ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 63

બલદેવઃ -- વક્ષ્યમાણં જ્ઞાનં સ્તૌતિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ । ઇદં ચિદ્-અચિચ્-છક્તિમત્-સ્વરૂપ-વિષયકં જ્ઞાનં । તચ્ ચ સ-વિજ્ઞાનમ્ વક્ષ્યામિ । તચ્-છક્તિ-દ્વય-વિવિક્ત-સ્વરૂપ-વિષયકં જ્ઞાનં વિજ્ઞાનં તેન સહિતં તે તુભ્યં પ્રપન્નાયાશેષતઃ સામગ્ર્યેણોપદેક્ષ્યામીત્ય્ અર્થઃ । યત્ સ્વરૂપં સર્વ-કારણં યચ્ ચ ધ્યેયં તદ્ ઉભય-વિષયકં જ્ઞાનમ્ અત્ર વક્તું પ્રતિજ્ઞાતં યજ્ જ્ઞાનં જ્ઞાત્વેહ શ્રેયો-વર્ત્મનિ નિવિષ્ટસ્ય જિજ્ઞાસોસ્ તવાન્યજ્ જ્ઞાતવ્યં નાવશિષ્યતે । સર્વસ્ય તદ્-અન્તર્ભાવાત્

ભ્ગ્ 7.3
મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ ચિદ્ યતતિ સિદ્ધયે ।
યતતામ્ અપિ સિદ્ધાનાં કશ્ ચિન્ માં વેત્તિ તત્ત્વતઃ

શ્રીધરઃ - મદ્-ભક્તિં વિના તુ યજ્ જ્ઞાનં દુર્લભમ્ ઇત્ય્ આહ મનુષ્યાણામ્ ઇતિ । અસઙ્ખ્યાતાનાં જીવાનાં મધ્યે મનુષ્ય-વ્યતિરિક્તાનાં શ્રેયસિ પ્રવૃત્તિર્ એવ નાસ્તિ । મનુષ્યાણાં તુ સહસ્રેષુ મધ્યે કશ્ચિદ્ એવ પુણ્ય-વશાત્ સિદ્ધય આત્મ-જ્ઞાનાય પ્રયતતે । પ્રયત્નં કુર્વતામ્ અપિ સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ એવ પ્રકૃષ્ટ-પુણ્ય-વશાદ્ આત્માનં વેત્તિ । તાદૃશાનાં ચાત્મ-જ્ઞાનાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ એવ માં પરમાત્માનં મત્-પ્રસાદેન તત્ત્વતો વેત્તિ । તદ્ એવમ્ અતિદુર્લભમ્ અપિ યજ્ જ્ઞાનં તુભ્યમ્ અહં વક્ષ્યામીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - અતિદુર્લભં ચૈતન્-મદ્-અનુગ્રહમ્ અન્તરેણ મહા-ફલં જ્ઞાનમ્ । યતો મનુષ્યાણામ્ ઇતિ । મનુષ્યાણાં શાસ્ત્રીય-જ્ઞાન-કર્મ-યોગ્યાનાં સહસ્રેષુ મધ્યે કશ્ચિદ્ એકો ઽનેક-જન્મ-કૃત-સુકૃત-સમાસાદિત-નિત્યાનિત્ય-વસ્તુ-વિવેકઃ સન્ યતતિ યતતે સિદ્ધયે સત્ત્વ-શુદ્ધિ-દ્વારા જ્ઞાનોત્પત્તયે । યતતાં યતમાનાનાં જ્ઞાનાય સિદ્ધાનાં પ્રાગ્-અર્જિત-સુકૃતાનાં સાધકાનામ્ અપિ મધ્યે કશ્ચિદ્ એકઃ શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસન-પરિપાકાન્તે મામ્ ઈશ્વરં વેત્તિ સાક્ષાત્કરોતિ તત્ત્વતઃ પ્રત્યગ્-અભેદેન તત્ત્વમ્ અસીત્ય્ આદિ-ગુરૂપદિષ્ટ-મહા-વાક્યેભ્યઃ । અનેકેષુ મનુષ્યેષ્વ્ આત્મ-જ્ઞાન-સાધનાનુષ્ઠાયી
પરમ-દુર્લભઃ । સાધનાનુષ્ઠાયિષ્વ્ અપિ મધ્યે ફલ-ભાગી પરમ-દુર્લભ ઇતિ કિં વક્તવ્યમ્ અસ્ય જ્ઞાનસ્ય માહાત્મ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ - એતચ્ ચ સ-વિજ્ઞાનં મજ્-જ્ઞાનં પૂર્વમ્ અધ્યાય-ષટ્કે પ્રોક્ત-લક્ષણૈર્ જ્ઞાનિભિર્ યોગિભિર્ અપિ દુર્લભમ્ ઇતિ વદન પ્રથમં વિજ્ઞાનમ્ આહ મનુષ્યાણામ્ ઇતિ । અસઙ્ખ્યાતાનાં જીવાનાં મધ્યે કશ્ચિદ્ એવે મનુષ્યો ભવતિ । મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ મધ્યે કશ્ચિદ્ એવ શ્રેયસે યતતે । તાદૃશાનામ્ અપિ મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિદ્ એવ માં શ્યામસુન્દરાકારં તત્ત્વતો વેત્તિ સાક્ષાદ્ અનુભવતીતિ નિર્વિશેષ-બ્રહ્માનુભવાનન્દાત્ સહસ્ર-ગુણાધિકં સ-વિશેષ-બ્રહ્માનુભવાનન્દઃ સ્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ - સ્વ-જ્ઞાનસ્ય દૌર્લભ્યમ્ આહ મનુષ્યાણામ્ ઇતિ । ઉચ્ચાવચ-ધેઆત્મ-અસઙ્ખ્યાતા જીવાસ્ તેષુ કતિચિદ્ એવ મનુષ્યાસ્ તેષાં શાસ્ત્રાધિકાર-યોગ્યાનાં સહસ્રેષુ મધ્યે કશ્ચિદ્ એવ સત્-પ્રસઙ્ગ-વશાત્ સિદ્ધયે સ્વ-પરાત્માવલોકનાય યતતે, ન તુ સર્વઃ । તાદૃશાનાં યતતાં યતમાનાનાં સિદ્ધાનાં લબ્ધ-સ્વ-પરાત્માવલોકનાનાં સહસ્રેષુ મધ્યે કશ્ચિદ્ એવૈકો માં કૃષ્ણં તત્ત્વતો વેત્તિ । અયમ્ અર્થઃ - શાસ્ત્રીયાર્થાનુષ્ઠાયિનો બહવો મનુષ્યાઃ પરમાણુ-ચૈતન્યં સ્વાત્માનં પ્રાદેશ-માત્રં મત્-સ્વાંશં પરમાત્માનં
ચાનુભૂય વિમુચ્યન્તે । માં તુ યશોદા-સ્તનન્ધયં કૃષ્ણમ્ અધુના ત્વત્-સારથિં કશ્ચિદ્ એવ તાદૃશ-સત્-પ્રસઙ્ગાવાપ્ત-મદ્-ભક્તિસ્ તત્ત્વતો યાથાત્મ્યેન વેત્તિ । અવિચિન્ત્યાનન્ત-શક્તિકત્વેન નિખિલ-કારણત્વેન સાર્વજ્ઞ્ય-સાર્વૈશ્વર્ય-સ્વભક્ત-વાત્સલ્યાદ્ય્-અસઙ્ખ્યેય-કલ્યાણ-ગુણ-રત્નાકરત્વેન પૂર્ણ-બ્રહ્મત્વેન ચાનુભવતીત્ય્ અર્થઃ । વક્ષ્યતિ ચ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ [ગીતા 7.19], માં તુ વેદ ન કશ્ચન [ગીતા 7.26] ઇતિ

ભ્ગ્ 7.4
ભૂમિર્ આપો ઽનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિર્ એવ ચ ।
અહંકાર ઇતીયં મે ભિન્ના પ્રકૃતિર્ અષ્ટધા

શ્રીધરઃ - એવં શ્રોતારમ્ અભિમુખીકૃત્યેદાનીં પ્રકૃતિ-દ્વારા સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કર્તૃત્વેનેશ્વર-તત્ત્વં પ્રતિજ્ઞાતં નિરૂપયિષ્યન્ પરાપર-ભેદેન પ્રકૃતિ-દ્વયમ્ આહ ભૂમિર્ ઇતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । ભૂમ્ય્-આદિ-શબ્દૈઃ પઞ્ચ-ગન્ધાદિ-તન્-માત્રાણ્ય્ ઉચ્યન્તે । મનઃ-શબ્દેન તત્-કારણ-ભૂતો ઽહઙ્કારઃ । બુદ્ધિ-શબ્દેન તત્-કારણં મહત્-તત્ત્વમ્ અહઙ્કાર-શબ્દેન તત્-કારણમ્ અવિદ્યા । ઇત્ય્ એવમ્ અષ્ટધા ભિન્ના । યદ્ વા ભૂમ્ય્-આદિ-શબ્દૈઃ પઞ્ચ-મહા-ભૂતાનિ સૂક્ષ્મૈઃ સહિકીકૃત્ય ગૃહ્યન્તે । અહઙ્કાર-શબ્દેનૈવાહઙ્કારસ્ તેનૈવ તત્-કાર્યાણીન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ ગૃહ્યન્તે । બુદ્ધિર્ ઇતિ મહત્-તત્ત્વમ્ । મનઃ-શબ્દેન તુ મનસૈવોન્નેયમ્ અવ્યક્ત-રૂપં પ્રધાનમ્ ઇતિ । અનેન પ્રકારેણ મે
પકૃતિર્ માયાખ્યા શક્તિર્ અષ્ટધા ભિન્ના વિભાગં પ્રાપ્તા । ચતુર્વિંશતિ-ભેદ-ભિન્નાપ્ય્ અષ્ટ-સ્વૈવાન્તર્ભાવ-વિવક્ષયાષ્ટધા ભિન્નેત્ય્ ઉક્તમ્ । તથા ચ ક્ષેત્રાધ્યાય ઇમામ્ એવ પ્રકૃતિં ચતુર્વિંશતિ-તત્ત્વાત્મના પ્રપઞ્ચયિષ્યતિ -
મહાભૂતાન્ય્ અહઙ્કારો બુદ્ધિર્ અવ્યક્તમ્ એવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ પઞ્ચ ચેન્દ્રિય-ગોચરાઃ ॥ [ગીતા 13.5] ઇતિ

મધુસૂદનઃ - એવં પ્રરોચનેન શ્રોતારમ્ અભિમુખીકૃત્યાત્મનઃ સર્વાત્મકત્વેન પરિપૂર્ણત્વમ્ અવતારયન્ન્ આદાવ્ અપરાં પ્રકૃતિમ્ ઉપન્યસ્યતિ ભૂમિર્ ઇતિ । સાઙ્ખ્યૈર્ હિ પઞ્ચ તન્-માત્રાણ્ય્ અહઙ્કારો મહાન્ અવ્યક્તમ્ ઇત્ય્ અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ પઞ્ચ મહા-ભૂતાનિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ઉભય-સાધારણં મનશ્ ચેતિ ષોડશ વિકારા ઉચ્યન્તે । એતાન્ય્ એવ ચતુર્વિંશતિસ્ તત્ત્વાનિ । તત્ર ભૂમિર્ આપો ઽનલો વાયુઃ ખમ્ ઇતિ પૃથ્વ્ય્-અપ્-તેજો-વાય્વ્-આકાશાખ્ય-પઞ્ચ-મહાભૂત-સૂક્ષ્માવસ્થા-રૂપાણિ ગન્ધ-રસ-રૂપ-સ્પર્શ-શબ્દાત્મકાનિ પઞ્ચ-તન્-માત્રાણિ લક્ષ્યન્તે । બુદ્ધ્ય્-અહઙ્કાર-શબ્દૌ તુ સ્વાર્થાવ્ એવ । મનઃ-શબ્દેન ચ પરિશિષ્ટમ્ અવ્યક્તં લક્ષ્યન્તે પ્રકૃતિ-શબ્દ-સામાનાધિકરણ્યેન
સ્વાર્થ-હાનેર્ આવશ્યકત્વાત્ ।
મનઃ-શબ્દેન વા સ્વ-કારણમ્ અહઙ્કારો લક્ષ્યતે પઞ્ચ-તન્માત્ર-સંનિકર્ષાત્ । બુદ્ધિ-શબ્દસ્ ત્વ્ અહઙ્કાર-કારણે મહત્-તત્ત્વે મુખ્ય-વૃત્તિર્ એવ । અહઙ્કાર-શબ્દેન ચ સર્વ-વાસના-વાસિતમ્ અવિદ્યાત્મકમ્ અવ્યક્તં લક્ષ્યન્તે પ્રવર્તકત્વાદ્ય્-અસાધારણ-ધર્મ-યોગાચ્ ચ । ઇતિ ઉક્ત-પ્રકારેણેયમ્ અપરોક્ષા સાક્ષિ-ભાસ્યત્વાત્ પ્રકૃતિર્ માયાખ્યા પારમેશ્વરી શક્તિર્ અનિર્વચનીય-સ્વભાવા ત્રિગુણાત્મિકાષ્ટધા ભિન્નો ઽષ્ટભિઃ પ્રકારૈર્ ભેદમ્ આગતા । સર્વો ઽપિ જડ-વર્ગો ઽત્રૈવાન્તર્ભવતીત્ય્ અર્થઃ । સ્વ-સિદ્ધાન્તે ચેક્ષણ-સઙ્કલ્પાત્મકૌ માયા-પરિણામાવ્ એવ બુદ્ધ્ય્-અહઙ્કારૌ । પઞ્ચ-તન્-માત્રાણિ ચાપઞ્ચીકૃત-પઞ્ચ-મહા-ભૂતાનીત્ય્ અસકૃદ્ અવોચામ્

વિશ્વનાથઃ -અથ ભક્તિ-મતે જ્ઞાનં નામ ભગવદ્-ઐશ્વર્ય-જ્ઞાનમ્ એવ, ન તુ દેહાદ્ય્-અતિરિક્તાત્મ-જ્ઞાનમ્ એવેતિ । અતઃ સ્વીયૈશ્વર્ય-જ્ઞાનં નિરૂપયન્ પરાપર-ભેદેન સ્વીય-પ્રકૃતિ-દ્વયમ્ આહ ભૂમિર્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । ભૂમ્ય્-આદિ-શબ્દૈઃ પઞ્ચ-મહા-ભૂતાનિ સૂક્ષ્મ-ભૂતૈર્ ગન્ધાદિભિઃ સહૈકીકૃત્ય સઙ્ગૃહ્યન્તે, અહઙ્કાર-શબ્દેન તત્-કાર્ય-ભૂતાનીન્દ્રિયાણિ તત્-કારણ-ભૂત-મહત્-તત્ત્વમ્ અપિ ગૃહ્યતે । બુદ્ધિ-મનસોઃ પૃથગ્-ઉક્તિસ્ તત્ત્વેષુ તયોઃ પ્રાધાન્યાત્

બલદેવઃ - એવં શ્રોતારં પાર્થમ્ અભિમુખીકૃત્ય સ્વસ્ય કારણ-સ્વરૂપં ચિદ્-અચિચ્-છક્તિમદ્ વક્તું તે શક્તી પ્રાહ ભૂમિર્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । ચતુર્વિંશતિધા પ્રકૃતિર્ ભૂમ્ય્-આદ્ય્-આત્મનાષ્ટધા ભિન્ના મે મદીયા બોધ્યા તન્-માત્રાદીનાં ભૂમ્ય્-આદિષ્વ્ અન્તર્ભાવાદ્ ઇહાપિ ચતુર્વિંશતિધૈવાવસેયા । તત્ર ભૂમ્ય્-આદિષુ પઞ્ચસુ ભૂતેષુ તત્-કારણાનાં ગન્ધાનાં પઞ્ચાનાં તન્-માત્રાણામ્ અન્તર્-ભાવઃ । અહઙ્કારે તત્-કાર્યાણામ્ એકાદશાનામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ । બુદ્ધિ-શબ્દો મહત્-તત્ત્વમ્ આહ । મનઃ-શબ્દસ્ તુ મનો-ગમ્યમ્ અવ્યક્ત-રૂપં પ્રધાનમ્ ઇતિ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ-ચતુર્વિંશતિ-સઙ્ખ્યાનામ્ અવ્યક્તં વ્યક્તમ્ ઉચ્યતે ઇતિ । સ્વયં
ચ ક્ષેત્રાધ્યાયે વક્ષ્યતિ મહાભૂતાન્ય્ અહઙ્કારઃ [ગીતા 13.5] ઇત્ય્ આદિના

ભ્ગ્ 7.5
અપરેયમ્ ઇતસ્ ત્વ્ અન્યાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ મે પરામ્ ।
જીવ-ભૂતાં મહા-બાહો યયેદં ધાર્યતે જગત્

શ્રીધરઃ - અપરામ્ ઇમાં પ્રકૃતિમ્ ઉપસંહરન્ પરાં પ્રકૃતિમ્ આહ અપરેયમ્ ઇતિ । અષ્ટધા યા પ્રકૃતિર્ ઉક્તેયમ્ અપરા નિકૃષ્ટા જડત્વાત્ પરાર્થત્વાચ્ ચ । ઇતઃ સકાશાત્ પરાં પ્રકૃષ્ટામ્ અન્યાં જીવ-ભૂતાં જીવ-સ્વરૂપાં મે પ્રકૃતિં વિદ્ધિ જાનીહિ । પરત્વે હેતુઃ યયા ચેતનયા ક્ષેત્રજ્ઞ-રૂપયા સ્વકર્મ-દ્વારેણેદં જગદ્ ધાર્યતે

મધુસૂદનઃ - એવં ક્ષેત્ર-લક્ષણાયાઃ પ્રકૃતેર્ અપરત્વં વદન્ ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણાં પરાં પ્રકૃતિમ્ આહ અપરેયમ્ ઇતિ । યા પ્રાગ્ અષ્ટધોક્તા પ્રકૃતિઃ સર્વાચેતન-વર્ગ-રૂપા સેયમ્ અપરા નિકૃષ્ટા જડત્વાત્ પરાર્થત્વાત્ સંસાર-બન્ધ-રૂપત્વાચ્ ચ । ઇતસ્ ત્વ્ અચેતન-વર્ગ-રૂપાયાઃ ક્ષેત્ર-લક્ષણાયાઃ પ્રકૃતેર્ અન્યાં વિલક્ષણાં તુ-શબ્દાદ્ યથા-કથંચિદ્ અપ્ય્ અભેદાયોગ્યાં જીવ-ભૂતાં ચેતનાત્મિકાં ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણાં મે મમાત્મ-ભૂતાં વિશુદ્ધાં પરાં પ્રકૃષ્ટાં
પ્રકૃતિં વિદ્ધિ હે મહાબાહો, યયા ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણયા જીવ-ભૂતયાન્તર્-અનુપ્રવિષ્ટયા પ્રકૃત્યેદં જગદ્-અચેતન-જાતં ધાર્યતે સ્વતો વિશીર્ય ઉત્તમ્યતે અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ નામ-રૂપે વ્યાકરવાણિ ઇતિ શ્રુતેઃ । ન હિ જીવ-રહિતં ધારયિતું શક્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ - ઇયં પ્રકૃતિર્ વરિયઙ્ગાખ્યા શક્તિર્ અપરાનુત્કૃષ્ટા જડત્વાત્ । ઇતો ઽન્યાં પ્રકૃતિં તટસ્થાં શક્તિં જીવ-ભૂતાં પરામ્ ઉત્કૃષ્ટાં વિદ્ધિ ચૈતન્યત્વાત્ । અસ્યા ઉત્કૃષ્ટત્વે હેતુઃ યયા ચેતનયેદં જગદ્ અચેતનં સ્વભોગાર્થં ગૃહ્યતે

બલદેવઃ - એષા પ્રકૃતિર્ અપરા નિકૃષ્ટા જડત્વાદ્ ભોગ્યત્વાચ્ ચેતો જડાયાઃ પ્રકૃતેર્ અન્યાં પરાં ચેતનત્વાદ્ ભોક્તૃત્વાચ્ ચોત્કૃષ્ટાં જીવ-ભૂતાં મે મદીયાં પ્રકૃતિં વિદ્ધિ । હે મહાબાહો પાર્થ ! પરત્વે હેતુઃ યયેતિ । યયા ચેતનયા ઇદં જગત્ સ્વ-કર્મ-દ્વારા ધાર્યતે શય્યાસનાદિવત્ સ્વ-ભોગાય ગૃહ્યતે । શ્રુતિશ્ ચ હરેર્ એવેયં શક્તિસ્ ત્વયીત્ય્ આહ પ્રધાન-ક્ષેત્રજ્ઞ-પતિર્ ગુણેશઃ [શ્વેતુ 6.16] ઇતિ ।
ભ્ગ્ 7.6
એતદ્-યોનીનિ ભૂતાનિ સર્વાણીત્ય્ ઉપધારય ।
અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્ તથા

શ્રીધરઃ - અનયોઃ પ્રકૃતિત્વં દર્શયન્ સ્વસ્ય તદ્-દ્વારા સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કારણત્વમ્ આહ એતદ્ ઇતિ । એતે ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-રૂપે પ્રકૃતી યોની કારણ-ભૂતે યેષાં તાન્ય્ એતદ્-યોનીનિ । સ્થાવર-જઙ્ગમાત્મકાનિ સર્વાણિ ભૂતાનીત્ય્ ઉપધારય બુધ્યસ્વ । તત્ર જડા પ્રકૃતિર્ દેહ-રૂપેણ પરિણમતે । ચેતના તુ મદ્-અંશ-ભૂતા ભોક્તૃત્વેન દેહેષુ પ્રવિશ્ય સ્વકર્મણા તાનિ ધારયતિ । તે ચ મદીયે પ્રકૃતી મત્તઃ સમ્ભૂતે । અતો ઽહમ્ એવ કૃત્સ્નસ્ય સ-પ્રકૃતિકસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ । પ્રકર્ષેણ ભવત્ય્ અસ્માદ્ ઇતિ પ્રભવઃ । પરં કારણમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા પ્રલીયતે ઽનેનેતિ પ્રલયઃ । સંહર્તાપ્ય્ અહમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - ઉક્ત-પ્રકૃતિ-દ્વયે કાર્ય-લિઙ્ગકમ્ અનુમાનં પ્રમાણયન્ સ્વસ્ય તદ્-દ્વારા જગ-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-કારણત્વં દર્શયતિ એતદ્-યોનીનીતિ । એતે અપરત્વેન પરત્વેન ચ પ્રાગ્-ઉક્તે ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણે પ્રકૃતી યોનિર્ યેષાં તાન્ય્ એતદ્-યોનીનિ ભૂતાનિ ભવન-ધર્મકાણિ સર્વાણિ ચેતનાચેતનાત્મકાનિ જનિમન્તિ નિખિલાનીત્ય્ એવમ્ ઉપધારય જાનીહિ । કાર્યાણાં ચિદ્-અચિદ્-ગ્રન્થિ-રૂપત્વાત્ કારણમ્ અપિ ચિદ્-અચિદ્-ગ્રન્થિ-રૂપમ્ અનુમિન્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-લક્ષણે મમોપાધિ-ભૂતે યતઃ પ્રકૃતી ભવતસ્ તતસ્ તદ્-દ્વારાહં સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરો ઽનન્ત-શક્તિ-માયોપાધિઃ કૃત્સ્નસ્ય ચરાચરાત્મકસ્ય જગતઃ સર્વસ્ય કાર્ય-વર્ગસ્ય
પ્રભવ ઉત્પત્તિ-કારણં પ્રલયસ્ તથા વિનાશ-કારણમ્ । સ્વાપ્નિકસ્યેવ પ્રપઞ્ચસ્ય માયિકસ્ય માયાશરયત્વ-વિષયત્વાભ્યાં માયાવ્ય્ અહમ્ એવોપાદાનં દ્રષ્ટા ચેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ - એતચ્ છક્તિ-દ્વય-દ્વારૈવ સ્વસ્ય જગત્-કારણત્વમ્ આહ એતદ્ ઇતિ । એતે માયા-શક્તિ-જીવ-શક્તી ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-રૂપે યોની કારણ-ભૂતે યેષાં તાનિ સ્થાવર-જઙ્ગમાત્મકાનિ ભૂતાનિ જાનીહિ । અતઃ કૃત્સ્નસ્ય સર્વસ્યાસ્ય જગતઃ પ્રભવો મચ્-છક્તિ-દ્વય-પ્રભૂતત્વાદ્ અહમ્ એવ સ્રષ્ટા । પ્રલયસ્ તચ્-છક્તિમતિ મય્ય્ એવ પ્રલીન-ભાવિત્વાદ્ અહમ્ એવાસ્ય સંહર્તા

