ઇતિ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય દુર્યોધનસ્ય પ્રિયં કર્તુમ્ ઇચ્છન્તો યે ઇહ સમાગતાઃ તાન્ અહં દ્રક્ષ્યામિ યાવત્ । તાવદ્ ઉભયોઃ સેનયોર્ મધ્યે મે રથં સ્થાપયેત્ય્ અન્વયઃ ॥21-23॥
વિશ્વનાથ - નોથિન્ગ્.
બલદેવ -અર્જુન-વાક્યમ્ આહ સેનયોર્ ઇતિ । હે અચ્યુતેદિ સ્વભાવ-સિદ્ધાદ્ ભક્ત-વાત્સલ્યાત્ પારમૈશ્વર્યાચ્ ચ ન ચ્યવસે સ્મેતિ તેન તેન ચ નિયન્તિર્તો ભક્તસ્ય મે વાક્યાત્ તત્ર રથં સ્થિતં કુરુ નિર્ભય તત્ર રથ-સ્થાપને ફલમ્ આહ યાવદ્ ઇતિ । યોદ્ધુ-કામાન્ ન તુ સહાસ્માભિઃ સન્ધિં ચિકીર્ષૂન્ । અવસ્થિતાન્ ન તુ ભીત્યા પ્રચલિતાન્ ।
નનુ ત્વં યોદ્ધા, ન તુ યુદ્ધ-પ્રેક્ષકસ્ તતસ્ તદ્-દર્શનેન કિમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ કૈર્ ઇતિ । અસ્મિન્ બન્ધૂનામ્ એવ મિથો રણોદ્યોગે કૈર્ બન્ધુભિઃ સહ મમ યુદ્ધં ભાવીત્ય્ એતજ્-જ્ઞાનાયૈવઅ મધ્યે રથ-સ્થાપનમ્ ઇતિ ।
નનુ બન્ધુત્વાદ્ એએત્ સન્ધિમ્ એવ વિધાત્સ્યન્તીતિ ચેત્ તત્રાહ યોત્સ્યમાનાન્ ઇતિ ન તુ સન્ધિં વિધાસ્યતઃ । અવેક્ષે પ્રત્યેમિ । દુર્બુદ્ધેઃ કુધિયઃ સ્વજીવનોપાયાનભિજ્ઞસ્ય યુદ્ધે ન તુ દુર્બુદ્ધ્ય્-અપનયને । અતો મદ્-યુદ્ધ-પ્રતિયોગિ-નિરીક્ષણં યુક્તમ્ ઇતિ ॥21-23॥
ભ્ગ્ 1.24-25
એવમ્ ઉક્તો હૃષીકેશો ગુડાકેશેન ભારત ।
સેનયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે સ્થાપયિત્વા રથોત્તમમ્

ભીષ્મ-દ્રોણ-પ્રમુખતઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતામ્ ।
ઉવાચ પાર્થ પશ્યૈતાન્ સમવેતાન્ કુરૂન્ ઇતિ