બલદેવઃ -- એતચ્ છક્તિ-દ્વય-દ્વારૈવ સર્વ-જગત્-કારણતાં સ્વસ્યાહ એતદ્ ઇતિ । સર્વાણિ સ્થિર-ચરાણિ ભૂતાન્ય્ એતદ્-યોનીનિ ઉપધારય વિદ્ધિ । એતે ઽપર-પરે ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞ-શબ્દ-વાચ્યે મચ્-છક્તી યોની કારણ-ભૂતે યેષાં તાનીત્ય્ અર્થઃ । તે ચ પ્રકૃતી મદીયે મત્ત એવ સમ્ભૂતે । અતઃ કૃત્સ્નસ્ય સ-પ્રકૃતિકસ્ય જગતો ઽહમ્ એવ પ્રભવ ઉત્પત્તિ-હેતુઃ । પ્રભવત્ય્ અસ્માત્ ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ । તસ્ય પ્રલય-સંહર્તાપ્ય્ અહમ્ એવ પ્રલીયતે ઽનેન ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ

ભ્ગ્ 7.7
મત્તઃ પરતરં નાન્યત્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ધનઞ્જય ।
મયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં સૂત્રે મણિ-ગણા ઇવ

શ્રીધરઃ - યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ મત્ત ઇતિ । મત્તઃ સકાશાત્ પરતરં શ્રેષ્ઠં જગતઃ સૃષ્ટિ-સંહારયોઃ સ્વતન્ત્રં કારણં કિઞ્ચિદ્ અપિ નાસ્તિ । સ્થિતિ-હેતુર્ અપ્ય્ અહમ્ એવેત્ય્ આહ મયીતિ । મયિ સર્વમ્ ઇદં જગત્ પ્રોતં ગ્રથિતમ્ આશ્રિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દૃષ્ટાન્તઃ સ્પષ્ટઃ

મધુસૂદનઃ - યસ્માદ્ અહમ્ એવ માયયા સર્વસ્ય જગતો જન્મ-સ્થિતિ-ભઙ્ગ-હેતુસ્ તસ્માત્ પરમાર્થતઃ મત્ત ઇતિ । નિખિલ-દૃશ્યાકાર-પરિણત-માયાધિષ્ઠાનાત્ સર્વ-ભાસકાન્ મત્તઃ સદ્-રૂપેણ સ્ફુરણ-રૂપેણ ચ સર્વાનુસ્યૂતાન્ સ્વ-પ્રકાશ-પરમાનન્દ-ચૈતન્ય-ઘનાત્ પરમાર્થ-સત્યાત્ સ્વપ્ન-દૃશ ઇવ સ્વાપ્નિકં માયાવિન ઇવ માયિકં શુક્તિ-શકલાવચ્છિન્ન-ચૈતન્યાદિવત્-તદ્-અજ્ઞાન-કલ્પિતં રજતં પરતરં પરમાર્થ-સત્યમ્ અન્યત્ કિંચિદ્ અપિ નાસ્તિ હે ધનઞ્જય । મયિ કલ્પિતં પરમાર્થતો ન મત્તો ભિદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ તદ્ અનન્યત્વમ્ આરમ્ભણ-શબ્દાદિભ્યઃ [વ્સ્ 2.1.14] ઇતિ ન્યાયાત્ । વ્યવહાર-દૃષ્ટ્યા તુ મયિ સદ્-રૂપે સ્ફુરણ-રૂપે ચ સર્વમ્ ઇદં જડ-જાતં પ્રોતં
ગ્રથિતં મત્-સત્તયા સદ્ ઇવ મત્-સ્ફુરણેન ચ સ્ફુરદ્ ઇવ વ્યવહારાય માયા-મયાય કલ્પતે । સર્વસ્ય ચૈતન્ય-ગ્રથિતત્વ-માત્રે દૃષ્ટાન્તઃ - સૂત્રે મણિ-ગણા ઇવેતિ । અથવા સૂત્રે તૈજસાત્મનિ હિરણ્યગર્ભે સ્વપ્ન-દૃશિ સ્વપ્ન-પ્રોતા મણિ-ગણા ઇવેતિ સર્વાંશે દૃષ્ટાન્તો વ્યાખ્યેયઃ ।
અન્યે તુ પરમ્ અતઃ સેતૂન્ માન-સમ્બન્ધ-ભેદ-વ્યપદેશેભ્યઃ [વ્સ્ 3.2.31] ઇતિ સૂત્રોક્તસ્ય પૂર્વ-પક્ષસ્યોત્તરત્વેન શ્લોકમ્ ઇમં વ્યાચક્ષતે । મત્તઃ સર્વજ્ઞાત્ સર્વ-શક્તેઃ સર્વ-કારણાત્ પરતરં પ્રશસ્યતરં સર્વસ્ય જગતઃ સૃષ્ટિ-સંહારયોઃ સ્વતન્ત્રં કારણમ્ અન્યન્ નાસ્તિ હે ધનઞ્જય ! યસ્માદ્ એવં તસ્માન્ મયિ સર્વ-કારણે સર્વમ્ ઇદં કાર્ય-જાતં પ્રોતં ગ્રથિતં નાન્યન્ ન । સૂત્રે મણિ-ગણા ઇવેતિ દૃષ્ટાન્તસ્ તુ ગ્રથિતત્વ-માત્રે ન તુ કારણત્વે । કનકે કુણ્ડલાદિવદ્ ઇતિ તુ યોગ્યો દૃષ્ટાન્તઃ

વિશ્વનાથઃ -- યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ અહમ્ એવ સર્વમ્ ઇત્ય્ આહ મત્તઃ પરતરમ્ અન્યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિઇ નાસ્તિ । કાર્ય-કારણયોર્ ઐક્યાત્ શક્તિ-શક્તિમતોર્ ઐક્યાચ્ ચ । તથા ચ શ્રુતિઃ એકમ્ એવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ, નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ઇતિ । એવં સ્વસ્ય સર્વાત્મકત્વમ્ ઉક્ત્વા સર્વાન્તર્યામિત્વં ચાહ મયીતિ । સર્વમ્ ઇદં ચિજ્-જડાત્મકં જગત્ મત્-કાર્યત્વાન્ મદ્-આત્મકમ્ અપિ પુનર્ મય્ય્ અન્તર્યામિણિ પ્રોતં ગ્રથિતં યથા સૂત્રે મણિ-ગણાઃ પ્રોતાઃ । મધુસૂદન-સરસ્વતી-પાદાસ્ તુ સૂત્રે મણિ-ગણા ઇવેતિ દૃષ્ટાન્તસ્ તુ ગ્રથિતત્વ-માત્રે, ન તુ કારણત્વે કનકે કુણ્ડલાદિવદ્ ઇતિ તુ યોગ્યો દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ આહુઃ

બલદેવઃ - નનુ સ્થિર-ચરયોર્ અપર-પરયોઃ પ્રકૃત્યોર્ અપિ ત્વમ્ એવ તચ્-છક્તિમાન્ યોનિર્ ઇત્ય્ ઉક્તેર્ નિખિલ-જગદ્-બીજત્વં તવ પ્રતીતં, ન તુ સર્વ-પરત્વમ્ । તચ્ ચ તદ્-બીજાત્ ત્વત્તો ઽન્યસ્યૈવ -
તતો યદ્ ઉત્તરતરં તદ્ અરૂપમ્ અનામયમ્ ।
ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ અથેતરે
દુઃખમ્ એવાપિ યન્તિ ॥ [શ્વેતુ 3.10] ઇતિ શ્રવણાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ મત્ત ઇતિ ।
મત્તસ્ ત્વત્-સખાત્ કૃષ્ણાત્ પરતરઃ શ્રેષ્ઠમ્ અન્યત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ નાસ્ત્ય્ અહમ્ એવ સર્વ-શ્રેષ્ઠં વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નનુ તતો યદ્ ઉત્તરતરમ્ ઇત્ય્ આદાવ્ અન્યથા શ્રુતિમ્ ઇતિ ચેન્ મન્દમ્ એતત્ ક્ષોદાક્ષમત્વાત્ । તથા હિ
વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્
આદિત્ય્-વર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ।
તમ્ એવ વિદ્વાન્ અમૃત ઇહ ભવતિ
નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽનયનાય ॥ ઇતિ [શ્વેતુ 3.8]
શ્વેતાશ્વતરૈઃ સર્વ-જગદ્-બીજસ્ય મહા-પુરુષસ્ય વિષ્ણોર્ જ્ઞાનમ્ અમૃતસ્ય પન્થાસ્ તતો નાસ્તીત્ય્ ઉપદિશ્ય તદ્-ઉપપાદનાય
યસ્માત્ પરં નાપરમ્ અસ્તિ કિઞ્ચિદ્
યસ્માન્ નાણીયોન જ્યાયો ઽસ્તિ કિઞ્ચિત્
ઇતિ તસ્યૈવ પરમત્વં તદ્-ઇતરસ્ય તદ્-અસમ્ભવં ચ પ્રતિપાદ્ય । તતો યદ્ ઉત્તરોતરં ઇત્ય્ આદિના પૂર્વોક્તમ્ એવ નિગમિતમ્ । ન તુ તતો ઽન્યચ્-છ્રેષ્ઠમ્ અસ્તીતિ ઉક્તમ્ । તથા સતિ તેષાં મૃષાવાદિત્વાપત્તેઃ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ-તથાન્ય-પ્રતિષેધાત્ [વ્સ્ 3.2.36] ઇતિ । મદ્-અન્યસ્ય કસ્યચિદ્ અપિ શ્રૈષ્ઠ્યાભાવાદ્ અહમ્ એવ મદ્-અન્ય-સર્વાશ્રય ઇત્ય્ આહ મયીતિ । પ્રોતં ગ્રથિતં સ્ફુટમ્ અન્યત્ । એતેન વિશ્વપાલકત્વં સ્વસ્યોક્તમ્

ભ્ગ્ 7.8
રસો ઽહમ્ અપ્સુ કૌન્તેય પ્રભાસ્મિ શશિ-સૂર્યયોઃ ।
પ્રણવઃ સર્વ-વેદેષુ શબ્દઃ ખે પૌરુષં નૃષુ

શ્રીધરઃ - જગતઃ સ્થિતિ-હેતુત્વમ્ એવ પ્રપઞ્ચતિ રસો ઽહમ્ ઇતિ પઞ્ચભિઃ । અપ્સુ રસો ઽહં રસ-તન્-માત્ર-રૂપયા વિભૂત્યા તદ્-આશ્રયતેનાપ્સુ-સ્થિતો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા શશિ-સૂર્યયોઃ પ્રભાસ્મિ । ચન્દ્રે સૂર્યે ચ પ્રકાશ-રૂપયા વિભૂત્યા તદ્-આશ્રયત્વેન સ્થિતો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉત્તરાત્રાપ્ય્ એવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વેષુ વેદેષુ વૈખરી-રૂપેષુ તન્-મૂલ-ભૂતઃ પ્રણવ ઓઙ્કારો ઽસ્મિ । ખ આકાશે શબ્દ-તન્-માત્ર-રૂપો ઽસ્મિ । નૃષુ પુરુષેષુ પૌરુષમ્ ઉદ્યમમ્ અસ્મિ । ઉદ્યમે હિ પુરુષાસ્ તિષ્ઠન્તિ

મધુસૂદનઃ - અવાદીનાં રસાદિષુ પ્રોતત્વ-પ્રતીતેઃ કથં ત્વયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતમ્ ઇતિ ચ ન શઙ્ક્યં રસાદિ-રૂપેણ મમૈવ સ્થિતત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ રસો ઽહમ્ ઇતિ પઞ્ચભિઃ । રસઃ પુણ્યો મધુરસ્ તન્-માત્ર-રૂપઃ સર્વાસામ્ અપાં સારઃ કારણ-ભૂતો યો ઽપ્સુ સર્વાસ્વનુગતઃ સો ઽહં હે કૌન્તેય તદ્-રૂપે મયિ સર્વા આપઃ પ્રોતા ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં સર્વેષુ પર્યાયેષુ વ્યાખ્યાતવ્યમ્ । ઇયં વિભૂતિર્ આધ્યાનાયોપદિશ્યત ઇતિ નાતીવાભિનિવેષ્ટવ્યમ્ । તથા પોરભા પ્રકાશઃ શશિ-સૂર્યયોર્ અહમ્ અસ્મિ । પ્રકાશ-સામાન્ય-રૂપે મયિ શશિ-સૂર્યૌ પ્રોતાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા પ્રણય ઓઙ્કારઃ
સર્વ-વેદેષ્વ્ અનુસ્યૂતો ઽહં તદ્ યથા શઙ્કુના સર્વાણિ પર્ણાનિ સંતૃણ્ણાન્ય્ એવમ્ ઓઙ્કારેણ સર્વા વાક્ ઇતિ શ્રુતેઃ । સંતૃણ્ણાનિ ગ્રથિતાનિ । સર્વા વાક્ સર્વો વેદ ઇત્ય્ અર્થઃ । શબ્દઃ પુણ્યસ્ તન્-માત્ર-રૂપઃ ખ આકાશે ઽનુસ્યૂતો ઽહમ્ । પૌરુષં પુરુષત્વ-સામાન્યં નૃષુ પુરુષેષુ યદ્ અનુસ્યૂતં તદ્ અહમ્ । સામાન્ય-રૂપે મયિ સર્વે વિશેષાઃ પ્રોતાઃ શ્રૌતૈર્ દુન્દુભ્ય્-આદિ-દૃષ્ટાન્તૈર્ ઇતિ સર્વત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ - સ્વ-કાર્યે જગત્ય્ અત્ર યથાહમ્ અન્તર્યામિ-રૂપેણ પ્રવિષ્ટો વર્તે, તથા ક્વચિત્ કારણ-રૂપેણ ક્વચિત્ કાર્યેષુ મનુષ્યાદિષુ સાર-રૂપેણાપ્ય્ અહં વર્ત ઇત્ય્ આહ રસો ઽહમ્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । અપ્સુ રસ તત્-કારણ-ભૂતો મદ્-વિભૂતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં સર્વત્રાગ્રે ઽપિ । પ્રભા પ્રભા-રૂપઃ । પ્રણવ ઓઙ્કારઃ સર્વ-વેદ-કારણમ્ । આકાશે શબ્દસ્ તત્-કારણમ્ । નૃષુ પૌરુષમ્ સકલ ઉદ્યમ-વિશેષ એવ મનુષ્ય-સારઃ

બલદેવઃ - તત્ત્વં દર્શયતિ રસો ઽહમ્ ઇતિ પઞ્ચભિઃ । અપ્સુ રસો ઽહં રસ-તન્-માત્રયા વિભૂત્યા તાઃ પાલયન્ તાસ્વ્ અહં વર્તતે । તાં વિના તાસામ્ અસ્થિતેઃ । શશિનિ સૂર્યે ચાહં પ્રભાસ્મિ પ્રભયા વિભૂત્યા તૌ પાલયન્ તયોર્ અહં વર્તે । એવં પરત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ । વૈખરી-રૂપેષુ સર્વ-વેદેષુ તન્-મૂલ-ભૂતઃ પ્રણવો ઽહમ્ । ખે નભસિ શબ્દસ્ તન્-માત્ર-લક્ષણો ઽહમ્ । નૃષુ પૌરુષં ફલવાન્ ઉદ્યમો ઽહમ્ । તેનૈવ તેષાં સ્થિતેઃ

ભ્ગ્ 7.9
પુણ્યો ગન્ધઃ પૃથિવ્યાં ચ તેજશ્ ચાસ્મિ વિભાવસૌ ।
જીવનં સર્વ-ભૂતેષુ તપશ્ ચાસ્મિ તપસ્વિષુ

શ્રીધરઃ - કિં ચ પુણ્ય ઇતિ । પુણ્યો ઽવિકૃતો ગન્ધો ગન્ધ-તન્-માત્રમ્ । પૃથિવ્યા આશ્રય-ભૂતો ઽહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા વિભૂતિ-રૂપેણાશ્રયત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ સુરભિ-ગન્ધસ્યૈવોત્કૃષ્ટતયા વિભૂતિત્વાત્ પુણ્યો ગન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તથા વિભાવસાગ્નૌ યત્ તેજો દુઃસહા સહજા દીપ્તિસ્ તદ્ અહમ્ । સર્વ-ભૂતેષુ જીવનં પ્રાણ-ધારણ-વાયુર્ અહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તપસ્વિષુ વાનપ્રસ્થાદિષુ દ્વન્દ્વ-સહન-રૂપં તપો ઽસ્મિ

મધુસૂદનઃ - પુણ્યઃ સુરભિર્ અવિકૃતો ગન્ધઃ સર્વ-પૃથિવી-સામાન્ય-રૂપસ્ તન્-માત્રાખ્યઃ પૃથિવ્યામ્ અનુસ્યૂતો ઽહમ્ । ચ-કારો રસાદીનામ્ અપિ પુણ્યત્વ-સમુચ્ચયાર્થઃ । શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ-રસ-ગન્ધાનાં હિ સ્વભાવત એવ પુણ્યત્વમ્ અવિકૃતત્વં પ્રાણિનામ્ અધર્મ-વિશેષાત્ તુ તેષામ્ અપુણ્યત્વં ન તુ સ્વભાવત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથા વિભાવસાવ્ અગ્નૌ યત્ તેજઃ સર્વ-દહન-પ્રકાશન-સામર્થ્ય-રૂપમ્ ઉષ્ણ-સ્પર્શ-સહિતં સિત-ભાસ્વરં રૂપં પુણ્યં તદ્ અહમ્ અસ્મિ । ચ-કારાદ્યો વાયૌ પુણ્ય ઉષ્ણ-સ્પર્શાતુરાણામ્ આપ્યાયકઃ શીત-સ્પર્શઃ સો ઽપ્ય્ અહમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સર્વ-ભૂતેષુ સર્વેષુ પ્રાણિષુ જીવનં પ્રાણ-ધારણમ્ આયુર્ અહમ્ અસ્મિ । તદ્-રૂપે મયિ સર્વે પ્રાણિનઃ પ્રોતા ઇત્ય્ અર્થઃ । તપસ્વિષુ નિત્યં તપો-યુક્તેષુ વાનપ્રસ્થાદિષુ યત્ તપઃ શીતોષ્ણ-ક્ષુત્-પિપાસાદિ-દ્વન્દ્વ-સહન-સામર્થ્ય-રૂપં તદ્ અહમ્ અસ્મિ । તદ્-રૂપે મયિ તપસ્વિનઃ પ્રોતા વિશેષણાભાવે વિશિષ્ટાભાવાત્ । તપશ્ ચેતિ ચ-કારેણ ચિત્તૈકાગ્ર્યમ્ આન્તરં જિહ્વોપસ્થાદિ-નિગ્રહ-લક્ષણં બાહ્યં ચ સર્વં તપઃ સમુચ્ચીયતે

વિશ્વનાથઃ -- પુણ્યો ઽવિકૃતો ગન્ધઃ પુણ્યસ્ તુ ચાર્વ્ અપિ ઇત્ય્ અમરઃ । ચ-કારો રસાદીનામ્ અપિ પુણ્યત્વ-સમુચ્ચયાર્થઃ । તેજઃ સર્વ-વસ્તુ-પાચન-પ્રકાશન-શીત-ત્રાણાદિ-સામર્થ્ય-રૂપઃ સારઃ । જીવનમ્ આયુર્ એવ સારઃ । તપો દ્વન્દ્વ-સહનાદિકમ્ એવ સારઃ

બલદેવઃ -- પુણ્યો ઽવિકૃતો ગન્ધસ્ તન્-માત્ર-લક્ષણઃ । ચ-કારો રસાદીનામ્ અહમ્ અપિ પુણ્યત્વ-સમુચ્ચાયકઃ । વિભાવસૌ વહ્નૌ તેજઃ સર્વ-વસ્તુ-પચન-પ્રકાશનાદિ-સામર્થ્ય-રૂપં ચ શદાદ્ વાયૌ યઃ પુણ્યઃ સ્પર્શ ઉષ્ણ-સ્પર્શ-વ્યાકુલાનામ્ આપાયકઃ સો ઽહમ્ ઇતિ બોધ્યમ્ । જીવનમ્ આયુસ્ તપો દ્વન્દ્વ-સહનમ્

ભ્ગ્ 7.10
બીજં માં સર્વ-ભૂતાનાં વિદ્ધિ પાર્થ સનાતનમ્ ।
બુદ્ધિર્ બુદ્ધિમતામ્ અસ્મિ તેજસ્ તેજસ્વિનામ્ અહમ્

શ્રીધરઃ - કિં ચ બીજમ્ ઇતિ । સર્વેષાં ચરાચરાણાં ભૂતાનાં બીજં સજાતીય-કાર્યોત્પાદન-સામર્થ્યમ્ । સનાતનં નિત્યમ્ ઉત્તરોત્તર-સર્વ-કાર્યેષ્વ્ અનુસ્યૂતમ્ । તદ્ એવ બીજં મદ્-વિભૂતિં વિદ્ધિ । ન તુ પ્રતિવ્યક્તિ વિનશ્યમ્ । તથા બુદ્ધિમતાં બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાહમ્ અસ્મિ । તેજસ્વિનાં પ્રગલ્ભાનાં તેજઃ પ્રગલ્ભતામ્

મધુસૂદનઃ - સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વ-સ્વ-બીજેષુ પ્રોતાનિ ન તુ સ્વયીતિ ચેન્ નેત્ય્ આહ બીજમ્ ઇતિ । યત્ સર્વ-ભૂતાનાં સ્થાવર-જઙ્ગમાનામ્ એકં બીજં કારણં । સનાતનં નિત્યં બીજાન્તરાનપેક્ષં ન તુ પ્રતિવ્યક્તિ-ભિન્નમ્ અનિત્યં વા તદ્-અવ્યાકૃતાખ્યં સર્વ-બીજં મામ્ એવ વિદ્ધિ ન તુ મદ્-ભિન્નં હે પાર્થ । અતો યુક્તમ્ એકસ્મિન્ન્ એવ મયિ સર્વ-બીજે પ્રોતત્વં સર્વેષામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ બુદ્ધિસ્ તત્ત્વાતત્ત્વ-વિવેક-સામર્થ્યં તાદૃશ-બુદ્ધિમતામ્ અહમ્ અસ્મિ । બુદ્ધિ-રૂપે મયિ બુદ્ધિમન્તઃ પ્રોતા વિશેષણાભાવે વિશિષ્ટાભાવસ્યોક્તત્વાત્ । તથા તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યં
પરાભિભવ-સામર્થ્યં પરિશ્ ચાનભિભાવ્યત્વં તેજસ્વિનાં તથાવિધ-પ્રાગલ્ભ્ય-યુક્તાનાં યત્ તદ્ અહમ્ અસ્મિ, તેજો-રૂપે મયિ તેજસ્વિનઃ પ્રોતા ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ - બીજમ્ અવિકૃતં કારણં પ્રધાનાખ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સનાતનં નિત્યં બુદ્ધિમતાં બુદ્ધિર્ એવ સારઃ

બલદેવઃ - સર્વ-ભૂતાનાં ચરાચરાણાં યદ્ એક-બીજં સનાતનં નિત્યં, ન તુ પ્રતિવ્યક્તિ-ભિન્નમ્ અનિત્યં વા તત્ પ્રધાનાખ્યં સર્વ-બીજં મામ્ એવ વિદ્ધિ તદ્-રૂપયા વિભૂત્યા તાન્ય્ અહં પાલયામિ તત્-પરેણ હિ તાનિ પુષ્યન્તે । બુદ્ધિઃ સારાસાર-વિવેકવતી । તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યં પરાભિભવ-સામર્થ્યં પરાન્ અભિભાવ્યત્વં ચ

ભ્ગ્ 7.11
બલં બલવતાં ચાહં કામ-રાગ-વિવર્જિતમ્ ।
ધર્માવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામો ઽસ્મિ ભરતર્ષભ