શ્રીધર: તતઃ કિં વૃત્તમ્ । ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સઞ્જય ઉવાચ એવમ્ ઉક્ત ઇત્ય્ આદિ । ઉડાકા નિદ્રા તસ્ય ઈશેન જિત-નિદ્રેણ અર્જુનેન એવમ્ ઉક્તઃ સન્ । હે ભારત, હે ધૃતરાષ્ટ્ર સેનયોર્ મધ્યે રથાનામ્ ઉત્તમં રથં હૃષીકેશઃ સ્થાપિતવાન્ । ભીષ્મ-દ્રોણ ઇતિ મહીક્ષિતાં રાજ્ઞાં ચ પ્રમુખતઃ સમ્મુખે રથં સ્થાપયિત્વા । હે પાર્થ એતાન્ કુરૂન્ પશ્યેતિ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ ॥24-25॥
વિશ્વનાથ: હૃષીકેશઃ સર્વેન્દ્રિય-નિયન્તાપ્ય્ એવમ્ ઉક્તો ઽર્જુનેનાદિષ્ટઃ । અર્જુન-વાગ્-ઇન્દ્રિય-માત્રેણાપિ નિયમ્યો ઽભૂદ્ ઇત્ય્ અહો પ્રેઅ-વશ્યત્વં ભગવત ઇતિ ભાવઃ । ગુડાકેશેન ગુડા યથા માધુર્ય-માત્ર-પ્રકાશકાસ્ તત્ તથા સ્વીય-સ્નેહ-રસાસ્વાદ-પ્રકાશકા અકેશા વિષ્ણુ-બ્રહ્મ-શિવા યસ્ય તેન અકારો વિષ્ણુઃ કો બ્રહ્મા ઈશો મહા-દેવઃ । યત્ર સર્વાવતારિ-ચૂડામણીન્દ્રઃ સ્વયં ભગવાન્ શ્રી-કૃષ્ણ એવ પ્રેમાધીનઃ સન્ન્ આજ્ઞાનુવર્તી બભૂવ । તત્ર ગુણાવતારત્વાત્ તદ્-અંશાઃ વિષ્ણુ-બ્રહ્મ-રુદ્રાઃ કથમ્ ઐશ્વર્યં પ્રકાશયન્તુ । કિન્તુ સ્વકર્તૃકં સ્નેહ-રસં પ્રકાશ્યૈવ સ્વં સ્વં
કૃતાર્થં મન્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તં શ્રી-ભગવતા પર-વ્યોમ-નાથેનાપિ દ્વિજાત્મમજા મે યુવયોર્ દિદૃક્ષુણા ઇતિ ।
યદ્ વા, ગુડાકો નિદ્રા તસ્યા ઈશેન જિત-નિદ્રેનેત્ય્ અર્થઃ । અત્રાપિ વ્યાખ્યાયાં સાક્ષાન્ માયાયા અપિ નિયન્તા યઃ શ્રી-કૃષ્ણઃ સ ચાપિ યેન પ્રેમ્ણા વિજિત્ય વશીકૃતસ્ તેનાર્જુનેન માયા-વૃત્તિર્ નિદ્રા વરાકી જિતેતિ કિં ચિત્રમ્ ઇતિ ભાવઃ । ભીષ્મ-દ્રોણયોઃ પ્રમુખતઃ પ્રમુખે સમ્મુખે સર્વેષાં મહીક્ષિતાં રાજ્ઞાં ચ । પ્રમુખતઃ ઇતિ સમાસ-પ્રવિષ્ટે ઽપિ પ્રમુખતઃ-શબ્દ આકૃષ્યતે ॥24-25॥
બલદેવ: તતઃ કિં વૃત્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સઞ્જયઃ પ્રાહ એવમ્ ઇતિ । ગુડાકા નિદ્રા તસ્યા ઈશઃ સ્વ-સખ-શ્રી-ભગવદ્-ગુણ-લાવણ્ય-સ્મૃતિ-નિવેશેન વિજિત-નિદ્રસ્ તત્-પરમ-ભક્તસ્ તેનાર્જુનેનૈવમ્ ઉક્તઃ પ્રવર્તિતો હૃષીકેશસ્ તચ્-ચિત્ત-વૃત્ત્ય્-અભિજ્ઞો ભગવાન્ સેનયોર્ મધ્યે ભીષ્મ-દ્રોણયોઃ સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતાં ભૂ-ભુજાં ચ પ્રમુખતઃ સમ્મુખે રથોત્તમં અગ્નિદત્તં રથં સ્થાપયિત્વોવાચ હે પાર્થ સમવેતાન્ એતાન્ કુરૂન્ પશ્યેતિ । પાર્થ-હૃષીકેશ-શબ્દાભ્યામ્ ઇદં સૂચ્યતે મતિપિતૃ-સ્વસૃ-પુત્રત્વાત્ ત્વત્-સારથ્યમ્ અહં કરિષ્યામ્ય્ એવ ત્વં ત્વ્ અધુનૈવ યુયુત્સાં
ત્યક્ષ્યસીતિ કિં શત્રુ-સૈન્ય-વીક્ષણેનેતિ સોપહાસો ભાવઃ ॥24-25॥
ભ્ગ્ 1.26
તત્રાપશ્યત્ સ્થિતાન્ પાર્થઃ પિતૄન્ અથ પિતામહાન્ ।
આચાર્યાન્ માતુલાન્ ભ્રાતૄન્ પુત્રાન્ પૌત્રાન્ સખીંસ્ તથા ॥
શ્વશુરાન્ સુહૃદશ્ ચૈવ સેનયોર્ ઉભયોર્ અપિ

શ્રીધર: તતઃ કિં પ્રવૃત્તમ્ ઇત્ય્ આહ તત્રેત્ય્ આદિ । પિતૄન્ પિતૃવ્યાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પુત્રાન્ પૌત્રાન્ ઇતિ દુર્યોધનાદીનાં યે પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ ચ તાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સખીન્ મિત્રાણિ । સુહૃદઃ કૃતોપકારાંશ્ ચ અપશ્યત્ ।
વિશ્વનાથ: દુર્યોધનાદીનાં યે પુત્રાઃ પૌત્રાશ્ ચ તાન્ ।
બલદેવ: એવં ભગવતોક્તો ઽર્જુનઃ પર-સેનામ્ અપશ્યદ્ ઇત્ય્ આહ તત્રેતિ સાર્ધકેન । તત્ર પર-સેનાયાં પિતૄન્ પિતૃવ્યાન્ ભૂરિશ્રવઃ-પ્રભૃતીન્, પિતામહાન્ ભીષ્મ-સોમદત્તાદીન્, આચાર્યાન્ દ્રોણ-કૃપાદીન્, માતુલાન્ શલ્ય-શકુન્ય્-આદીન્, ભ્રાતૄન્ દુર્યોધનાદીન્, પુત્રાન્ લક્ષ્મણાદીન્, પૌત્રાન્ નપ્તૄન્, લક્ષ્મણાદિ-પુત્રાન્, સખીન્ વયસ્યાન્ દ્રૌણિ-સૈન્ધવાદીન્, સુહૃદઃ કૃતવર્મ-ભગદત્તાદીન્ । એવં સ્વ-સૈન્યે ઽપ્ય્ ઉપલક્ષણીયમ્ । ઉભયોર્ અપિ સેનયોર્ અવસ્થિતાન્ તાન્ સર્વાન્ સમીક્ષ્યેત્ય્ અન્વયાત્

ભ્ગ્ 1.27
તાન્ સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્ બન્ધૂન્ અવસ્થિતાન્ ।
કૃપયા પરયાવિષ્ટો વિષીદન્ન્ ઇદમ્ અબ્રવીત્

શ્રીધર: તતઃ કિં કૃતવાન્ ઇત્ય્ આહ તાન્ ઇતિ । સેનયોર્ ઉભયોર્ એવં સમીક્ષ્ય કૃપયા મહત્યા આવિષ્ટઃ વિષણ્ણઃ સન્ ઇદમ્ અર્જુનો ઽબ્રવીત્ । ઇત્ય્ ઉત્તરસ્ય અર્ધ-શ્લોકસ્ય વાક્યાર્થઃ । આવિષ્ટો વ્યાપ્તઃ