શ્રીધરઃ - કિં ચ બલમ્ ઇતિ । કામો ઽપ્રાપ્તે વસ્તુન્ય્ અભિલાષો રાજસઃ । રાગઃ પુનર્ અભિલષિતે ઽર્થે પ્રાપ્તે ઽપિ પુનર્ અધિકે ઽર્થે ચિત્ત-રઞ્જનાત્મકસ્ તૃષ્ણાપર-પર્યાયસ્ તામસઃ । તાભ્યાં વિવર્જિતં બલવતાં બલમ્ અહમ્ અસ્મિ । સાત્ત્વિકં સ્વ-ધર્માનુષ્ઠાન-સામર્થ્યમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ધર્મેણાવિરુદ્ધઃ સ્વ-દારેષુ પુત્રોત્પાદન-માત્રોપયોગી કામો ઽહમ્ ઇતિ

મધુસૂદનઃ - અપ્રાપ્તો વિષયઃ પ્રાપ્તિ-કારણાભાવે ઽપિ પ્રાપ્યતામ્ ઇત્ય્ આકારશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષઃ કામઃ । પ્રાપ્તો વિષયઃ ક્ષય-કારણે સત્ય્ અપિ ન ક્ષીયતામ્ ઇત્ય્ એવમ્-આકારશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષો રઞ્જનાત્મા રાગસ્ તાભ્યાં વિશેષેણ વર્જિતં સર્વથા તદ્-અકારણં રજસ્-તમો-વિરહિતં યત્ સ્વધર્માનુષ્ઠાનાય દેહેન્દ્રિયાદિ-ધારણ-સામર્થ્યં સાત્ત્વિકં બલમ્ બલવતાં તાદૃશ-સાત્ત્વિક-બલ-યુક્તાનાં સંસાર-પરાઙ્મુખાનાં તદ્ અહમ્ અસ્મિ । તદ્-રૂપે મયિ બલવન્તઃ પ્રોતા ઇત્ય્ અર્થઃ । ચ-શબ્દસ્ તુ-શબ્દાર્થો ભિન્ન-ક્રમઃ । કામ-રાગ-વિવર્જિતમ્
એવ બલં મદ્-રૂપત્વેન ધ્યેયં ન તુ સંસારિણાં કામ-રાગ-કારણં બલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ક્રોધાર્થો વા રાગ-શબ્દો વ્યાખ્યેયઃ । ધર્મો ધર્મ-શાસ્ત્રં તેનાવિરુદ્ધો ઽપ્રતિષિદ્ધો ધર્માનુકૂલો વા યો ભૂતેષુ પ્રાણિષુ કામઃ શાસ્ત્રાનુમત-જાયા-પુત્ર-વિત્તાદિ-વિષયો ઽભિલાષઃ સો ઽહમ્ અસ્મિ । હે ભરતર્ષભ ! શાસ્ત્રાવિરુદ્ધ-કામ-ભૂતે મયિ તથાવિધ-કામ-યુક્તાનાં ભૂતાનાં પ્રોતત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ - કામઃ સ્વ-જીવિકાદ્ય્-અભિલાષઃ । રાગઃ ક્રોધસ્ તદ્-વિવર્જિતમ્ । ન તદ્-દ્વયોત્થિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ધર્માવિરુદ્ધઃ સ્વ-ભાર્યાયાં પુત્રોત્પત્તિ-માત્રોપયોગી

બલદેવઃ -- કામઃ સ્વ-જીવિકાદ્ય્-અભિલાષઃ । રાગસ્ તુ પ્રાપ્તે ઽપ્ય્ અભિલષિતે ઽર્થે પુનસ્ તતો ઽપ્ય્ અધિકે ઽર્થે ચિત્ત-રઞ્જનાત્મકો ઽતિતૃષ્ણાપર-નામા, તાભ્યાં વિવર્જિતં બલં સ્વ-ધર્માનુષ્ઠાન-સામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ધર્માવિરુદ્ધઃ સ્વપત્ન્યાં પુત્રોત્પત્તિ-માત્ર-હેતુઃ

ભ્ગ્ 7.12
યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવા રાજસાસ્ તામસાશ્ ચ યે ।
મત્ત એવેતિ તાન્ વિદ્ધિ ન ત્વ્ અહં તેષુ તે મયિ

શ્રીધરઃ - કિં ચ યે ચૈવેતિ । યે ચાન્યે ઽપિ સાત્ત્વિક-ભાવાઃ શમ-દમાદયઃ । રાજસાશ્ ચ હર્ષ-દર્પાદયઃ । તામસાશ્ ચ શોક-મોહાદયઃ । પ્રાણિનાં સ્વ-કર્મ-વશાજ્ જાયન્તે તાન્ મત્ત એવ જાતાન્ ઇતિ વિદ્ધિ । મદીય-પ્રકૃતિ-ગુણ-કાર્યત્વાત્ । એવમ્ અપિ તેષ્વ્ અહં ન વર્તે । જીવવત્ તદ્-અધીનો ઽહં ન ભવામીત્ય્ અર્થઃ । તે તુ મદ્-અધીનાઃ સન્તો મયિ વર્તન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - કિમ્ એવં પરિગણનેન યે ચૈવેતિ । યે ચાન્યે ઽપિ ભાવાશ્ ચિત્ત-પરિણામાઃ સાત્ત્વિકાઃ શમ-દમાદયઃ । યે ચ રાજસા હર્ષ-દર્પાદયઃ । યે ચ તામસાઃ શોક-મોહાદયઃ પ્રાણિનામ્ અવિદ્યા-કર્માદિ-વશાજ્ જાયન્તે તાન્ મત્ત એવ જાયમાનાન્ ઇતિ અહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવ ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-પ્રકારેણ વિદ્ધિ સમસ્તાન્ એવ । અથવા સાત્ત્વિકા રાજસાસ્ તામસાશ્ ચ ભાવાઃ સર્વે ઽપિ જડ-વર્ગા વ્યાખ્યેયા વિશેષ-હેત્વ્-અભાવાત્ । એવ-કારશ્ ચ સમસ્તાવધારણાર્થઃ । એવમ્ અપિ ન ત્વ્ અહં તેષુ, મત્તો જાતત્વે ઽપિ તદ્-વશસ્ તદ્-વિકાર-રૂષિતો રજ્જુ-ખણ્ડ ઇવ કલ્પિત-સર્વ-વિકાર-રૂષિતો ઽહં ન ભવામિ સંસારીવ । તે તુ ભાવા મયિ રજ્જ્વામ્
ઇવ સર્પાદયઃ કલ્પિતા મદ્-અધીન-સત્તા-સ્ફૂર્તિકા મદ્-અધીના ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ - એવં વસ્તુ-કારણ-ભૂતા વસ્તુ-સાર-ભૂતાશ્ ચ રાક્ષસાદ્યાશ્ ચ વિભૂતયઃ કાશ્ચિદ્ ઉક્તાઃ । કિન્ત્વ્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણ । મદ્-અધીનં વસ્તુ-માત્રમ્ એવ મદ્-વિભૂતિર્ ઇત્ય્ આહ યે ચૈવેતિ । સાત્ત્વ-ભાવાઃ શમ-દમાદયો દેવાદ્યાશ્ ચ । રાજસા હર્ષ-દર્પાદયો ઽસુરાદ્યાશ્ ચ । તામસાઃ શોક-મોહાદયો રાક્ષસાદ્યાશ્ ચ । તાન્ મત્ત એવેતિ મદીય-પ્રકૃતિ-ગુણ-કાર્યત્વાત્ । તેષ્વ્ અહં ન વર્તે । જીવવત્ તદ્-અધીનો ઽહં ન ભવામીત્ય્ અર્થઃ । તે તુ મયિ મદ્-અધીનાઃ સન્ત એવ વર્તન્તે

બલદેવઃ -- એવં કાંશ્ચિદ્ વિભૂતિર્ અભિધાય સમાસેન સર્વાસ્ તાઃ પ્રાહ યે ચૈવેતિ । યે મિથો વિલક્ષણ-સ્વભાવાઃ સાત્ત્વિકાદયો ભાવાઃ પ્રાણિનાં શરીરેન્દ્રિય-વિષયાત્મના ત-કારણત્વેન ચાવસ્થિતાસ્ તાન્ સર્વાન્ તત્-તચ્-છક્ત્ય્-ઉપેતાન્ મત્ત એવોપપન્નાન્ વિદ્ધિ । ન ત્વ્ અહં તેષુ વર્તે નૈવાહં તદ્-અધીન-સ્થિતિઃ । તે મયિ મદ્-અધીન-સ્થિતય ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 7.13
ત્રિભિર્ ગુણ-મયૈર્ ભાવૈર્ એભિઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ।
મોહિતં નાભિજાનાતિ મામ્ એભ્યઃ પરમ્ અવ્યયમ્

શ્રીધરઃ - એવમ્ભૂતમ્ ઈશ્વરં ત્વામ્ અયં જનઃ કિમ્ ઇતિ ન જાનાતીતિ ? અત આહ ત્રિભિર્ ઇતિ । ત્રિભિસ્ ત્રિવિધૈર્ એભિઃ પૂર્વોક્તૈર્ ગુણ-મયૈઃ કામ-લોભાદિભિર્ ગુણ-વિકારૈર્ ભાવૈઃ સ્વભાવૈર્ મોહિતમ્ ઇદં જગત્ । અતો મામ નાભિજાનાતિ । કથમ્ભૂતમ્ ? એભ્યો ભાવેભ્યઃ પરમ્ । એભિર્ અસ્પૃષ્ટમ્ એતેષાં નિયન્તારમ્ । અતએવાવ્યયં નિર્વિકારમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - તવ પરમેશ્વરસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યે નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધમ્ ઉક્ત-સ્વભાવત્વે ચ સતિ કુતો જગતસ્ ત્વદ્-આત્મકસ્ય સંસારિત્વમ્ । એવંવિધ-મત્સ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાદ્ ઇતિ ચેત્, તદ્ એવ કુત ઇત્ય્ અત આહ ત્રિભિર્ ઇતિ । એભિઃ પ્રાગ્-ઉક્તૈસ્ ત્રિભિસ્ ત્રિવિધૈર્ ગુણ-મયૈઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમો-ગુણ-વિકારૈર્ ભાવૈઃ સર્વૈર્ અપિ ભવન-ધર્મભિર્ સર્વમ્ ઇદં જગત્ પ્રાણિ-જાતં મોહિતમ્ વિવેકાયોગ્યત્વમ્ આપાદિતં સદ્ એભ્યો ગુણમયેભ્યો ભાવેભ્યઃ પરમ્ એષાં કલ્પનાધિષ્ઠાનમ્ અત્યન્ત-વિલક્ષણમ્ અવ્યયં સર્વ-વિક્રિયા-શૂન્યમ્ અપ્રપઞ્ચમ્ આનન્દ-ઘનમ્ આત્મ-પ્રકાશમ્ અવ્યવહિતમ્ અપિ માં નાભિજાનાતિ । તતશ્ ચ સ્વરૂપાપરિચયાત્ સંસરતીવેત્ય્ અહો દૌર્ભાગ્યમ્ અવિવેકિ-જનસ્યેત્ય્
અનુક્રોશં દર્શયતિ ભગવાન્

વિશ્વનાથઃ - નન્વ્ એવમ્ભૂતં ત્વા પરમેશ્વરં કથમ્ અયં જનો ન જાનાતીત્ય્ અત આહ ત્રિભિર્ ઇતિ । ગુણમયૈઃ શમ-દમાદિ-હર્ષાદિ-શોકાદ્યૈર્ ભાવૈઃ સ્વાભાવીભૂતૈર્ જગજ્ જગજ્-જાત-જીવ-વૃન્દં મોહિતં સત્ માં નિર્ગુણત્વાદ્ એભ્યઃ પરમ્ અવ્યયં નિર્વિકારમ્

બલદેવઃ - અથ શક્તિ-દ્વય-વિવિક્તં સ્વસ્ય ધ્યેય-સ્વરૂપં દર્શયન્ તસ્યાજ્ઞાને તદ્-આસક્તિમ્ એવ હેતુમ્ આહ ત્રિભિર્ ઇતિ । એભિઃ પૂર્વોદિતૈર્ ગુણમયૈર્ મન્-માયા-ગુણ-કાર્યૈસ્ ત્રિવિધૈઃ સાત્ત્વિકાદિભિર્ ભાવૈર્ ભવન-ધર્મિભિઃ ક્ષણ-પરિણામિભિસ્ તત્-તત્-કર્માનુગુણ-શરીરેન્દ્રિય-વિષયાત્મનાવસ્થિતૈર્ મોહિતમ્ અવિવેકિતાં નીતં સત્ સર્વમ્ ઇદં જગત્ સુરાસુર-મનુષ્યાદ્ય્-આત્મનાવસ્થિતં જીવ-વૃન્દં કર્તૃ એભ્યઃ સાત્ત્વિકાદિભ્યો ભાવેભ્યઃ પરં તૈર્ અસ્પૃષ્ટમ્ અનન્ત-કલ્યાણ-ગુણ-રત્નાકરં વિજ્ઞાનાનન્દ-ઘનં સર્વેશ્વરમ્ અવ્યયમ્ અપ્રચ્યુત-સ્વભાવં માં કૃષ્ણં
નાભિજાનાતિ પ્રત્યાસૂયતિ

ભ્ગ્ 7.14
દૈવી હ્ય્ એષા ગુણ-મયી મમ માયા દુરત્યયા ।
મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે

શ્રીધરઃ - કે તર્હિ ત્વાં જાનન્તીતિ ? અત આહ દૈવીતિ । દૈવ્ય્ અલૌકિકી । અત્યદ્ભુતેત્ય્ અર્થઃ । ગુણ-મયી સત્ત્વાદિ-ગુણ-વિકારાત્મિકા । મમ પરમેશ્વરસ્ય શક્તિર્ માયા દુરત્યયા દુસ્તરા હિ । પ્રસિદ્ધિમ્ એતમ્ । તથાપિ મામ્ એવ ઇત્ય્ એવ-કારેણાવ્યભિચારિણ્યા ભક્ત્યા યે પ્રપદ્યન્તે ભજન્તિ માયામ્ એતાં સુદુસ્તરામ્ અપિ તે તરન્તિ । તતો માં જાનન્તીતિ ભાવઃ

મધુસૂદનઃ - નનુ યથોક્તાનાદિ-સિદ્ધ-માયા-ગુણ-ત્રય-બદ્ધસ્ય જગતઃ સ્વાત્ન્ત્ર્યાભાવેન તત્-પરિવર્જનાસામાર્થ્યાન્ ન કદાચિદ્ અપિ માયાતિક્રમઃ સ્યાદ્ વસ્તુ-વિવેકાસામાર્થ્ય-હેતોઃ સદાતનત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય ભગવદ્-એક-શરણતયા તત્ત્વ-જ્ઞાન-દ્વારેણ માયાતિક્રમઃ સમ્ભવતીત્ય્ આહ દૈવીતિ । દૈવી એકો દેવો સર્વ-ભૂતેષુ ગૂઢઃ [શ્વેતુ 6.11] ઇત્ય્-આદિ-શ્રુતિ-પ્રતિપાદિતે સ્વતોદ્યોતનવતિ દેવે સ્વ-પ્રકાશ-ચૈતન્યાનન્દે નિર્વિભાગે તદ્-આશ્રયતયા તદ્-વિષયતયા ચ કલ્પિતા આશ્રયત્વ-વિષયત્વ-ભાગિની નિર્વિભાગ-ચિતિર્ એવ કેવલા [સં.શારી 1.319] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । એષા સાક્ષિ-પ્રત્યક્ષત્વેનાપલાપાનર્હા । હિ-શબ્દાદ્ ભ્રમોપાદાનત્વાદ્ અર્થાપત્તિ-સિદ્ધા ચ । ગુણ-મયી સત્ત્વ-રજસ્-તમો-ગુણ-ત્રયાત્મિકા । ત્રિગુણ-રજ્જુર્
ઇવાતિદૃધત્વેન બન્ધન-હેતુઃ । મમ માયાવિનઃ પરમેશ્વરસ્ય સર્વ-જગત્-કારણસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય સર્વ-શક્તેઃ સ્વ-ભૂતા સ્વાધીનત્વેન જગત્-સૃષ્ટ્ય્-આદિ-નિર્વાહિકા । માયા તત્ત્વ-પ્રતિભાસિ-પ્રતિબન્ધેનાતત્ત્વ-પ્રતિભાસ-હેતુર્ આવરણ-વિક્ષેપ-શક્તિ-દ્વયવત્ય્ અવિદ્યા સર્વ-પ્રપઞ્ચ-પ્રકૃતિઃ માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વેતુ 4.19] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અત્રૈવં પ્રક્રિયા । જીવેશ્વર-જગદ્-વિભાગ-શૂન્યે ચૈતન્યે ઽધ્યસ્તાનાદિર્ અવિદ્યા સત્ત્વ-પ્રાધાન્યેન સ્વચ્છા દર્પણ ઇવ મુખ-ભાસં ચિદ્-આભાસમ્ આગૃહ્ણાતિ । તતશ્ ચ બિમ્બ-સ્થાનીયઃ પરમેશ્વર ઉપાધિ-દોષાનાસ્કન્દિતઃ પ્રતિબિમ્બ-સ્થાનીયશ્ ચ જીવ ઉપાધિ-દોષાસ્કન્દિતઃ । ઈશ્વરાચ્ ચ જીવ-ભોગાયાકાશાદિ-ક્રમેણ શરીરેન્દ્રિય-સઙ્ઘાતસ્ તદ્-ભોગ્યશ્ ચ કૃત્સ્નઃ પ્રપઞ્ચો જાયત ઇતિ કલ્પના ભવતિ । બિમ્બ-પ્રતિબિમ્બ-મુખાનુગત-મુખવચ્ ચેશ-જીવાનુગતં માયોપાધિ ચૈતન્યં સાક્ષીતિ કલ્પ્યતે । તેનૈવ ચ સ્વાધ્યસ્તા માયા તત્-કાર્યં ચ કૃત્સ્નં પ્રકાશ્યતે । અતઃ સાક્ષ્ય્-અભિપ્રાયેણ દૈવીતિ બિમ્બેશ્વરાભિપ્રાયેણ તુ મેમેતિ ભગવ્તોક્તમ્ । યદ્યપ્ય્ અવિદ્યા-પ્રતિબિમ્બ એક એવ જીવસ્ તથાપ્ય્ અવિદ્યા-ગતાનામ્
અન્તઃ-કરણ-સંસ્કારાણાં ભિન્નત્વાત્ તદ્-ભેદેનાન્તઃ-કરણોપાધેસ્ તસ્યાત્ર ભેદ-વ્યપદેશો મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે દુષ્કૃતિનો મૂઢા ન પ્રપદ્યન્તે, ચતુર્વિધા ભજન્તે મામ્ ઇત્ય્ આદિઃ । શ્રુતૌ ચ તદ્ યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદ્ અભવત્ તથ ર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્ [બૌ 1.4.10] ઇત્ય્ આદિઃ ।
અન્તઃ-કરણોપાધિ-ભેદાપર્યાલોચને તુ જીવત્વ-પ્રયોજકોપાધેર્ એકત્વાદ્ એકત્વેનૈવાત્ર વ્યપદેશઃ । ક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વ-ક્ષેત્રેષુ [ગીતા 13.2], પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્ય્ અનાદી ઉભાવ્ અપિ [ગીતા 13.19], મમૈવાંશો જીવ-લોકે જીવ-ભૂતઃ સનાતનઃ [ગીતા 15.7] ઇત્ય્ આદિ । શ્રુતૌ ચ બ્રહ્મ વા ઇદમ્ અગ્ર આસીત્ તદ્ આત્માનમ્ એવાવેદહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્ તત્ સર્વમ્ અભવત્ [બૌ 1.4.10], એકો દેવઃ સર્વ-ભૂતેષુ ગૂઢઃ [શ્વેતુ 6.11], અનેન જીવેના ઽ ઽત્મના ઽ ઽ નુપ્રવિશ્ય [છાઉ 6.3.2]
બાલાગ્ર-શત-ભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે ॥ [શ્વેતુ 5.9] ઇત્ય્ આદિઃ ।
યદ્યપિ દર્પણ-ગતશ્ ચૈત્ર-પ્રતિબિમ્બઃ સ્વં પરં ચ ન જાનાત્ય્ અચેતનાંશસ્યૈવ તત્ર પ્રતિબિમ્બિતત્વાત્ તથાપિ ચિત્-પ્રતિબિમ્બશ્ ચિત્ત્વાદ્ એવ સ્વં પરં ચ જાનાતિ । પ્રતિબિમ્બ-પક્ષે બિમ્બ-ચૈતન્ય એવોપાધિસ્થત્વ-માત્રસ્ય કલ્પિતત્વાત્ । આભાસ-પક્ષે તસ્યાનિર્વચનીયત્વે ઽપિ જડ-વિલક્ષણત્વાત્ । સ ચ યાવત્ સ્વ-બિમ્બૈક્યમ્ આત્મનો ન જાનાતિ તાવજ્ જલ-સૂર્ય ઇવ જલ-ગત-કમ્પાદિકમ્ ઉપાધિ-ગતં વિકાર-સહસ્રમ્ અનુભવતિ । તદ્ એતદ્ આહ દુરત્યયેતિ । બિમ્બ-ભૂતેશ્વરૈક્ય-સાક્ષાત્કારમ્ અન્તરેણાત્યેતું તરિતુમ્ અશક્યેતિ દુરત્યયા । અતએવ જીવો ઽન્તઃકરણાવચ્છિન્નત્વાત્ તત્-સમ્બદ્ધમ્ એવાક્ષ્યાદિ-દ્વારા ભાસયન્ કિંચિજ્ જ્ઞો ભવતિ । તતશ્ ચ જાનામિ કરોમિ ભુઞ્જે ચેત્ય્ અનર્થ-શત-ભાજનં ભવતિ
। સ ચેદ્ બિમ્બ-ભૂતં ભગવન્તમ્ અનન્ત-શક્તિં માયા-નિયન્તારં સર્વ-વિદં સર્વ-ફલ-દાતારમ્ અનિશમ્ આનન્દ-ઘન-મૂર્તિમ્ અનેકઆનવતારાન્ ભક્તાનુગ્રહાય વિદધતમ્ આરાધયતિ સમર્પણેન તદા બિમ્બ-સમર્પિતસ્ય પ્રતિબિમ્બે પ્રતિફલનાત્ સર્વાન્ અપિ પુરુષાર્થાન્ આસાદયતિ । એતદ્ એવાભિપ્રેત્ય પ્રહ્લાદેનોક્તં -
નૈવાત્મનઃ પ્રભુર્ અયં નિજ-લાભ-પૂર્ણો
માનં જનાદ્ અવિદુષઃ કરુણો વૃણીતે ।
યદ્ યજ્ જનો ભગવતે વિદધીત માનં
તચ્ ચાત્મને પ્રતિ-મુખસ્ય યથા મુખ-શ્રીઃ ॥ [ભ્પ્ 7.9.11] ઇતિ ।
દર્પણ-પ્રતિબિમ્બિતસ્ય મુખસ્ય તિલકાદિ-શ્રીર્ અપેક્ષિતા ચેદ્ બિમ્બ-ભૂતે મુખે સમર્પણીયા । સા સ્વયમ્ એવ તત્ર પ્રતિફલતિ નાન્યઃ કશ્ચિત્ તત્-પ્રાપ્તાવ્ ઉપાયો ઽસ્તિ યથા તથા બિમ્બ-ભૂતેશ્વરે સમર્પિતમ્ એવ તત્-પ્રતિબિમ્બ-ભૂતો જીવો લભતે નાન્યઃ કશ્ચિત્ તસ્ય પુરુષાર્થ-લાભે ઽસ્ત્ય્ ઉપાય ઇતિ દૃષ્ટાન્ત-દાર્ષ્ટાનિકયોર્ અર્થઃ ।
તસ્ય યદા ભગવન્તમ્ અનન્તમ્ અનવરતમ્ આરાધયતો ઽન્તઃકરણં જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધક-પાપેન રહિતં જ્ઞાનાનુકૂલ-પુણ્યેન ચોપચિતં ભવતિ તદાતિનિર્મલે મુકુર-મણ્ડલ ઇવ મુખમ્ અતિસ્વચ્છે ઽન્તઃકરણે સર્વ-કર્મ-ત્યાગ-શમ-દમાદિ-પૂર્વક-ગુરૂપસદન-વેદાન્ત-વાક્ય-શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસનૈઃ સંસ્કૃતે તત્ત્વમ્ અસીતિ-ગુરૂપદિષ્ટ-વેદાન્ન્ત-વાક્ય-કરણિકાહં બ્રહ્માસીમ્ત્ય્ અનાત્માકાર-શૂન્યા નિરુપાધિ-ચૈતન્યાકારા સાક્ષાત્કારાત્મિકા વૃત્તિર્ ઉદેતિ । તસ્યાં ચ પ્રતિફલૈતં ચૈતન્યં સદ્ય એવ સ્વ-વિષયાશ્રયામ્ અવિદ્યામ્ ઉન્મૂલયતિ દીપ ઇવ તમઃ । તતસ્ તસ્યા નાશાત્ તયા વૃત્ત્યા સહાખિલસ્ય કાર્ય-પ્રપઞ્ચસ્ય નાશઃ । ઉપાદાન-નાશાદ્ ઉપાદેય-નાશસ્ય સર્વ-તન્ત્ર-સિદ્ધાન્ત-સિદ્ધત્વાત્
। તદ્ એતદ્ આહ ભગવાન્ મામ્ એવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામ્ એતાં તરન્તિ તે ઇતિ । આત્મેત્ય્ એવોપાસીત [બૌ 1.4.7], તદ્ આત્માનમ્ એવાવેત્ [બૌ 1.4.10], તમ્ એવ ધીરો વિજ્ઞાય [બૌ 4.4.23], તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ [શ્વેતુ 6.15] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિષ્વ્ ઇવેહાપિ મામ્ એવેત્ય્ એવ-કારો ઽપ્ય્ અનુપરક્તતા-પ્રતિપત્ત્ય્-અર્થઃ । મામ્ એવ સર્વોપાધિ-વિરહિતં વિદાનન્દ-સદાત્માનમ્ અખણ્ડં યે પ્રપદ્યન્તે વેદાન્ત-વાક્ય-જન્યયા નિર્વિકલ્પ-સાક્ષાત્કાર-રૂપયા નિર્વચનાનર્હ-શુદ્ધ-ચિદ્-આકારત્વ-ધર્મ-વિશિષ્ટયા સર્વ-સુકૃત-ફલ-ભૂતયા નિદિધ્યાસન-પરિપાક-પ્રસૂતયા ચેતો-વૃત્ત્યા સર્વાજ્ઞાન-તત્-કાર્ય-વિરોધિન્યા વિષયીકુર્વન્તિ તે યે કેચિદ્ એતાં દુરતિક્રમણીયામ્ અપિ માયામ્ અખિલાનર્થ-જન્મ-ભુવમ્ અનાયાસેનૈવ તરન્તિ અતિક્રામન્તિ તસ્ય હ ન દેવાશ્ ચનાભૂત્યા ઈશત આત્મા હ્ય્ એષા સ ભવતિ
[બૌ 1.4.10] ઇતિ શ્રુતેઃ । સરોવાધિ-નિવૃત્ત્યા સચ્ચિદાનન્દ-ઘન-રૂપેણૈવ તિષ્ઠન્તીત્ય્ અર્તઃ । બહુ-વચન-પ્રયોગો દેહેન્દ્રિયાદિ-સંઘાત-ભેદ-ન્બન્ધનાત્મ-ભેદ-ભ્રાન્ત્ય્-અનુવાદાર્થઃ ।

પ્રપશ્યન્તીતિ વક્તવ્યે પ્રપદ્યન્ત ઇત્ય્ ઉક્તે ઽર્થે મદ્-એક-શરણાઃ સન્તો મામ્ એવ ભગવન્તં વાસુદેવમ્ ઈદૃશમ્ અનન્ત-સૌન્દર્ય-સાર-સર્વસ્વમ્ અખિલ-કલા-કલાપ-નિલયમ્ અભિનવ-પઙ્કજ-શોભાધિક-ચરણ-કમલ-યુગલ-પ્રભમ્ અનવરત-વેણુ-વાદન-નિરત-વૃન્દાવન-ક્રીડાસક્ત-માનસ-હેલોદ્ધૃત-ગોવર્ધનાખ્ય-મહીધરં ગોપાલં નિષૂદિત-શિશુપાલ-કંસાદિ-દુષ્ટ-સઙ્ઘમ્ અભિનવ-જલદ-શોભા-સર્વસ્વ-હરણ-ચરણં પરમાનન્દ-ઘન-મય-મૂર્તિમતિ-વૈરિઞ્ચ-પ્રપઞ્ચમ્ અનવરતમ્ અનુચિન્તયન્તો દિવસાન્ અતિવાહયન્તિ તે મત્-પ્રેમ-મહાનન્દ-સમુદ્ર-મગ્ન-મનસસ્ તથા સમસ્ત-માયા-ગુણ-વિકારૈર્ નાભિભૂયન્તે । કિન્તુ મદ્-વિલાસ-વિનોદ-કુશલા એતે મદ્-ઉન્મૂલન-સમર્થા ઇતિ શઙ્કમાનેવ માયા તેભ્યો ઽપસરતિ વારવિલાસિનીવ ક્રોધનેભ્યસ્ તપોધનેભ્યસ્ તસ્માન્ માયા-તરણાર્થી
મામ્ ઈદૃશમ્ એવ સન્તતમ્ અનુચિન્તયેદ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અભિપ્રેતં ભગવતઃ । શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ ચાત્રાર્થે પ્રમાણીકર્તવ્યાઃ

વિશ્વનાથઃ - નનુ તર્હિ ત્રિગુણ-મય-મોહાત્ કથમ્ ઉત્તીર્ણા ભવન્તિ ? તત્રાહ દૈવીતિ । દૈવી વિષયાનન્દેન દીવ્યન્તીતિ દેવા જીવાસ્ તદીયા તેષાં મોહયિત્રીત્ય્ અર્થઃ । ગુણ-મયી શ્લેષેણ ત્રિવેષ્ટન-મહા-પાશ-રૂપા । મમ પરમેશ્વરસ્ય માયા બહિરઙ્ગા શક્તિર્ દુરત્યયા દુરતિક્રમા । પાશ-પક્ષે, છેત્તુમ્ ઉદ્ગ્રન્થયિતું વા કેનાપ્ય્ અશક્ત્યેત્ય્ અર્થઃ । કિન્તુ મદ્-વાચિ વિશ્વસિહિ ઇતિ સ્વ-વક્ષઃ સ્પૃષ્ટ્વાહ માં શ્યામસુન્દરાકારમ્ એવ

બલદેવઃ -- નનુ ત્રિગુણાયસ્-તન્-માયાયા નિત્યત્વાત્ તદ્-ધેતુકસ્ય મોહસ્ય વિનિવૃત્તિર્ દુર્ઘટેતિ ચેત્ તત્રાહ દૈવીતિ । મમ સર્વેશ્વરસ્યાવિતર્ક્યાતિવિચિત્રાનન્ત-વિશ્વ-સ્રષ્ટુર્ એષા માયા દૈવી । અલૌકિક્ય્ અત્યદ્ભુતેત્ય્ અર્થઃ । તાદૃક્ વિશ્વ-સર્ગોપકરણત્વાત્ । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ - માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્ માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ [શ્વેતુ 4.10] ઇત્ય્ આદ્યા । ગુણમયી સત્ત્વાદિ-ગુણ-ત્રયાત્મિકા, શ્લેષેણ ત્રિગુણિતા રજ્જુર્ ઇવાતિ-દૃઢતયા જીવાનાં બન્ધુ-હેતુઃ । અતો દુરત્યયા તેષાં દુરતિક્રમા । રજ્જુ-પક્ષે છેત્તુમ્ ઉદ્ગ્રથિતું ચ તૈર્ અશક્ત્યેત્ય્ અર્થઃ । યદ્યપ્ય્ એતાદૃશી તથાપિ મદ્-ભક્ત્યા તદ્-વિનિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ મામ્ ઇતિ । માં સર્વેશ્વરં માયા-નિયન્તારં
સ્વ-પ્રપન્ન-વાત્સલ્ય-નીરધિં કૃષ્ણં યે તાદૃશ-સત્-પ્રસઙ્ગાત્ પ્રપદ્યતે શરણં ગચ્છન્તિ તે એતામ્ અર્ણવમ્ ઇવાપારાં માયાં ગોષ્પદોદકાઞ્જલિમ્ ઇવાશ્રમેણ તરન્તિ । તાં તીર્ત્વાનદૈક-રસં પ્રસાદાભિમુખં સ્વ-સ્વામિનં માં પ્રાપ્નુવન્તીતિ । મામ્ એવેત્ય્ એવ-કારો મદ્-અન્યેષાં વિધિ-રુદ્રાદીનાં પ્રપત્ત્યા તસ્યાસ્ તરણં નેત્ય્ આહ શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ તમ્ એવ વિદિત્વેત્ય્ આદ્યા મુચુકુન્દં પ્રતિ દેવાશ્ ચ -
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે ઋતે કૈવલ્યમ્ અદ્ય નઃ ।
એક એવેશ્વરસ્ તસ્ય ભગવાન્ વિષ્ણુર્ અવ્યયઃ ॥ [ભ્પ્ 10.51.20] ઇતિ ।
ઘણ્ટાકર્ણં પ્રતિ શિવશ્ ચ - મુક્તિ-પ્રદાતા સર્વેષાં વિષ્ણુર્ એવ ન સંશયઃ ઇતિ

ભ્ગ્ 7.15
ન માં દુષ્કૃતિનો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમાઃ ।
માયયાપહૃત-જ્ઞાના આસુરં ભાવમ્ આશ્રિતાઃ

શ્રીધરઃ - યદ્ય્ એવં તર્હિ સર્વે ત્વામ્ એવ કિમ્ ઇતિ ન ભજન્તિ ? તત્રાહ ન મામ્ ઇતિ । નરેષુ યે ઽધમાસ્ તે માં ન પ્રપદ્યન્તે ન ભજન્તિ । અધમત્વે હેતુઃ -મૂઢા વિવેક-શૂન્યાઃ । તત્ કુતઃ ? દુષ્કૃતિનઃ પાપ-શીલાઃ । અતો માયયાપહૃતં નિરસ્તં શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાભ્યાં જાતમ્ અપિ જ્ઞાનં યેષાં તે તથા । અતએવ દમ્ભો દર્પો ઽભિમાનશ્ ચ ક્રોધઃ પારુષ્યમ્ એવ ચેત્ય્ આદિના વક્ષ્યમાણમ્ આસુરં ભાવમ્ સ્વભાવં પ્રાપ્તાઃ સન્તો ન માં ભજન્તિ

મધુસૂદનઃ - યદ્ય્ એવં તર્હિ કિમ્ ઇતિ નિખિલાનર્થ-મૂલ-માયોન્મૂલનાય ભગવન્તં ભવન્તમ્ એવ સર્વે ન પ્રતિપદ્યન્તે ચિર-સંચિત-દુરિત-પ્રતિબન્ધાદ્ ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ ન મામ્ ઇતિ । દુષ્કૃતિનો દુષ્કૃતેન પાપેન સહ નિત્ય-યોગિનઃ । અતએવ નરેષુ મધ્યે ઽધમા ઇહ સાધુભિર્ ગર્હણીયાઃ પરત્ર ચાનર્થ-સહસ્ર-ભાજઃ । કુતો દુષ્કૃતમ્ અનર્થ-હેતુમ્ એવ સદા કુર્વન્તિ યતો મૂઢા ઇદમ્ અર્થ-સાધનમ્ ઇદમ્ અનર્થ-સાધનમ્ ઇતિ વિવેક-શૂન્યાઃ । સતિ પ્રમાણે કુતો ન વિવિઞ્ચન્તિ યતો માયયાપહૃત-જ્ઞાનાઃ શરીરેન્દ્રિય-સંઘાત-તાદામ્ત્ય-ભ્રાન્તિ-રૂપેણ પરિણતયા માયયા પૂર્વોક્તયાપહૃતં પ્રતિબદ્ધં જ્ઞાનં વિવેક-સામર્થ્યં યેષાં
તે તથા । અતએવ તે દમ્ભો દર્પો ઽભિમાનશ્ ચ ક્રોધઃ પારુષ્યમ્ એવ ચ [ગીતા 16.4] ઇત્ય્ આદિનાગ્રે વક્ષ્યમાનમ્ આસુરં ભાવં હિંસાનૃતાદિ-સ્વભાવમ્ આશ્રિતા મત્-પ્રતિપત્ત્ય્-અયોગ્યાઃ સન્તો ન માં સર્વેશ્વરં પ્રપદ્યન્તે ન ભજન્તે । અહો દૌર્ભાગ્યં તેષામ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ - નનુ તર્હિ પણ્ડિતા અપિ કેચિત્ કિમ્ ઇતિ ત્વાં ન પ્રપદ્યન્તે ? તત્ર યે પણ્ડિતાસ્ તે માં પ્રપદ્યન્ત એવ । પણ્ડિત-માનિન એવ ન માં પ્રપદ્યન્ત ઇત્ય્ આહ ન મામ્ ઇતિ । દુષ્કૃતિનો દુષ્ટાશ્ ચ તે કૃતિનઃ પણ્ડિતાશ્ ચેતિ તે કુપણ્ડિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । તે ચ ચતુર્વિધાઃ । એકે મૂઢાઃ પશુ-તુલ્યાઃ કર્મિણઃ । યદ્ ઉક્તં -
નૂનં દૈવેન નિહતા યે ચાચ્યુત-કથા-સુધામ્ ।
હિત્વા શૃણ્વન્ત્ય્ અસદ્-ગાથાઃ પુરીષમ્ ઇવ વિડ્-ભુજઃ ॥ [ભ્પ્ 3.32.19] ઇતિ ।
મુકુન્દં કો વૈ ન સેવેત વિના નરેતરઃ ઇતિ ચ ।
અપરે નરાધમાઃ કઞ્ચિત્ કાલં ભક્તિમત્ત્વેન પ્રાપ્ત-નરત્વા અપ્ય્ અન્તે ફલ-પ્રાપ્તૌ ન સાધનોપયોગ ઇતિ મત્વા સ્વેચ્છયૈવ ભક્તિ-ત્યાગિનઃ । સ્વકર્તૃક-ભક્તિ-ત્યાગ-લક્ષણમ્ એવ તેષામ્ અધમત્વમ્ ઇતિ ભાવઃ । અપરે શાસ્ત્રાધ્યાપનાદિ-મત્ત્વે ઽપિ માયયાપહૃતં જ્ઞાનમ્ એષાં તે વૈકુણ્ઠ-વિરાજિની નારાયણ-મૂર્તિર્ એવ સાર્વકાલિકી-ભક્તિ-પ્રાપ્યા, ન તુ કૃષ્ણ-રામાદિ-મૂર્તિર્ માનુષીતિ મન્યમાના ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વક્ષ્યતે અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ [ગીતા 9.11] ઇતિ । તે ખલુ માં પ્રપદ્યમાના અપિ ન માં પ્રપદ્યન્ત ઇતિ ભાવઃ । અપરે આસુરં ભાવમ્ આશ્રિતાઃ । અસુરા જરાસન્ધાદયો મદ્-વિગ્રહં
લક્ષીકૃત્ય શરૈર્ વિધ્યન્તિ । તથૈવ દૃશ્યતાદિ-હેતુ-મત્-કુતર્કૈર્ મદ્-વિગ્રહં વૈકુણ્ઠ-સ્થમ્ અપિ ખણ્ડયન્ત્ય્ એવ । ન તુ પ્રપદ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ - નનુ ચેત્ ત્વામ્ એવ પ્રપન્ના વિમુચ્યન્તે તર્હિ પણ્ડિતા અપિ કેચિત્ કિમ્ ઇતિ ત્વાં ન પ્રપદ્યન્તે તત્રાહ ન મામ્ ઇતિ । દુષ્ટાશ્ ચ તે કૃતિનઃ શાસ્ત્રાર્થ-કુશલાશ્ ચેતિ દુષ્કૃતિનઃ કુપણ્ડિતાસ્ તે માં ન પ્રપદ્યન્તે । શ્રુતિશ્ ચૈવમ્ આહ -
અવિદ્યાયામ્ અન્તરે વર્તમાનાઃ
સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતંમન્યમાનાઃ ।
દન્દ્રમ્યમાણાઃ પરિયન્તિ મૂઢા
અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ ॥ [કઠુ 1.2.5]
તે ચતુર્-વિધાઃ - એકે માયયા મૂઢાઃ કર્મ-જડા ઇન્દ્રાદિવન્ મામ્ અપિ વિષ્ણું કર્માઙ્ગં જીવવત્ કર્માધીનં મન્યમાનાઃ । અપરે માયયા નરાધમા વિપ્રાદિ-કુલ-જન્મના નરોત્તમતાં પ્રાપ્યાપ્ય્ અસત્ કાવ્યાર્થાસત્ત્યા પામરતા-ભાજઃ । યદ્ ઉક્તમ્ -
નૂનં દૈવેન નિહતા યે ચાચ્યુત-કથા-સુધામ્ ।
હિત્વા શૃણ્વન્ત્ય્ અસદ્-ગાથા પુરીષમ્ ઇવ વિડ્-ભુજઃ ॥ [ભ્પ્ 3.32.19] ઇતિ ।
અન્યે માયયાપહૃત-જ્ઞાનાઃ સાઙ્ખ્યાદયઃ । તે હિ સાર્વજ્ઞ-સાર્વૈશ્વર્ય-સર્વ-સ્રષ્ટૃત્વ-મુક્તિદત્વાદિ ધર્મૈઃ શ્રુતિ-સહસ્ર-પ્રસિદ્ધમ્ અપિ મામ્ ઈશ્વરમ્ અપલપન્તઃ પ્રકૃતિમ્ એવ સર્વ-સ્રષ્ટ્રીં મોક્ષ-દાત્રીં ચ કલ્પયન્તિ । તત્ર તાદૃશ-કુટિલ-કુયુક્તિ-શતાન્ય્ ઉદ્ભાવયન્તી માયયૈવ હેતુઃ । કેચિત્ તુ માયયૈવાસુરં ભાવમ્ આશ્રિતા નિર્વિશેષ-ચિન્-માત્ર-વાદિનઃ । અસુરા યથા નિખિલાનન્દ-કરં મદ્-વિગ્રહં શરૈર્ વિધ્યન્તિ તથાદૃશ્યત્વાદિ-હેતુભિસ્ તે નિત્ય-ચૈતન્યાત્મતયા શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધમ્ અપિ તં ખણ્ડયન્તીતિ તત્રાપિ તાદૃશ-બુદ્ધ્ય્-ઉત્પાદની માયૈવ હેતુર્ ઇતિ

ભ્ગ્ 7.16
ચતુર્-વિધા ભજન્તે માં જનાઃ સુકૃતિનો ઽર્જુન ।
આર્તો જિજ્ઞાસુર્ અર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ

શ્રીધરઃ - સુકૃતિનસ્ તુ માં ભજન્ત્ય્ એવ । તે સુકૃતિ-તારતમ્યેન ચતુર્-વિધા ઇત્ય્ આહ ચતુર્-વિધા ઇતિ । પૂર્વ-જન્મસુ યે કૃત-પુણ્યાસ્ તે માં ભજન્તિ । તે ચતુર્વિધાઃ । આર્તો વેગાદ્ય્-અભિભૂતઃ સ યદિ પૂર્વં કૃત-પુણ્યસ્ તર્હિ માં ભજતિ । અન્યથા ક્ષુદ્ર-દેવતા-ભજનેન સંસરતિ । એવમ્ ઉત્તરત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । જિજ્ઞાસુર્ આત્મ-જ્ઞાનેચ્છુઃ । અર્થાર્થી અત્ર વા પરત્ર વા ભોગ-સાધન-ભૂતો ઽર્થ-લિપ્સુઃ । જ્ઞાની ચાત્મ-વિત્

મધુસૂદનઃ - યે ત્વ્ આસુર-ભાવ-રહિતાઃ પુણ્ય-કર્માણો વિવેકિનસ્ તે પુણ્ય-કર્મ-તારતમ્યેન ચતુર્-વિધાઃ સન્તો માં ભજન્તે ક્રમેણ ચ કામના-રાહિત્યેન મત્-પ્રસાદાન્ માયાં તરન્તીત્ય્ આહ ચતુર્-વિધા ઇતિ । યે સુકૃતિનઃ પૂર્વ-જન્મ-કૃત-પુણ્ય-સંચયા જનાઃ સફલ-જન્માનસ્ ત એવ નાન્યે તે માં ભજન્તે સેવન્તે । હે અર્જુન ! તે ચ ત્રયઃ સ-કામા એકો ઽકામ ઇત્ય્ એવં ચતુર્વિધાઃ । આર્ત આર્ત્યા શત્રુ-વ્યાધ્ય્-આદ્ય્-આપદા ગ્રસ્તસ્ તન્-નિવૃત્તિમ્ ઇચ્છન્ । યથા મખ-ભઙ્ગેન કુપિત ઇન્દ્રે વર્ષતિ વ્રજ-વાસી જનઃ । યથા વા જરાસન્ધ-કારાગારવર્તી રાજ-નિચયઃ । દ્યૂત-સભાયાં વસ્ત્રાકર્ષણે દ્રૌપદી ચ । ગ્રાહ-ગ્રસ્તો ગજેન્દ્રશ્ ચ । જિજ્ઞાસુર્ આત્મ-જ્ઞાનાર્થી મુમુક્ષુઃ
। યથા મુચુકુન્દઃ, યથા વા મૈથિલો જનકઃ શ્રુતદેવશ્ ચ, નિવૃત્તે મૌસલે યથા ચોદ્ધવઃ । અર્થાર્થી ઇહ વા પરત્ર વા યદ્ ભોગોપકરણં તલ્-લિપ્સુઃ । તત્રેહ યથા સુગ્રીવો વિભીષણશ્ ચ, યથા ચોપમન્યુઃ પરત્ર યથા ધ્રુવઃ । એતે ત્રયો ઽપિ ભગવદ્-ભજનેન માયાં તરન્તિ । તત્ર જિજ્ઞાસુર્ જ્ઞાનોત્પત્ત્યા સાક્ષાદ્ એવ માયાં તરતિ આર્તો ઽર્થાર્થી ચ જિજ્ઞાસુત્વં પ્રાપ્યેતિ વિશેષઃ । આર્તસ્યાર્થાર્થિનશ્ ચ જિજ્ઞાસુત્વ-સમ્ભવાજ્ જિજ્ઞાસોશ્ ચાર્તત્વ-જ્ઞાનોપકરણાર્થાર્થિત્વ-સમ્ભવાદ્ ઉભયોર્ મધ્યે જિજ્ઞાસુર્ ઉદ્દિષ્ટઃ ।
તદ્ એતે ત્રયઃ સ-કામા વ્યાખ્યાતાઃ નિષ્કામશ્ ચતુર્થ ઇદાનીમ્ ઉચ્યતે જ્ઞાની ચ । જ્ઞાનં ભગવત્-તત્ત્વ-સાક્ષાત્કારસ્ તેન નિત્ય-યુક્તો જ્ઞાની તીર્ણ-માયો નિવૃત્ત-સર્વ-કામઃ । ચ-કારો યસ્ય કસ્યાપિ નિષ્કામ-પ્રેમ-ભક્તસ્ય જ્ઞાનિન્ય્-અન્તર્-ભાવાર્થઃ । હે ભરતર્ષભ ત્વમ્ અપિ જિજ્ઞાસુર્ વા જ્ઞાની વેતિ કતમો ઽહં ભક્ત ઇતિ મા શઙ્કિષ્ઠા ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર નિષ્કામ-ભક્તો જ્ઞાની યથા સનકાદિર્ યથા નારદો યથા પ્રહ્લાદો યથા પૃથુર્ યથા વા શુકઃ । નિષ્કામઃ શુદ્ધ-પ્રેમ-ભક્તો યથા ગોપિકાદિર્ યથા વાક્રૂર-યુધિષ્ઠિરાદિઃ । કંસ-શિશુપાલાદયસ્ તુ ભયાદ્ દ્વેષાચ્ ચ સન્તત-ભગવચ્-ચિન્તા-પરા અપિ ન ભક્તા ભગવદ્-અનુરક્તેર્
અભાવાત્ । ભગવદ્-અનુરક્તિ-રૂપાયાસ્ તુ ભક્તેઃ સ્વરૂપં સાધનં ભેદાસ્ તથા ભક્તાનામ્ અપિ ભગવદ્-ભક્તિ-રસાયને ઽસ્માભિઃ સ-વિશેષં પ્રપઞ્ચિતા ઇતીહોપરમ્યતે