વિશ્વનાથ: નોથિન્ગ્.
બલદેવ: અથ સર્વેશ્વરો દયાલુઃ કૃષ્ણઃ સપરિકરાત્મોપદેશેન વિશ્વમ્ ઉદ્દિધીર્ષુર્ અર્જુનં શિષ્યં કર્તું તત્-સ્વ-ધર્મે ઽપિ યુદ્ધે મા હિંસ્યાત્ સર્વ-ભૂતાનિ ઇતિ શ્રુત્ય્-અર્થાભાસેનાધર્મતામ્ આભાસ્ય તં સંમોહં કૃતવાન્ ઇત્ય્ આહ તાન્ સમીક્ષ્યતે કૌન્તેય ઇતિ સ્વીય-પિતૃ-સ્વસૃ-પુત્રત્વોક્ત્યા તદ્-ધર્મો મોહ-શોકૌ તદા તસ્ય વ્યજ્યેતે । કૃપયા કર્ત્ર્યા ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । સ્વભાવ-સિદ્ધસ્ય કૃપેતિ દ્યોત્સ્યતે । અતઃ પરયેતિ તદ્-વિશેષણમ્ । અપરયેતિ વા ચ્છેદઃ સ્વ-સૈન્યે પૂર્વમ્ અપિ કૃપાસ્તિ પર-સૈન્યે ત્વ્ અપરાપિ સાભૂદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિષીદન્ન્ અનુતાપઃ વિન્દન્ । અત્રોક્તિ-વિષાદયોર્ ઐક-કાલ્યાદ્ય્-ઉક્તિ-કાલે
વિષાદ-કાર્યાણ્ય્-અશ્રુ-કમ્પ-સન્ન-કણ્ઠાદીનિ વ્યજ્યતે

ભ્ગ્ 1.28-29
દૃષ્ટ્વેમાન્ સ્વજનાન્ કૃષ્ણ યુયુત્સું સમુપસ્થિતમ્ ।
સીદન્તિ મમ ગાત્રાણિ મુખં ચ પરિશુષ્યતિ

વેપથુશ્ ચ શરીરે મે રોમહર્ષશ્ ચ જાયતે ।
ગાણ્ડીવં સ્રંસતે હસ્તાત્ ત્વક્ ચૈવ પરિદહ્યતે

શ્રીધર: કિમ્ અબ્રવીદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ દૃષ્ટ્વેમાન્ ઇત્ય્ આદિ યાવદ્ અધ્યાય-સમાપ્તિ । હે કૃષ્ણ યોદ્ધુમ્ ઇચ્છતઃ પુરતઃ સમવસ્થિતાન્ સ્વજનાન્ બન્ધુ-જનાન્ દૃષ્ટ્વા મદીયાનિ ગાત્રાણિ કરચરણાદીનિ સીદન્તિ વિશીર્યન્તે । કિં ચ વેપહ્તુશ્ ચેત્યાદિ । વેપથુઃ કમ્પઃ । રોમહર્ષઃ રોમાઞ્ચઃ । સ્રંસતે નિપતતિ । પરિદહ્યતે સર્વતઃ સન્તપ્યતે ॥28-29॥
વિશ્વનાથ: દૃષ્ટ્વેત્ય્ અત્ર સ્થિતસ્યેત્ય્ અધ્યાહાર્યમ્ ॥28-29॥
બલદેવ: કૌન્તેયઃ શોક-વ્યાકુલં યદ્ આહ તદ્ અનુવદતિ દૃષ્ટ્વેમમ્ ઇતિ । સ્વજનં સ્વ-બન્ધુ-વર્ગં જાતાવ્ એક-વચનં સ-ગોત્ર-બાન્ધવ-જ્ઞાતિ-બન્ધુ-સ્વ-સ્વજનાઃ સમાઃ ઇત્ય્ અમરઃ । દૃષ્ટ્વાસવ્થિતસ્ય મમ ગાત્રાણિ કર-ચરણાદીનિ સીદન્તિ શીર્યન્તે પરિશુષ્યતીતિ શ્રમાદિ-હેતુકાચ્ છોષાદ્ અતિશયિત્વમ્ અસ્ય શોષસ્ય વ્યજ્યતે । વેપથુઃ કમ્પઃ । રોમહર્ષઃ પુલકઃ । ગાણ્ડીવ-ભ્રંશેનાધૈર્યં ત્વગ્-દાહ્નેઅ હૃદ્-વિદાહો દર્શિતઃ ॥28-29॥
ભ્ગ્ 1.30
ન ચ શક્નોમ્ય્ અવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ ।
નિમિત્તાનિ ચ પશ્યામિ વિપરીતાનિ કેશવ

શ્રીધર: અપિ ચ ન શક્નોમીત્ય્ આદિ । વિપરીતાનિ નિમિત્તાનિ અનિષ્ટ-સૂચકાનિ શકુનાનિ પશ્યામિ

વિશ્વનાથ: વિપરીતાનિ નિમિત્તાનિ ધન-નિમિત્તકો ઽયમ્ અત્ર મે વાસ ઇતિવન્ નિમિત્ત-શબ્દો ઽયં પ્રયોજન-વાચી । તતશ્ ચ યુદ્ધે વિજયિનો મમ રાજ્ય-લાભાત્ સુખં ન ભવિષ્યતિ, કિન્તુ તદ્-વિપરીતમ્ અનુતાપ-દુઃખમ્ એવ ભાવીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ: અપિ ચેતિ અવસ્થાતું સ્થિરો ભવિતું મનો ભ્રમ્તીવ ચેતિ દૌર્બલ્ય-મૂર્ચ્છયોર્ ઉદયઃ । નિમિત્તાનિ ફલાન્ય્ અત્ર યુદ્ધે વિપરીતાનિ પશ્યામિ । વિજયિનો મે રાજ્ય-પ્રાપ્તિર્ આનન્દો ન ભવિષ્યતિ કિન્તુ તદ્-વિપરીતો ઽનુતાપ એવ ભાવીતિ । નિમિત્ત-શબ્દઃ ફલ-વાચી કસ્મૈ નિમિત્તાયાત્ર વસસિ ઇત્ય્ આદૌ તથા પ્રતીતેઃ

ભ્ગ્ 1.31
ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામિ હત્વા સ્વજનમ્ આહવે ।
ન કાઙ્ક્ષે વિજયં કૃષ્ણ ન ચ રાજ્યં સુખાનિ ચ

શ્રીધર: કિં ચ ન ચેત્ય્ આદિ । આહવે યુદ્ધે સ્વજનં હત્વા શ્રેયઃ ફલં ન પશ્યામિ । વિજયાદિકં ફલં કિં ન પશ્યસીતિ ચેત્ તત્રાહ ન કાઙ્ક્ષ ઇતિ

વિશ્વનાથ: શ્રેયો ન પશ્યામીતિ દ્વાવ્ ઇમૌ પુરુષૌ લોકે સૂર્ય-મણ્ડલ-ભેદિનૌ । પરિવ્રાડ્ યોગ-યુક્તશ્ ચ રણે ચાભિમુખે હતઃ ॥ ઇત્ય્ આદિના હતસ્યૈવ શ્રેયો-વિધાનાત્ । હન્તુસ્ તુ ન કિમ્ અપ્ સુકૃતમ્ । નન દૃષ્ટં ફલં યશો રાજ્યં વર્તતે યુદ્ધસ્યેત્ય્ અત આહ ન કાઙ્ક્ષ ઇતિ

બલદેવ: એવં તત્ત્વ-જ્ઞાન-પ્રતિકૂલં શોકમ્ ઉક્ત્વા તત્-પ્રતિકૂલાં વિપરીત-બુદ્ધિમ્ આહ ન ચેતિ । આહવે સ્વજનં હત્વા શ્રેયો નૈવ પશ્યામીતિ । દ્વાવ્ ઇમૌ પુરુષૌ લોકે સૂર્ય-મણ્ડલ-ભેદિનૌ । પરિવ્રાડ્ યોગ-યુક્તશ્ ચ રણે ચાભિમુખે હતઃ ॥ ઇત્ય્ આદિના હતસ્ય શ્રેયઃ-સ્મરણાત્ હન્તુર્ મે ન કિઞ્ચિચ્ છ્રેયઃ । અસ્વજનમ્ ઇતિ વા ચ્છેદઃ અસ્વજન-વધે ઽપિ શ્રેયસો ઽભાવાત્ સ્વજન-વધે પુનઃ કુતસ્તરાં તદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ યશો-રાજ્ય-લાભો દૃષ્ટં ફલમ્ અસ્તીતિ ચેત્ તત્રાહ ન કાઙ્ક્ષ ઇતિ । રાજ્યાદિ-સ્પૃહા-વિરહાદ્ ઉપાયે વિજયે મમ પ્રવૃત્તિર્ ન યુક્તા, રન્ધને યથા ભોજનેછા-વિરહિણઃ । તસ્માદ્ અરણ્ય-નિવસનમ્ એવાસ્માકં શ્લાઘ્ય-જીવનત્વં ભાવીતિ

ભ્ગ્ 1.32-35
કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ કિં ભોગૈર્ જીવિતેન વા ।
યેષામ્ અર્થે કાઙ્ક્ષિતં નો રાજ્યં ભોગાઃ સુખાનિ ચ

ત ઇમે ઽવસ્થિતા યુદ્ધે પ્રાણાંસ્ ત્યક્ત્વા ધનાનિ ચ ।
આચાર્યાઃ પિતરઃ પુત્રાસ્ તથૈવ ચ પિતામહાઃ

માતુલાઃ શ્વશુરાઃ પૌત્રાઃ શ્યાલાઃ સંબન્ધિનસ્ તથા ।
એતાન્ ન હન્તુમ્ ઇચ્છામિ ઘ્નતો ઽપિ મધુસૂદન

અપિ ત્રૈલોક્યરાજ્યસ્ય હેતોઃ કિં નુ મહીકૃતે ।
નિહત્ય ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ નઃ કા પ્રીતિઃ સ્યાજ્ જનાર્દન