વિશ્વનાથઃ - તર્હિ કે ત્વાં ભજન્ત ઇત્ય્ અત આહ ચતુર્વિધા ઇતિ । સુકૃતં વર્ણાશ્રમાચાર-લક્ષણો ધર્મસ્ તદ્વન્તઃ સન્તો માં ભજન્તે । તત્ર આર્તો રોગાદ્ય્-આપદ્-ગ્રસ્તસ્ તન્-નિવૃત્તિ-કામઃ । જિજ્ઞાસુઃ આત્મ-જ્ઞાનાર્થી વ્યાકરણાદિ-શાસ્ત્ર-જ્ઞાનાર્થી વા । અર્થાર્થી ક્ષિતિ-ગજ-તુરગ-કામિની-કનકાદ્યૈહિક-પારત્રિક-ભોગાર્થીતિ । એતે ત્રયઃ સકામા ગૃહસ્થાઃ । જ્ઞાની વિશુદ્ધાન્તઃ-કરણઃ સન્ન્યાસીતિ ચતુર્થો ઽયં નિષ્કામઃ । ઇત્ય્ એતે પ્રધાનીભૂત-ભક્ત્ય્-અધિકારિણશ્ ચત્વારો નિરૂપિતાઃ । તત્રાદિમેષુ ત્રિષુ કર્મ-મિશ્રા ભક્તિઃ । અન્તિમે ચતુર્થે જ્ઞાન-મિશ્રા । સર્વ-દ્વારાણિ સંન્યસ્ય [ગીતા 8.12] ઇત્ય્ અગ્રિમ-ગ્રન્થે યોગ-મિશ્રાપિ
વક્ષ્યતે । જ્ઞાન-કર્માદ્ય્-અમિશ્રા કેવલા ભક્તિર્ યા સા તુ સપ્તમાધ્યાયારમ્ભ એવ મય્ય્ આસક્ત-મનઃ પાર્થ [ગીતા 7.1] ઇત્ય્ અનેન ઉક્તા । પુનશ્ ચાષ્ટમે ઽપ્ય્ અધ્યાયે અનન્ય-ચેતાઃ સતતમ્ [ગીતા 8.14] ઇત્ય્ અનેન, નવમે મહાત્માનસ્ તુ માં પાર્થ [ગીતા 9.13] ઇતિ શ્લોક-દ્વયેન અનન્યાશ્ ચિન્તયન્તો મામ્ [ગીતા 9.22] ઇત્ય્ અનેન ચ નિરૂપયિતવ્યેતિ ।
પ્રધાનીભૂતા કેવલા ઇતિ દ્વિવિધૈવ ભક્તિર્ મધ્યમે ઽસ્મિન્ન્ અધ્યાય-ષટ્કે ભગવતોક્તા । યા તુ તૃતીયા ગુણીભૂતા ભક્તિઃ કર્મણિ જ્ઞાનિનિ યોગિનિ ચ કર્માદિ-ફલ-સિદ્ધ્ય્-અર્થા દૃશ્યતે । તસ્યાઃ પ્રાધાન્યાભાવાત્ ન ભક્તિત્વ-વ્યપદેશઃ । કિન્તુ તત્ર તત્ર કર્માદીનામ્ એવ પ્રાધાન્યાત્ । પ્રાધાન્યેન વ્યપદેશા ભવન્તિ ઇતિ ન્યાયેન કર્મત્વ-જ્ઞાનત્વ-યોગત્વ-વ્યપદેશઃ । તદ્વતામ્ અપિ કર્મિત્વ-જ્ઞાનિત્વ-યોગિત્વ-વ્યપદેશઃ । ન તુ ભક્તત્વ-વ્યપદેશઃ । ફલં ચ સકામ-કર્મણઃ સ્વર્ગો નિષ્કામ-કર્મણો જ્ઞાન-યોગો જ્ઞાન-યોગયોર્ નિર્વાણ-મોક્ષ ઇતિ ।
અથ દ્વિધાયા ભક્તેઃ ફલમ્ ઉચ્યતે । તત્ર પ્રધાનીભૂતાસુ ભક્તિષુ મધ્યે આર્તાદિષુ ત્રિષુ યાઃ કર્મ-મિશ્રાસ્ તિસ્રઃ સ-કામા ભક્તયસ્ તાસાં ફલં તત્-તત્-કામ-પ્રાપ્તિઃ । વિષય-સાદ્ગુણ્યાત્ તદ્-અન્તે સુખૈશ્વર્ય-પ્રધાન-સાલોક્ય-મોક્ષ-પ્રાપ્તિશ્ ચ, ન તુ કર્મ-ફલ-સ્વર્ગ-ભોગાન્ત ઇવ પાતઃ । યદ્ વક્ષ્યતે યાન્તિ મદ્-યાજિનો ઽપિ મામ્ [ગીતા 9.25] ઇતિ । ચતુર્થ્યા જ્ઞાન-મિશ્રાયાસ્ તત ઉત્કૃષ્ટાયાસ્ તુ ફલં શાન્ત-રતિઃ સનકાદિષ્વ્ ઇવ । ભક્ત-ભગવત્-કારુણ્યાધિક્ય-વશાત્ કસ્યાશ્ચિત્ તસ્યાઃ ફલં પ્રેમોત્કર્ષશ્ ચ શ્રી-શુકાદિષ્વ્ ઇવ । કર્મ-મિશ્રા ભક્તિર્ યદિ નિષ્કામા સ્યાત્ તદા તસ્યાઃ
ફલં જ્ઞાન-મિશ્રા ભક્તિઃ । તસ્યાઃ ફલમ્ ઉક્તમ્ એવ । ક્વચિચ્ ચ સ્વભાવાદ્ એવ દાસાદિ-ભક્ત-સઙ્ગોત્થ-વાસના વશાદ્ વા જ્ઞાન-કર્માદિ-મિશ્ર-ભક્તિમતામ્ અપિ દાસ્યાદિ-પ્રેમા સ્યાત્, કિન્તુ ઐશ્વર્ય-પ્રધાનમ્ એવેતિ ।
અથ જ્ઞાન-કર્માદ્ય્-અમિશ્રાયાઃ શુદ્ધાયા અનન્યાકિઞ્ચનોત્તમાદિ-પર્યાયાઃ ભક્તેર્ બહુ-પ્રભેદાયા દાસ્ય-સખ્યાદિ-પ્રેમવત્-પાર્ષદત્વમ્ એવ ફલમ્ ઇત્ય્ આદિકં શ્રી-ભાગવત-ટીકાયાં બહુશઃ પ્રતિપાદિતમ્ । અત્રાપિ પ્રસઙ્ગ-વશાત્ સાધ્ય-ભક્તિ-વિવેકઃ સંક્ષિપ્ય દર્શિતઃ

બલદેવઃ -- તર્હિ ત્વાં કે પ્રપદ્યન્તે તત્રાહ ચતુર્-વિધા ઇતિ । સુકૃતિનઃ સુપણ્ડિતાઃ સ્વ-વર્ણાશ્રમોચિત-કર્મણા મદ્-એકાન્તિ-ભાવેન ચ સમ્પન્ના જના માં ભજન્તે । તે ચ ચતુર્-વિધાઃ । તત્રાર્તઃ શત્રુ-ક્લેશાદ્યાપદ્-ગ્રસ્તસ્ તદ્-વિનાશેચ્છુર્ ગજેન્દ્રાદિઃ । જિજ્ઞાસુર્ વિવિક્તાત્મ-સ્વરૂપ-જ્ઞાનેચ્છુઃ શૌનકાદિઃ । અર્થાર્થી રાજ્યાદિ-સમ્પદ્-ઇચ્છુર્ ધ્રુવાદિઃ । જ્ઞાની શેષત્વેન સ્વામ્તાનં શેષિત્વેન પરાત્માનં ચ માં જ્ઞાતવાન્ શુકાદિઃ । એષ્વ્ આર્તાદયઃ સ-કામાઃ, જ્ઞાની તુ નિષ્કામઃ । આર્તાર્થાર્થિનોઃ પરત્ર જિજ્ઞાસુતા-સમ્પત્તયે તયોર્ અન્તરાલે જિજ્ઞાસોર્ ઉપન્યાસઃ

ભ્ગ્ 7.17
તેષાં જ્ઞાની નિત્ય-યુક્ત એક-ભક્તિર્ વિશિષ્યતે ।
પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્યર્થમ્ અહં સ ચ મમ પ્રિયઃ

શ્રીધરઃ - તેષાં મધ્યે જ્ઞાની શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ તેષામ્ ઇતિ । તેષાં મધ્યે જ્ઞાની વિશિષ્ટઃ । અત્ર હેતવઃ -- નિત્ય-યુક્તઃ સદા મન્-નિષ્ઠઃ । એકસ્મિન્ મય્ય્ એવ ભક્તિર્ યસ્ય સઃ । જ્ઞાનિનો દેહાદ્ય્-અભિમાનાભાવેન ચિત્ત-વિક્ષેપાભાવાન્ નિત્ય-યુક્તત્વમ્ એકાન્ત-ભક્તિત્વં ચ સમ્ભવતિ । નાન્યસ્ય । અતએવ હિ તસ્યાહં અત્યન્તં પ્રિયઃ । સ ચ મમ । તસ્માદ્ એતૈર્ નિત્ય-યુક્તત્વાદિભિશ્ ચતુર્ભિર્ હેતુભિઃ સ ઉત્તમ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - નનુ ન માં દુષ્કૃતિનો મૂઢાઃ પ્રપદ્યન્તે નરાધમા ઇત્ય્ અનેન તદ્-વિલક્ષણાઃ સુકૃતિનો માં ભજન્ત ઇત્ય્ અર્થાત્ પ્રાપ્તે ઽપિ તેષાં ચાતુર્વિધ્યં ચતુર્-વિધા ભજન્તે મામ્ ઇત્ય્ અનેન દર્શિતાઃ તતસ્ તે સર્વે સુકૃતિન એવ નિર્વિશેષાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ચ । ચતુર્વિધાનામ્ અપિ સુકૃતિત્વે નિયતે ઽપિ સુકૃતાધિક્યેન નિષ્કામતયા પ્રેમાધિક્યાત્ તત ઇતિ ।
ચતુર્વિધાનાં તેષાં મધ્યે જ્ઞાની તત્ત્વ-જ્ઞાનવાન્ નિવૃત્ત-સર્વ-કામો વિશિષ્યતે સર્વતો ઽતિરિચ્યતે સર્વોત્કૃષ્ટ ઇત્ય્ અર્થઃ । યતો નિત્ય-યુક્તો ભગવતિ પ્રત્યગ્-અભિન્ને સદા સમાહિત-ચેતા વિક્ષેપકાભાવાત્ । અતએવૈક-ભક્તિર્ એકસ્મિન્ ભગવત્ય્ એવ ભક્તિર્ અનુરક્તિર્ યસ્ય સ તથા, તસ્યાનુરક્તિ-વિષયાન્તરાભાવાત્ । હિ યસ્માત્ । પ્રિયો નિરુપાધિ-પ્રેમાસ્પદમ્ અત્યર્થમ્ અત્યન્તાતિશયેન જ્ઞાનિનો ઽહં પ્રત્યગ્-અભિન્નઃ પરમાત્મા ચ તસ્માદ્ અયર્થં સ મમ પરમેશ્વરસ્ય પ્રિયઃ । આત્મા પ્રિયો ઽતિશયેન ભવતીતિ શ્રુતિ-લોકયોઃ પ્રસિદ્ધમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ - ચતુર્ણાં ભક્ત્ય્-અધિકારિણાં મધ્યે કઃ શ્રેષ્ઠઃ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ । તેષાં મધ્યે જ્ઞાની વિશિષ્યતે શ્રેષ્ઠઃ । નિત્ય-યુક્તો નિત્યં મયિ યુજ્યત ઇતિ સઃ । જ્ઞાનાભ્યાસ-વશીકૃત-ચિત્તત્વાન્ મનસ્ય્ ઐકાગ્ર-ચિત્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । આર્તાદ્યાસ્ ત્રયસ્ તુ નૈવમ્ભૂતા ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ સર્વો ઽપિ જ્ઞાની જ્ઞાન-વૈયર્થ્ય-ભયાત્ ત્વાં ભજત એવ ? તત્રાહ એકા મુખ્યા પ્રધાનીભૂતં યસ્ય સઃ । યદ્ વા, એકા ભક્તિર્ એવ તથૈવાસક્તિમત્ત્વાત્ યસ્ય સ નામ-માત્રેણૈવ જ્ઞાનીતિ ભાવઃ । એવમ્ભૂતસ્ય જ્ઞાનિનો ઽહં શ્યામસુન્દરાકારો ઽત્યર્થમ્ અતિશયેન પ્રિયઃ સાધન-સાધ્ય-દશયોઃ પરિહાતુમ્ અશક્યઃ । યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે [ગીતા 4.11] ઇતિ ન્યાયેન મમાપિ સ પ્રિયઃ

બલદેવઃ - ચતુર્ષુ જ્ઞાનિનઃ શ્રૈષ્ઠ્યમ્ આહ તેષામ્ ઇતિ । જ્ઞાની વિશિષ્યતે શ્રેષ્ઠો ભવતિ । યદ્ અસૌ નિત્ય-યુક્ત એક-ભક્તિશ્ ચ । આર્ત-વિનાશાદિ-કામના-વિરહાન્ નિત્યં મયા યોગવાન્ । આર્તાદેશ તુ યાવત્-કામિત-પ્રાપ્તિર્ મદ્-યોગ એકસ્મિન્ મય્ય્ એવ જ્ઞાનિનો ભક્તિર્ આર્તાદેસ્ તુ સ્વ-કામિતે તત્-પ્રદાતૃત્વેન મયિ ચાતો જ્ઞાની તતઃ શ્રેષ્ઠઃ ।
અતૃપ્યન્ન્ આહ પ્રિયો હીતિ । જ્ઞાનિનો હ્ય્ અહમ્ અત્યર્થં પ્રિયઃ પ્રેમાસ્પદમ્ । સ હિ મત્-પ્રિયતા-સુધા-સિન્ધુ-નિમગ્નો નાન્યત્ કિઞ્ચિદ્ અનુસન્ધત્તે તસ્ય મત્-પ્રિયતા-પરિમિતેતિ બોધયિતુમ્ અત્યર્થ-શબ્દઃ । સર્વજ્ઞો ઽનન્ત-શક્તિશ્ ચાહં યાં વક્તું ન શક્નોતીત્ય્ અર્થઃ । સ ચ જ્ઞાની યે યથા મામ્ [ગીતા 4.11] ઇત્ય્ આદિ-ન્યાયેન તથૈવ મમ પ્રિયઃ । મમાપિ તત્-પ્રિયતા તદ્વદ્ પરિમિતેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 7.18
ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવ મે મતમ્ ।
આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા મામ્ એવાનુત્તમાં ગતિમ્

શ્રીધરઃ - તર્હિ કિમ્ ઇતરે ત્રયસ્ તદ્-ભક્તાઃ સંસરન્તિ ? ન હિ ન હીત્ય્ આહ ઉદારા ઇતિ । સર્વે ઽપ્ય્ એત ઉદારા મહાન્તો મોક્ષ-ભાજ એવેત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાની તુ પુનર્ આત્મૈવેતિ મે મતં નિશ્ચયઃ । હિ યસ્માત્ સ જ્ઞાની યુક્તાત્મા મદ્-એક-ચિત્તઃ સન્ ન વિદ્યત ઉત્તમા યસ્યાસ્ તામ્ અનુત્તમાં ગતિં મામ્ એવાસ્થિત આશ્રિતવાન્ મદ્-વ્યતિરિક્તમ્ અન્યત્ ફલં ન મન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - તત્-કિમ્ આર્તાદયસ્ તવ ન પ્રિયાઃ ? ન, અત્યર્થમ્ ઇતિ વિશેષણાદ્ ઇત્ય્ આહ ઉદારા ઇતિ । એત આર્તાદયઃ સ-કામા અપિ મદ્-ભક્તાઃ સર્વે ત્રયો ઽપ્ય્ ઉદારા એવોત્કૃષ્ટા એવ પૂર્વ-જન્માર્જિતાનેક-સુકૃત-રાશિત્વાત્ । અન્યથા હિ માં ન ભજેયુર્ એવ । આર્તસ્ય જિજ્ઞાસોર્ અર્થાર્થિનશ્ ચ મદ્-વિમુખસ્ય ક્ષુદ્ર-દેવતા-ભક્તસ્યાપિ બહુલમ્ ઉપલમ્ભાત્ । અતો મમ પ્રિયા એવ તે । ન હિ જ્ઞાનવાન્ અજ્ઞો વા કશ્ચિદ્ અપિ ભક્તો મમાપ્રિયો ભવતિ । કિન્તુ યસ્ય યાદૃશી મયિ પ્રીતિર્ મમાપિ તત્ર તાદૃશી પ્રીતિર્ ઇતિ સ્વભાવ-સિદ્ધમ્ એતત્ । તત્ર સ-કામાનાં ત્રયાણાં કામ્યમાનમ્ અપિ પ્રિયમ્ અહમ્ અપિ પ્રિયઃ । જ્ઞાનિનસ્ તુ પ્રિયાન્તર-શૂન્યસ્યાહમ્ એવ નિરતિશય-પ્રીતિ-વિષયઃ । અતઃ સો ઽપિ મમ નિરતિશય-પ્રીતિ-વિષય ઇતિ
વિશેષઃ । અન્યથા હિ મમ કૃતજ્ઞતા ન સ્યાત્ કૃતઘ્નતા ચ સ્યાત્ । અતએવાત્યર્થમ્ ઇતિ વિશેષણમ્ ઉપાત્તં પ્રાક્ । યથા હિ યદ્ એવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદ્ એવ વીર્યવત્તરં ભવતિ ઇત્ય્ અત્ર તરબ્-અર્થસ્ય વિવક્ષિતત્વાદ્ વિદ્યા-દિવ્યાતિરેકેન કૃતમ્ અપિ કર્મ વીર્યવદ્ ભવત્ય્ એવ । તથાત્યર્થં જ્ઞાની ભક્તો મમ પ્રિય ઇત્ય્ ઉક્તેર્ યો જ્ઞાન-વ્યતિરેકેણ ભક્તઃ સો ઽપિ પ્રિય ઇતિ પર્યવસ્યત્ય્ એવ । અત્યર્થમ્ ઇતિ વિશેષણસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ । ઉક્તં હિ -- યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ [ગીતા 4.11] ઇતિ । અતો મામ્ આત્મત્વેન જ્ઞાનવાન્ જ્ઞાની । આત્મૈવ ન મત્તો ભિન્નઃ ત્વ્ અહમ્ એવ સ ઇતિ મમ મતં નિશ્ચયઃ । તુ-શબ્દઃ સ-કામ-ભેદ-દર્શિ-ત્રિતયાપેક્ષયા
નિષ્કામત્વ-ભેદાદર્શિત્વ-વિશેષ-દ્યોતનાર્થઃ । હિ યસ્માત્ । સ જ્ઞાની યુક્તાત્મા સદા મયિ સમાહિત-ચિત્તઃ સન્ માં ભગવન્તમ્ અનન્તમ્ આનન્દ-ઘનમ્ આત્માનમ્ એવાનુત્તમાં સર્વોત્કૃષ્ટાં ગતિં ગન્તવ્યં પરમં ફલમ્ આસ્થિતો ઽઙ્ગીકૃતવાન્, ન તુ મદ્-ભિન્નં કિમ્ અપિ ફલં સ મન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ -- તર્હિ કિમ્ આર્તાદ્યાસ્ ત્રયસ્ તવ ન પ્રિયાસ્ તત્ર ન હિ ન હીત્ય્ આહ ઉદારા ઇતિ । યે માં ભજન્તે, મત્તઃ કિંચિત્ કામિતં મયાપિ દિત્સિતં ગૃહ્ણન્તિ તે ભક્ત-વત્સલાય મહ્યં બહુ-પ્રદાયિનઃ પ્રિયા એવેતિ ભાવઃ । જ્ઞાની ત્વ્ આત્મૈવેતિ સ હિ ભજન્ન્ અથ ચ મત્તઃ કિમ્ અપિ સ્વર્ગાપવર્ગાદિકં નાકઙ્ક્ષત ઇતિ । અતસ્ તદ્-અધીનસ્ય મમ સ આત્મૈવેતિ મમ મતં મતિઃ । યતઃ સ માં શ્યામસુન્દરાકારમ્ એવાનુત્તમાં સર્વોત્તમાં ગતિં પ્રાપ્યાસ્થિતઃ નિશ્ચિતવાન્ । ન તુ મમ નિર્વિશેષ-સ્વરૂપ-બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ ઇતિ ભાવઃ । એવં ચ નિષ્કામ-પ્રધાનીભૂત-ભક્તિમાન્ જ્ઞાની
ભક્ત-વત્સલેન ભગવતા સ્વાત્મત્વેનાભિમન્યતે । કેવલ-ભક્તિમાન્ અનન્યસ્ તુ આત્મનો ઽપ્ય્ આધિક્યેન । યદ્ ઉક્તં -
ન તથા મે પ્રિયતમ આત્મ-યોનિર્ ન શઙ્કરઃ ।
ન ચ સઙ્કર્ષણો ન શ્રીર્ નૈવાત્મા ચ યથા ભવાન્ ॥ [ભ્પ્ 11.14.15] ઇતિ ।
નાહમ્ આત્માનમ્ આશાસે મદ્-ભક્તૈઃ સાધુભિર્ વિના [ભ્પ્ 9.4.64] ઇતિ ।
આત્મારામો ઽપ્ય્ અરીરમત્ [ભ્પ્ 10.29.42] ઇત્ય્ આદિ

બલદેવઃ - નન્વ્ આર્તાદયસ્ તવ પ્રિયા ન ભવન્તિ મૈવમ્ અત્યર્થમ્ ઇતિ વિશેષણાદ્ ઇત્ય્ આહ ઉદારા ઇતિ । સર્વ એવૈતે આર્તાદય ઉદારા વદાન્યાઃ । ઉદારો દાતૃ-મહતોર્ ઇત્ય્ અમરઃ । યે માં ભજન્તો મયા દિત્સિતં કિંચિત્ સ્વાભીષ્ટં મત્તો ગૃહ્ણન્તિ તે ભક્ત-વાત્સલ્યં મહ્યં પ્રયચ્છન્તો મમ બહુ-પ્રદાઃ પ્રિયા એવેતિ ભાવઃ । જ્ઞાની તુ મમાત્મૈવેતિ મતમ્ । હિ યસ્માત્ સ જીઇઆની યુક્તાત્મા મદ્-અર્પિત-મના મત્તો ઽન્યત્ કિંચિદ્ અપ્ય્ અનિચ્છન્ન્ અતિપ્રિયેણ મયા વિના લવમ્ અપિ સ્થાતુમ્ અસમર્થો મામ્ એવ સર્વોત્તમાં મતિં પ્રાપ્યમ્ આસ્થિતઃ નિશ્ચિતવાન્ અતસ્ તેન તાદૃશેન વિના લવમ્ અપિ સ્થાતુમ્ અસમર્થસ્ય મમાત્મૈવ સઃ । ન ચ જ્ઞાનિ-જીવસ્ય હરિઃ
સ્વેનાભેદમ્ આહેતિ વાચ્યમ્ । જ્ઞાન-ભજત્વાસિદ્ધેર્ ભજતાં ચાતુર્વિધ્યાસિદ્ધેર્ મોક્ષે ભેદ-વાક્ય-વ્યાકોપાચ્ ચ । તસ્માદ્ અતિપ્રિયત્વાદ્ એવ તત્રાત્મેત્ય્ ઉક્તિર્ મમાત્મા ભદ્રસેન ઇતિવત્ । આત્મૈવ મન એવ મતમ્ ઇત્ય્ અપરે

ભ્ગ્ 7.19
બહૂનાં જન્મનામ્ અન્તે જ્ઞાનવાન્ માં પ્રપદ્યતે ।
વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ

શ્રીધરઃ - એવમ્ભૂતો મદ્-ભક્તો ઽતિદુર્લભ ઇત્ય્ આહ બહૂનામ્ ઇતિ । બહૂનાં જન્મનામ્ કિંચિત્ કિંચિત્ પુણ્યોપચયેનાન્તે ચરમે જન્મનિ જ્ઞાનવાન્ સન્ સર્વમ્ ઇદં ચરાચરં વાસુદેવ એવેતિ સર્વાત્મ-દૃષ્ટ્યા માં પ્રપદ્યતે ભજતિ । અતઃ સ મહાત્માપરિચ્છિન્ન-દૃષ્ટિઃ સુદુર્લભઃ

મધુસૂદનઃ - યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ બહૂનામ્ ઇતિ । બહૂનાં જન્મનાં કિંચિત્ કિંચિત્ પુણ્યોપચય-હેતૂનામ્ અન્તે ચરમે જન્મનિ સર્વ-સુકૃત-વિપાક-રૂપે વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ જ્ઞાનવાન્ સન્ માં નિરુપાધિ-પ્રેમાસ્પદં પ્રપદ્યતે સર્વદા સમસ્ત-પ્રેમ-વિષયત્વેન ભજતે । સકલમ્ ઇદમ્ અહં ચ વાસુદેવ ઇતિ દૃષ્ટ્યા સર્વ-પ્રેમ્ણાં મય્ય્ એવ પર્યવસાયિત્વાત્ । અતઃ સ એવં-જ્ઞાન-પૂર્વક-મદ્-ભક્તિમાન્ મહાત્માત્યન્ત-શુદ્ધાન્તઃકરણત્વાજ્ જીવન્મુક્તઃ સર્વોત્કૃષ્ટો ન તત્-સમો ઽન્યો ઽસ્તિ અધિકસ્ તુ નાસ્ત્ય્ એવ । અતઃ સુદુર્લભો મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ દુઃખેનાપિ લબ્ધુમ્ અશક્યઃ
। અતઃ સ નિરતિશય-મત્-પ્રીતિ-વિષય ઇતિ યુક્તમ્ એવેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ - નનુ મામ્ એવાનુત્તમાં ગતિમ્ આસ્થિત ઇતિ બ્રૂષે અતઃ સ જ્ઞાનિ-ભક્તસ્ ત્વામ્ એવ પ્રાપ્નોતિ । કિન્તુ કિયતઃ સમયાદ્ અનન્તરં સ જ્ઞાની ભક્ત્ય્-અધિકારી ભવતીત્ય્ અત આહ બહૂનામ્ ઇતિ । વાસુદેવઃ સર્વમ્ ઇતિ સર્વત્ર વાસુદેવ-દર્શી જ્ઞાનવાન્ બહૂનાં જન્મનામ્ અન્તે માં પ્રપદ્યતે । તાદૃશ-સાધુ-યાદૃચ્છિક-સઙ્ગ-વશાત્ મત્-પ્રપત્તિં પ્રાપ્નોતિ । સ ચ જ્ઞાની ભક્તો મહાત્મા સુસ્થિર-ચિત્તઃ સુદુર્લભઃ । મનુષ્યાણાં સહસ્રેષુ ઇતિ મદ્-ઉક્તેઃ । ઐકાન્તિક-ભક્તસ્ તુ કિમ્ ઉતેતિ સ ત્વ્ અતિસુદુર્લભ એવેતિ ભાવઃ

બલદેવઃ - નન્વ્ આર્તાદીનામ્ અન્તે કા નિષ્ઠેતિ ચેત્ તત્રાહ બહૂનામ્ ઇતિ । આર્તાદિસ્ ત્રિવિધો મદ્-ભક્તઃ કૃત-મદ્-ભક્તિ-મહિમ્ના બહૂનિ જન્માન્ય્ ઉત્તમાન્ વિષયાનન્દાન્ અનુભૂય તેષુ વિતૃષ્ણો ઽન્તે જન્મનિ મત્-સ્વરૂપ-જ્ઞ-સત્-પ્રસઙ્ગાત્ જ્ઞાનવાન્ પ્રાપ્ત-મત્-સ્વરૂપ-જ્ઞાનઃ સન્ માં પ્રપદ્યન્તે । તતો વિન્દતીય્ અર્થઃ । જ્ઞાનાકારમ્ આહ વાસુદેવ ઇતિ । વસુદેવ-સુતઃ કૃષ્ણ એવ સર્વમ્ । કૃષ્ણાયત્ત-સ્વરૂપ-સ્થિતિ-પ્રવૃત્તિકં સર્વં વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ધિ યદ્ અધીન-સ્વરૂપ-સ્થિતિકત્વાત્ પ્રાણ-રૂપં વાગ્-આદિ-વ્યપદિષ્ટં છાન્દોગ્યે ન વૈ વાચો ન ચક્ષૂંષિ ન શ્રોત્રાણિ ન મનાંસીત્ય્ આચક્ષતે
પ્રાણા ઇત્ય્ એવાચક્ષતે પ્રાણો હ્ય્ એવૈતાનિ સર્વાણિ ભવતિ ॥ [છાઉ 5.1.15] ઇતિ તત્રાહુઃ સર્વં વસ્તુ વાસુદેવેન વ્યાપ્યમ્ અતઃ સર્વં વાસુદેવ ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વં સમાપ્નોષિ તતો ઽસિ સર્વમ્ [ગીતા 11.40] ઇતિ પાર્થો વક્ષ્યતીતિ । સ હિ નિખિલ-સ્પૃહા-નિવૃત્તિ-પૂર્વકં મત્-સ્પૃહો મદ્-આત્માત્ય્-ઉદાર-મના મન્-નિવેદિતાત્મા જ્ઞાનિ-કોટિષ્વ્ અપિ સુદુર્લભઃ । એષ જ્ઞાનવાન્ પ્રિયો હિ જ્ઞાનિનો ઽત્યર્થમ્ [ગીતા 7.17] ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-લક્ષણો બોધ્યઃ

ભ્ગ્ 7.20
કામૈસ્ તૈસ્ તૈર્ હૃત-જ્ઞાનાઃ પ્રપદ્યન્તે ઽન્ય-દેવતાઃ ।
તં તં નિયમમ્ આસ્થાય પ્રકૃત્યા નિયતાઃ સ્વયા

શ્રીધરઃ -તદ્ એવં કામિનો ઽપિ સન્તઃ કામ-પ્રાપ્તયે પરમેશ્વરમ્ એવ યે ભજન્તિ તે કામાન્ પ્રાપ્ય શનૈર્ મુચ્યન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । યે ત્વ્ અત્યન્તં રાજસાસ્ તામસાશ્ ચ કામાભિભૂતાઃ ક્ષુદ્ર-દેવતાઃ સેવન્તે તે સંસરન્તીત્ય્ આહ કામૈર્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । યે તુ તૈસ્ તૈઃ પુત્ર-કીર્તિ-શત્રુ-જયાદિ-વિષયૈઃ કામૈર્ અપહૃત-વિવેકા સન્તો ઽન્યાઃ ક્ષુદ્રા ભૂત-પ્રેત-યક્ષાદ્યા દેવતા ભજન્તિ । કિં કૃત્વા ? તત્-તદ્-દેવતારાધને યો યો નિયમ ઉપવાસાદિ-લક્ષણસ્ તં તં નિયમં સ્વીકૃત્ય । તત્રાપિ સ્વયા સ્વીયયા પ્રકૃત્યા પૂર્વાભ્યાસ-વાસનયા નિયતા વશીકૃતાઃ સન્તઃ

મધુસૂદનઃ - મોહન-સ્તમ્ભનાકર્ષણ-વશીકરણ-મારણોચ્ચાટનાદિ-વિષયૈર્ ભગવત્-સેવયા લબ્ધુમ્ અશક્યત્વેનાભિમતૈસ્ તૈસ્ તૈઃ ક્ષુદ્રૈઃ કામૈર્ અભિલાષૈર્ હૃતમ્ અપહૃતં ભગવતો વાસુદેવાદ્ વિમુખીકૃત્ય તત્-તત્-ફલ-દાતૃત્વાભિમત-ક્ષુદ્ર-દેવતાભિમુખ્યં નીતં જ્ઞાનમ્ અન્તઃ-કરણં યેષાં તે ઽન્ય-દેવતા ભગવતો વાસુદેવાદ્ અન્યાઃ ક્ષુદ્ર-દેવતાસ્ તં તં નિયમં જપોપવાસ-પ્રદક્ષિણા-નમસ્કારાદિ-રૂપં તત્-તદ્-દેવતારાધને પ્રસિદ્ધં નિયમમ્ આસ્થાયાશ્રિત્ય પ્રપદ્યન્તે ભજન્તે તત્-તત્-ક્ષુદ્ર-ફલ-પ્રાપ્તીચ્છયા । ક્ષુદ્ર-દેવતા-મધ્યે
ઽપિ કેચિત્ કાંચિદ્ એવ ભજન્તે સ્વયા પ્રકૃત્યા નિયતા અસાધારણયા પૂર્વાભ્યાસ-વાસનયા વશીકૃતા સન્તઃ

વિશ્વનાથઃ - નનુ આર્તાદયઃ સ-કામા અપિ ભગવન્તં ત્વાં ભજન્તઃ કૃતાર્થા ઇવ ઇત્ય્ અવગતમ્ । યે તુ આર્તાદયઃ આર્તિ-હાનાદિ-કામનયા દેવતાન્તરં ભજન્તે । તેષાં કા ગતિર્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ કામૈર્ ઇતિ ચતુર્ભિઃ । હૃત-જ્ઞાના ઇતિ રોગાદ્ય્-આર્તિ-હરાઃ શીઘ્રં યથા સૂર્યાદયસ્ તથા ન વિષ્ણુર્ ઇતિ નષ્ટ-બુદ્ધયઃ । પ્રકૃત્યેતિ સ્વયા પ્રકૃત્યા નિયતા વશીકૃતાઃ સન્તસ્ તેષાં દુષ્ટા પ્રકૃતિર્ એવ મત્-પ્રપત્તૌ પરાઙ્મુખીતિ ભાવઃ

બલદેવઃ - તદ્ ઇત્થં કામનયાપિ માં ભજન્તો મદ્-ભક્તિ-મહિમ્ના તે વિમુચ્યન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । યે તુ શીઘ્ર-સુખ-કામા દેવતાન્તર-ભક્તાસ્ તે સંસરન્ત્ય્ એવેત્ય્ આહ કામૈર્ ઇત્ય્ આદિભિશ્ ચતુર્ભિઃ । તૈસ્ તૈર્ આર્તિ-વિનાશાદિ-વિષયકૈઃ કામૈર્ હૃત-જ્ઞાના યથાદિત્યાદયઃ શીઘ્રમ્ એવ રોગ-વિનાશાદિકરાસ્ તથા ન વિષ્ણુર્ ઇતિ નષ્ટ-ધિય ઇત્ય્ અર્થઃ । તં તમ્ અસાધારણં સ્વયા પ્રકૃત્યા વાસનયા નિયતા નિયન્ત્રિતાસ્ તેષાં પ્રકૃતિર્ એવ તાદૃશી યા મત્-પ્રપત્તૌ વૈમુખ્યં કરોતીતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 7.21
યો યો યાં યાં તનું ભક્તઃ શ્રદ્ધયાર્ચિતુમ્ ઇચ્છતિ ।
તસ્ય તસ્યાચલાં શ્રદ્ધાં તામ્ એવ વિદધામ્ય્ અહમ્

શ્રીધરઃ - દેવતા-વિશેષં યે ભજન્તિ તેષાં મધ્યે યો ય ઇતિ । યો યો ભક્તો યાં યાં તનું દેવતા-રૂપાં મદીયામ્ એવ મૂર્તિં શ્રદ્ધયાર્ચિતુમ્ ઇચ્છતિ પ્રવર્તતે તસ્ય તસ્ય ભક્તસ્ય તત્-તન્-મૂર્તિ-વિષયાં તામ્ એવ શ્રદ્ધામ્ અચલાં દૃઢામ્ અહમ્ અન્તર્યામી વિદધામિ કરોમિ

મધુસૂદનઃ - તત્ તદ્ દેવતા-પ્રસાદાત્ તેષામ્ અપિ સર્વેશ્વરે ભગવતિ વાસુદેવે ભક્તિર્ ભવિષ્યતીતિ ન શઙ્કનીયં, યતો યો ય ઇતિ । તેષાં મધ્યે યો યઃ કામી યાં યાં તનું દેવતા-મૂર્તિં શ્રદ્ધયા જન્માન્તર-વાસનાબલ-પ્રાદુર્ભૂતયા ભક્ત્યા સંયુક્તઃ સન્ન્ અર્ચિતુમ્ અર્ચયિતુમ્ ઇચ્છતિ પ્રવર્તતે । ચૌરાદિકસ્યાર્ચયતેર્ ણિજ્-અભાવ-પક્ષે રૂપમ્ ઇદમ્ । તસ્ય તસ્ય કામિનસ્ તામ્ એવ દેવતા-તનું પ્રતિ શ્રદ્ધાં પૂર્વ-વાસનાવશાત્ પ્રાપ્તાં ભક્તિમ્ અચલાં સ્થિરાં વિદ્દધામિ કરોમ્ય્ અહમ્ અન્તર્યામી, ન તુ મદ્-વિષયાં શ્રદ્ધાં તસ્ય તસ્ય કરોમીત્ય્ અર્થઃ । તામ્ એવ શ્રદ્ધામ્ ઇતિ વ્યાખ્યાને
યચ્-છબ્દાનન્વયઃ સ્પષ્ટસ્ તસ્માત્ પ્રતિશબ્દમ્ અધ્યાહૃત્ય વ્યાખ્યાતમ્

વિશ્વનાથઃ - તે તે દેવાઃ પૂજાં પ્રાપ્ય પ્રસન્નાસ્ તેષાં સ્વ-સ્વ-પૂજકાનાં હિતાર્થં ત્વદ્-ભક્તૌ શ્રદ્ધામ્ ઉત્પાદયિષ્યન્તીતિ મા વાદીઃ । યતસ્ તે દેવાઃ સ્વ-ભક્તાવ્ અપિ શ્રદ્ધામ્ ઉત્પાદયિતુમ્ અશક્તાઃ । કિં પુનર્ મદ્-ભક્તાવ્ ઇત્ય્ આહ યો ય ઇતિ । યાં યાં તનું સૂર્યાદિ-દેવ-રૂપાં મદીયાં મૂર્તિં વિભૂતિમ્ અર્ચિતુમ્ પૂજયિતું તામ્ એવ તત્-તદ્-દેવતા-વિષયામ્ એવ, ન તુ સ્વ-વિષયાં શ્રદ્ધામ્ અહમ્ અન્તર્યામ્ય્ એવ વિદધામિ, ન તુ સા દેવતા

બલદેવઃ - સર્વાન્તર્યામી મહા-વિભૂતિઃ સર્વ-હિતેચ્છુર્ અહમ્ એવ તત્-તદ્-દેવતાસુ શ્રદ્ધામ્ ઉત્પાદ્ય તાઃ પૂજયિત્વા તત્-તદ્-અનુરૂપાણિ ફલાનિ પ્રયચ્છામિ, ન તુ તાસાં તત્ર તત્ર શક્તિર્ અસ્તીત્ય્ આશયવાન્ આહ ય ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । યો ય આર્તાદિ-ભક્તો યાં યામ્ આદિયાદિ-રૂપાં મત્-તનું શ્રદ્ધયાર્ચિતું વાઞ્છતિ । તસ્ય તસ્ય તામ્ એવ તત્-તદ્-દેવતા-વિષયામ્ એવ, ન તુ મદ્-વિષયામ્ । અચલાં સ્થિરામ્ । વિદધામ્ય્ ઉત્પાદયામ્ય્ અહમ્ એવ, ન તુ સા સા દેવતા । શ્રુતિશ્ ચ તત્-તદ્-દેવતાનાં મત્-તનુત્વમ્ આહ ય આદિત્યે તિષ્ઠત્ય્ આદિત્યાદ્ અન્તરો યમાદિત્યો ન વેદ યસ્યાદિત્યઃ શરીરમ્ [બૌ 3.7.9] ઇત્ય્ આદ્યા

ભ્ગ્ 7.22
સ તયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્ તસ્યા રાધનમ્ ઈહતે ।
લભતે ચ તતઃ કામાન્ મયૈવ વિહિતાન્ હિ તાન્

શ્રીધરઃ - તતશ્ ચ તયેતિ । સ ભક્તસ્ તયા દૃઢયા શ્રદ્ધયા તસ્યાસ્ તનો રાધન્મ્ આરાધનમ્ ઈહતે કરોતિ । તતશ્ ચ યે સઙ્કલ્પિતાઃ કામાસ્ તાન્ કામાંસ્ તતો દેવતા-વિશેષાલ્ લભતે । કિન્તુ મયૈવ તત્-તદ્-દેવતાન્તર્યામિના વિહિતાન્ નિર્મિતાન્ હિ । સ્ફુટમ્ એતત્ તત્-તદ્-દેવતાનામ્ અપિ મદ્-અધીનત્વાન્ મન્-મૂર્તિત્વાચ્ ચેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - સ કામી તયા મદ્-વિહિતયા સ્થિરયા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્ તસ્યા દેવતા-તન્વા રાધનમ્ આરાધનં પૂરજમ્ ઈહતે નિર્વર્તયતિ । ઉપસર્ગ-રહિતો ઽપિ રાધયતિઃ પૂજાર્થઃ । સોપસર્ગત્વે હ્ય્ આકારઃ શ્રૂયતે । લભતે ચ તતસ્ તસ્યા દેવતા-તન્વાઃ સકાશાત્ કામાનીપ્સિતાંસ્ તાન્ પૂર્વ-સઙ્કલ્પિતાન્ હિ પ્રસિદ્ધમ્ । મયૈવ સર્વજ્ઞેન સર્વ-કર્મ-ફલ-દાયિના તત્-તદ્-દેવતાન્તર્યામિણા વિહિતાંસ્ તત્-તત્-ફલ-વિપાક-સમયે નિર્મિતાન્ । હિતાન્ મનઃ-પ્રિયાનિત્યૈક-પદ્યં વા । અહિતત્વે ઽપિ હિતતયા પ્રતીયમાનાનિત્યાર્થઃ

વિશ્વનાથઃ - ઈહતે કરોતિ । સ તત્-તદ્-દેવતારાધનાત્ કામાનારાધન-ફલાનિ લભતે । ન ચ તે તે કામા અપિ તૈસ્ તૈર્ દેવૈઃ પૂર્ણાઃ કર્તું શક્યન્ત ઇત્ય્ આહ મયૈવ વિહિતાન્ પૂર્ણીકૃતાન્

બલદેવઃ - સ તયેતિ । ઈહતે કરોતિ । તતો મત્-તનુ-ભૂત-તત્-તદ્-દેવતારાધનાત્ । કામાન્ ફલાનિ તત્ર તત્રોક્તાનિ । મયૈવેતિ વિહિતાન્ રચિતાન્ । યદ્યપિ તસ્ય તસ્યારાધકસ્ય તથા જ્ઞાનં નાસ્તિ તથાપિ મત્-તનુ-વિષયેયં શ્રદ્ધેત્ય્ અનુસન્ધાયાહં ફલાન્ય્ અર્પયામીતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 7.23
અન્તવત્ તુ ફલં તેષાં તદ્ ભવત્ય્ અલ્પ-મેધસામ્ ।
દેવાન્ દેવ-યજો યાન્તિ મદ્-ભક્તા યાન્તિ મામ્ અપિ

શ્રીધરઃ - તદ્ એવં યદ્યપિ સર્વા અપિ દેવતાઃ સર્વાત્મનો મમૈવ તનવઃ । અતસ્ તદ્-આરાધનમ્ અપિ વસ્તુતો મદ્-આરાધનમ્ એવ । તત્ર ફલ-દાતાપિ ચાહમ્ એવ । તથાપિ સાક્ષાન્-મદ્-ભક્તાનાં તેષાં ચ ફલ-વૈષમ્યં ભવતીત્ય્ આહ અન્તવદ્ ઇતિ । અલ્પ-મેધસાં પરિચ્છન્ન-દૃષ્ટીનાં મયા દત્તમ્ અપિ તત્-ફલમ્ અન્તવદ્ વિનાશિ ભવતિ । તદ્ એવાહ દેવાન્ યજન્તીતિ દેવ-યજઃ । તે દેવાન્ અન્તવતો યાન્તિ । મદ્-ભક્તાસ્ તુ મામ્ અનાદ્ય્-અનન્તં પરમાનન્દં પ્રાપ્નુવન્તિ

મધુસૂદનઃ - યદ્યપિ સર્વા અપિ દેવતાઃ સર્વાત્મનો મમૈવ તનવસ્ તદ્-આરાધનમ્ અપિ વસ્તુતો મદ્-આરાધનમ્ એવ સર્વત્રાપિ ચ ફલ-દાતાન્તર્યામ્ય્ અહમ્ એવ, તથાપિ સાક્ષાન્-મદ્-ભક્તાનાં ચ તેષાં ચ વસ્તુ-વિવેકાવિવેક-કૃતં ફલ-વૈષમ્યં ભવતીત્ય્ આહ અન્તવદ્ ઇતિ । અલ્પ-મેધસાં મન્દ-પ્રજ્ઞત્વેન વસ્તુ-વિવેકાસમર્થાનાં તેષાં તત્-તદ્-દેવતા-ભક્તાનાં તન્ મયા વિહિતમ્ અપિ તત્-તદ્-દેવતારાધનજં ફલમ્ અન્તવદ્ એવ વિનાશ્ય્ એવ ન તુ મદ્-ભક્તાનાં વિવેકિનામ્ ઇવાનન્તં ફલં તેષામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કુતઃ ? એવં યતો દેવાન્ ઇન્દ્રાદીન્ અન્તવત એવ દેવ-યજો મદ્-અન્ય-દેવતારાધન-પરા
યાન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ । મદ્-ભક્તાસ્ તુ ત્રયઃ સ-કામાઃ પ્રથમં મત્-પ્રસાદાદ્ અભીષ્ટાન્ કામાન્ પ્રાપ્નુવન્તિ । અપિ-શબ્દ-પ્રયોગાત્ તતો મદ્-ઉપાસના-પરિપાકાન્ મામ્ અનન્તમ્ આનન્દ-ઘનમ્ ઈશ્વરમ્ અપિ યાન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ । અતઃ સમાને ઽપિ સકામત્વે મદ્-ભક્તાનામ્ અન્ય-દેવતા-ભક્તાનાં ચ મહદ્-અન્તરમ્ । તસ્માત્ સાધૂક્તમ્ ઉદારાઃ સર્વ એવૈત ઇતિ

વિશ્વનાથઃ - કિન્તુ તેષાં દેવતાન્તર-ભક્તાનામ્ ફલં તત્-તદ્-દેવતારાધન-જન્યમ્ અન્તવત્ નશ્વરં કૈઞ્ચિત્કાલિકં ભવતિ । નનુ આરાધને શ્રમે તુલ્યો ઽપિ દેવતાન્તર-ભક્તાનાં ફલં નશ્વરં કરોષિ, સ્વ-ભક્તાનાં ત્વ્ અનશ્વરં કરોષીતિ ત્વયિ પરમેશ્વરે ઽયમ્ અન્યાયસ્ તત્ર નાયમ્ અન્યાય ઇત્ય્ આહ દેવ-યજો દેવ-પૂજકા દેવાન્ એવ યાન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ । મત્-પૂજકા અપિ મામ્ । અયમ્ અર્થઃ । યે હિ યત્-પૂજકાસ્ તે તાન્ પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ એવેતિ ન્યાય એવ । તત્ર યદિ દેવા અપિ નશ્વરાસ્ તદા તદ્-ભક્તાઃ કથમ્ અનશ્વરા ભવન્તુ । કથન્તરાં યા તદ્ ભજન-ફલં વા ન નશ્યતુ । અતએવ તદ્-ભક્તા અલ્પ-મેધસ ઉક્તાઃ । ભગવાંસ્ તુ નિત્યસ્ તદ્-ભક્તા
અપિ નિત્યાસ્ તદ્-ભક્તિ-ભક્તિ-ફલં ચ સર્વં નિત્યમ્ એવેતિ