।
શ્રીધર: એતદ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ કિં નો રાજ્યેન ઇત્ય્ આદિ સાર્ધ-દ્વયેન । ત ઇમે ઇતિ । યદ્-અર્થમ્ અસ્માકં રાજ્યાદિકમ્ અપેક્ષિતમ્ તે એતે પ્રાણ-ધનાનિ ત્યક્ત્વા ત્યાગમ્ અઙ્ગીકૃત્ય યુદ્ધાર્થમ્ અવસ્થિતાઃ । અતઃ કિમ્ અસ્માકં રાજ્યાદિભિઃ કૃત્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ યદિ કૃપયા ત્વમ્ એતાન્ ન હંસિ તર્હિ ત્વામ્ એતે રાજ્ય-લોભેન હનિષ્યન્ત્ય્ એવ । અતસ્ ત્વમ્ એવૈતાન્ હત્વા રાજ્યં ભુઙ્ક્ષ્વેતિ । તત્રાહ એતાન્ ઇત્ય્ આદિ સાર્ધેન । ઘ્નતો ઽપિ અસ્માન્ મારયતો ઽપિ એતાન્ । અપીતિ । ત્રૈલોક્ય-રાજ્યસ્યાપિ હેતોઃ તત્-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થમ્ અપિ હન્તું નેચ્છામિ । કિં પુનર્ મહીમાત્ર-પ્રાપ્તય ઇત્ય્ અર્થઃ ॥32-35॥
વિશ્વનાથ: નોથિન્ગ્.
બલદેવ: ગોવિન્દેતિ । ગાઃ સર્વેન્દ્રિય-વૃત્તીઃ વિન્દસીતિ ત્વમ્ એવ મે મનોગતં પ્રતીહીત્ય્ અર્થઃ । રાજ્યાદ્ય્-અનાકાઙ્ક્ષાયાં હેતુમ્ આહ યેષામ્ ઇતિ । પ્રાણાન્ પ્રાણાશાં ધનાનિ9 ધનાશામ્ ઇતિ લક્સણયા બોધ્યમ્ । સ્વ-પ્રાણ-વ્યયે ઽપિ સ્વ-બન્ધુ-સુખાર્થા રાજ્ય-સ્પૃહા સ્યાત્ તેષામ્ અપ્ય્ અત્ર નાશ-પ્રાપ્તેર્ અપાર્થૈવ યુદ્ધે પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ત્વં ચેત્ કારુણિકસ્ એતાન્ ન હન્યાસ્ તર્હિ તે સ્વ-રાજ્યં નિષ્કણ્ટકં કર્તું ત્વામ્ એવ હન્યુર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ્ એતાન્ ઇતિ । માં ઘ્નતો ઽપિ હિંસતો ઽપ્ય્ એતાન્ હન્તુમ્ અહં નેચ્છામિ । ત્રૈલોક્ય-રાજ્યસ્ય પ્રાપ્તયે ઽપિ કિં પુનર્ ભૂ-માત્રસ્ય ।
નન્વ્ અન્વયાન્ હિત્વા ધૃતરાષ્ટ્ર-પુત્રા એવ હન્તવ્યા, બહુ-દુઃખ-દાતૄણાં તેષાં ઘાતે સુખ-સમ્ભવાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ નિહત્યેતિ । ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ દુર્યોધનાદીન્ નિહત્ય સ્થિતાનાં નઃ પાણ્ડાવાનાં કા પ્રીતિઃ પ્રસન્નતા સ્યાન્ ન કાપીતિ અચિર-સુખાભાસ-સ્પૃહયા ચિરતર-નરક-હેતુ-ભ્રાઋહો ન યોગ્ય ઇતિ ભાવઃ । હે જનાર્દનેતિ યદ્ય્ એતે હન્તવ્યાસ્ તર્હિ ભૂભારાપહારી ત્વમ્ એવ તાન્ હહિ પરેશસ્ય તે પાપ-ગન્ધ-સમ્બન્ધો ન ભવેદ્ ઇતિ વ્યજ્યતે ॥32-35॥
ભ્ગ્ 1.36
પાપમ્ એવાશ્રયેદ્ અસ્માન્ હત્વૈતાન્ આતતાયિનઃ ।
તસ્માન્ નાર્હા વયં હન્તું ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ સ્વબાન્ધવાન્ ।
સ્વજનં હિ કથં હત્વા સુખિનઃ સ્યામ માધવ

શ્રીધર: નનુ ચ અગ્નિદો ગરદશ્ ચૈવ શસ્ત્ર-પાણિર્ ધનાપહઃ । ક્ષેત્ર-દારાપહારી ચ ષડ્ એતે હ્ય્ આતતાયિનઃ ॥ ઇતિ સ્મરણાદ્ અગ્નિ-દાહાદિભિઃ ષડ્ભિર્ હેતુભિર્ એતે તાવદ્ આતતાયિનઃ આતતાયિનાં ચ વધો યુક્ત એવ । આતતાયિનમ્ આયાન્તં હન્યાદ્ એવાવિચારયન્ । નાતતાયિ-વધે દોષો હન્તુર્ ભવતિ કશ્ચન ॥ ઇતિ વચનાત્ ।
તત્રાહ પાપમ્ એવેત્ય્ આદિ-સાર્ધેન । આતતાયિનમ્ આયાન્તમ્ ઇત્ય્ આદિકમ્ અર્થ-શાસ્ત્રમ્ । તચ્ ચ ધર્મ-શાસ્ત્રાત્ દુર્બલમ્ । યથોક્તં યાજ્ઞવલ્ક્યેન સ્મૃત્યોર્ વિરોધે ન્યાયસ્ તુ બલવાન્ વ્યવહારતઃ । અર્થ-શાસ્ત્રાત્ તુ બલવાન્ ધર્મ-શાસ્ત્રમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥ ઇતિ । તસ્માદ્ આતતાયિનામ્ અપ્ય્ એતેષામ્ આચાર્યાદીનાં વધે ઽસ્માકં પાપમ્ એવ ભવેત્ । અન્યાય્યત્વાદ્ અધર્મત્વાચ્ ચૈતદ્ વધસ્ય અમુત્ર ચેહ વા ન સુખં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ સ્વજનમ્ ઇતિ

વિશ્વનાથ: નનુ અગ્નિદો ગરદશ્ ચૈવ શસ્ત્ર-પાણિર્ ધનાપહઃ । ક્ષેત્ર-દારાપહારી ચ ષડ્ એતે હ્ય્ આતતાયિનઃ ॥ ઇતિ । આતતાયિનમ્ આયાન્તં હન્યાદ્ એવાવિચારયન્ । નાતતાયિ-વધે દોષો હન્તુર્ ભવતિ કશ્ચન ॥ ઇત્ય્ આદિ-વચનાદ્ એષાં વધ ઉચિત એવેતિ । તત્રાહ પાપમ્ ઇતિ । એતાન્ હત્વા સ્થિતાન્ અસ્માન્ । આતતાયિનમ્ આયાન્તમ્ ઇત્ય્ આદિકમ્ અર્થ-શાસ્ત્રં ધર્મ-શાસ્ત્રાત્ દુર્બલમ્ । યદ્ ઉક્તં યાજ્ઞવલ્ક્યેન અર્થ-શાસ્ત્રાત્ તુ બલવદ્ ધર્મ-શાસ્ત્રમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥ ઇતિ । તસ્માદ્ આચાર્યાદીનાં વધે પાપં સ્યાદ્ એવ । ન ચૈહિકં સુખમ્ અપિ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ સ્વજનમ્ ઇતિ