બલદેવઃ - નનુ દેવાશ્ ચેત્ ત્વત્-તનવસ્ તર્હિ દેવ-ભક્તાનાં તદ્-ભક્તાનાં ચ સમાનં ફલં સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ અન્તવદ્ ઇતિ । તેષામ્ અલ્પ-મેધસામ્ આદિત્યાદિ-માત્ર-બુદ્ધ્યા, ન તુ મત્-તનુવુદ્ભ્યારાધયતાં તત્-તત્-ફલમ્ અલ્પમ્ અન્તવદ્ વિનાશિ ચ ભવતિ, મત્-તનુવુદ્ભ્યારાધયતાં તુ ફલમ્ અનન્તમ્ અવિનાશિ ચેતિ ભાવઃ । યસ્માદ્ આદિત્યાદિ-દેવ-યાજિનસ્ તાન્ સ્વેજ્યાન્ મિત-ભોગાન્ મિતાયુષો યાન્તીતિ, મદ્-ભક્તાસ્ તુ મામ્ એવ નિત્યાપરિમિત-સ્વરૂપ-ગુણ-વિભૂતિ-મદ્-આરાધન-ફલમ્ અનન્તમ્ અવિનાશિ ચેઇત્ મહદ્-અન્તરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 7.24
અવ્યક્તં વ્યક્તિમ્ આપન્નં મન્યન્તે મામ્ અબુદ્ધયઃ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો મમાવ્યયમ્ અનુત્તમમ્

શ્રીધરઃ - નૌ ચ સમાને પ્રયાસે મહતિ ચ ફલ-વિશેષે સતિ સર્વે ઽપિ કિમ્ ઇતિ દેવતાન્તરં હિત્વા ત્વામ્ એવ ન ભજન્તિ ? તત્રાહ અવ્યક્તમ્ ઇતિ । અવ્યક્તં પ્રપઞ્ચાતીતં માં વ્યક્તિં મનુષ્ય-મત્સ્ય-કૂર્માદિ-ભાવં પ્રાપ્તમ્ અલ્પ-બુદ્ધયો મન્યન્તે । તત્ર હેતુઃ -- મમ પરં ભાવં સ્વરૂપમ્ અજાનન્તઃ । કથમ્-ભૂતમ્ ? અવ્યયં નિત્યમ્ । ન વિદ્યત ઉત્તમો ભાવો યસ્માત્ તત્ મદ્-ભાવમ્ । અતો જગદ્-રક્ષણાર્થં લીલયાવિષ્કૃત-નાના-વિશુદ્ધોર્જિત-સત્ત્વ-મૂર્તિં માં પરમેશ્વરં ચ સ્વ-કર્મ-નિર્મિત-ભૌતિક-દેહં ચ દેવતાન્તરં સમં પશ્યન્તો મન્દ-મતયો માં
નાતીવાદ્રિયન્તે । પ્રત્યુત ક્ષિપ્ર-ફલદં દેવતાન્તરમ્ એવ ભજન્તિ । તે ચોક્ત-પ્રકારેણાન્તવત્ ફલં પ્રાપુન્વન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - એવં ભગવદ્-ભજનસ્ય સર્વોત્તમ-ફલત્વે ઽપિ કથં પ્રાયેણ પ્રાણિનો ભગવદ્-વિમુખ્યા ઇત્ય્ અત્ર હેતુમ્ આહ ભગવાન્ અવ્યક્તમ્ ઇતિ । અવ્યક્તં દેહ-ગ્રહણાત્ પ્રાક્-કાર્યાક્ષમત્વેન સ્થિતમ્ ઇદાનીં વસુદેવ-ગૃહે વ્યક્તિં ભૌતિક-દેહાવચ્છેદેન કાર્ય-ક્ષમતાં પ્રાપ્તં કંચિજ્ જીવમ્ એવ મન્યન્તે મામ્ ઈશ્વરમ્ અપ્ય્ અબુદ્ધયો વિવેક-શૂન્યાઃ । અવ્યક્તં સર્વ-કારણમ્ અપિ માં વ્યક્તિં કાર્ય-રૂપતાં મત્સ્ય-કૂર્માદ્ય્-અનેકાવતાર-રૂપેણ પ્રાપ્તમ્ ઇતિ વા ।
કથં તે જીવાસ્ ત્વાં ન વિવિઞ્ચન્તિ ? તત્રાબુદ્ધય ઇત્ય્ ઉક્તં હેતું વિવૃણોતિ । પરં સર્વ-કારણ-રૂપમ્ અવ્યયં નિત્યં મમ ભાવં સ્વરૂપં સોપાધિકમ્ અજાનન્તસ્ તથા નિરુપાધિકમ્ અપ્ય્ અનુત્તમં સર્વોત્કૃષ્ટમ્ અનતિશયાદ્વિતીય-પરમાનન્દ-ઘનમ્ અનન્તં મમ સ્વરૂપમ્ અજાનન્તો જીવાનુકારિ-કાર્ય-દર્શનાજ્ જીવમ્ એવ કંચિન્ માં મન્યન્તે । તતો મામ્ અનીશ્વરત્વેનાભિમતં વિહાય પ્રસિદ્ધં દેવતાન્તરમ્ એવ ભજન્તે । તતશ્ ચાન્તવદ્ એવ ફલં પ્રાપ્નુવન્તીત્ય્ અર્થઃ । અગ્રે ચ વક્ષ્યતે અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ [ગીતા 9.11] ઇતિ

વિશ્વનાથઃ - દેવતાન્તર-ભક્તાનામ્ અલ્પ-મેધસાં વાર્તા દૂરે તાવદ્ આસ્તામ્ । વેદાદિ-સમસ્ત-શાસ્ત્ર-દર્શિનો ઽપિ મત્-તત્ત્વં ન જાનન્તિ ।
અથાપિ તે દેવ પદામ્બુજ-દ્વય-
પ્રસાદ-લેશાનુગૃહીત એવ હિ ।
જાનાતિ તત્ત્વં ભગવન્ મહિમ્નો
ન ચાન્ય એકો ઽપિ ચિરં વિચિન્વન્ ॥ [ભ્પ્ 10.14.29]
ઇતિ બ્રહ્મણાપિ માં પ્રત્યુક્તમ્ । અતો મદ્-ભક્તાન્ વિના મત્-તત્ત્વ-જ્ઞાને સર્વત્ર વાલ્પ-બુદ્ધય ઇત્ય્ આહ અવ્યક્તં પ્રપઞ્ચાતીતં નિરાકારં બ્રહ્મૈવ માં માયિકાકારત્વેનૈવ વ્યક્તિં વસુદેવ-ગૃહે જન્મ પ્રાપ્તં નિર્બુદ્ધયો મન્યન્તે માયિકાકાયસ્યૈવ દૃશ્યત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । યતો મમ પરં ભાવં માયાતીતં સ્વરૂપં જન્મ-કર્મ-લીલાદિકમ્ અજાનન્તઃ । ભાવં કીદૃશમ્ ? અવ્યયં નિત્યમ્ અનુત્તમં સર્વોત્કૃષ્ટમ્ । ભાવઃ સત્તા સ્વભાવાભિપ્રાય-ચેષ્ટાત્મ-જન્મસુ । ક્રિયા-લીલા-પદાર્થેષુ ઇતિ મેદિની । ભગવત્-સ્વરૂપ-ગુણ-જન્મ-કર્મ-લીલાનામ્ અનાદ્ય્-અન્તત્વેન નિત્યત્વં શ્રી-રૂપ-ગોસ્વામિ-ચરણૈર્ ભાગવતામૃત-ગ્રન્થે
પ્રતિપાદિતમ્ । મમ પરં ભાવં સ્વરૂપમ્ અવ્યયં નિત્યમ્ વિશુદ્ધોર્જિત-સત્ત્વ-મૂર્ત્ં ઇતિ સ્વામિ-ચરણૈશ્ ચોક્તમ્

બલદેવઃ - અથ કા વાર્તા મદ્-અન્ય-દેવ-યાજિનામ્ અલ્પ-મેધસામ્ ઉપનિષન્-નિષ્ણાતાનામ્ અપિ મદ્-ભક્તિ-રિક્તાનાં મત્-તત્ત્વ-ધીર્ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશયેનાહ અવ્યક્તમ્ ઇતિ । અબુદ્ધયો મત્-તત્ત્વ-યાથાત્મ્ય-બુદ્ધિ-શૂન્યા જના અવ્યક્તં સ્વ-પ્રકાશાત્મ-વિગ્રહત્વાદ્ ઇન્દ્રિયાવિષયં માં વ્યક્તિમ્ આપન્નં તદ્-વિષયાં મન્યન્તે । દેવક્યાં વસુદેવાત્ સત્ત્વોત્કૃષ્ટેન કર્મણા સઞ્જાતમ્ ઇતર-રાજ-પુત્ર-તુલ્યં માં વદન્તિ । યતસ્ તે મદ્-અભિજ્ઞ-સત્-પ્રસઙ્ગાભાવાન્ મમ ભાવં પરમ્ અવ્યયમ્ અનુત્તમમ્ અજાનન્તઃ -
ભાવઃ સત્તા સ્વભાવાભિપ્રાય-ચેષ્ટાત્મ-જન્મસુ ।
ક્રિયા-લીલા-પદાર્થેષુ વિભૂતિ-બુધ-જન્તુષુ ॥ ઇતિ મેદિની-કારઃ ।
મદ્-ભક્તિ-હીનાસ્ તે મમ સ્વરૂપ-ગુણ-જન્મ-લીલાદિ-લક્ષણ-ભાવં માયાદિતઃ પરમતો ઽવ્યયં નિત્યમ્ અનુત્તમં સર્વોત્તમં ન, કિન્ત્વ્ અન્યવન્ માયિકમ્ અનિત્યં સાધારણં ચ ગૃહ્ણન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વરૂપં હરેર્ વિજ્ઞાનાનન્દૈક-રસં વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદેઃ । સાર્વજ્ઞાદિ-ગુણ-ગણસ્ તસ્ય સ્વરૂપાનુબન્ધી અનન્ત-કલ્યાણ-ગુણાત્મકો ઽસૌ ઇત્ય્ આદેઃ । અભિવ્યક્તિ-માત્રં જન્મ અજો ઽપિ સન્ ઇત્ય્ આદેઃ । પરન્તુ અવ્યક્તસ્યૈવ ભજત્સુ પ્રસાદેનૈવાભિવ્યક્તિ-શીલં [મ્ભ્ 12.323.18] -
ન શક્યઃ સ ત્વયા દ્રષ્ટુમ્ અસ્માભિર્ વા બૃહસ્પતે ।
યસ્ય પ્રસાદં કુરુતે સ વૈ તં દ્રષ્ટુમ્ અર્હતિ ॥ ઇત્ય્ આદેઃ

ભ્ગ્ 7.25
નાહં પ્રકાશઃ સર્વસ્ય યોગ-માયા-સમાવૃતઃ ।
મૂઢો ઽયં નાભિજાનાતિ લોકો મામ્ અજમ્ અવ્યયમ્

શ્રીધરઃ - તેષાં સ્વાજ્ઞાને હેતુમ્ આહ નાહમ્ ઇતિ । સર્વસ્ય લોકસ્ય નાહં પ્રકાશઃ પ્રકટો ન ભવામિ । કિન્તુ મદ્-ભક્તાનામ્ એવ । યતો યોગ-માયયા સમાવૃતઃ । યોગો યુક્તિર્ મદીયઃ કો ઽપ્ય્ અચિન્ત્યઃ પ્રજ્ઞા-વિલાસઃ । સ એવ માયાઘટન-ઘટનાપટીયસ્ત્વાત્ । તયા સંચ્છન્નઃ અતએવ મત્-સ્વરૂપ-જ્ઞાને મૂઢઃ સન્ન્ અયં લોકો ઽજમ્ અવ્યયં ચ માં ન જાનાતીતિ

મધુસૂદનઃ - નનુ જન્મ-કાલે ઽપિ સર્વ-યોગિ-ધ્યેયં શ્રી-વૈકુણ્ઠ-સ્થમ્ ઐશ્વરમ્ એવ રૂપમ્ આવિર્ભાવિતવતિ સમ્પ્રતિ ચ શ્રીવત્સ-કૌસ્તુભ-વનમાલા-કિરીટ-કુણ્ડલાદિ-દિવ્યોપકરણ-શાલિનિ કમ્બુ-કમલ-કૌમોદકી-ચક્ર-વર-ધારિ-ચતુર્-ભુજે શ્રીમદ્-વૈનતેય-વાહને નિખિલ-સુર-લોક-સમ્પાદિત-રાજ-રાજેશ્વરાભિષેકાદિ-મહા-વૈભવે સર્વ-સુરાસુર-જેતરિ વિવિધ-દિવ્ય-લીલા-વિલાસ-શીલે સર્વાવતાર-શિરોમણૌ સાક્ષાદ્-વૈકુણ્ઠ-નાયકે નિખિલ-લોક-દુઃખ-નિસ્તારાય ભુવમ્ અવતીર્ણે વિરિઞ્ચિ-પ્રપઞ્ચાસમ્ભવિ-નિરતિશય-સૌન્દર્ય-સાર-સર્વસ્વ-મૂર્તૌ બાલ-લીલા-વિમોહિત-વિધાતરિ તરણિ-કિરણોજ્જ્વલ-દિવ્ય-પીતામ્બરે નિરુપમ-શ્યામસુન્દરે કર-દીકૃત-પારિજાતાર્થ-પરાજિત-પુરન્દરે બાણ-યુદ્ધ-વિજિત-શશાઙ્ક-શેખરે સમસ્ત-સુરાસુર-વિજયિ-નરક-પ્રભૃતિ-મહા-દૈતેય-પ્રકર-પ્રાણ-પર્યન્ત-સર્વસ્વ-હારિણિ શ્રીદામાદિ-પરમ-રઙ્ક-મહા-વૈભવ-કારિણિ
ષોડશ-સહસ્ર-દિવ્ય-રૂપ-ધારિણ્ય્ અપરિમેય-ગુણ-ગરિમણિ મહા-મહિમનિ નારદ્-માર્કણ્ડેયાદિ-મહા-મુનિ-ગણ-સ્તુતે ત્વયિ કથમ્ અવિવેકિનો ઽપિ મનુષ-બુદ્ધિર્ જીવ-બુદ્ધિર્ વેત્ય્ અર્જુનાશઙ્કામ્ અપનિનીષુર્ આહ ભગવાન્ નાહમ્ ઇતિ ।
અહં સર્વસ્ય લોકસ્ય ન પ્રકાશઃ સ્વેન રૂપેણ પ્રકટો ન ભવામિ । કિન્તુ કેષાંચિન્ મદ્-ભક્તાનામ્ પ્રકટો ભવામીત્ય્ અભિપ્રાયઃ । કથં સર્વસ્ય લોકસ્ય ન પ્રકટ ઇત્ય્ અત્ર હેતુમ્ આહ યોગ-માયા-સમાવૃતઃ । યોગો મમ સઙ્કલ્પસ્ તદ્-વશ-વર્તિની માયા યોગ-માયા તથાયમ્ અભક્તો જનો માં સ્વરૂપેણ ન જાનાત્વ્ ઇતિ સઙ્કલ્પાનુવિધાયિન્યા માયયા સમ્યગ્ આવૃતઃ સત્ય્ અપિ જ્ઞાન-કારણે જ્ઞાન-વિષયત્વાયોગ્યઃ કૃતઃ । અતો યદ્ ઉક્તં પરં ભાવમ્ અજાનન્ત ઇતિ તત્ર મમ સઙ્કલ્પ એવ કારણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । અતો મમ માયયા મૂઢ આવૃત-જ્ઞાનઃ સન્ન્ અયં ચતુર્વિધ-ભક્ત-વિલક્ષણો લોકઃ સત્ય્ અપિ જ્ઞાન-કારણે મામ્ અજમ્ અવ્યયમ્
અનાદ્ય્-અનન્તં પરમેશ્વરં નાભિજાનાતિ, કિન્તુ વિપરીત-દૃષ્ટ્યા મનુષ્યમ્ એવ કંચિન્ મન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । વિદ્યમાનં વસ્તુ-સ્વરૂપમ્ આવૃણોત્ય્ અવિદ્યમાનં ચ કિંચિદ્ દર્શયતીતિ લૌકિક-માયામ્ અપિ પ્રસિદ્ધમ્ એતત્

વિશ્વનાથઃ - નનુ યદિ ત્વં નિત્ય-રૂપ-ગુણ-લીલો ઽસિ, તદા તે તથાભૂતા સાર્વકાલિકી સ્થિતિઃ કથં ન દૃશ્યતે? તત્રાહ નાહમ્ ઇતિ । અહં સર્વસ્ય સર્વ-દેશ-કાલ-વર્તિનો જનસ્ય ન પ્રકાશો ન પ્રકટઃ । યથા ગુણ-લીલા-પરિકરવત્ત્વેન સદૈવ વિરાજમાનો ઽપિ દદાચિદ્ એવ કેષુચિદ્ એવ ભ્રમાણ્ડેષુ । કિં ચ સૂર્યો યથા સુમેરુ-શૈલાવરણ-વશાત્ સર્વદા લોક-દૃશ્યો ન ભવતિ, કિન્તુ કદાચિદ્ એવ, તથૈવાહમ્ અપિ યોગમાયા-સમાવૃતઃ । ન ચ જ્યોતિશ્ચક્રવર્તમાનાનાં પ્રાણિનાં જ્યોતિશ્ચક્રસ્થો જ્યોતિશ્ચક્ર-મધ્યે સામસ્ત્યેન સદૈવ વિરાજમાનો ઽપિ સૂર્યઃ સર્વ-કાલ-દેશ-વર્તિ-જનસ્ય ન પ્રકટઃ । કિન્તુ કાદાચિત્કેષુ ચ ભારતાદિષુ ખણ્ડેષુ વર્તમાનસ્ય જનસ્યૈવ તથૈવાહમ્
અપિ ।
સ્વ-ધામસુ સ્વરૂપ-સૂર્યો યથા સદૈવ દૃશ્યસ્ તથૈવ શ્રી-કૃષ્ણ-ધામનિ મથુરા-દ્વારકાદૌ સ્થિતાનામ્ ઇદાનીન્તનાનાં જનાનાં તત્રસ્થઃ કૃષ્ણઃ કથં ન દૃશ્યો ભવતિ ? ઉચ્યતે યદિ જ્યોતિશ્ચક્ર-મધ્યે સુમેરુર્ અભવિષ્યત્ તદા તદ્-આવૃતઃ સૂર્યો દૃશ્યો નાભવિષ્યત્ । તત્ર તુ મથુરાદિ-કૃષ્ણ-દ્યુમણિ-ધામનિ સુમેરુ-સ્થાનીયા યોગ-માયૈવ સદા વર્તત ઇત્ય્ અતસ્ તદ્-આવૃતઃ કૃષ્ણાર્કઃ સદા ન દૃશ્યતે । કિન્તુ કદાચિદ્ એવેતિ સર્વમ્ અનવદ્યમ્ । અતો મૂઢો લોકો માં શ્યામસુન્દરાકારં વસુદેવાત્મજમ્ અવ્યયં માયિક-જન્માદિ-શૂન્યં નાભિજાનાતિ । અતએવ કલ્યાણ-ગુણ-વારિધિં મામ્ અપ્ય્ અન્તતસ્ ત્યક્ત્વા મન્-નિર્વિશેષ્-સ્વરૂપં
બ્રહ્મૈવ ઉપાસત ઇતિ

બલદેવઃ - નનુ ભક્તા ઇવાભક્તાશ્ ચ ત્વાં પ્રત્યક્ષીકુર્વન્તિ પ્રસાદાદ્ એવ ભજત્સ્વ્ અભિવ્યક્તિર્ ઇતિ કથમ્ ? તત્રાહ નાહમ્ ઇતિ । ભક્તાનામ્ એવાહં નિત્ય-વિજ્ઞામ્ અસુખ-ઘનો ઽનન્ત-કલ્યાણ-ગુણ-કર્મા પ્રકાશો ઽભિવ્યક્તો, ન તુ સર્વેષામ્ અભક્તાનામ્ અપિ । યદ્ અહં યોગમાયયા સમાવૃતો મદ્-વિમુખ-વ્યામોહકત્વ-યોગ-યુક્તયા માયયા સમાચ્છન્ન-પરિસર ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તં -માયા-જવનિકાચ્છન્ન-મહિમ્ને બ્રહ્મણે નમઃ ઇતિ । માયા-મૂઢો ઽયં લોકો ઽતિમાનુષ-દૈવત-પ્રભાવં વિધિ-રુદ્રાદિ-વન્દિતમ્ અપિ માં નાભિજાનાતિ । કીદૃશમ્ ? અજં જન્મ-શૂન્યં યતો ઽવ્યયમ્ અપ્રચ્યુત-સ્વરૂપ-સામર્થ્ય-સાર્વજ્ઞ્યાદિકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 7.26
વેદાહં સમતીતાનિ વર્તમાનાનિ ચાર્જુન ।
ભવિષ્યાણિ ચ ભૂતાનિ માં તુ વેદ ન કશ્ચન

શ્રીધરઃ -સર્વોત્તમં મત્-સ્વરૂપમ્ અજાનન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તદ્ એવ સ્વસ્ય સર્વોત્તમત્વમ્ અનાવૃત-જ્ઞાન-શક્તિત્વેન દર્શયન્ન્ અન્યેષામ્ અજ્ઞાનમ્ આહ વેદાહમ્ ઇતિ । સમાતીતાનિ વિનષ્ટાનિ વર્તમાનાનિ ચ ભવિષ્યાણિ ભાવિનિ ચ ત્રિકાલ-વર્તીનિ ભૂતાનિ સ્થાવર-જઙ્ગમાનિ સર્વાન્ય્ અહં વેદ જાનામિ । માયાશ્રયત્વાન્ મમ । તસ્યાઃ સ્વાશ્રય-વ્યામોહકત્વાભાવાદ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ । માં તુ કે ઽપિ ન વેત્તિ મન્-માયા-મોહિતત્વાત્ । પ્રસિદ્ધં હિ લોકે માયાયાઃ સ્વાશ્રયાધીનત્વમ્ અન્ય-મોહકત્વં ચેતિ

મધુસૂદનઃ - અતો માયયા સ્વાધીનયા સર્વ-વ્યામોહકત્વાત્ સ્વયં ચાપ્રતિબદ્ધ-જ્ઞાનત્વાદ્ આહ વેદાહમ્ ઇતિ । અહમ્ અપ્રતિબદ્ધ-સર્વ-વિજ્ઞાતો માયયા સર્વાન્ લોકાન્ મોહયન્ન્ અપિ સમાતીતાનિ ચિર-વિનષ્ટાનિ વર્તમાનાનિ ચ ભવિષ્યાણિ ચ । એવં કાલ-ત્રય-વર્તીનિ ભૂતાનિ સ્થાવર-જઙ્ગમાનિ સર્વાન્ય્ વેદ જાનામિ । હે ઽર્જુન ! અતો ઽહં સર્વ-જ્ઞઃ પરમેશ્વર ઇત્ય્ અત્ર નાસ્તિ સંશય ઇત્ય્ અર્થઃ । માં તુ । તુ-શબ્દો જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધ-દ્યોતનાર્થઃ । માં સર્વ-દર્શિનમ્ અપિ માયાવિનમ્ ઇવ તન્-માયા-મોહિતઃ કશ્ચન કો ઽપિ મદ્-અનુગ્રહ-ભાજનં મદ્-ભક્તં વિના ન વેદ મન્-માયા-મોહિતત્વાત્ । અતો મત્-તત્ત્વ-વેદનાભાવાદ્ એવ પ્રાયેણ પ્રાણિનો માં ન ભજન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ - કિં ચ માયાયાઃ સ્વાશ્રય-વ્યામોહકત્વાભાવાદ્ બહિરઙ્ગા માયા । અન્તરઙ્ગા યોગ-માયા ચ મમ જ્ઞાનં નાવૃણોતીત્ય્ આહ વેદાહમ્ ઇતિ । માં તુ કશ્ચન પ્રાકૃતો ઽપ્રાકૃતશ્ ચ લોકો મહા-રુદ્રાદિર્ મહા-સર્વજ્ઞો ઽપિ ન કાર્ત્સ્ન્યેન વેદ, યથાયોગં માયયા યોગ-માયયા ચ જ્ઞાનાવરણાદ્ ઇતિ ભાવઃ ॥