બલદેવ: નનુ અગ્નિદો ગરદશ્ ચૈવ શસ્ત્ર-પાણિર્ ધનાપહઃ । ક્ષેત્ર-દારાપહારી ચ ષડ્ એતે હ્ય્ આતતાયિનઃ ॥ આતતાયિનમ્ આયાન્તં હન્યાદ્ એવાવિચારયન્ । નાતતાયિ-વધે દોષો હન્તુર્ ભવતિ કશ્ચન ॥ ઇત્ય્ ઉક્તેર્ એષાં ષડ્-વિધ્યેનાતતાયિનાં યુક્તો વધ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ પાપમ્ ઇતિ । એતાન્ હત્વા સ્થિતાન્ અસ્માન્ પાપમ્ એવ બન્ધુ-ક્ષય-હેતુકમ્ આશ્રયેત્ । અયં ભાવઃ આતતાયિનમ્ આયાન્તમ્ ઇત્ય્ આદિકમ્ અર્થ-શાસ્ત્રં મા હિંસ્યાત્ સર્વ-ભૂતાનિ ઇતિ ધર્મ-શાસ્ત્રાત્ દુર્બલમ્ । અર્થ-શાસ્ત્રાત્ તુ બલવદ્ ધર્મ-શાસ્ત્રમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ । તસ્માદ્ દુર્બલાર્થ-શાસ્ત્ર-બલેન પૂજ્યાનાં દ્રોણ-ભીષ્માદીનાં વધઃ પાપ-હેતુર્ એવેતિ
। ન ચ શ્રેયો ઽનુપશ્યામીત્ય્ આરભ્યોક્તમ્ ઉપસંહરતિ તસ્માદ્ ઇતિ । પાપ-સમ્ભવાત્ । દૈહિક-સુખસ્યાપ્ય્ અભાવાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ । ન હિ ગુરુભિર્ બન્ધુ-જનૈશ્ ચ વિનાસ્માકં રાજ્ય-ભોગઃ સુખાયાપિ તુ અનુતાપાયૈવ સમ્પત્સ્યતે । હે માધવેતિ શ્રીપતિસ્ ત્વમ્ અશ્રીકે યુદ્ધે કથં પ્રવર્તયસિઈતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 1.37
યદ્ય્ અપ્ય્ એતે ન પશ્યન્તિ લોભોપહત-ચેતસઃ ।
કુલ-ક્ષય-કૃતં દોષં મિત્ર-દ્રોહે ચ પાતકમ્

કથં ન જ્ઞેયમ્ અસ્માભિઃ પાપાદ્ અસ્માન્ નિવર્તિતુમ્ ।
કુલક્ષયકૃતં દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્ જનાર્દન

શ્રીધર: નનુ તવૈતેષામ્ અપિ બન્ધુ-વધ-દોષે સમાને સતિ યથૈવૈતે બન્ધુ-વધ-દોષમ્ અઙ્ગીકૃત્યાપિ યુદ્ધે પ્રવર્તતે । તથૈવ ભવાન્ અપિ પ્રવર્તતાં કિમ્ અનેન વિષાદેનેત્ય્ અત આહ યદ્યપીતિ દ્વાભ્યામ્ । રાજ્ય-લોભેનોપહતં ભ્રષ્ટ-વિવેકં ચેતો યેષાં તે એતે દુર્યોધનાદયો યદ્યપિ દોષં ન પશ્યન્તિ, તથાપિ અસ્માભિર્ દોષં પ્રપશ્યદ્ભિર્ અસ્માત્ પાપાત્ નિવર્તિતું કથં ન જ્ઞેયં નિવૃત્તાવ્ એવ બુદ્ધિઃ કર્તવ્યેત્ય્ અર્થઃ ॥37-38॥
વિશ્વનાથ: નન્વ્ એતે તર્હિ કથં યુદ્ધે વર્તન્તે । તત્રાહ યદ્યપીતિ ॥37-38॥
બલદેવ: નનુ આહૂતો ન નિવર્તેત દ્યૂતાદ્ અપિ રણાદ્ અપિ વિદિતં ક્ષત્રિયસ્યેતિ ક્ષત્ર-ધર્મ-સ્મરણાત્ તૈર્ આહૂતાનાં ભવતાં યુદ્ધે પ્રવૃત્તિર્ યુક્તેતિ ચેત્ તત્રાહ યદ્યપીહિ દ્વાભ્યામ્ । પાપે પ્રવૃત્તૌ લોભસ્ તેષાં હેતુર્ અસ્માકં તુ લોભ-વિરહાન્ ન તત્ર પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ । ઇષ્ટ-સાવધાનતા-જ્ઞાનં ખલુ પ્રવર્તકમ્ । ઇષ્ટં ચાનિષ્ટાન્ અનુબન્ધિ-વાચ્યમ્ । યદ્ ઉક્તમ્ -
ફલતો ઽપિ ચ યત્ કર્મ નાનાર્થેનાનુબધ્યતે ।
કેવલ-પ્રીતિ-હેતુત્વાત્ તદ્-ધર્મ્ ઇતિ કથ્યતે ॥ ઇતિ ।
તથા ચ શ્યેનેનાભિચરન્ યજેત ઇત્ય્ આદિ શાસ્ત્રોક્તે ઽપિ શ્યેનાદાવ્ ઇવાનિષ્ટાનુબન્ધિત્વાદ્ યુદ્ધે ઽસ્મિન્ નઃ પ્રવૃત્તિર્ ન યુક્તેતિ । આહૂત ઇત્ય્ આદિ શાસ્ત્રં તુ કુલ-ક્ષય-દોષં વિના ભૂત-વિષયં ભાવિ । હે જનાર્દનેતિ પ્રાગ્વત્ ॥37-38॥
ભ્ગ્ 1.39
કુલક્ષયે પ્રણશ્યન્તિ કુલધર્માઃ સનાતનાઃ ।
ધર્મે નષ્ટે કુલં કૃત્સ્નમ્ અધર્મો ઽભિભવત્ય્ ઉત

શ્રીધર: તમ્ એવ દોષં દર્શયતિ કુલ-ક્ષય ઇત્ય્ આદિ । સનાતનાઃ પરસ્પરાપ્રાપ્તાઃ । ઉત અપિ અવશિષ્ટં કૃત્સ્નમ્ અપિ કુલમ્ અધર્મો ઽભિભવતિ વ્યાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ: કુલ-ક્ષય ઇતિ સનાતનાઃ કુલ-પરસ્પરા-પ્રાપ્તત્વેન બહુ-કાલતઃ પ્રાપ્તા ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવ: દોષમ્ એવ પ્રપઞ્ચયતિ કુલ-ક્ષય ઇતિ । કુલ-ધર્માઃ કુલોચિતા અગ્નિ-હોત્રાદયો ધર્માઃ સનાતનાઃ કુલ-પરસ્પર-પ્રાપ્તાઃ પ્રણશ્યન્તિ કર્તુર્ વિનાશાત્ । ઉતેત્ય્ અપ્ય્ અર્થે કૃત્સ્નમ્ ઇત્ય્ અનેન સમ્બધ્યતે । ધર્મે નષ્ટે સત્ય્ અવશિષ્ટં બાલાદિ-કૃત્સ્નમ્ અપિ કુલમ્ અધર્મો ઽભિભવતિ સતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 1.40
અધર્માભિભવાત્ કૃષ્ણ પ્રદુષ્યન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ ।
સ્ત્રીષુ દુષ્ટાસુ વાર્ષ્ણેય જાયતે વર્ણ-સંકરઃ

શ્રીધર: તતશ્ ચ અધર્માભિભવાદ્ ઇત્ય્ આદિ

વિશ્વનાથ: પ્રદુષ્યન્તીતિ । અધર્મ એવ તા વ્યભિચારે પ્રવર્તયતીતિ ભાવઃ

બલદેવ: તતશ્ ચાધર્માભિભવાદ્ ઇતિ । અસ્મદ્-ભર્તૃભિર્ ધર્મમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય યથાઅકુલ-ક્ષય-લક્ષણે પાપે વર્તિતં, તથાસ્માભિઃ પાતિવ્રત્યમ્ અવજ્ઞાય દુરાચારે વર્તિતવ્યમ્ ઇતિ દુર્બુદ્ધિ-હતાઃ કુલ-સ્ત્રિયઃ પ્રદુષ્યેયુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 1.41
સંકરો નરકાયૈવ કુલઘ્નાનાં કુલસ્ય ચ ।
પતન્તિ પિતરો હ્ય્ એષાં લુપ્તપિણ્ડોદકક્રિયાઃ

શ્રીધર: એવં સતિ સઙ્કર ઇત્ય્ આદિ । એષાં કુલ-ઘ્નાનાં પિતરઃ પતન્તિ । હિ યસ્માત્ લુપ્તાઃ પિણ્ડોદક-ક્રિયા યેષાં તે તથા ।
વિશ્વનાથ: નોથિન્ગ્.
બલદેવ: કુલસ્ય સઙ્કરઃ કુલ-ઘ્નાનાં નરકાયૈવેતિ યોજના । ન કેવલં કુલ-ઘ્ના એવ નરકે પતન્તિ, કિન્તુ તત્-પિતરો ઽપીત્ય્ આહ પતન્તીતિ હિર્ હેતૌ । પણ્ડાદિ દાતૄણાં પુત્રાદીનામ્ અભાવાદ્ વિલુપ્ત-પિણ્ડાદિ-ક્રિયા સન્તસ્ તે નરકાયૈવ પતન્તિ

ભ્ગ્ 1.42
દોષૈર્ એતૈઃ કુલઘ્નાનાં વર્ણસંકરકારકૈઃ ।
ઉત્સાદ્યન્તે જાતિધર્માઃ કુલધર્માશ્ ચ શાશ્વતાઃ

શ્રીધર: ઉક્ત-દોષમ્ ઉપસંહરતિ દોષૈર્ ઇતિ દ્વાભ્યાં । ઉત્સાદ્યન્તે લુપ્યન્તે । જાતિ-ધર્મા વર્ણ-ધર્માઃ કુલ-ધર્માશ્ ચેતિ ચ-કારાદ્ આશ્રમ-ધર્માદયો ઽપિ ગૃહ્યન્તે

વિશ્વનાથ: દોષૈર્ ઇતિ । ઉત્સાદ્યન્તે લુપ્યન્તે

બલદેવ: ઉક્ત-દોષમ્ ઉપસંહરતિ દોષૈર્ ઇતિ દ્વાભ્યાં । ઉત્સાદ્યન્તે વિલુપ્યન્તે । જાતિ-ધર્માઃ ક્ષત્રિયત્વાદિ-નિર્બન્ધનાઃ । કુલ-ધર્માસ્ ત્વ્ અસાધારણાઃ । ચ-શબ્દાદ્ આશ્રમ-ધર્મા ગ્રાહ્યાઃ

ભ્ગ્ 1.43
ઉત્સન્ન-કુલ-ધર્માણાં મનુષ્યાણાં જનાર્દન ।
નરકે નિયતં વાસો ભવતીત્ય્ અનુશુશ્રુમ

શ્રીધર: ઉત્સન્નેતિ । ઉત્સન્નાઃ કુલ-ધર્મા યેષામ્ ઇતિ ઉત્સન્ન-જાતિ-ધર્માનામ્ અપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ । અનુશુશ્રુમ શ્રુતવન્તો વયમ્ । પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અકુર્વાણાઃ પાપેષુ નિરતા નરાઃ । અપશાત્-તાપિનઃ કષ્ટાન્ નિરયાન્ યાન્તિ દારુણાન્ ॥ ઇત્ય્ આદિ વચનેભ્યઃ

વિશ્વનાથ: નોથિન્ગ્.
બલદેવ: ઉત્સન્નેતિ । જાતિ-ધર્માદીનાં ઉપલક્ષણમ્ એતત્ । અનુશુશ્રુમ શ્રુતવન્તો વયં ગુરુ-મુખાત્ । પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અકુર્વાણાઃ પાપેષુ નિરતા નરાઃ । અપશાત્-તાપિનઃ કષ્ટાન્ નિરયાન્ યાન્તિ દારુણાન્ ॥ ઇત્ય્ આદિ વાક્યૈઃ

ભ્ગ્ 1.44
અહો બત મહત્ પાપં કર્તું વ્યવસિતા વયમ્ ।
યદ્ રાજ્યસુખલોભેન હન્તું સ્વજનમ્ ઉદ્યતાઃ

શ્રીધર: બન્ધુ-વધાધ્યવસાયેન સન્ત્ય્ ઉપમાને આહ અહો બતેત્યાદિ । સ્વજનં હન્તુમ્ ઉદ્યતા ઇતિ યત્ એતન્-મહત્-પાપં કર્તુમ્ અધ્યવસાયં કૃતવન્તો વયમ્ । અહો બત મહત્ કષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથ: નોથિન્ગ્.
બલદેવ: બન્ધુ-વધાધ્યવસાયેનાપિ પાપં સમ્ભાવ્યાનુપપન્નાહ અહો ઇતિ । બતેતિ સન્દેહે

ભ્ગ્ 1.45
યદિ મામ્ અપ્રતીકારમ્ અશસ્ત્રં શસ્ત્ર-પાણયઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રા રણે હન્યુસ્ તન્ મે ક્ષેમતરં ભવેત્

શ્રીધર: એવં સન્તપ્તઃ સન્ મૃત્યુમ્ એવાશંસમાન આહ યદિ મામ્ ઇત્ય્ આદિ । અપ્રતીકારં તુષ્ણીમ્ ઉપવિષ્ટં માં યદિ હનિષ્યન્તિ તર્હિ તદ્-ધનનં મમ ક્ષેમતરમ્ અત્યન્તં હિતં ભવેત્ પાપાનિષ્પત્તેઃ

વિશ્વનાથ: નોથિન્ગ્.
બલદેવ: નનુ ત્વયિ બન્ધુ-વધાદ્ વિનિવૃત્તે ઽપિ ભીષ્માદિભિર્ યુદ્ધોત્સુકૈસ્ ત્વ-વધઃ સ્યાદ્ એવ તતઃ કિં વિધેયમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ યદિ મામ્ ઇત્ય્ આદિ । અપ્રતીકારમ્ અકૃત-મદ્-વધાધ્યવસાય-પાપ-પ્રાયશ્ચિત્તમ્ । ક્ષેમતરમ્ અતિહિતં પ્રાણાન્ત-પ્રાયશ્ચિત્તેનૈવૈતત્ પાપાવમર્જનમ્ । ભીષ્માદયસ્ તુ ન તત્-પાપ-ફલં પ્રાપ્સ્યન્ત્ય્ એવેતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 1.46
એવમ્ ઉક્ત્વાર્જુનઃ સંખ્યે રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ।
વિસૃજ્ય સશરં ચાપં શોકસંવિગ્નમાનસઃ

શ્રીધર: તતઃ કિં વૃત્તમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સઞ્જય ઉવાચ એવમ્ ઉક્ત્વેત્ય્ આદિ । સઙ્ખ્યે સઙ્ગ્રામે રથોપસ્થે રથસ્યોપરિ ઉપાવિશત્ ઉપવિવેશ । શોકેન સંવિગ્નં પ્રકમ્પિતં માનસં ચિત્તં યસ્ય સઃ

ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યામ્
અર્જુન-વિષાદો નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
વિશ્વનાથ: સઙ્ખ્યે સઙ્ગ્રામે । રથોપસ્થે રથોપરિ ।
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસુ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવ: તતઃ કિમ્ અભૂદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સઞ્જય ઉવાચ એવમ્ ઉત્વેતિ । સઙ્ખ્યે યુદ્ધે રથોપસ્થે રથોપરિ ઉપાવિશત્ ઉપવિવેશ । પૂર્વં યુદ્ધાય પ્રતિયોદ્ધૃ-વિલોકનાય ચોત્થિતઃ સન્ ॥
અહિંસ્રસ્યાત્મ-જિજ્ઞાસા દયાર્દ્રસ્યોપજાયતે ।
તદ્ વિરુદ્ધસ્ય નૈવેતિ પ્રથમાદ્ ઉપધારિતમ્