બલદેવઃ - નનુ માયાવૃતત્વાત્ તવ જીવવદ્ અજ્ઞતાપત્તિર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ વેદાહમ્ ઇતિ । ન હિ મદ્-અધીનયા મત્-તેજસાભિભૂતયા દૂરતો જવનિકયૈવ માં સેવમાનયા માયયા મમ કાચિદ્ વિકૃતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । માં તુ વેદેતિ મજ્-જ્ઞાની કોટિષ્વ્ અપિ સુદુર્લભ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 7.27
ઇચ્છા-દ્વેષ-સમુત્થેન દ્વન્દ્વ-મોહેન ભારત ।
સર્વ-ભૂતાનિ સંમોહં સર્ગે યાન્તિ પરન્તપ

શ્રીધરઃ - તદ્ એવં માયા-વિષયત્વેન જીવાનાં પરમેશ્વરાજ્ઞાનમ્ ઉક્તમ્ । તસ્યૈવાજ્ઞાનસ્ય દૃઢત્વે કારણમ્ આહ ઇચ્છેતિ । સૃજ્યત ઇતિ સર્ગઃ । સર્ગે સ્થૂલ-દેહોત્પત્તૌ સત્યાં તદ્-અનુકૂલ ઇચ્છા । તત્-પ્રતિકૂલે ચ દ્વેષઃ । તાભ્યાં સમુત્થઃ સમુદ્ભૂતો યઃ શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખાદિ-દ્વન્દ્વ-નિમિત્તો મોહો વિવેક-ભ્રંશઃ । તેન સર્વાણિ ભૂતાનિ સંમોહં યાન્તિ । અહમ્ એવ સુખી દુઃખી ચેતિ ગાઢતરમ્ અભિનિવેશં પ્રાપ્નુવન્તિ । અતસ્ તાનિ મજ્-જ્ઞાનાભાવાન્ માં ન ભજન્તીતિ ભાવઃ

મધુસૂદનઃ - યોગ-માયાં ભગવત્-તત્ત્વ-વિજ્ઞાન-પ્રતિબન્ધે દેહેન્દ્રિય-સંઘાતાભિમાનાતિશય-પૂર્વકં ભોગાભિનિવેશં હેત્વ્-અન્તરમ્ આહ ઇચ્છેતિ । ઇચ્છા-દ્વેષાભ્યામ્ અનુકૂલ-પ્રતિકૂલ-વિષયાભ્યાં સમુત્થિતેન શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખાદિ-દ્વન્દ્વ-નિમિત્તેન મોહેનાહં સુખ્ય્ અહં દુઃખીત્ય્ આદિ-વિપર્યયેણ સર્વાણ્ય્ અપિ ભૂતાનિ સંમોહં વિવેકાયોગ્યત્વં સર્ગે સ્થૂલ-દેહોત્પત્તૌ સત્યાં યાન્તિ । હે ભારત ! હે પરન્તપ ! ઇતિ સમ્બોધન-દ્વયસ્ય કુલ-મહિમ્ના સ્વરૂપ-શક્ત્યા ચ ત્વાં દ્વન્દ્વ-મોહાખ્યઃ શત્રુર્ નાભિભવિતુમ્ અલમ્ ઇતિ ભાવઃ । ન હીચ્છા-દ્વેષ-રહિતં કિંચિદ્ અપિ
ભૂતમ્ અસ્તિ । ન ચ તાભ્યામ્ આવિષ્ટસ્ય બહિર્ વિષયમ્ અપિ જ્ઞાનં સમ્ભવતિ, કિં પુનર્ આત્મ-વિષયમ્ । અતો રાગ-દ્વેષ-વ્યાકુલાન્તઃ-કરણત્વાત્ સર્વાણ્ય્ અપિ ભૂતાનિ માં પરમેશ્વરમ્ આત્મ-ભૂતં ન જાનન્તિ । અતો ન ભજન્તે ભજનીયમ્ અપિ

વિશ્વનાથઃ - તન્-માયયા જીવાઃ કદારભ્ય મુહ્યન્તીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ ઇચ્છેતિ । સર્ગે જગત્-સૃષ્ટ્ય્-આરમ્ભ-કાલે સર્વ-ભૂતાનિ સર્વે જીવાઃ સમ્મોહયન્તિ । કેન ? પ્રાચીન-કર્મોદ્બુદ્ધૌ યાવ્ ઇચ્છા-દ્વેષૌ ઇન્દ્રિયાણામ્ અનુકૂલે વિષયે ઇચ્છાભિલાષઃ પ્રતિકૂલે દ્વેષઃ તાભ્યાં સમુત્થઃ સમુદ્ભૂતો યો દ્વન્દ્વો માનાપમાનયોઃ શીતોષ્ણાદ્યાઃ સુખ-દુઃખયોઃ સ્ત્રી-પુંસયોર્ મોહઃ - અહં સમ્માનિતઃ સુખી, અહમ્ અવમાનિતો દુઃખી । મમેયં સ્ત્રી, મમાયં પુરુસઃ ઇત્ય્ આદ્યાકારક આવિદ્યકો યો મોહસ્ તેન સંમોહં
સ્ત્રી-પુત્રાદિષ્વ્ અત્યન્તાસક્તિં પ્રાપ્નુવન્તિ । અતએવાત્યન્તાસક્તાનાં ન મદ્-ભક્તાવ્ અધિકારઃ । યદ્ ઉદ્ધવં પ્રતિ મયૈવ વક્ષ્યતે -
યદૃચ્છયા મત્-કથાદૌ જાત-શ્રદ્ધસ્ તુ યઃ પુમાન્ ।
ન નિર્વિણ્ણો નાતિ-સક્તો ભક્તિ-યોગો ઽસ્ય સિદ્ધિ-દઃ ॥ [ભ્પ્ 11.20.8] ઇતિ ।
બલદેવઃ - ત્વજ્-જ્ઞાની કુતઃ સુદુર્લભસ્ તત્રાહ ઇચ્છેતિ । સર્ગે સ્વોત્પત્તિ-કાલે એવ સર્વ-ભૂતાનિ સંમોહં યાન્તિ । કેનેત્ય્ આહ દ્વન્દ્વ-મોહેનેતિ । માનાપમાનયોઃ સુખ-દુઃખયોઃ સ્ત્રી-પુરુષયોર્ દ્વન્દ્વૈર્ યો મોહઃ સત્-કૃતો ઽહં સુખી સ્યામ્ અસત્-કૃતસ્ તુ દુઃખી મમેયં પત્ની મમાયં પતિર્ ઇત્ય્ એવમ્ અભિનિવેશ-લક્ષણસ્ તેનેત્ય્ અર્થઃ । કીદૃશેનેત્ય્ આહ ઇચ્છેતિ પૂર્વ-જન્મનિ યત્ર યત્ર યાવ્ ઇચ્છા-દ્વેષાવ્ અભૂતાં તાભ્યાં સંસ્કારાત્મના સ્થિતાભ્યાં સમુત્તિષ્ઠતિ પર-જન્મનિ તત્ર તત્રોત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇચ્છા રાગઃ । એવં સર્વેષાં ભૂતાનાં
સંમૂઢત્વાન્ મજ્-જ્ઞાની સુદુર્લભઃ

ભ્ગ્ 7.28
યેષાં ત્વ્ અન્ત-ગતં પાપં જનાનાં પુણ્ય-કર્મણામ્ ।
તે દ્વન્દ્વ-મોહ-નિર્મુક્તા ભજન્તે માં દૃઢ-વ્રતાઃ

શ્રીધરઃ - કુતસ્ તર્હિ કેચન ત્વાં ભજન્તો દૃશ્યન્તે ? તત્રાહ યેષામ્ ઇતિ । યેષાં તુ પુણ્ય-ચરણ-શીલાનાં સર્વ-પ્રતિબન્ધકં પાપમ્ અન્ત-ગતં નષ્ટં તે દ્વન્દ્વ-નિમિત્તેન મોહેન નિર્મુક્તા દૃઢ-વ્રતા એકાન્તિનઃ સન્તો ભજન્તે

મધુસૂદનઃ - યદિ સર્વ-ભૂતાનિ સંમોહં યાન્તિ, કથં તર્હિ ચતુર્-વિધા ભજન્તે મામ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ? સત્યં, સુકૃતાતિશયેન તેષાં ક્ષીણ-પાપત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ યેષામ્ ઇતિ । યેષાં ત્વ્ ઇતર-લોક-વિલક્ષણાનાં જનાનાં સફલ-જન્મનાં પુણ્ય-કર્મણામ્ અનેક-જન્મસુ પુણ્યાચરણ-શીલાનાં તૈસ્ તૈઃ પુણ્યૈઃ કર્મભિર્ જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધકં પાપમ્ અન્તગતમ્ અન્તમ્ અવસાનં પ્રાપ્તં તે પાપાભાવેન તન્-નિમિત્તેન દ્વન્દ્વ-મોહેન રાગ-દ્વેષાદિ-નિબન્ધન-વિપર્યાસેન સ્વત એવ નિર્મુક્તાઃ પુનર્ આવૃત્ત્ય્-અયોગ્યત્વેન ત્યક્તા દૃઢ-વ્રતા અચાલ્ય-સંકલ્પાઃ સર્વથા ભગવાન્
એવ ભજ્નીયઃ સ ચૈવં-રૂપ એવેતિ પ્રમાણ-જનિતાપ્રામાણ્ય-શઙ્કા-શૂન્ય-વિજ્ઞાનાઃ સન્તો માં પરમાત્માનં ભજન્તે ઽનન્ય-શરણાઃ સન્તઃ સેવન્તે એતાદૃશા એવ ચતુર્-વિધા ભજન્તે માં ઇત્ય્ અત્ર સુકૃતિ-શબ્દેનોક્તાઃ । અતઃ સર્વ-ભૂતાનિ સંમોહં યાન્તીત્ય્ ઉત્સર્ગઃ । તેષાં મધ્યે યે સુકૃતિનસ્ તે સંમોહ-શૂન્યા માં ભજન્ત ઇત્ય્ અપવાદ ઇતિ ન વિરોધઃ । અયમ્ એવોત્સર્ગઃ પ્રાગ્ અપિ પ્રતિપાદિતસ્ ત્રિભિર્ ગુણમયૈર્ ભાવૈર્ ઇત્ય્ અત્ર । તસ્માત્ સર્ત્ત્વ-શોધક-પુણ્ય-કર્મ-સંચાય સર્વદા યતનીયમ્ ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ -- તર્હિ કેષાં ભક્તાવ્ અધિકાર ઇત્ય્ અત આહ યેષાં પુણ્ય-કર્મણાં પાપં ત્વં તુ ગતમ્ અન્ત-કાલં પ્રાન્તં નશ્યદ્-અવસ્થં, ન તુ સમ્યક્ નષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તેષાં સત્ત્વ-ગુણોદ્રેકે સતિ તમો-ગુણ-હ્રાસઃ । તસ્મિન્ સતિ તત્-કાર્યો મોહો ઽપિ હ્રસતિ । મોહ-હ્રાસે સતિ તે ખલુ અત્યાસક્તિ-રહિતા યાદૃચ્છિક-મદ્-ભક્ત-સઙ્ગેન ભજન્તે માત્રમ્ । યે તુ ભજનાદ્ય્-અભ્યાસતઃ સમ્યક્ નષ્ટ-પાપાસ્ તે મોહેન નિઃશેષેણ મુક્તા દૃઢ-વ્રતાઃ પ્રાપ્ત-નિષ્ઠાઃ સન્તો માં ભજન્તે । ન ચૈવં પુણ્ય-કર્મૈવ સર્વ-વિધયોઃ ભક્તેઃ
કારણમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
યં ન યોગેન સાઙ્ખ્યેન દાન-વ્રત-તપો- ઽધ્વરૈઃ ।
વ્યાખ્યા-સ્વાધ્યાય-સન્ન્યાસૈઃ પ્રાપ્નુયાદ્ યત્નવાન્ અપિ ॥ [ભ્પ્ 11.12.9]
ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તેઃ । કેવલ-ભક્તિ-યોગસ્ય પુણ્યાદિ-કર્માશ્રયં નૈવ કારણમ્ ઇતિ બહુશઃ પ્રતિપાદનાત્

બલદેવઃ - નનુ કેષાંચિત્ ત્વદ્-ભક્તિઃ પ્રતીયતે સા ન સ્યાત્ । સર્વ-ભૂતાનિ સર્ગે સંમોહં યાન્તીત્ય્ ઉક્તેર્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ યેષાં પ્રાણિનાં યાદૃચ્છિક-મહત્તમ-દૃષ્ટિ-પાતાત્ પાપમ્ અન્ત-ગતં નાશં પ્રાપ્તમ્ અભૂત્ વિષ્ણોર્ ભૂતાનિ ભૂતાનાં પાવનાય ચરન્તિ હિ [ભ્પ્ 11.2.28] ઇતિ સ્મૃતેઃ । કીદૃશાનામ્ ઇત્ય્ આહ પુણ્યેતિ । પુણ્યં મનોજ્ઞં કર્મ મહત્તમ-વીક્ષણ-રૂપં યેષાં પુણ્યં તુ ચાર્વ્ અપિ ઇત્ય્ અમરઃ । તે દૃઢ-વ્રતા મહત્-પ્રસઙ્ગ-પ્રાપ્ત-નિષ્ઠા દ્વન્દ્વ-મોહેન નિર્મુક્તા મત્-તત્ત્વ-જ્ઞાઃ સન્તો માં ભજન્તે

ભ્ગ્ 7.29
જરા-મરણ-મોક્ષાય મામ્ આશ્રિત્ય યતન્તિ યે ।
તે બ્રહ્મ તદ્ વિદુઃ કૃત્સ્નમ્ અધ્યાત્મં કર્મ ચાખિલમ્

શ્રીધરઃ - એવં ચ માં ભજન્તઃ સર્વં વિજ્ઞેયં વિજ્ઞાય કૃતાર્થાઃ ભવન્તીત્ય્ આહ જરેતિ । જરામરણયોર્ મોક્ષાય નિરસનાર્થં મામ્ આશ્રિત્ય યે પ્રયતન્તે તે તત્ પરં બ્રહ્મ વિદુઃ । કૃત્સ્નમ્ અધ્યાત્મં ચ વિદુઃ । યેન તત્ પ્રાપ્તવ્યં તં દેહાદિ-વ્યતિરિક્તં શુદ્ધમ્ આત્માનં ચ જાનન્તીત્ય્ અર્થઃ । તત્-સાધન-ભૂતમ્ અખિલં સ-રહસ્યં કર્મ ચ જાનન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ - અથેદાનીમ્ અર્જુનસ્ય પ્રશ્યન્ ઉત્થાપયિતું સૂત્ર-ભૂતૌ શ્લોકાવ્ ઉચ્યેતે । અનયોર્ એવ વૃત્તિ-સ્થાનીય ઉત્તરો ઽધ્યાયો ભવિષ્યતિ જરેતિ । યે સંસાર-દુઃખાન્ નિર્વિણ્ણા જરા-મરણયોર્ મોક્ષાય જરા-મરણાદિ-વિવિધ-દુઃસહ-સંસાર-દુઃખ-નિરાસાય તદ્-એક-હેતું માં સ-ગુણં ભગવન્તમ્ આશ્રિત્યેતર-સર્વ-વૈમુખ્યેન શરણં ગત્વા યતન્તિ યતન્તે મદ્-અર્પિતાનિ ફલાભિસન્ધિ-શૂન્યાનિ વિહિતાનિ કર્માણિ કુર્વન્તિ તે ક્રમેણ શુદ્ધાન્તઃ-કરણાઃ સન્તસ્ તજ્-જગત્-કારણં માયાધિષ્ઠાનં શુદ્ધં પરં બ્રહ્મ નિર્ગુણં તત્-પદ-લક્ષ્યં માં વિદુઃ
। કર્મ ચ તદ્-ઉભય-વેદન-સાધનં ગુરૂપસદન-શ્રવણ-મનનઆદ્ય્-અખિલં નિરવશેષ્ં ફલાવ્યભિચારિ વિદુર્ જાનન્તીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ - તદ્ એવમ્ આર્તાદ્યાસ્ ત્રયઃ સકામા માં ભજન્તઃ કૃતાર્થા ભવન્તીતિ । દેવતાન્તરં ભજન્તસ્ તુ ચ્યવન્ત ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વસ્યાભજને ઽપ્ય્ અધિકારિણશ્ ચોક્તા ભગવતા । ઇદાનીમ્ અન્યઃ સ-કામઃ ચતુર્થો ઽપિ મદ્-ભક્તો ઽસ્તીત્ય્ આહ જરેતિ । જરામરણયોર્ મોક્ષાય નાશાય યે યોગિનો યતન્તિ યતન્તે । યે મોક્ષ-કામા માં ભજન્તીતિ ફલિતો ઽર્થઃ । તે તં પ્રસિદ્ધં બ્રહ્મ તથા કૃત્સ્નમ્ આત્માનં દેહમ્ અધિકૃત્ય ભોક્તૃતયા વર્તમાનમ્ અધ્યાત્મં જીવાત્માનમ્ અખિલં કર્મ ચ નાના-વિધ-કર્મ-જન્યં જીવસ્ય સંસારં ચ મદ્-ભક્તિ-પ્રભાવાદ્ એવ વિદુર્ જાનન્તિ

બલદેવઃ -- તદ્ એવમ્ આર્તાદયઃ સ-કામા મદ્-ભક્તાઃ કામાન્ અનુભૂયાન્તે માં પ્રપદ્ય વિન્દન્તિ મદ્-અન્ય-દેવ-ભક્તાસ્ તુ સંસરન્તીત્ય્ ઉક્તમ્ । અથ તેભ્યો ઽન્યો ઽપિ સ-કામો મદ્-ભક્તો ઽસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે જરેતિ । યે જરા-મરણાભ્યાં વિમોક્ષાય તન્-માત્ર-કામાઃ સન્તો મામ્ આશ્રિત્ય મદ્-અર્ચાં સેવિત્વા યતન્તે । તત્-પ્રણામાદિ કુર્વન્તિ । તે તત્ પ્રસિદ્ધં બ્રહ્મ કૃત્સ્નં સ-પરિકરં વિદુર્ અધ્યાત્મં ચાખિલં કર્મ ચ વિદુઃ । બ્રહ્માદિ-શબ્દાનામ્ અધિભૂતાદિ-શબ્દાનાં ચાર્થાઃ પરસ્મિન્ન્ અધ્યાયે ભગવતૈવ વ્યાખ્યાસ્યન્તે । મદ્-અર્ચા-સેવયા વિજ્ઞેયં વિજ્ઞાય મુક્તિં લભન્તે, ન તુ મદ્-વશ્યતા-કરીં મત્-પ્રિયતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ
। સ્મૃતિશ્ ચૈવમ્ આહ સકૃદ્ યદ્ અઙ્ગ પ્રત્માન્ત-રહિતા મોન-મયીં ભાગવતીં દદૌ ગતિમ્ ઇત્ય્ આદ્યા

ભ્ગ્ 7.30
સાધિભૂતાધિદૈવં માં સાધિયજ્ઞં ચ યે વિદુઃ ।
પ્રયાણ-કાલે ઽપિ ચ માં તે વિદુર્ યુક્ત-ચેતસઃ

શ્રીધરઃ - ન ચૈવં-ભૂતાનાં યોગ-ભ્રંશ-શઙ્કાપીત્ય્ આહ સાધિભૂતેતિ । અધિભૂતાદિ-શબ્દાનામ્ અર્થં શ્રી-ભગવાન્ એવોત્તરાધ્યાયે વ્યાખ્યાસ્યતિ । અધિભૂતેનાધિદૈવેન ચ સહાધિયજ્ઞેન ચ સહ માં યે જાનન્તિ તે યુક્ત-ચેતસો મય્ય્ આસક્ત-મનસઃ પ્રયાણ-કાલે ઽપિ મરણ-સમયે ઽપિ માં વિદુર્ જાનન્તિ । ન તુ તદ્ અપિ વ્યાકુલીભૂય માં વિસ્મરન્તિ । અતો મદ્-ભક્તાનાં ન યોગ-ભ્રંશ-શઙ્કેતિ ભાવઃ

કૃષ્ણ-ભક્તૈર્ અયત્નેન બ્રહ્મ-જ્ઞાનમ્ અવાપ્યતે ।
ઇતિ વિજ્ઞાન-યોગાર્થં સપ્તમે સંપ્રકાશિતમ્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિકૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
વિજ્ઞાન-યોગો નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ - ન ચૈવં-ભૂતાનાં મદ્-ભક્તાનાં મૃત્યુ-કાલે ઽપિ વિવશ-કરણતયા મદ્-વિસ્મરણં શઙ્કનીયં, યતઃ સાધિભૂતાધિદૈવમ્ અધિભૂતાદિદૈવાભ્યાં સહિતં તથા સાધિયજ્ઞં ચાધિયજ્ઞેન ચ સહિતં માં યે વિદુશ્ ચિન્તયન્તિ તે યુક્ત-ચેતસઃ સર્વદા મયિ સમાહિત-ચેતસઃ સન્તસ્ તત્-સંસ્કાર-પાટવાત્ પ્રયાણ-કાલે પ્રાણોત્ક્રમણ-કાલે કરણ-ગ્રામસ્યાત્યન્ત-વ્યગ્રતાયામ્ અપિ । ચ-કારાદ્ અયત્નેનૈવ મત્-કૃપયા માં સર્વાત્માનં વિદુર્ જાનન્તિ । તેષાં મૃતિ-કાલે ઽપિ મદ્-આકારૈવ ચિત્ત-વૃત્તિઃ પૂર્વોપચિત-સંસ્કાર-પાટવાદ્ ભવતિ । તથા ચ તે મદ્-ભક્તિ-યોગાત્ કૃતાર્થા એવેતિ ભાવઃ ।
અધિભૂતાધિદૈવાધિયજ્ઞ-શબ્દાનુત્તરે ઽધ્યાયે ઽર્જુન-પ્રશ્ન-પૂર્વકં વ્યાખ્યાસ્યતિ ભગવાન્ ઇતિ સર્વમ્ અનાવિલમ્ । તદ્ અત્રોત્તમાધિકારિણં પ્રતિ જ્ઞેયં મધ્યમાધિકારિણં પ્રતિ ચ ધ્યેયં લક્ષણયા મુખ્યયા ચ વૃત્ત્યા તત્-પદ-પ્રતિપાદ્યં બ્રહ્મ નિરૂપિતમ્

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ અધિકારિ-ભેદેન જ્ઞેય-ધ્યેય-પ્રતિપાદ્ય-તત્ત્વ-બ્રહ્મ-નિરૂપણં નામ
સપ્તમો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ --- મદ્-ભક્તિ-પ્રભાવાદ્ યેષામ્ ઈદૃશં મજ્-જ્ઞાનં સ્યાત્ તેષામ્ અન્ત-કાલે ઽપિ તદ્ એવ જ્ઞાનં સ્યાત્ । ન ત્વ્ અન્યેષામ્ ઇવ કર્મોપસ્થાપિતા ભાવિ-દેહ-પ્રાપ્ત્ય્-અનુરૂપા મતિર્ ઇત્ય્ આહ સાધિભૂતેતિ । અધિભૂતાદયો ઽગ્રિમાધ્યાયે વ્યાખ્યાસ્યન્તે । ભક્તા એવ હરેસ્ તત્ત્વ-વિદો માયાં તરન્તિ, તે ચોક્તાઃ ષડ્-વિધા અત્રેત્ય્ અધ્યાયાર્થો નિરૂપિતઃ

ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસુ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવઃ - ન ચ તત્-સેવયા પ્રાપ્તં તજ્-જ્ઞાનં કદાચિદ્ અપિ ભ્રંશેત્ય્ આહ સાધીતિ । અધિભૂતેનાધિદૈવેનાધિયજ્ઞેન ચ સહિતં માં યે વિદુઃ સત્-પ્રસઙ્ગાજ્ જાનન્તિ, તે પ્રયાણ-કાલે મૃત્યુ-સમયે ઽપિ માં વિદુર્ ન તુ તદ્-અન્યવદ્ વ્યગ્રાઃ સન્તો માં વિસ્મરન્તીત્ય્ અર્થઃ

માં વિદુસ્ તત્ત્વતો ભક્તા મન્-માયામ્ ઉત્તરન્તિ તે ।
તે પુનઃ પઞ્ચધેત્ય્ એષ સપ્તમસ્ય વિનિર્ણયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ।