ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 55

બલદેવઃ : નનુ સર્વેન્દ્રિય-વૃત્તિ-વિરતિ-રૂપાયાં જ્ઞાન-નિષ્ઠાયાં સંન્યાસ-શબ્દશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધે યોગ-શબ્દશ્ ચ પઠ્યતે । સ ચ સર્વેન્દ્રિય-વ્યાપારાત્મકે કર્મ-યોગે સ સંન્યાસી ચ યોગી ચેતિ બ્રુવતા ભવતા કયા વૃત્ત્યા નીયત ઇતિ ચેત્ તત્રાહ યમ્ ઇતિ । યં કર્મ-યોગમ્ અર્થ-તાત્પર્ય-જ્ઞાઃ સંન્યાસ્ં પ્રાહુસ્ તમ્ એવ તં યોગમ્ અષ્ટાઙ્ગં વિદ્ધિ । હે પાણ્ડવ !
નનુ સિંહો માનવકઃ ઇત્ય્ આદૌ શૌર્યાદિ-ગુણ-સાદૃશ્યેન તથા પ્રયોગઃ । પ્રકૃતેઃ કિં સાદૃશ્યમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ ન હીતિ । અસંન્યસ્ત-સંકલ્પઃ કશ્ચન કશ્ચિદ્ જ્ઞાન-યોગ્ય્ અષ્ટાઙ્ગ-યોગી ચ ન ભવત્ય્ અપિ તુ સંન્યસ્ત-સંકલ્પ એવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ । સંન્યસ્તઃ પરિત્યક્તઃ સઙ્કલ્પઃ ફલેચ્છા ચ યેન સઃ । તથા ફલ-ત્યાગ-સાદૃશ્યાત્ તૃષ્ણા-રૂપ-ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધ-સાદૃશ્યાચ્ ચ કર્મ-યોગિનસ્ તદ્-ઉભયત્વેન પ્રયોગો ગૌણ-વૃત્ત્યેતિ

ભ્ગ્ 6.3
આરુરુક્ષોર્ મુનેર્ યોગં કર્મ કારણમ્ ઉચ્યતે ।
યોગારૂઢસ્ય તસ્યૈવ શમઃ કારણમ્ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : તર્હિ યાવજ્-જીવં કર્મ-યોગ એવ પ્રાપ્ત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તસ્યાવધિમ્ આહ આરુરુક્ષોર્ ઇતિ । જ્ઞાન-યોગમ્ આરોઢું પ્રાતુમ્ ઇચ્છોઃ પુંસસ્ તદ્-આરોહે કારણં કર્મોચ્યતે । ચિત્ત-શુદ્ધિ-કરત્વાત્ । જ્ઞાન-યોગમ્ આરૂઢસ્ય તુ તસ્યૈવ ધ્યાન-નિષ્ઠસ્ય શમઃ સમાધિશ્ ચિત્ત-વિક્ષેપક-કર્મોપરમો જ્ઞાન-પરિપાકે કારણમ્ ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : તત્ કિં પ્રશસ્તત્વાત્ કર્મ-યોગ એવ યાવજ્-જીવમ્ અનુષ્ઠેય ઇતિ નેત્ય્ આહ આરુરુક્ષોર્ ઇતિ । યોગમ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિ-રૂપં વૈરાગ્યમ્ આરુરુક્ષોર્ આરોઢુમ્ ઇચ્છોર્ ન ત્વારૂઢસ્ય મુનેર્ ભવિષ્યતઃ કર્મ-ફલ-તૃષ્ણા-ત્યાગિનઃ કર્મ શાસ્ત્ર-વિહિતમ્ અગ્નિહોત્રાદિ નિત્યં ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા કૃતં કારણં યોગારોહણે સાધનમ્ અનુષ્ઠેયમ્ ઉચ્યતે વેદ-મુખેન મયા । યોગારૂઢસ્ય યોગમ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિ-રૂપં વૈરાગ્યં પ્રાપ્તવતસ્ તુ તસ્યૈવ પૂર્વં કર્મિણો ઽપિ સતઃ શમઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ એવ કારણમ્ અનુષ્ઠેયતયા જ્ઞાન-પરિપાક-સાધનમ્ ઉચ્યતે

વિશ્વનાથઃ : નનુ તર્હ્ય્ અષ્ટાઙ્ગ-યોગિનો યાવજ્-જીવમ્ એવ નિષ્કામ-કર્મ-યોગઃ પ્રાપ્ત ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તસ્યાવધિમ્ આહ આરુરુક્ષોર્ ઇતિ । મુનેર્ યોગાભ્યાસિનો યોગં નિશ્ચલ-ધ્યાન-યોગમ્ આરોઢું ઇચ્છોસ્ તદ્-આરોહે કારણં કર્મ ચોચ્યતે ચિત્ત-શુદ્ધિ-કરત્વાત્ । તતસ્ તસ્ય યોગં ધ્યાન-યોગમ્ આરૂઢસ્ય ધ્યાન-નિષ્ઠા-પ્રાપ્તઃ શમઃ વિક્ષેપક-સર્વ-કર્મોપરમઃ કારણમ્ । તદ્ એવં સમ્યક્-ચિત્ત-શુદ્ધિ-રહિતો યોગારુરુક્ષુઃ

બલદેવઃ : નન્વ્ એવમ્ અષ્ટાઙ્ગ-યોગિનો યાવજ્ જીવં કર્માનુષ્ઠાનં પ્રાપ્તમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ આરુરુક્ષોર્ ઇતિ । મુનેર્ યોગાભ્યાસિનો યોગં ધ્યાન-નિષ્ઠામ્ આરુરુક્ષોસ્ તદ્-આરોહે કર્મ કારણં હૃદ્-વિશુદ્ધિ-કૃત્ત્વાત્ । તસ્યૈવ યોગારૂઢસ્ય ધ્યાન-નિષ્ઠસ્ય તદ્-દાઢ્યે શમો વિક્ષેપક-કર્મોપરતિઃ કારણમ્

ભ્ગ્ 6.4
યદા હિ નેન્દ્રિયાર્થેષુ ન કર્મસ્વ્ અનુષજ્જતે ।
સર્વ-સંકલ્પ-સંન્યાસી યોગારૂઢસ્ તદોચ્યતે

શ્રીધરઃ : કીદૃશો ઽયં યોગારૂઢો યસ્ય શમઃ કારણમ્ ઉચ્યત ઇતિ ? અત્રાહ યદેતિ । ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વ્ ઇન્દ્રિય-ભોગ્યેષુ શબ્દાદિશુ તત્-સાધનેષુ ચ કર્મસુ યદા નાનુષજ્જતે આસક્તિં ન કરોતિ । તત્ર હેતુઃ આસક્તિ-મૂલ-ભૂતાન્ સર્વા ભોગ-વિષયાન્ કર્મ-વિષયાંશ્ ચ સઙ્કલ્પાન્ સંન્યસિતું ત્યક્તું શીલં યસ્ય સઃ । તદા યોગારૂઢ ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : કદા યોગારૂઢો ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે યદેતિ । યદા યસ્મિંશ્ ચિત્ત-સમાધાન-કાલ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિશુ કર્મસુ ચ નિત્ય-નૈમિત્તિક-કામ્ય-લૌકિક-પ્રતિષિદ્ધેષુ નાનુષજ્જતે તેષાં મિથ્યાત્વ-દર્શનેનાત્મનો ઽકર્ત્ર્-અભોક્તૃ-પરમાનનદાદ્વય-સ્વરૂપ-દર્શનેન ચ પ્રયોજનાભાવ-બુદ્ધ્યાહમ્ એતેષાં કર્તા મમૈતે ભોગ્યા ઇત્ય્ અભિનિવેશ-રૂપમ્ અનુષઙ્ગં ન કરોતિ । હિ યસ્માત્ તસ્માત્ સર્વ-સઙ્કલ્પ-સંન્યાસી સર્વેષાં સઙ્કલ્પાનામ્ ઇદં મયા કર્તવ્યમ્ એતત્ ફલં ભોક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ એવં રૂપાણાં મનો-વૃત્તિ-વિશેષાણાં તદ્-વિષયાણાં ચ કામાનાં તત્-સાધનાનાં
ચ કર્મણાં ત્યાગ-શીલઃ । તદા શબ્દાદિષુ કર્મસુ ચાનુષઙ્ગસ્ય તદ્-ધેતોશ્ ચ સઙ્કલ્પસ્ય યોગારોહણ-પ્રતિબન્ધકસ્યાભાવાદ્ યોગં સમાધિમ્ આરૂઢો યોગારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે

વિશ્વનાથઃ : સમ્યક્-શુદ્ધ-ચિત્તસ્ તુ યોગારૂઢસ્ તજ્-જ્ઞાપકં લક્ષણમ્ આહ યદેતિ । ઇન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિષુ કર્મસુ તત્-સાધનેષુ

બલદેવઃ : યોગારૂઢત્વ-જ્ઞાપકં ચિહ્નમ્ આહ યદેતિ । ઇન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિષુ તત્-સાધનેષુ કર્મસુ ચ યદાત્માનન્દ-રસિકઃ સન્ ન સજ્જતે । તત્ર હેતુઃ સર્વેતિ । સર્વાન્ ભોગ-વિષયાન્ કર્મ-વિષયાશ્ ચ સઙ્કલ્પાનાસત્તિમૂલ-ભૂતાન્ સંન્યસિતું પરિત્યક્તું શીલં યસ્ય સઃ

ભ્ગ્ 6.5
ઉદ્ધરેદ્ આત્મનાત્માનં નાત્માનમ્ અવસાદયેત્ ।
આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનો બન્ધુર્ આત્મૈવ રિપુર્ આત્મનઃ

શ્રીધરઃ : અતો વિષયાસક્તિ-ત્યાગે મોક્ષં તદ્-આસક્તૌ ચ બન્ધં પર્યાલોચ્ય રાગાદિ-સ્વભાવં ત્યજેદ્ ઇત્ય્ આહ ઉદ્ધરેદ્ ઇતિ । આત્મના વિવેક-યુક્તેનાત્માનં સંસારાદ્ ઉદ્ધરેત્ । ન ત્વ્ અવસાદયેદ્ અધો ન નયેત્ । હિ યત આત્મૈવ મનઃ-સઙ્ગાદ્ય્-ઉપરત આત્મનઃ સ્વસ્ય બન્ધુર્ ઉપકારકઃ । રિપુર્ અપકારકશ્ ચ

મધુસૂદનઃ : યો યદૈવં યોગારૂઢો ભવતિ તદા તેનાત્મનૈવાત્મોદ્ધૃતો ભવતિ સંસારાનર્થ-વ્રાતાત્ । અત ઉદ્ધરેદ્ ઇતિ । આત્મના વિવેક-યુક્તેન મનસાત્માનં સ્વં જીવં સંસાર-સમુદ્રે નિમગ્નં તત ઉદ્ધરેત્ । ઉત્ ઊર્ધ્વં હરેત્ । વિષયાસઙ્ગ-પરિત્યાગેન યોગારૂઢતામ્ આપાદયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન તુ વિષયાસઙ્ગેનાત્માનમ્ અવસાદયેત્ સંસાર-સમુદ્રે મજ્જયેત્ । હિ યસ્માદ્ આત્મૈવાત્મનો બન્ધુર્ હિતકારી સંસાર-બન્ધનાન્ મોચન-હેતુર્ નાન્યઃ કશ્ચિલ્ લૌકિકસ્ય બન્ધોર્ અપિ સ્નેહાનુબન્ધેન બન્ધ-હેતુત્વાત્ । આત્મૈવ નાન્યઃ । કશ્ચિત્ રિપુઃ શત્રુ-રહિત-કારિ-વિષય-બન્ધનાગાર-પ્રવેશાત્ કોશકાર ઇવાત્મનઃ સ્વસ્ય । બાહ્યસ્યાપિ રિપોર્
આત્મ-પ્રયુક્તત્વાદ્ યુક્તમ્ અવધારણમ્ આત્મૈવઅ રિપુર્ આત્મન ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : યસ્માદ્ ઇન્દ્રિયાર્થાસક્ત્યૈવાત્મા સંસાર-કૂપે પતિતસ્ તં યત્નેનોદ્ધરેદ્ ઇતિ । આત્મના વિષયાસક્તિ-રહિતેન મનસાત્માનં જીવમ્ ઉદ્ધરેત્ । વિષયાસક્તિ-સહિતેન મનસા ત્વ્ આત્માનં નાવસાદયેત્ ન સંસાર-કૂપે પાતયેત્ । તસ્માદ્ આત્મા મન એવ બન્ધુર્ મન એવ રિપુઃ

બલદેવઃ : ઇન્દ્રિયાર્થાદ્ય્-અનાસક્તૌ હેતુ-ભાવેનાહ ઉદ્ધરેદ્ ઇતિ । વિષયાદ્ય્-આસક્ત-મનસ્કતયા સંસાર-કૂપે નિમગ્નમ્ આત્માનં જીવમ્ આત્મના વિષયાસક્તિ-રહિતેન મનસા તસ્માદ્ ઉદ્ધરેદ્ ઊર્ધ્વં હરેત્ । વિષયાસક્તેન મનસાત્માનં નાવસાદયેત્ તત્ર ન નિમજ્જયેત્ । હિ નિશ્ચયે નૈવમ્ આત્મૈવ મન એવાત્મનઃ સ્વસ્ય બન્ધુસ્ તદ્ એવ રિપુઃ । સ્મૃતિશ્ ચ -
મન એવ મનુષ્યાણાં કારણં બન્ધ-મોક્ષયોઃ ।
બન્ધાય વિષયાસઙ્ગો મુક્ત્યૈ નિર્વિષયં મનઃ ॥ ઇતિ

ભ્ગ્ 6.6
બન્ધુર્ આત્માત્મનસ્ તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ ।
અનાત્મનસ્ તુ શત્રુત્વે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્

શ્રીધરઃ : કથમ્-ભૂતસ્યાત્મૈવ બન્ધુઃ ? કથમ્-ભૂતસ્ય ચાત્મૈવ રિપુર્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ બન્ધુર્ ઇતિ । યેનાત્મનૈવાત્મા કાર્ય-કારણ-સઙ્ઘાત-રૂપો જિતો વશીકૃતસ્ય તથાભૂતસ્યાત્મન આત્મૈવ બન્ધુઃ । અનાત્મનો ઽજિતાત્મનસ્ ત્વ્ આત્મૈવાત્મનઃ શત્રુત્વે શત્રુવદ્ અપકાર-કારિત્વે વર્તેત

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં કિં-લક્ષણ આત્માત્મનો બન્ધુઃ કિં-લક્ષણો વાત્મનો રિપુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બન્ધુર્ ઇતિ । આત્મા કાર્ય-કરણ-સંઘાતો યેન જિતઃ સ્વ-વશીકૃત આત્મનૈવ વિવેક-યુક્તેન મનસૈવ ન તુ શસ્ત્રાદિના । તસ્યાત્મા સ્વરૂપમ્ આત્મનો બન્ધુર્ ઉચ્છૃઙ્ખલ-સ્વ-પ્રવૃત્ત્ય્-અભાવેન સ્વ-હિત-કરણાત્ । અનાત્મનસ્ ત્વ્ અજિતાત્મન ઇત્ય્ એતત્ । શત્રુત્વે શત્રુ-ભાવે વર્તેતાત્મૈવ શત્રુવત્ । બાહ્ય-શત્રુર્ ઇવોચ્છૃઙ્ખલ-પ્રવૃત્ત્યા સ્વસ્ય સ્વેનાનિષ્ટાચરણાત્

વિશ્વનાથઃ : કસ્ય સ બન્ધુઃ ? કસ્ય સ રિપુર્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ બન્ધુર્ ઇતિ । યેનાત્મના જીવેનાત્મા મનો જિતસ્ તસ્ય જીવસ્ય સ આત્મા મનો બન્ધુઃ । અનાત્મનો ઽજિત-મનસસ્ ત્વ્ આત્મૈવ મન એવ શત્રુવત્ શત્રુત્વે ઽપકારકત્વે વર્તેત

બલદેવઃ : કીદૃશસ્ય સ બન્ધુઃ ? કીદૃશસ્ય સ રિપુર્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ બન્ધુર્ ઇતિ । યેનાત્મના જીવેનાત્મા મન એવ જિતસ્ તસ્ય જીવસ્ય સ આત્મા મનો બન્ધુસ્ તદ્-ઉપકારી । અનાત્મનો ઽજિત-મનસસ્ તુ જીવસ્યાત્મૈવ મન એવ શત્રુવત્ શત્રુત્વે ઽપકારકત્વે વર્તેત

ભ્ગ્ 6.7
જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્ય પરમાત્મા સમાહિતઃ ।
શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખેષુ તથા માનાપમાનયોઃ

શ્રીધરઃ : જિતાત્મનઃ સ્વસ્મિન્ બન્ધુત્વં સ્ફુટયતિ જિતાત્મન ઇતિ । જિત આત્મા યેન તસ્ય પ્રશાન્તસ્ય રાગાદિ-રહિતસ્યૈવ । પરં કેવલમ્ આત્મા શીતોષ્ણાદિષુ સત્સ્વ્ અપિ સમાહિતઃ સ્વાત્મ-નિષ્ઠો ભવતિ નાન્યસ્ય । યદ્ વા તસ્ય હૃદિ પરમાત્મા સમાહિતઃ સ્થિતો ભવતિ

મધુસૂદનઃ : જિતાત્મનઃ સ્વ-બન્ધુત્વં વિવૃણોતિ જિતાત્મન ઇતિ । શીતોષ્ણ-સુખ-દુઃખેષુ ચિત્ત-વિક્ષેપ-કરેષુ સત્સ્વ્ અપિ તથા માનાપમાનયોઃ પૂજા-પરિભવયોશ્ ચિત્ત-વિક્ષેપ-હેત્વોઃ સતોર્ ઇતિ તેષુ સમત્વેનેતિ વા । જિતાત્મનઃ પ્રાગ્-ઉક્તસ્ય જિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રશાન્તસ્ય સર્વત્ર સમ-બુદ્ધયા રાગ-દ્વેષ-શૂન્યસ્ય પરમાત્મા સ્વ-પ્રકાશ-જ્ઞાન-સ્વભાવ આત્મા સમાહિતઃ સમાધિ-વિષયો યોગારૂઢો ભવતિ । પરમ્ ઇતિ વા ચ્છેદઃ । જિતાત્મનઃ પ્રશાન્તસ્યૈવ પરં કેવલમ્ આત્મા સમાહિતો ભવતિ નાન્યસ્ય । તસ્માજ્ જિતાત્મા પ્રશાન્તશ્ ચ ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : અથ યોગારૂઢસ્ય ચિહ્નાનિ દર્શયતિ ત્રિભિઃ । જિતાત્મનો જિત-મનસઃ પ્રશાન્તસ્ય રાગાદિ-રહિતસ્ય યોગિનઃ પરમ્ અતિશયેન સમાહિતઃ સમાધિ-સ્થ આત્મા ભવેત્ । શીતાદિષુ સત્સ્વ્ અપિ માનાપમાનયોઃ પ્રાપ્તયોર્ અપિ

બલદેવઃ : યોગારમ્ભ-યોગ્યામ્ અવસ્થામ્ આહ જિતેતિ ત્રિભિઃ । શીતોષ્ણાદિષુ માનાપમાનયોશ્ ચ જિતાત્મનો ઽવિકૃત-મનસઃ પ્રશાન્તસ્ય રાગાદિ-શૂન્યસ્યાત્મા પરમ્ અત્યર્થં સમાહિતઃ સમાધિસ્થો ભવતિ

ભ્ગ્ 6.8
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન-તૃપ્તાત્મા કૂટસ્થો વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
યુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે યોગી સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનઃ

શ્રીધરઃ : યોગારૂઢસ્ય લક્ષણં શ્રૈષ્ઠ્યં ચોક્તમ્ ઉપપાદ્ય ઉપસંહરતિ જ્ઞાનેતિ । જ્ઞાનમ્ ઔપદેશિકં વિજ્ઞાનમ્ અપરોક્ષાનુભવઃ તાભ્યાં તૃપ્તો નિરાકાઙ્ક્ષ આત્મા ચિત્તં યસ્ય । અતઃ કૂટસ્થો નિર્વિકારઃ । અતએવ વિજિતાનીન્દ્રિયાણિ યેન । અતએવ સમાનિ લોષ્ટાદીનિ યસ્ય । મૃત્-પિણ્ડ-પાષાણ-સુવર્ણેષુ હેયોપાદેય-બુદ્ધિ-શૂન્યઃ । સ યુક્તો યોગારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : કિં ચ જ્ઞાનેતિ । જ્ઞાનં શાસ્ત્રોક્તાનાં પદાર્થાનામ્ ઔપદેશિકં જ્ઞાનં વિજ્ઞાનં તદ્-અપ્રામાણ્ય-શઙ્કા-નિરાકરણ-ફલેન વિચારેણ તથૈવ તેષાં સ્વાનુભવેનાપરોક્ષીકરણં તાભ્યાઃ તૃપ્તઃ સંજાતાલં-પ્રત્યય આત્મા ચિત્તં યસ્ય સ તથા । કૂટાસ્થો વિષય-સંનિધાવ્ અપિ વિકાર-શૂન્યઃ । અતએવ વિજિતાનિ રાગ-દ્વેષ-પૂર્વકાદ્ વિષય-ગ્રહણાદ્વયાવર્તિતાનીન્દ્રિયાણિ યેન સઃ । અતએવ હેયોપાદેય-બુદ્ધિ-શૂન્યત્વેન સમાનિ મૃત્-પિણ્ડ-પાષાણ-કાઞ્ચનાનિ યસ્ય સઃ । યોગી પરમહંસ-પરિવ્રાજકઃ પર-વૈરાગ્ય-યુક્તો યોગારૂઢ ઇત્ય્
ઉચ્યતે

વિશ્વનાથઃ : જ્ઞાનમ્ ઔપદેશિકં વિજ્ઞાનમ્ અપરોક્ષાનુભવસ્ તાભ્યાં તૃપ્તો નિરાકાઙ્ક્ષ આત્મા ચિત્તં યસ્ય સઃ । કૂટસ્થ એકેનૈવ સ્વભાવેન સર્વ-કાલં વ્યાપ્ય સ્થિતઃ સર્વ-વસ્તુષ્વ્ અનાસક્તત્વાત્ । સમાનિ લોષ્ટાદીનિ યસ્ય સઃ । લોષ્ટં મૃત્-પિણ્ડઃ

બલદેવઃ : જ્ઞાનેતિ । જ્ઞાનમ્ શાસ્ત્રજં વિજ્ઞાનમ્ વિવિક્તાત્માનુભવસ્ તાભ્યાં તૃપ્તાત્મા પૂર્ણ-મનાઃ । કૂટસ્થ એક-સ્વભાવતયા સર્વ-કાલં સ્થિતઃ । અતો વિજિતેન્દ્રિયઃ પ્રકૃતિ-વિવિક્તાત્મ-માત્ર-નિષ્ઠત્વાત્ । પ્રાકૃતેષુ લોષ્ટ્રાદિષુ । લોષ્ટં મૃત્-પિણ્ડઃ । ઈદૃશો યોગી નિષ્કામ-કર્મી યુક્ત આત્મ-દર્શન-રૂપ-યોગાભ્યાસ-યોગ્ય ઉચ્યતે

ભ્ગ્ 6.9
સુહૃન્-મિત્રાર્ય્-ઉદાસીન-મધ્યસ્થ-દ્વેષ્ય-બન્ધુષુ ।
સાધુષ્વ્ અપિ ચ પાપેષુ સમ-બુદ્ધિર્ વિશિષ્યતે

શ્રીધરઃ : સુહૃન્-મિત્રાદિષુ સમ-બુદ્ધિ-યુક્તસ્ તુ તતો ઽપિ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ સુહૃદ્ ઇતિ । સુહૃત્ સ્વભાવેનૈવ હિતાશંસી । મિત્રં સ્નેહ-વશેનોપકારકઃ । અરિર્ ઘાતકઃ । ઉદાસીનો વિવદમાનયોર્ અપ્ય્ ઉપેક્ષકઃ । મધ્ય-સ્થો વિવદમાનયોર્ ઉભયોર્ અપિ હિતાશંસી । દ્વેષ્યો દ્વેષ-વિષયઃ । બન્ધુઃ સંબન્ધી । સાધવઃ સદ્-આચારાઃ । પાપા દુરાચારાઃ । એતેષુ સમા રાગ-દ્વેષાદિ-શૂન્યા બુદ્ધિર્ યસ્ય સ તુ વિશિષ્ટઃ

મધુસૂદનઃ : સુહૃન્-મિત્રાદિષુ સમ-બુદ્ધિસ્ તુ સર્વ-યોગિ-શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ સુહૃદ્ ઇતિ । સુહૃત્ પ્રત્યુપકારમ્ અનપેક્ષ્ય પૂર્વ-સ્નેહં સમ્બન્ધં ચ વિનૈવોપકર્તા । મિત્રં સ્નેહેનોપકારકઃ । અરિઃ સ્વકૃતાપકારમ્ અનપેક્ષ્ય સ્વભાવ-ક્રૌર્યેણાપકર્તા । ઉદાસીનો વિવદમાનયોર્ ઉભયોર્ અપ્ય્ ઉપેક્ષકઃ । મધ્ય-સ્થો વિવદમાનયોર્ ઉભયોર્ અપિ હિતૈષી । દ્વેષ્યઃ સ્વ-કૃતાપકારમ્ અપેક્ષ્યાપકર્તા । બન્ધુઃ સંબન્ધેનોપકર્તા । એતેષુ સાધુષુ શાસ્ત્ર-વિહિત-કારિષુ પાપેષુ શાસ્ત્ર-પ્રતિષિદ્ધ-કારિષ્વ્ અપિ । ચ-કારાદ્ અન્યેષુ ચ સર્વેષુ સમ-બુદ્ધિઃ
કઃ કીદૃક્-કર્મેત્ય્ અવ્યાપૃત-બુદ્ધિઃ સર્વત્ર રાગ-દ્વેષ-શૂન્યઓ વિશિષ્યતે સર્વત્ર ઉત્કૃષ્ટો ભવતિ । વિમુચ્યતે ઇતિ વા પાઠઃ

વિશ્વનાથઃ : સુહૃત્ સ્વભાવેનૈવ હિતાશંસી । મિત્રં કેનાપિ સ્નેહેન હિત-કારી । અરિર્ ઘાતકઃ । ઉદાસીનો વિવદમાનયોર્ ઉપેક્ષકઃ । મધ્ય-સ્થો વિવદમાનયોર્ વિવાદાપહારાર્થી । દ્વેષ્યો ઽપકારકત્વાત્ દ્વેષાર્હઃ । બન્ધુઃ સંબન્ધી । સાધવો ધાર્મિકાઃ । પાપા અધાર્મિકાઃ । એતેષુ સમ-બુદ્ધિસ્ તુ વિશિષ્યતે । સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનાત્ સકાશાદ્ અપિ શ્રેષ્ઠઃ

બલદેવઃ : સુહૃદ્ ઇતિ । યઃ સુહૃદ્-આદિષુ સમ-બુદ્ધિઃ, સ સમ-લોષ્ટાશ્મ-કાઞ્ચનાદ્ અપિ યોગિનઃ સકાશાદ્ વિશિષ્યતે શ્રેષ્ઠો ભવતિ । તત્ર સુહૃત્ સ્વભાવેન હિતેચ્છુઃ । મિત્રં કેનાપિ સ્નેહેન હિત-કૃત્ । અરિર્ નિર્મિત્રતો ઽનર્થેચ્છુઃ । ઉદાસીનો વિવદમાનયોર્ અનપેક્ષકઃ । મધ્ય-સ્થસ્ તયોર્ વિવાદાપહારાર્થી । દ્વેષો ઽપકારિકત્વાત્ દ્વેષાર્હઃ । બન્ધુઃ સંબન્ધેન હિતેચ્છુઃ । સાધવો ધાર્મિકાઃ । પાપા અધાર્મિકાઃ

ભ્ગ્ 6.10
યોગી યુઞ્જીત સતતમ્ આત્માનં રહસિ સ્થિતઃ ।
એકાકી યત-ચિત્તાત્મા નિરાશીર્ અપરિગ્રહઃ

શ્રીધરઃ : એવં યોગારૂઢસ્ય લક્ષણમ્ ઉક્ત્વેદાનીં તસ્ય સાઙ્ગં યોગં વિધત્તે યોગીત્ય્ આદિના સ યોગી પરમો મત ઇત્ય્ અન્તેન ગ્રન્થેન યોગીતિ । યોગી યોગારૂઢઃ । આત્માનં મનઃ । યુઞ્જીત સમાહિતં કુર્યાત્ । સતતં નિરન્તરમ્ । રહસ્ય્ એકાન્તે સ્થિતઃ સન્ । એકાકી સઙ્ગ-શૂન્યઃ । યતં સંયતં ચિત્તમ્ આત્મા દેહશ્ ચ યસ્ય । નિરાશીર્ નિરાકાઙ્ક્ષઃ । અપરિગ્રહઃ પરિગ્રહ-શૂન્યશ્ ચ

મધુસૂદનઃ : એવં યોગારૂઢસ્ય લક્ષણં ફલં ચોક્ત્વા તસ્ય સાઙ્ગં યોગં વિધત્તે યોગીત્ય્ આદિભિઃ સ યોગી પરમો મત ઇત્ય્ અન્તૈસ્ ત્રયોવિંશત્યા શ્લોકૈઃ । તત્રૈવમ્ ઉત્તમ-ફલ-પ્રાપ્તયે યોગીતિ । યોગી યોગારૂઢ આત્માનં ચિત્તં સતતં નિરન્તરં યુઞ્જીત ક્ષિપ્તમ્ ઊઢ-વિક્ષિપ્ત-ભૂમિ-પરિત્યાગેનૈકાગ્ર-નિરોધ-ભૂમિભ્યાં સમાહિતં કુર્યાત્ । રહસિ ગિરિ-ગુહાદૌ યોગ-પ્રતિબન્ધક-દુર્જનાદિ-વર્જિતે દેશે સ્થિત એકાકી ત્યક્ત-સર્વ-ગૃહ-પરિજનઃ સંન્યાસી । ચિત્તમ્ અન્તઃ-કરણમ્ આત્મા દેહશ્ ચ સંયતૌ યોગ-પ્રતિબન્ધક-વ્યાપાર-શૂન્યૌ યસ્ય સ યત-ચિત્તાત્મા । યતો નિરાશીર્ વૈરાગ્ય-દાર્ઢ્યેન
વિગત-તૃષ્ણઃ । અતએવ ચાપરિગ્રહઃ શાસ્ત્રાભ્યનુજ્ઞાતેનાપિ યોગ-પ્રતિબન્ધકેન પરિગ્રહેણ શૂન્યઃ

વિશ્વનાથઃ : અથ સાઙ્ગં યોગં વિધત્તે યોગીત્ય્ આદિના સ યોગી પરમો મત ઇત્ય્ અતસ્ તેન । યોગી યોગારૂઢ આત્માનં મનો યુઞ્જીત સમાધિ-યુક્તં કુર્યાત્

બલદેવઃ : અથ તસ્ય સાઙ્ગં યોગમ્ ઉપદિશતિ યોગીત્ય્ આદિ ત્રયોવિંશત્યા । યોગી નિષ્કામ-કર્મી । આત્માનં મનઃ સતતમ્ અહરહર્ યુઞ્જીત સમાધિ-યુક્તં કુર્યાત્ । રહસિ નિર્જને નિઃશબ્દે દેશે સ્થિતઃ । તત્રાપ્ય્ એકાકી દ્વિતીય-શૂન્યસ્ તત્રાપિ યત-ચિત્તાત્મા યતૌ યોગ-પ્રતિકૂલ-વ્યાપાર-વર્જિતૌ ચિત્ત-દેહૌ યસ્ય સઃ । યતો નિરાશીર્ દૃઢ-વૈરાગ્યતયેતરત્ર નિસ્પૃહઃ । અપરિગ્રહો નિરાહારઃ

ભ્ગ્ 6.11-12
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમ્ આસનમ્ આત્મનઃ ।
નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્

તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યત-ચિત્તેન્દ્રિય-ક્રિયઃ ।
ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્ યોગમ્ આત્મ-વિશુદ્ધયે

શ્રીધરઃ : આસન-નિયમં દર્શયન્ન્ આહ શુચાવ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । શુદ્ધે સ્થાને આત્મનઃ સ્વસ્ય આસનં સ્થાપયિત્વા । કીદૃશમ્ ? સ્થિરમ્ અચલમ્ । નાત્યુચ્છ્રિતં નાતીવોન્નતમ્ । ન ચાતિનીચમ્ । ચેલં વસ્ત્રમ્ । અજિનં વ્યાઘ્રાદિ-ચર્મ । ચેલાજિને કુશેભ્ય ઉત્તરે યસ્ય । કુશાનામ્ ઉપરિ ચર્મ તદ્ ઉપરિ વસ્ત્રમ્ આસ્તીર્યેતેત્ય્ અર્થઃ

તત્રેતિ । તત્ર તસ્મિન્ન્ આસન ઉપવિશ્યૈકાગ્રં વિક્ષેપ-રહિતં મનઃ કૃત્વા યોગં યુઞ્જ્યાદ્ અભ્યસેત્ । યતાઃ સંયતાશ્ ચિત્તસ્યેન્દ્રિયાણાં ચ ક્રિયા યસ્ય સઃ । આત્મનો મનસો વિશુદ્ધય ઉપશાન્તયે

મધુસૂદનઃ : તત્રાસન-નિયમં દર્શયન્ન્ આહ શુચૌ દેશ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । શુચૌ સ્વભાવતઃ સંસ્કારતો વા શુદ્ધે જન-સમુદાય-રહિતે નિર્ભયે ગઙ્ગા-તટ-ગુહાદૌ દેશે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમ્ નિશ્ચલમ્ નાત્યુચ્છ્રિતં નાત્યુચ્ચં નાપ્ય્ અતિનીચમ્ ચૈલાજિન-કુશોત્તરં ચૈલં મૃદુ-વસ્ત્રમ્ અજિનં મૃદુ-વ્યાઘ્રાદિ-ચર્મ તે કુશેભ્ય ઉત્તરે ઉપરિતને યસ્મિંસ્ તત્ । આસ્યતે ઽસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ આસનં કુશમય-વૃષ્ય્-ઉપરિ મૃદુ-ચર્મ તદ્-ઉપરિ મૃદુ-વસ્ત્ર-રૂપમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચાહ ભગવાન્ પતઞ્જલિઃ સ્થિર-સુખમ્ આસનમ્ ઇતિ । આત્મન ઇતિ પરાસન-વ્યાવૃત્ત્ય્-અર્થં તસ્યાપિ પરેચ્છા-નિયમાભાવેન યોગ-વિક્ષેપ-પરત્વાત્

એવમ્ આસનં પ્રતિષ્ઠાપ્ય કિમ્ કુર્યાદ્ ઇતિ તત્રાહ તત્રૈકાગ્રમ્ ઇતિ । તત્ર તસ્મિન્ન્ આસન ઉપવિશ્યૈવ ન તુ શયાનસ્ તિષ્ઠન્ વા । આસીનઃ સમ્ભવાત્ ઇતિ ન્યાયેન । યતાઃ સંયતા ઉપરતાશ્ ચિત્તસ્યેન્દ્રિયાણાં ચ ક્રિયા વૃત્તયો યેન સ યત-ચિત્તેન્દ્રિય-ક્રિયઃ સન્ યોગં સમાધિં યુઞ્જીતાભ્યસેત્ । કિમ્-અર્થમ્ ? આત્મ-વિશુદ્ધય આત્મનો ઽન્તઃ-કરણસ્ય સર્વ-વિક્ષેપ-શૂન્યત્વેનાતિસૂક્ષ્મતયા બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કાર-યોગ્યતાયૈ । દૃશ્યતે ત્વ્ અગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મ-દર્શિભિઃ [કઠુ 1.3.12] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કિં કૃત્વા યોગમ્ અભ્યસેદ્ ઇતિ તત્રાહ એકાગ્રં રાજસતામસ-વ્યુત્થાનાખ્ય-પ્રાગ્-ઉક્ત-ભૂમિ-ત્રય-પરિત્યાગેનૈક-વિષયક-ધારાવાહિકાનેક-વૃત્તિ-યુક્તમ્ ઉદ્રિક્ત-સત્ત્વં મનઃ કૃત્વા દૃઢ-ભૂમિકેન પ્રયત્નેન સમ્પાદ્યૈકાગ્રતા-વિવૃદ્ધ્ય્-અર્થં યોગં સમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિમ્ અભ્યસેત્ । સ ચ બ્રહ્માકાર-મનો-વૃત્તિ-પ્રવાહ એવ નિદિધ્યાસનાખ્યઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
બ્રહ્માકાર-મનો-વૃત્તિ-પ્રવાહો ઽહઙ્કૃતિં વિના ।
સંપ્રજ્ઞાત-સમાધિઃ સ્યાદ્ ધ્યાનાભ્યાસ-પ્રકર્ષતઃ ॥ ઇતિ ।
એતદ્ એવાભિપ્રેત્ય ધ્યાનાભ્યાસ-પ્રકર્ષં વિદધે ભગવાન્ - યોગી યુઞ્જીત સતતં [ગીતા 6.10] યુઞ્જ્યાદ્ યોગમ્ આત્મ-વિશુદ્ધયે [ગીતા 6.12] । યુક્ત આસીત મત્-પર [ગીતા 6.14]ઇત્ય્ આદિ બહુ-કૃત્વઃ

વિશ્વનાથઃ : પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્ત્થાપયિત્વા । ચેલાજિન-કુશોત્તરમ્ ઇતિ કુશાસનોપરિ મૃગ-ચર્માસનમ્ । તદ્ ઉપરિ વસ્ત્રાસનં નિધાયેત્ય્ અર્થઃ । આત્મનો ઽન્તઃ-કરણસ્ય વિશુદ્ધત્વે વિક્ષેપ-શૂન્યત્વેનાતિસૂક્ષ્મતયા બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કાર-યોગ્યતાયૈ દૃશ્યતે ત્વ્ અગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા [કઠુ 1.3.12] ઇતિ શ્રુતેઃ ॥11-12॥
બલદેવઃ : આસનમ્ આહ શુચાવ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । શુચૌ સ્વતઃ સંસ્કારતશ્ ચ શુદ્ધે ગઙ્ગા-તટ-ગિરિ-ગુહાદૌ દેશે સ્થિરં નિશ્ચલમ્ । નાત્યુચ્છ્રિતં નાત્યુચ્ચમ્ । નાતિનીચમ્ દાર્વાદિ-નિર્મિતમ્ આસનં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસ્થાપ્ય । ચૈલાજિને કુશેભ્ય ઉત્તરે યત્ર તત્ । ચૈલં મૃદુ-વસ્ત્રમ્ । અજિનં મૃદુ-મૃગાદિ-ચર્મ । કુશોપરિ વસ્ત્રમ્ આસ્તીર્યેતેત્ય્ અર્થઃ । આત્મન ઇતિ પરાસનસ્ય વ્યાવૃત્તયે પરેચ્છાયૌ અનિયતત્વેન તસ્ય યોગ-પ્રતિકૂલત્વાત્ । તત્રેતિ તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠાપિતે આસને ઉપવિશ્ય, ન તુ તિષ્ઠન્ શયાનો વેત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ આહ સૂત્રકારઃ -- આસીનઃ સમ્ભવાત્ [વ્સ્ 4.1.7] ઇતિ । યતા નિરુદ્ધાશ્ ચિત્તાદિ-ક્રિયા યસ્ય સઃ મન એકાગ્રમ્ અવ્યાકુલં કૃત્વા યોગં યુઞ્જીત
સમાધિમ્ અભ્યસેત્ । આત્મનો ઽન્તઃકરણસ્ય વિશુદ્ધયે અતિનૈર્મલ્યેન સૌક્ષ્મ્યેણાત્મ-દર્શન-યોગ્યતાયૈ દૃશ્યતે ત્વ્ અગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મ-દર્શિભિઃ [કઠુ 1.3.12] ઇતિ શ્રવણાત્ ॥11-12॥
ભ્ગ્ 6.13-14
સમં કાય-શિરો-ગ્રીવં ધારયન્ન્ અચલં સ્થિરઃ ।
સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ ચાનવલોકયન્

પ્રશાન્તાત્મા વિગત-ભીર્ બ્રહ્મચારિ-વ્રતે સ્થિતઃ ।
મનઃ સંયમ્ય મચ્-ચિત્તો યુક્ત આસીત મત્-પરઃ

શ્રીધરઃ : ચિત્તૈકાગ્ર્યાપયોગિનીં દેહાધિકારિણાં દર્શયન્ન્ આહ સમમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । કાય ઇતિ દેહસ્ય મધ્ય-ભાગો વિવક્ષિતઃ । કાયશ્ ચ શિરશ્ ચ ગ્રીવા ચ કાય-શિરો-ગ્રીવમ્ । મૂલાધારાદ્ આરભ્ય મૂર્ધાગ્ર-પર્યન્તં સમમ્ અવક્રમ્ । અચલં નિશ્ચલમ્ । ધારયન્ । સ્થિરો દૃઢ-પ્રયત્નો ભૂત્વેત્ય્ અર્થઃ । સ્વીયં નાસિકાગ્રં સમ્પ્રેક્ષ્ય ઇત્ય્ અર્ધ-નિમીલિત-નેત્ર ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇતસ્ તતો દિશશ્ ચાનવલોકયન્ આસીત ઇત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ

પ્રશાન્તેતિ । પ્રશાન્ત આત્મા ચિત્તં યસ્ય । વિગતા ભીર્ ભયં યસ્ય । બ્રહ્મચારિ-વ્રતે બ્રહ્મચર્યે સ્થિતઃ સન્ । મનઃ સંયમ્ય પ્રત્યાહૃત્ય । મય્ય્ એવ ચિત્તં યસ્ય । અહમ્ એવ પરં પુરુષાર્થો યસ્ય સ મત્-પરઃ । એવં યુક્તો ભૂત્વાસીત તિષ્ઠેત્

મધુસૂદનઃ : તદ્-અર્થં બાહ્યમ્ આસનમ્ ઉક્ત્વાધુના તત્ર કથં શરીર-ધારણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સમમ્ ઇતિ । કાયઃ શરીર-મધ્યં સ ચ શિરશ્ ચ ગ્રીવા ચ કાય-શિરો-ગ્રીવં મૂલાધારાદ્ આરભ્ય મૂર્ધાન્ત-પર્યન્તં સમમ્ અવક્રમ્ અચલમ્ અકમ્પં ધારયન્ન્ એક-તત્ત્વાભ્યાસેન વિક્ષેપ-સહ-ભાવ્ય-અઙ્ગમ્ એકયત્ત્વાભાવં સમ્પાદયન્ સ્થિરો દૃઢ-પ્રયત્નો ભૂત્વા । કિં ચ સ્વં સ્વીયં નાસિકાગ્રં સંપ્રેક્ષ્યૈવ લય-વિક્ષેપ-રાહિત્યાય વિષય-પ્રવૃત્તિ-રહિતો ઽનિમીલિત-નેત્ર ઇત્ય્ અર્થઃ । દિશશ્ ચાનવલોકયન્ન્ અન્તરાન્તરા દિશાં ચાવલોકનમ્ અકુર્વન્ યોગ-પ્રતિબન્ધકત્વાત્ તસ્ય । એવમ્ભૂતઃ સન્ન્ આસીનેત્ય્ ઉત્તરેણ
સમ્બન્ધઃ

કિં ચ પ્રશાન્તાત્મેતિ । નિદાન-નિવૃત્તિ-રૂપેણ પ્રકર્ષેણ શાન્તો રાગાદિ-દોષ-રહિત આત્માન્તઃકરણં યસ્ય સ પ્રશાન્તાત્મા શાસ્ત્રીય-નિશ્ચય-દાર્ઢ્યાદ્ વિગતા ભીઃ । સર્વ-કર્મ-પરિત્યાગેન યુક્તવાયુક્તત્વ-શઙ્કા યસ્ય સ વિગત-ભીઃ । બ્રહ્મચારિ-વ્રતે બ્રહ્મચર્ય-ગુરુ-શુશ્રૂષા-ભિક્ષાન્ન-ભોજનાદૌ સ્થિતઃ સન્ । મનઃ સંયમ્ય વિષયાકાર-વૃત્તિ-શૂન્યં કૃત્વા । મયિ પરમેશ્વરે પ્રત્યક્-ચિતિ સ-ગુણે નિર્ગુણે વા ચિત્તં યસ્ય સ મચ્-ચિત્તો મદ્-વિષયક-ધારાવાહિક-ચિત્ત-વૃત્તિમાન્ । પુત્રાદૌ પ્રિયે ચિન્તનીયે સતિ કથમ્ એવં સ્યાદ્ અત આહ મત્-પરઃ । અહમ્ એવ પરમાનન્દ-રૂપત્વાત્ પરઃ પુરુષાર્થઃ પ્રિયો યસ્ય સ
તથા । તદ્ એતત્ પ્રેયઃ પુત્રાત્ પ્રેયો વિત્તાત્ પ્રેયો ઽન્યસ્માત્ સર્વસ્માદ્ અન્તરતરં યદ્ અયમ્ આત્મા [બૌ 1.4.8] ઇતિ શ્રુતેઃ । એવં વિષયાકાર-સર્વ-વૃત્તિ-નિરોધેન ભગવદ્-એકાકાર-ચિત્ત-વૃત્તિ-યુક્તઃ સમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિમાન્ આસીતોપવિશેદ્ યથા-શક્તિ, ન તુ સ્વેચ્છયા વ્યુત્તિષ્ઠેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ભવતિ કશ્ચિદ્ રાગી સ્ત્રી-ચિત્તો ન તુ સ્ત્રિયમ્ એવ પરત્વેનારાધ્યત્વેન ગૃહ્ણાતિ । કિં તર્હિ ? રાજાનં વા દેવં વા । અયં તુ મચ્-ચિત્તો મત્-પરશ્ ચ સર્વારાધ્યત્વેન મામ્ એવ મન્યત ઇતિ ભાષ્ય-કૃતાં વ્યાખ્યા ।
વ્યાખ્યાતૃત્વે ઽપિ મે નાત્ર ભાષ્ય-કારેણ તુલ્યતા ।
ગુઞ્જાયાઃ કિં નુ હેમ્નૈક-તુલારોહે ઽપિ તુલ્યતા

વિશ્વનાથઃ : કાયો દેહ-મધ્ય-ભાગઃ સમમ્ અવક્રમ્ અચલં નિશ્ચલં ધારયન્ કુર્વન્ મનઃ સંયમ્ય પ્રત્યાહૃત્ય મચ્-ચિત્તો માં ચતુર્ભુજં સુન્દરાકારં ચિન્તયન્ । મત્-પરો મદ્-ભક્તિ-પરાયણઃ ॥13-14॥
બલદેવઃ : આસને તસ્મિન્ન્ ઉપવિષ્ટસ્ય શરીર-ધારણ-વિધિમ્ આહ સમમ્ ઇતિ । કાયો દેહ-મધ્ય-ભાગઃ । કાયશ્ ચ શિરશ્ ચ ગ્રીવા ચ તેષાં સમાહારઃ પ્રાણ્ય્-અઙ્ગત્વાત્ । સમમ્ અવક્રમ્ । અચલમ્ અકમ્પમ્ ધારયન્ કુર્વન્ । સ્થિરો દૃઢ-પ્રયત્નો ભૂત્વા સ્વ-નાસિકાગ્રં સમ્પ્રેક્ષ્ય સમ્પશ્યન્ મનો-લય-વિક્ષેપ-નિવૃત્તયે ભ્રૂ-મધ્ય-દૃષ્ટિઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્તરાન્તરા દિશશ્ ચાનવલોકયન્ । એવમ્ભૂતઃ સન્ન્ આસીતેત્ય્ ઉત્તરેણ સમ્બન્ધઃ । પ્રશાન્તાત્મા અક્ષુબ્ધ-મનાઃ । વિગતા ભીર્ નિર્ભયઃ । બ્રહ્મચારિ-વ્રતે બ્રહ્મચર્યે સ્થિતઃ । મનઃ સંયમ્ય વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાહૃત્ય । મચ્-ચિત્તશ્ ચતુર્ભુજં
સુન્દરાઙ્ગં માં ચિન્તયન્ । મત્-પરો મદ્-એક-પુરુષાર્થઃ । યુક્તો યોગી ॥13-14॥
ભ્ગ્ 6.15
યુઞ્જન્ન્ એવં સદાત્માનં યોગી નિયત-માનસઃ ।
શાન્તિં નિર્વાણ-પરમાં મત્-સંસ્થામ્ અધિગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : યોગાભ્યાસ-ફલમ્ આહ યુઞ્જન્ન્ એવમ્ ઇતિ । એવમ્ ઉક્ત-પ્રકારેણ સદાત્માનં મનો યુઞ્જન્ સમાહિતં કુર્વન્ । નિયતં નિરુદ્ધં માનસં ચિત્તં યસ્ય સઃ । શાન્તિં સંસારોપરમં પ્રાપ્નોતિ । કથમ્ભૂતમ્ ? નિર્વાણં પરમં પ્રાપ્યં યસ્યાં તામ્ । મત્-સંસ્થાં મદ્-રૂપેણાવસ્થિતામ્

મધુસૂદનઃ : એવં સંપ્રજ્ઞાત-સમાધિનાસીનસ્ય કિં સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે યુઞ્જન્ન્ ઇતિ । એવં રહો ઽવસ્થાનાદિ-પૂર્વોક્ત-નિયમેનાત્માનં મનો યુઞ્જન્ન્ અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં સમાહિતં કુર્વન્ યોગી સદા યોગાભ્યાસ-પરો ઽભાય્સાતિશયેન નિયતં નિરુદ્ધં માનસં મનો યેન નિયતા નિરુદ્ધા માનસા મનો-વૃત્તિ-રૂપા વિકારા યેનેતિ વા નિયત-માનસઃ સન્, શાન્તિં સર્વ-વૃત્ત્ય્-ઉપરતિ-રૂપાં પ્રશાન્તવાહિતાં નિર્વાણ-પરમાં તત્ત્વ-સાક્ષાત્કારોત્પત્તિ-દ્વારેણ સકાર્યાવિદ્યાન્-નિવૃત્તિ-રૂપ-મુક્તિ-પર્યવસાયિનીં મત્-સંસ્થાં મત્-સ્વરૂપ-પરમાનન્દ-રૂપાં નિષ્ઠામ્ અધિગચ્છતિ, ન તુ સાંસારિકાણ્ય્
ઐશ્વર્યાણિ અનાત્મ-વિષય-સમાધિ-ફલાન્ય્ અધિગચ્છતિ, તેષામ્ અપવર્ગોપયોગિ-સમાધ્ય્-ઉપસર્ગત્વાત્ ।
તથા ચ તત્-તત્-સમાધિ-ફલાન્ય્ ઉક્ત્વાહ ભગવાન્ પતઞ્જલિઃ -- તે સમાધાવ્ ઉપસર્ગા વ્યુત્થાને સિદ્ધયઃ [યોગસ્ 3.37] ઇતિ, સ્થાન્ય્-ઉપનિમન્ત્રણે સઙ્ગ-સ્મયાકરણં પુનઃ અનિષ્ટ-પ્રસઙ્ગાત્ [યોગસ્ 3.51] ઇતિ ચ । સ્થાનિનો દેવાઃ । તથા ચોદ્દાલકો દેવૈર્ આમન્ત્રિતો ઽપિ તત્ર સઙ્ગમ્ આદરં સ્મયં ગર્વં ચાકૃત્વા દેવાન્ અવજ્ઞાય પુનર્ અનિષ્ટ-પ્રસઙ્ગ-નિવારણાય નિર્વિકલ્પકમ્ એવ સમાધિમ્ અકરોદ્ ઇતિ વસિષ્ઠેનોપાખ્યાયતે ।
મુમુક્ષુભિર્ હેયશ્ ચ સમાધિઃ સૂત્રિતઃ પતઞ્જલિના -- વિતર્ક-વિચારાનન્દાસ્મિતા-રૂપાનુગમાત્ સંપ્રજ્ઞાતઃ [યોગસ્ 1.17] । સમ્યક્ સંશય-વિપર્યયાનધ્યવસાય-રહિતત્વેન પ્રજ્ઞાયતે પ્રકર્ષેણ વિશેષ-રૂપેણ જ્ઞાયતે ભાવ્યસ્ય રૂપં યેન સ સમ્પ્રજ્ઞાતઃ સમાધિર્ ભાવના-વિશેષઃ । ભાવના હિ ભાવ્યસ્ય વિષયાન્તર-પરિહારેણ ચેતસિ પુનઃ પુનર્ નિવેશનમ્ । ભાવ્યં ચ ત્રિવિધં ગ્રાહ્ય-ગ્રહણ-ગ્રહીતૃ-ભેદાત્ । ગ્રાહ્યમ્ અપિ દ્વિવિધં સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ-ભેદાત્ । તદ્ ઉક્તં -- ક્ષીણ-વૃત્તેર્ અભિજાતસ્યેવ મણેર્ ગ્રહીતૃ-ગ્રહણ-ગ્રાહ્યેષુ તત્-સ્થ-તદ્-અઞ્જનતા-સમાપત્તિઃ [યોગસ્ 1.41] । ક્ષીણા
રાજસ-તામસ-વૃત્તયો યસ્ય તસ્ય ચિત્તસ્ય ગ્રહીતૃ-ગ્રહણ-ગ્રાહ્યેષ્વ્ આત્મેન્દ્રિય-વિષયેષુ તત્-સ્થતા તત્રૈવૈકાગ્રતા । તદ્-અઞ્જનતા તન્-મયતા ન્યગ્-ભૂતે ચિત્તે ભાવ્યમાનસ્ય એવોત્કર્ષં ઇતિ યાવત્ । તથા-વિધા-સમાપત્તિસ્ તદ્-રૂપઃ પરિણામો ભવતિ । યથાભિજાતસ્ય નિર્મલસ્ય સ્ફટિક-મણેસ્ તત્-તદ્-ઉપાશ્રય-વશાત્ તત્-તદ્-રૂપાપત્તિર્ એવં નિર્મલસ્ય ચિત્તસ્ય તત્-તદ્-ભાવનીય-વસ્તૂપરાગાત્ તત્-તદ્-રૂપાપત્તિઃ સમાપત્તિઃ સમાધિર્ ઇતિ ચ પર્યાયઃ । યદ્યપિ ગર્હીતૃ-ગ્રહણ-ગ્રાહ્યેષ્વ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તથાપિ ભૂમિકા-ક્રમ-વશાદ્ ગ્રાહ્ય-ગ્રહણ-ગ્રહીતૃષ્વ્ ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ । યતઃ પ્રથમં ગ્રાહ્ય-નિષ્ઠ એવ સમાધિર્ ભવતિ તતો ગ્રહણ-નિષ્ઠસ્ તતો ગ્રહીતૃ-નિષ્ઠ ઇતિ ।
ગ્રહીત્રાદિ-ક્રમો ઽપ્ય્ અગ્રે વ્યાખ્યાસ્યતે ।
તત્ર યદા સ્થૂલં મહા-ભૂતેન્દ્રિયાત્મક-ષોડશ-વિકાર-રૂપં વિષયમ્ આદાય પૂર્વાપરાનુસન્ધાનેન શબ્દાર્થોલ્લેખેન ચ ભાવના ક્રિયતે તદા સ-વિતર્કઃ સમાધિઃ । અસ્મિન્ન્ એવાલમ્બતે પૂર્વાપરાનુસન્ધાન-શબ્દાર્થોલ્લેખ-શૂન્યત્વેન યદા ભાવના પ્રવર્તતે તદા નિર્વિતર્કઃ । એતાવ્ ઉભાવ્ અપ્ય્ અત્ર વિતર્ક-શબ્દેનોક્તૌ । તન્-માત્રાન્તઃ-કરણ-લક્ષણં સૂક્ષ્મં વિષયમ્ આલમ્બ્ય તસ્ય । દેશ-કાલ-ધર્માવચ્છેદેન યદા ભાવના પ્રવર્તતે તદા સ-વિચારઃ । અસ્મિન્ન્ એવાલમ્બને દેશ-કાલ-ધર્માવચ્છેદં વિના ધર્મિ-માત્રાવભાસિત્વેન યદા ભાવના પ્રવર્તતે તદા નિર્વિચારઃ । એતાવ્ ઉઅભાવ્ અપ્ય્ અત્ર વિચાર-શબ્દેનોક્તૌ । તથા ચ ભાષ્યં વિતર્કશ્
ચિત્તસ્ય સ્થૂલ આલમ્બન આભોગઃ સૂક્ષ્મે વિચાર ઇતિ । ઇયં ગ્રાહ્ય-સમાપત્તિર્ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । યદા રજસ્-તમો-લેશાનુબિદ્ધમ્ અન્તઃ-કરણ-સત્ત્વં ભાવ્યતે તદા ગુણ-ભાવાચ્ ચિચ્-છક્તેઃ સુખ-પ્રકાશમયસ્ય સત્ત્વસ્ય ભાવયમાનસ્યોદ્રેકાત્માનનદઃ સમાધિર્ ભવતિ । અસ્મિન્ન્ એવ સમાધૌ યે બદ્ધ-ધૃતયસ્ તત્ત્વાન્તરં પ્રધાન-પુરુષ-રૂપં ન પશ્યન્તિ તે વિગત-દેહાહઙ્કારત્વાદ્ વિદેહ-શબ્દેનોચ્યતે । ઇયં ગ્રહણ-સમ્પત્તિઃ । તતઃ પરં રજસ્-તમો-લેશાનભિભૂતં શુદ્ધં સત્ત્વમ્ આલમ્બનીકૃત્ય યા ભાવના પ્રવર્તતે તસ્યાં ગ્રાહ્યસ્ય સત્ત્વસ્ય ન્યગ્-ભાવાચ્ ચિતિ-શક્તેર્ ઉદ્રેકાત્ સત્તા-માત્રાવશેષત્વેન સમાધિઃ સાસ્મિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે
। ન ચાહઙ્કારાસ્મિતયોર્ અભેદઃ શઙ્કનીયઃ । યતો યત્રાન્તઃકરણમ્ અહિમ્ ઇત્ય્ ઉલ્લેખેન વિષયાન્ વેદયતે સો ઽહઙ્કારઃ । યત્ર ત્વ્ અન્તર્મુખતયા પ્રતિલોમ-પરિણામેન પ્રકૃતિ-લીને ચેતસિ સત્તા-માત્રમ્ અવભાતિ સો ઽસ્મિતા । અસ્મિન્ન્ એવ સમાધૌ યે કૃત-પરિતોષાસ્ તે પરં પુરુષમ્ અપશ્યન્તશ્ ચેતસઃ પ્રકૃતૌ લીનત્વાત્ પ્રકૃતિ-લયા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । સેયં ગ્રહીતૃ-સમાપત્તિર્ અસ્મિતા-માત્ર-રૂપ-ગ્રહીતૃ-નિષ્ઠત્વાત્ । યે તુ પરં પુરુષં વિવિચ્ય ભાવનાયાં પ્રવર્તન્તે તેષામ્ અપિ કેવલ-પુરુષ-વિષયા વિવેક-ખ્યાતિર્ ગ્રહીતૃ-સમાપત્તિર્ અપિ ન સાસ્મિતઃ સમાધિર્ વિવેકેનાસ્મિતાયાસ્ ત્યાગાત્ ।
તત્ર ગ્રહીતૃ-ભાન-પૂર્વકમ્ એવ ગ્રહણ-ભાનં તત્-પૂર્વકં ચ સૂક્ષ્મ-ગ્રાહ્ય-ભાનં તત્-પૂર્વકં ચ સ્થૂલ-ગ્રાહ્ય-ભાનમ્ ઇતિ સ્થૂલ-વિષયો દ્વિ-વિધો ઽપિ વિતર્કશ્ ચતુષ્ટયાનુગતઃ । દ્વિતીયો વિતર્ક-વિકલસ્ ત્રિતયાનુગતઃ । તૃતીયો વિતર્ક-વિચારાભ્યાં વિકલો દ્વિતયાનુગતઃ । ચતુર્થો વિતર્ક-વિચારાનન્દૈર્ વિકલો ઽસ્મિતા-માત્ર ઇતિ ચતુરવસ્થો ઽયં સમ્પ્રજ્ઞાત ઇતિ । એવં સ-વિતર્કઃ સ-વિચારઃ સાનન્દઃ સાસ્મિતશ્ ચ સમાધિર્ અન્તર્ધાનાદિ-સિદ્ધિ-હેતુતયા મુક્તિ-હેતુ-સમાધિ-વિરોધિત્વાદ્ ધેય એવ મુમુક્ષુભિઃ । ગ્રહીતૃ-ગ્રહણયોર્ અપિ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિષયતા-દશાયાં ગ્રાહ્ય-કોટૌ નિક્ષેપાદ્ ધેયોપાદેય-વિભાગ-કથનાય
ગ્રાહ્ય-સમાપત્તિર્ એવ વિવૃતા સૂત્ર-કારેણ । ચતુર્-વિધા હિ ગ્રાહ્ય-સમાપત્તિઃ સ્થૂલ-ગ્રાહ્ય-ગોચરા દ્વિવિધા સ-વિતર્કા નિર્વિતર્કા ચ । સૂક્ષ્મ-ગ્રાહ્ય-ગોચરાપિ દ્વિવ્દિહા સ-વિચારા નિર્વિકારા ચ । તત્ર શબ્દાર્થ-જ્ઞાન-વિકલ્પૈઃ સંકીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ [યોગસ્ 1.42] શબ્દાર્થ-જ્ઞાન-વિકલ્પ-સમ્ભિન્ના સ્થૂલાર્થાવભાસ-રૂપા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ સ્થૂલ-ગોચરા સવિકલ્પક-વૃત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સ્મૃતિ-પરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપ-શૂન્યેવાર્થ-માત્ર-નિર્ભાસા નિર્વિતર્કા [યોગસ્ 1.43] તસ્મિન્ન્ એવ સ્થૂલ આલમ્બને શબ્દાર્થ-સ્મૃતિ-પ્રવિલયે પ્રત્યુદિત-સ્પષ્ટ-ગ્રાહ્યાકાર-પ્રતિભાસિતયા ન્યગ્-ભૂત-જ્ઞાનાંશત્વેન સ્વરૂપ-શૂન્યેવ નિર્વિતર્કા સમાપત્તિઃ સ્થૂલ-ગોચરા નિર્વિકલ્પક-વૃત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મ-વિષયા વ્યાખ્યાતા [યોગસ્ 1.44] સૂક્ષ્મસ્ તન્-માત્રાદિર્ વિષયો યસ્યાઃ સા સૂક્ષ્મ-વિષયા સમાપત્તિર્ દ્વિવિધા સ-વિચારા નિર્વિચારા ચ સવિકલ્પક-નિર્વિકલ્પક-ભેદેન । એતયૈવ સવિતર્કયા નિર્વિતર્કયા ચ સ્થૂલ-વિષયયા સમાપત્ત્યા વ્યાખ્યાતા । શબ્દાર્થ-જ્ઞાન-વિકલ્પ-સહિતત્વેન દેશ-કાલ-ધર્માદ્ય્-અવચ્છિન્નઃ સૂક્ષ્મો ઽર્થઃ પ્રતિભાતિ યસ્યાં સા સ-વિચારા । સ-વિચાર-નિર્વિચારયોઃ

સૂક્ષ્મ-વિષયત્વ-વિશેષણાત્ સવિતર્ક-નિર્વિતર્કયોઃ સ્થૂલ-વિષયત્વમ્ અર્થાદ્ વ્યાખ્યાતમ્ । સૂક્ષ્મ-વિષયત્વં ચાલિઙ્ગ-પર્યવસાનમ્ [યોગસ્ 1.45] સ-વિચારાયા નિર્વિચારાયાશ્ ચ સમાપત્તેર્ યત્ સૂક્ષ્મ-વિષયત્વમ્ ઉક્તં તદ્-અલિઙ્ગ-પર્યન્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તેન સાનન્દ-સાસ્મિતયોર્ ગ્રહિતૃ-ગ્રહણ-સમાપત્ત્યોર્ અપિ ગ્રાહ્ય-સમાપત્તાવ્ એવાન્તર્-ભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા હિ - પાર્થિવસ્યાણોર્ ગન્ધ-તન્માત્રં સૂક્ષ્મો વિષયઃ । આપસ્યાપિ રસ-તન્માત્રં, તૈજસસ્ય રૂપ-તન્માત્રમ્, વાયવીયસ્ય સ્પર્શ-તન્માત્રં, નભસઃ શબ્દ-તન્માત્રં, તેષામ્ અહઙ્કારસ્ તસ્ય લિઙ્ગ-માત્રં મહત્-તત્ત્વં
તસ્યાપ્ય્ અલિઙ્ગં પ્રધાનં સૂક્ષ્મો વિષયઃ । સપ્તાનામ્ અપિ પ્રકૃતીનાં પ્રધાન એવ સૂક્ષ્મતા-વિશ્રાન્તેસ્ તત્-પર્યન્તમ્ એવ સૂક્ષ્મ-વિષયત્વમ્ ઉક્તમ્ । યદ્યપિ પ્રધાનાદ્ અપિ પુરુષઃ સૂક્ષ્મો ઽસ્તિ તથાપ્ય્ અન્વયિ-કારણત્વાભાવાત્ તસ્ય સર્વાન્વયિ-કારણે પ્રધાન એવ નિરતિશયં સૌક્ષ્મ્યં વ્યાખ્યાતમ્ । પુરુષસ્ તુ નિમિત્ત-કારણં સદ્ અપિ નાનન્વયિ-કારણત્વેન સૂક્ષ્મતામ્ અર્હતિ । અન્વયિ-કારણત્વ-વિવક્ષાયાં તુ પુરુષો ઽપિ સૂક્ષ્મો ભવત્ય્ એવેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તા એવ સ-બીજઃ સમાધિઃ [યોગસ્ 1.46] તાશ્ ચતસ્રઃ સમાપત્તયો ગ્રાહ્યેણ બીજેન સહ
વર્તન્ત ઇતિ સ-બીજઃ સમાધિર્ વિતર્ક-વિચારાનન્દાસ્મિતાનુગમાત્ સમ્પ્રજ્ઞાત ઇતિ પ્રાગ્ ઉક્તઃ । સ્થૂલે ઽર્થે સ-વિતર્કો નિર્વિતર્કઃ । સૂક્ષ્મે ઽર્થે સ-વિચારો નિર્વિચાર ઇતિ ।
તત્રાન્તિમસ્ય ફલમ્ ઉચ્યતે -- નિર્વિચાર-વૈશારદ્યે ઽધ્યાત્મ-પ્રસાદઃ [યોગસ્ 1.47] સ્થૂલ-વિષયત્વે તુલ્યે ઽપિ સ-વિતર્કં શબ્દાર્થ-જ્ઞાન-વિકલ્પ-સઙ્કીર્ણમ્ અપેક્ષ્ય તદ્-રહિતસ્ય નિર્વિકલ્પક-રૂપસ્ય નિર્વિતર્કસ્ય પ્રાધાન્યમ્ । તતઃ સૂક્ષ્મ-વિષયસ્ય સ-વિકલ્પક-પ્રતિભાસ-રૂપસ્ય સ-વિચારસ્ય । તતો ઽપિ સૂક્ષ્મ-વિષયસ્ય નિર્વિકલ્પક-પ્રતિભાસ-રૂપસ્ય નિર્વિચારસ્ય પ્રાધાન્યમ્ । તત્ર પૂર્વેષાં ત્રયાણાં નિર્વિચારાર્થત્વાન્ નિર્વિચાર-ફલેનૈવ ફલવત્ત્વમ્ । નિર્વિચારસ્ય તુ પ્રકૃષ્ટાભ્યાસ-બલાદ્ વૈશારદ્યે રજસ્-તમો-નભિભૂત-સત્ત્વોદ્રેકે સત્ય્ અધ્યાત્મ-પ્રસાદઃ ક્લેશ-વાસના-રહિતસ્ય ચિત્તસ્ય ભૂતાર્થ-વિષયઃ ક્રમાનનુરોધી સ્ફુટઃ પ્રજ્ઞાલોકઃ પ્રાદુર્ભવતિ
। તથા ચ ભાષ્યમ્ -
પ્રજ્ઞા-પ્રસાદમ્ આરુહ્ય અશોચ્યઃ શોચતો જનાન્ ।
ભૂમિષ્ઠાન્ ઇવ શૈલસ્થઃ સર્વાન્ પ્રાજ્ઞો ઽનુપશ્યતિ ॥ ઇતિ ।
ઋતંભરા તત્ર પ્રજ્ઞા [યોગસ્ 1.48] તત્ર તસ્મિન્ પ્રજ્ઞા-પ્રસાદે સતિ સમાહિત-ચિત્તસ્ય યોગિનો યા પ્રજ્ઞા જાયતે સા ઋતમ્-ભરા । ઋતં સત્યમ્ એવ બિભર્તિ ન તત્ર વિપર્યાસ-ગન્ધો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ યોગિક્યેવેયં સમાખ્યા । સા ચોત્તમો યોગઃ । તથા ચ ભાષ્યમ્ -
આગમેનાનુમાનેન ધ્યાનાભ્યાસ-રસેન ચ ।
ત્રિધા પ્રકલ્પયન્ પ્રજ્ઞાં લભતે યોગમ્ ઉત્તમમ્ ॥ ઇતિ ।
સા તુ શ્રુતાનુમાન-પ્રજ્ઞાભ્યામ્ અન્ય-વિષયા વિશેષાર્થત્વાત્ [યોગસ્ 1.49] । શ્રુતમ્ આગમ-વિજ્ઞાનાનં તત્-સામાન્ય-વિષયમ્ એવ । ન હિ વિશેષેણ સહ કસ્યચિચ્ છબ્દસ્ય સઙ્ગતિર્ ગ્રહીતું શક્યતે । તથાનુમાનં સામાન્ય-વિષયમ્ એવ । ન હિ વિશેષેણ સહ કસ્યચિદ્ વ્યાપ્તિર્ ગ્રહીતું શક્યતે । તસ્માચ્ છ્રુતાનુમાન-વિષયો ન વિશેષઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ । ન ચાસ્ય સૂક્ષ્મ-વ્યવહિત-વિપ્રકૃષ્ટસ્ય વસ્તુનો લોક-પ્રત્યક્ષેણ ગ્રહણમ્ અસ્તિ । કિં તુ સમાધિ-પ્રજ્ઞા-નિર્ગ્રાહ્ય એવ સ વિશેષો ભવતિ ભૂત-સૂક્ષ્મ-ગતો વા પુરુષ-ગતો વા । તસ્માન્ નિર્વિચાર-વૈશારદ્ય-સમુદ્ભવાયાં શ્રુતાનુમાન-વિલક્ષણાયાં
સૂક્ષ્મ-વ્યવહિત-પ્રકૃષ્ટ-સર્વ-વિશેષ-વિષયાયામૃતંભરાયામ્ એવ પ્રજ્ઞાયાં યોગિના મહાન્ પ્રયત્ન આસ્થેય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ ક્ષિપ્ત-મૂઢ-વિક્ષિપ્તાખ્ય-વ્યુત્થાન-સંસ્કારાણામ્ એકાગ્રતાયામ્ અપિ સ-વિતર્ક-નિર્વિતર્ક-સ-વિચાર-જનાનાં સંસ્કારાણાં સદ્-ભાવાત્ તૈશ્ ચાલ્યમાનસ્ય ચિત્તસ્ય કથં નિર્વિચાર-વૈશારદ્ય-પૂર્વકાધ્યાત્મ-પ્રસાદ-લભ્ય-ર્તમ્ભરા પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા સ્યાદ્ અત આહ -- તજ્-જઃ સંસ્કારો ઽન્ય-સંસ્કાર-પ્રતિબન્ધી [યોગસ્ 1.50] તયા ઋતમ્ભરયા પ્રજ્ઞયા જનિતો યઃ સંસ્કારઃ સ તત્ત્વ-વિષયયા પ્રજ્ઞયા જનિતત્વેન બલવત્ત્વાદ્ અન્યાન્ વ્યુત્થાનજાન્ સમાધિજાંશ્ ચ સંસ્કારાન્ અતત્ત્વ-વિષય-પ્રજ્ઞા-જનિતત્વેન દુર્બલાન્ પ્રતિબધ્નાતિ સ્વ-કાર્યાક્ષમાન્ કરોતિ નાશ્યતીતિ વા । તેષાં સંસ્કારાણામ્ અભિભવાત્
તત્-પ્રભવાઃ પ્રત્યયા ન ભવન્તિ । તતઃ સમાધિર્ ઉપતિષ્ઠતે । તતઃ સમાધિજા પ્રજ્ઞા । તતઃ પ્રજ્ઞા-કૃતાઃ સંસ્કારા ઇતિ નવો નવઃ સંસ્કારાશયો વર્ધતે । તતશ્ ચ પ્રજ્ઞા । તઅતશ્ ચ સંસ્કારા ઇતિ ।
નનુ ભવતુ વ્યુત્થાન-સંસ્કારાણામ્ અતત્ત્વ-વિષય-પ્રજ્ઞા-જનિતાનાં તત્ત્વ-માત્ર-વિષય-સમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિ-પ્રજ્ઞા-પ્રભવૈઃ સંસ્કારૈઃ પ્રતિબન્ધસ્ તેષાં તુ સંસ્કારાણાં પ્રતિબન્ધકાભાવાદ્ એકાગ્ર-ભૂમાવ્ એવ સ-બીજઃ સમાધિઃ સ્યાન્ ન તુ નિર્બીજો નિરોધ-ભૂમાવ્ ઇતિ તત્રાહ -- તસ્યાપિ નિરોધે સર્વ-નિરોધાન્ નિર્બીજઃ સમાધિઃ [યોગસ્ 1.51] તસ્ય સમ્પ્રજ્ઞાતસ્ય સમાધેર્ એકાગ્ર-ભૂમિજસ્ય । અપિ-શબ્દાત્ ક્ષિપ્ત-મૂઢ-વિક્ષિપ્તાનામ્ અપિ નિરોધે યોગિ-પ્રયત્ન-વિશેષેણ વિલયે સતિ સર્વ-નિરોધાત્ સમાધેઃ સમાધિજસ્ય સંસ્કારસ્યાપિ નિરોધાન્ નિર્બીજો નિરાલમ્બનો ઽસંપ્રજ્ઞાત-સમાધિર્ ભવતિ । સ ચ સોપાયઃ
પ્રાક્ સૂત્રિતઃ -- વિરામ-પ્રત્યયાભ્યાસ-પૂર્વઃ સંસ્કાર-શેષો ઽન્યઃ [યોગસ્ 1.18] ઇતિ । વિરમ્યતે ઽનેનેતિ વિરામો વિતર્ક-વિચારાનન્દાસ્મિતાદિ-રૂપ-ચિન્તા-ત્યાગઃ । તસ્ય પ્રત્યયઃ કારણં પરં વૈરાગ્યમ્ ઇતિ યાવત્ । વિરામશ્ ચાસૌ પ્રત્યયશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-વિશેષ ઇતિ વા । તસ્યાભ્યાસઃ પૌનઃપુન્યેન ચેતસિ નિવેશનં તદ્ એવ પૂર્વં કારણં યસ્ય સ તથા સંસ્કાર-માત્ર-શેષઃ સર્વથા નિવૃત્તિકો ઽન્યઃ પૂર્વોક્તાત્ સ-બીજાદ્ વિલક્ષણો નિર્બીજો ઽસંપ્રજ્ઞાત-સમાધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અસમ્પ્રજ્ઞાતસ્ય હિ સમાધેર્ દ્વાવ્ ઉપાયાવ્ ઉક્તાવ્ અભ્યાસો વૈરાગ્યં ચ । તત્ર સાલમ્બનત્વાદ્ અભ્યાસસ્ય ન નિરાલમ્બન-સમાધિ-હેતુત્વં
ઘટત ઇતિ નિરાલમ્બનં પરં વૈરાગ્યમ્ એવ હેતુત્વેનોચ્યતે ।
અભ્યાસસ્ તુ સમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિ-દ્વારા પ્રણાડ્યોપયુજ્યતે । તદ્ ઉક્તં -- ત્રયમ્ અન્તરઙ્ગં પૂર્વેભ્યઃ [યોગસ્ 3.7] । ધારણા-ધ્યાન-સમાધિ-રૂપં સાધન-ત્રયં યમ-નિયમાસન-પ્રાણાયામ-પ્રત્યાહાર-રૂપ-સાધન-પઞ્ચકાપેક્ષયા સ-બીજસ્ય સમાધેર્ અન્તરઙ્ગં સાધનમ્ । સાધન-કોટૌ ચ સમાધિ-શબ્દેનાભ્યાસ એવોચ્યતે । મુખ્યસ્ય સમાધેઃ સાધ્યત્વાત્ । તદ્ અપિ બહિરઙ્ગં નિર્બીજસ્ય [યોગસ્ 3.8] । નિર્બીજસ્ય તુ સમાધેસ્ તદ્ અપિ ત્રયં બહિરઙ્ગં પરમ્પરયોપકારિ તસ્ય તુ પરં વૈરાગ્યમ્ એવાન્તરઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।

અયમ્ અપિ દ્વિવિધો ભવ-પ્રત્યય ઉપાય-પ્રત્યયશ્ ચ । ભવ-પ્રત્યયો વિદેહ-પ્રકૃતિ-લયાનામ્ [યોગસ્ 1.19] । વિદેહાનાં સાનન્દાનાં પ્રકૃતિ-લયાનાં ચ સાસ્મિતાનાં દૈવાનાં પ્રાગ્-વ્યાખ્યાતાનાં જન્મ-વિશેષાદ્ ઔષધિ-વિશેષાન્ મન્ત્ર-વિશેષાત્ તપો-વિશેષાદ્ વા યઃ સમાધિઃ સ ભવ-પ્રત્યયઃ । ભવઃ સંસાર આત્માનાત્મ-વિવેકાભાવ-રૂપઃ પ્રત્યયઃ કારણં યસ્ય સ તથા । જન્મ-માત્ર-હેતુકો વા પક્ષિણામ્ આકાશ-ગમનવત્ । પુનઃ સંસાર-હેતુત્વાન્ મુમુક્ષુભિર્ હેય ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રદ્ધા-વીર્ય-સ્મૃતિ-સમાધિ-પ્રજ્ઞા-પૂર્વક ઇતરેષામ્ [યોગસ્ 1.20] ।
જન્મૌષધિ-મન્ત્ર-તપઃ-સિદ્ધ-વ્યતિરિક્તાનામ્ આત્માનાત્મ-વિવેક-દર્શિનાં તુ યઃ સમાધિઃ સ શ્રદ્ધા-પૂર્વકઃ । શ્રદ્ધાદયઃ પૂર્વ ઉપાયા યસ્ય સ તથા । ઉપાય-પ્રત્યય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તેષુ શ્રદ્ધા યોગ-વિષયે ચેતસઃ પ્રસાદઃ । સા હિ જનનીવ યોગિનં પાતિ । તતઃ શ્રદ્દધાનસ્ય વિવેકાર્થિનો વીર્યમ્ ઉત્સાહ ઉપજાયતે । સમુપજાત-વીર્યસ્ય પાશ્ચાત્યાસુ ભૂમિષુ સ્મૃતિર્ ઉત્પદ્યતે । તત્-સ્મરણાચ્ ચ ચિત્તમ્ અનાકુલં સત્ સમાધીયતે । સમાધિર્ અત્રૈકાગ્રતા । સમાહિત-ચિત્તસ્ય પ્રજ્ઞા ભાવ્ય-ગોચરા વિવેકેન જાયતે । તદ્-અભ્યાસાત્ પરાચ્ ચ વૈરાગ્યાદ્ ભવત્ય્ અસમ્પ્રજ્ઞાતઃ સમાધિર્ મુમુક્ષૂણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રતિક્ષણ-પરિણામિનો હિ ભાવા ઋતે ચિતિ-શક્તેઃ ઇતિ ન્યાયેન તસ્યામ્ અપિ સર્વ-વૃત્તિ-નિરોધાવસ્થાયાં ચિત્ત-પરિણામ-પ્રવાહસ્ તજ્-જન્ય-સંસ્કાર-પ્રવાહશ્ ચ ભવત્ય્ એવેત્ય્ અભિપ્રેત્ય સંસ્કાર-વિશેષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
તસ્ય ચ સંસ્કારસ્ય પ્રયોજનમ્ ઉક્તમ્ -- તતઃ પ્રશાન્ત-વાહિતા સંસ્કારાત્ [યોગસ્ 3.10] ઇતિ । પ્રશાન્ત-વાહિતા નામાવૃત્તિકસ્ય ચિત્તસ્ય નિરિન્ધનાગ્નિવત્ પ્રતિલોમ-પરિણામેનોપશમઃ । યથા સમિદ્-આજ્યાદ્ય્-આહુતિ-પ્રક્ષેપે વહ્નિર્ ઉત્તરોત્તર-વૃદ્ધ્યા પ્રજ્વલતિ, સમિદ્-આદિ-ક્ષયે તુ પ્રથમ-ક્ષણે કિંચિચ્ છામ્યતિ । ઉત્તરોત્તર-ક્ષણેષુ ત્વ્ અધિકમ્ અધિકં શામ્યતીતિ ક્રમેણ શાન્તિર્ વર્ધતે । તથા નિરુદ્ધ-ચિત્તસ્યોત્તરોત્તરાધિકઃ પ્રશમઃ પ્રવહતિ । તત્ર પૂર્વ-પ્રશમ-જનિતઃ સંસ્કાર એવોત્તરોત્તર-પ્રશમસ્ય કારણમ્ । તદા ચ નિરિન્ધનાગ્નિવચ્ ચિત્તં ક્રમેણોપશામ્યદ્-વ્યુત્થાન-સમાધિ-નિરોધ-સંસ્કારૈઃ સહ સ્વસ્યાં પ્રકૃતૌ લીયતે । તદા ચ
સમાધિ-પરિપાક-પ્રભવેન વેદાન્ત-વાક્યજેન સમ્યગ્-દર્શનેનાવિદ્યાયાં નિવૃત્તાયાં તદ્-ધેતુક-દૃગ્-દૃશ્ય-સંયોગાભાવાદ્ વૃત્તૌ પઞ્ચ-વિધાયામ્ અપિ નિવૃત્તાયાં સ્વરૂપ-પ્રતિષ્ઠઃ પુરુષઃ શુદ્ધઃ કેવલો મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
તદ્ ઉક્તં -- તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપે ઽવસ્થાનમ્ [યોગસ્ 1.3] ઇતિ । તદા સર્વ-વૃત્તિ-નિરોધે । વૃત્તિ-દશાયાં તુ નિત્યાપરિણામિ-ચૈતન્ય-રૂપત્વેન તસ્ય સર્વદામ્ શુદ્ધત્વે ઽપ્ય્ અનાદિના દૃશ્ય-સંયોગેનાવિદ્યકેનાન્તઃકરણ-તાદાત્મ્યાધ્યાસાદ્ અન્તઃકરણ-વૃત્તિ-સારૂપ્યં પ્રાપ્નુવન્ નભોક્તાપિ ભોક્તેવ દુઃખાનાં ભવતિ ।
તદ્ ઉક્તં -- વૃત્તિ-સારૂપ્યમ્ ઇતરત્ર [યોગસ્ 4] । ઇતરત્ર વૃત્તિ-પ્રાદુર્ભાવે । એતદ્ એવ વિવૃત્તં દ્રષ્ટૃ-દૃશ્યોપરક્તં ચિત્તં સર્વાર્થમ્ [યોગસ્ 4.23] ચિત્તમ્ એવ દ્રષ્ટૃ-દૃશ્યોપરક્તં વિષયિ-વિષય-નિર્ભાસં ચેતનાચેતન-સ્વરૂપાપન્નં વિષયાત્મકમ્ અપ્ય્ અવિષયાત્મકમ્ ઇવાચેતનમ્ અપિ ચેતનમ્ ઇવ સ્ફટિક-મણિ-કલ્પં સર્વાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તદ્ અનેન ચિત્ત-સારૂપ્યેણ ભ્રાન્તાઃ કેચિત્ તદ્ એવ ચેતનમ્ ઇત્ય્ આહુઃ । તદ્ અસંખ્યેય-વાસના-ચિત્રમ્ અપિ પરાર્થં સંહત્ય-કારિત્વાત્ [યોગસ્ 4.24] । યસ્ય ભોગાપવર્ગાર્થં તત્ સ એવ પરશ્ ચેતનો ઽસંહતઃ પુરુષો ન તુ ઘટાદિવત્ સંહત્ય-કારિ
ચિત્તં ચેતનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં ચ વિશેષ-દર્શિન આત્મ-ભાવ-ભાવના-વિનિવૃત્તિઃ [યોગસ્ 4.25] । એવં યો ઽન્તઃ-કરણ-પુરુષયોર્ વિશેષ-દર્શી તસ્ય યાન્તઃ-કરણે પ્રાગ્-અવિવેક-વશાદ્ આત્મ-ભાવ-ભાવનાસીત્ સા નિવર્તતે । ભેદ-દર્શને સત્ય્ અભેદ-ભ્રમાનુપપત્તેઃ ।
સત્ત્વ-પુરુષયોર્ વિશેષ-દર્શનં ચ ભગવદ્-અર્પિત-નિષ્કામ-કર્મ-સાધ્યમ્ । તલ્-લિઙ્ગં ચ યોગ-ભાષ્યે દર્શિતમ્ । યથા પ્રાવૃષિ તૃણાઙ્કુરસ્યોદ્ભેદેન તદ્-બીજ-સત્તાનુમીયતે થતા મોક્ષ-માર્ગ-શ્રવણેન સિદ્ધાન્ત-રુચિ-વશાદ્ યસ્ય લોમહર્ષાશ્રુ-પાતૌ દૃશ્યેતે તત્રાપ્ય્ અસ્તિ વિશેષ-દર્શન-બીજમ્ અપવર્ગ-માર્ગીયં કર્માભિનિર્વર્તિતમ્ ઇત્ય્ અનુમીયતે । યસ્ય તુ તાદૃશં કર્મ-બીજં નાસ્તિ તસ્ય મોક્ષ-માર્ગ-શ્રવણે પૂર્વ-પક્ષ-યુક્તિષુ રુચિર્ ભવત્ય્ અરુચિશ્ ચ સિદ્ધાન્ત-યુક્તિષુ । તસ્ય કો ઽહમ્ આસં કથમ્ અહમ્ આસમ્ ઇત્ય્ આદિર્ આત્મ-ભાવ-ભાવના સ્વાભાવિકી પ્રવર્તતે । સા તુ વિશેષ-દર્શિનો નિવર્તત ઇતિ ।
એવં સતિ કિં સ્યાદ્ ઇતિ તદ્ આહ -- તદા વિવેક-નિમ્નં કૈવલ્ય-પ્રાગ્-ભારં ચિત્તમ્ [યોગસ્ 4.26] । નિમ્નં જલ-પ્રવહણ-યોગ્યો નીચ-દેશઃ । પ્રાગ્-ભારસ્ તદ્-અયોગ્ય ઉચ્ચ-પ્રદેશઃ । ચિત્તં ચ સર્વદા પ્રવર્તમાન-વૃત્તિ-પ્રવાહેણ પ્રવહજ્-જલ-તુલ્યં તત્ પ્રાગ્-આત્માનાત્માવિવેક-રૂપ-વિમાર્ગ-વાહિ-વિષય-ભોગ-પર્યન્તમ્ અસ્યાસીત્ । અધુના ત્વ્ આત્માનાત્મ-વિવેક-માર્ગ-વાહિ-કૈવલ્ય-પર્યન્તં સમ્પદ્યત ઇતિ । અસ્મિંશ્ ચ વિવેક-વાહિનિ ચિત્તે યે ઽન્તરાયાસ્ તે સ-હેતુકા નિવર્તનીયા ઇત્ય્ આહ સૂત્રાભ્યામ્ -- તચ્-છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણિ સંસ્કારેભ્યઃ । હાનમ્ એષાં ક્લેશવદ્ ઉક્તમ્ [યોગસ્ 4.27-8] । તસ્મિન્ વિવેક-વાહિનિ ચિત્તે છિદ્રેષ્વ્ અન્તરાલેષુ પ્રત્યયાન્તરાણિ વ્યુત્થાન-રૂપાણ્ય્
અહં મમેત્ય્ એવંરૂપાણિ વ્યુત્થાનાનુભવજેભ્યઃ સંસ્કારેભ્યઃ ક્ષીયમાણ્ભ્યો ઽપિ પ્રાદુર્ભવન્તિ । એષાં ચ સંસ્કારાણાં ક્લેશાનામ્ ઇવ હાનમ્ ઉક્તમ્ । યથા ક્લેશા અવિદ્યાદયો જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધ-બીજ-ભાવા ચ પુનશ્ ચિત્ત-ભૂમૌ પ્રરોહં પ્રાપ્નુવન્તિ તથા જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધ-બીજ-ભાવાઃ સંસ્કારાઃ પ્રત્યયાન્તરાણિ ન પ્રરોઢુમ્ અર્હન્તિ । જ્ઞાનાગ્નિ-સંસ્કારાસ્ તુ યાવચ્ ચિત્તમ્ અનુશેરત ઇતિ ।
એવં ચ પ્રત્યયાન્તરાનુદયેન વિવેક-વાહિનિ ચિત્તે સ્થિરીભૂતે સતિ પ્રસંખ્યાને ઽપ્ય્ અકુસીદસ્ય સર્વથાવિવેક-ખ્યાતેર્ ધર્મ-મેઘઃ સમાધિઃ [યોગસ્ 4.29] પ્રસઙ્ખ્યાનં સત્ત્વ-પુરુષાન્યતા-ખ્યાતિઃ શુદ્ધાત્મ-જ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવત્ । તત્ર બુદ્ધેઃ સાત્ત્વિકે પરિણામે કૃત-સંયમસ્ય સર્વેષાં ગુણ-પરિણામાનાં સ્વામિવદ્ આક્રમણં સર્વાધિષ્ઠાતૃત્વં તેષામ્ એવ ચ શાન્તોદિતાવ્યપદેશ્ય-ધર્મિત્વેન સ્થિતાનાં યથાવદ્ વિવેક-જ્ઞાનં સર્વ-જ્ઞાતૃત્વં ચ વિશોકા નામ સિદ્ધિઃ ફલં તદ્-વૈરાગ્યાચ્ ચ કૈવલ્યમ્ ઉક્તં -- સત્ત્વ-પુરુષાન્યતા-ખ્યાતિ-માત્રસ્ય સર્વ-ભાવાધિષ્ઠાતૃત્વં
સર્વ-જ્ઞાતૃત્વં ચ [યોગસ્ 3.49] સત્ત્વ-પુરુષયોઃ શુદ્ધિ-સામ્યે કૈવલ્યમ્ [યોગસ્ 3.55] ઇતિ સૂત્રાભ્યામ્ । તદ્ એતદ્ ઉચ્યતે તસ્મિન્ પ્રસઙ્ખ્યાને સત્ય્ અપ્ય્ અકુસીદસ્ય ફલમ્ અલિપ્સોઃ પ્રત્યયાન્તરાણામ્ અનુદયે સર્વ-પ્રકારૈર્ વિવેક-ખ્યાતેઃ પરિપોષાદ્ ધર્મ-મેઘઃ સમાધિર્ ભવતિ ।
ઇજ્યાચાર-દમાહિંસા-દાન-સ્વાધ્યાય-કર્મણામ્ ।
અયં તુ પરમો ધર્મો યદ્ યોગેનાત્મ-દર્શનમ્ ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ ॥

ધર્મં પ્રત્યગ્-બ્રહ્મૈક્ય-સાક્ષાત્કારં મેહતિ સિઞ્ચતીતિ ધર્મ-મેઘસ્ તત્ત્વ-સાક્ષાત્કાર-હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતઃ ક્લેશ-કર્મ-નિવૃત્તિઃ । તતો ધર્મ-મેઘાત્ સમાધેર્ ધર્માદ્ વા ક્લેશાનાં પઞ્ચ-વિધાનામ્ અવિદ્યાસ્મિતા-રાગ-દ્વેષાભિનિવેશાનાં કર્મણાં ચ કૃષ્ણ-શુક્લકૃષ્ણ-શુક્લ-ભેદેન ત્રિવિધાનામ્ અવિદ્યા-મૂલાનામ્ અવિદ્યા-ક્ષયે બીજ-ક્ષયાદ્ આત્યન્તિકી નિવૃત્તિઃ કૈવલ્યં ભવતિ । કારણ-નિવૃત્ત્યા કાર્ય-નિવૃત્તેર્ આત્યન્તિક્યા ઉચિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
એવં સ્થિતે યુઞ્જન્ન્ એવ સદાત્માનમ્ ઇત્ય્ અનેન સમ્પ્રજ્ઞાતઃ સમાધિર્ એકાગ્ર-ભૂમાવ્ ઉક્તઃ । નિયત-માનસ ઇત્ય્ અનેન તત્-ફલ-ભૂતો ઽસમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિર્ નિરોધ-ભૂમાવ્ ઉક્તઃ । શાન્તિમ્ ઇતિ નિરોધ-સમાધિજ-સંસ્કાર-ફલ-ભૂતા પ્રશાન્ત-વાહિતા । નિર્વાણ-પરમમ્ ઇતિ ધર્મ-મેઘસ્ય સમાધેસ્ તત્ત્વ-જ્ઞાન-દ્વારા કૈવલ્ય-હેતુત્વં, મત્-સંસ્થામ્ ઇત્ય્ અનેનૌપનિષદાભિમતં કૈવલ્યં દર્શિતમ્ । યસ્માદ્ એવં મહા-ફલો યોગસ્ તસ્માત્ તં મહતા પ્રયત્નેન સમ્પાદયેદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : આત્માનં મનો યુઞ્જન્ ધ્યાન-યોગ-યુક્તં કુર્વન્ । યતો નિયત-માનસો વિષયોપરત-ચિત્તઃ । નિર્વાણો મોક્ષ એવ પરમઃ પ્રાપ્યો યસ્યાં મય્ય્ એવ નિર્વિશેષ-બ્રહ્મણિ સમ્યક્ સ્થા સ્થિતિર્ યસ્યાં તાં શાન્તિં સંસારોપરતિં પ્રાપ્નોતિ

બલદેવઃ : એવમ્ આસીનસ્ય કિં સ્યાત્ તદ્ આહ યુઞ્જન્ન્ ઇતિ । યોગી સદા પ્રતિદિનમ્ આત્માનં યુઞ્જન્ન્ અર્પયન્ । નિયત-માનસઃ મત્-સ્પર્શ-પરિશુદ્ધતયા નિયતં નિશ્ચલં માનસં ચિત્તં યસ્ય સ, મત્-સંસ્થાં મદ્-અધીનાં નિર્વાણ-પરમાં શાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ લભતે । તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ [શ્વેતુ 3.8] ઇત્ય્ આદિ શ્રવણાત્ । નિર્વાણ-પરમાં મોક્ષાવધિકામ્ ઇતિ સિદ્ધયો ઽપિ યોગ-ફલાનીત્ય્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 6.16
નાત્યશ્નતસ્ તુ યોગો ઽસ્તિ ન ચૈકાન્તમ્ અનશ્નતઃ ।
ન ચાતિસ્વપ્ન-શીલસ્ય જાગ્રતો નૈવ ચાર્જુન

શ્રીધરઃ : યોગાભ્યાસ-નિષ્ઠસ્યાહારાદિ-નિયમમ્ આહ નાત્યશનત ઇતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । અત્યન્તમ્ અધિકં ભુઞ્જાનસ્ય એકાન્તમ્ અત્યન્તમ્ અભુઞ્જાનસ્યાપિ યોગઃ સમાધિર્ ન ભવતિ । તથાતિનિદ્રા-શીલસ્યાતિજાગ્રતશ્ ચ યોગો નૈવાસ્તિ

મધુસૂદનઃ : એવં યોગાભ્યાસ-નિષ્ઠસ્યાહારાદિ-નિયમમ્ આહ નાત્યશનત ઇતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । યદ્ ભુક્તં સજ્જીર્યતિ શરીરસ્ય ચ કાર્ય-ક્ષમતાં સમ્પાદયતિ તદ્-આત્મ-સંમિતમ્ અન્નં તદ્ અતિક્રમ્ય લોભેનાધિકમ્ અશ્નતો ન યોગો ઽસ્તિ અજીર્ણ-દોષેણ વ્યાધિ-પીડિતત્વાત્ । ન ચૈકાન્તમ્ અનશ્નતો યોગો ઽસ્તિ । અનાહારાદ્ અત્યલ્પાહારાદ્ વા રસ-પોષણાભાવેન શરીરસ્ય કાર્યાક્ષમત્વાત્ । યદ્ ઉ હ વા આત્મ-સંમિતમ્ અન્નં તદ્ અવતિ તન્ ન હિનસ્તિ યદ્ ભૂયો હિનસ્તિ તદ્ યત્ કનીયો ઽન્નં ન તદ્ અવતિ [શતપથબ્ 9.2.1.2] ઇતિ શતપથ-શ્રુતેઃ । તસ્માદ્ યોગી નાત્મ-સંમિતાદ્ અન્નાદ્ અધિકં ન્યૂનં વાશ્નીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અથવા -
પૂરયેદ્ અશનેનાર્ધં તૃતીયમ્ ઉદકેન તુ ।
વાયોઃ સઙ્ચરણાર્થં તુ ચતુર્થમ્ અવશેષયેત્ ॥
ઇત્ય્ આદિ યોગ-શાસ્ત્રોક્ત-પરિમાણાદ્ અધિકં ન્યૂનં વાશ્નતો યોગો ન સમ્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । તથાતિનિદ્રા-શીલસ્યાતિજાગ્રતશ્ ચ યોગો નૈવાસ્તિ હે ઽર્જુન સાવધાઓ ભવેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । યથા માર્કણ્ડેય-પુરાણે -
નાધ્માતઃ ક્ષુધિતઃ શ્રાન્તો ન ચ વ્યાકુલ-ચેતનઃ ।
યુઞ્જીત યોગં રાજેન્દ્ર યોગી સિદ્ધ્ય્-અર્થમ્ આત્મનઃ ॥
નાતીશીતે ન ચૈવોષ્ણે ન દ્વન્દ્વે નાનિલાન્વિતે ।
કાલેષ્વ્ એતેષુ યુઞ્જીત ન યોગં ધ્યાન-તત્-પરઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ

વિશ્વનાથઃ : યોગાભ્યાસ-નિષ્ઠસ્ય નિયમમ્ આહ નાત્યશનત ઇતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । અત્યશ્નતો ઽધિકં ભુઞ્જાનસ્ય । યદ્ ઉક્તં -
પૂરયેદ્ અશનેનાર્ધં તૃતીયમ્ ઉદકેન તુ ।
વાયોઃ સઙ્ચરણાર્થં તુ ચતુર્થમ્ અવશેષયેત્ ॥ ઇતિ

બલદેવઃ : યોગમ્ અભ્યસ્યતો ભોજનાદિ-નિયમમ્ આહ નાતીતિ દ્વ્યાભ્યામ્ । અત્યશનમ્ અનત્યશનં ચ, અતિસ્વાપો ઽતિજાગરશ્ ચ, યોગ-વિરોધ્ય્-અતિવિહારાદિ ચોત્તરાત્

ભ્ગ્ 6.17
યુક્તાહાર-વિહારસ્ય યુક્ત-ચેષ્ટસ્ય કર્મસુ ।
યુક્ત-સ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગો ભવતિ દુઃખ-હા

શ્રીધરઃ : તર્હિ કથમ્ભૂતસ્ય યોગો ભવતીતિ ? અત આહ - યુક્તાહારેતિ । યુક્તો નિયત આહારો વિહારશ્ ચ ગતિર્ યસ્ય । કર્મસુ કાર્યેષુ યુક્તા નિયતા ચેષ્ટા યસ્ય । યુક્તૌ નિયતૌ સ્વપ્નાવબોધૌ નિદ્રા-જાગરૌ યસ્ય । તસ્ય દુઃખ-નિવર્તકો યોગો ભવતિ સિધ્યતિ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ આહારાદિ-નિયમ-વિરહિણો યોગ-વ્યતિરેકમ્ ઉક્ત્વા તન્-નિયમવતો યોગાન્વયમ્ આહ યુક્તાહાર ઇતિ । આહ્રિયત ઇત્ય્ આહારો ઽન્નમ્ । વિહરણં વિહારઃ પાદ-ક્રમઃ । તૌ યુક્તૌ નિયત-પરિમાણૌ યસ્ય । તથાન્યેષ્વ્ અપિ પ્રણવ-જપોપનિષદ્-આવર્તનાદિષુ કર્મસુ યુક્તા નિયત-કાલા ચેષ્ટા યસ્ય । તથા સ્વપ્નો નિદ્રા અવબોધો જાગરણં તૌ યુક્તૌ નિયત-કાલૌ યસ્ય તસ્ય યોગો ભવતિ । સાધન-પાટવાદ્ આત્મ-સમાધિઃ સિધ્યતિ નાન્યસ્ય । એવં પ્રયન્ત-વિશેષેણ સમ્પાદિતો યોગઃ કિં-ફલ ઇતિ તત્રાહ દુઃખહેતિ । સર્વ-સંસાર-દુઃખ-કારણાવિદ્યોન્મૂલન-હેતુ-બ્રહ્મ-વિદ્યોત્પાદકત્વાત્ સ-મૂલ-સર્વ-દુઃખ-નિવૃત્તિ-હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ
। અત્રાહારસ્ય નિયતત્વમ્ ।
અર્ધમ્ અશનસ્ય સ-વ્યઞ્જનસ્ય તૃતીયમ્ ઉદકસ્ય તુ ।
વાયોઃ સંચારણાર્થં તુ ચતુર્થમ્ અવશેષયેત્ ॥
ઇત્ય્ આદિ પ્રાગ્ ઉક્તમ્ । વિહારસ્ય નિયતત્વં યોગનાન્ ન પરં ગચ્છેદ્ ઇત્ય્ આદિ । કર્મસુ ચેષ્ટાયા નિયતત્વં વાગ્-આદિ-ચાપલ-પરિત્યાગઃ । રાત્રેર્ વિભાગ-ત્રયં કૃત્વા પ્રથમાન્યયોર્ જાગરણં મધ્યે સ્વપનમ્ ઇતિ સ્વપ્નાવબોધયોર્ નિયત-કાલત્વમ્ । એવમ્ અન્યે ઽપિ યોગ-શાસ્ત્રોક્તા નિયમા દ્રષ્ટવ્યાઃ

વિશ્વનાથઃ : યુક્તો નિયત એવાહારો ભોજનં વિહારો ગમનં ચ યસ્ય તસ્ય કર્મસુ વ્યવહારિક-પારમાર્થિક-કૃત્યેષુ યુક્તા નિયતા એવ ચેષ્ટા વાગ્-વ્યાપારાદ્યા યસ્ય તસ્ય

બલદેવઃ : યુક્તેતિ । મિતાહાર-વિહારસ્ય કર્મસુ લૌકિક-પારમાર્થિક-કૃત્યેષુ મિત-વાગાદિ-વ્યાપારસ્ય મિત-સ્વાપ-જાગરસ્ય ચ સર્વ-દુઃખ-નાશકો યોગો ભવતિ તસ્માદ્ યોગી તથા તથા વર્તતે

ભ્ગ્ 6.18
યદા વિનિયતં ચિત્તમ્ આત્મન્ય્ એવાવતિષ્ઠતે ।
નિઃસ્પૃહઃ સર્વ-કામેભ્યો યુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે તદા

શ્રીધરઃ : કદા નિષ્પન્ન-યોગઃ પુરુષો ભવતીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યદેતિ । વિનિયતં વિશેષેણ નિરુદ્ધં સચ્-ચિત્તમ્ આત્મન્ય્ એવ યદા નિશ્ચલં તિષ્ઠતિ । કિં ચ સર્વ-કામેભ્ય ઐહિકામુષ્મિક-ભોગેભ્યો નિઃસ્પૃહો વિગત-તૃષ્ણો ભવતિ । તદા મુક્તઃ પ્રાપ્ત-યોગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : એવમ્ એકાગ્ર-ભૂમૌ સમ્પ્રજ્ઞાતં સમાધિમ્ અભિધાય નિરોધ-ભૂમાવ્ અસમ્પ્રજ્ઞાતં સમાધિં વક્તુમ્ ઉપક્રમતે યદેતિ । યદા યસ્મિન્ કાલે પર-વૈરાગ્ય-વશાદ્ વિનિયતં વિશેષેણ નિયતં સર્વ-વૃત્તિ-શૂન્યતામ્ આપાદિતં ચિત્તં વિગત-રજસ્-તમસ્કમ્ અન્તઃકરણ-સત્ત્વં સ્વચ્છત્વાત્ સર્વ-વિષયાકાર-ગ્રહણ-સમર્થમ્ અપિ સર્વતો-નિરુદ્ધ-વૃત્તિકત્વાદ્ આત્મન્ય્ એવ પ્રત્યક્ ચિતિ અનાત્માનુપરક્તે વૃત્તિ-રાહિત્યે ઽપિ સ્વતઃ-સિદ્ધસ્યાત્માકારસ્ય વારયિતુમ્ અશક્યત્વાચ્ ચિતેર્ એવ પ્રાધાન્યાન્ ન્યગ્-ભૂતં સદ્ અવતિષ્ઠતે નિશ્ચલં ભવતિ । તદા તસ્મિન્ સર્વ-વૃત્તિ-નિરોધ-કાલે યુક્તઃ સમાહિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । કઃ ? યઃ સર્વ-કામેભ્યો નિઃસ્પૃહઃ
। નિર્ગતા દોષ-દર્શનેન સર્વેભ્યો દૃષ્ટાદૃષ્ટ-વિષયેભ્યઃ કામેભ્યઃ સ્પૃહા તૃષ્ણા યસ્યેતિ પરં વૈરાગ્યમ્ અસમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધેર્ અન્તરઙ્ગં સાધનમ્ ઉક્તમ્ । તથા ચ વ્યાખ્યાતં પ્રાક્

વિશ્વનાથઃ :યોગી નિષ્પન્ન-યોગઃ કદા ભવેદ્ ઇત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયામ્ આહ યદેતિ । વિનિયતં નિરુદ્ધં ચિત્તમ્ આત્મનિ સ્વસ્મિન્ન્ એવાવતિષ્ઠતે નિશ્ચલી-ભવતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : યોગી નિષ્પન્ન-યોગઃ કદા સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યદેતિ । યોગમ્ અભ્યસ્યતો યોગિનશ્ ચિત્તમ્ યદા વિનિયતં નિરુદ્ધં સદાત્મન્ય્ એવ સ્વસ્મિન્ન્ એવાવસ્થિતં સ્થિરં ભવતિ, તદ્-આત્મેતર-સર્વ-સ્પૃહા-શૂન્યો યુક્તો નિષ્પન્ન-યોગઃ કથ્યતે

ભ્ગ્ 6.19
યથા દીપો નિવાત-સ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા ।
યોગિનો યત- ચિત્તસ્ય યુઞ્જતો યોગમ્ આત્મનઃ

શ્રીધરઃ : આત્મૈક્યાકારતયાવસ્થિતસ્ય ચિત્તસ્યોપમાનમ્ આહ યથેતિ । વાત-શૂન્યે દેશે સ્થિતો દીપો યથા નેઙ્ગતે ન વિચલતિ । સોપમા દૃષ્ટાન્તઃ । કસ્ય ? આત્મ-વિષયં યોગં યુઞ્જતો ઽભ્યસ્યતો યોગિનઃ । યતં નિયતં ચિત્તં યસ્ય તસ્ય નિષ્કમ્પતયા પ્રકાશકતયા ચાચઞ્ચલં તચ્ ચિત્તં તદ્વત્ તિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : સમાધૌ નિવૃત્તિકસ્ય ચિત્તસ્યોપમાનમ્ આહ યથેતિ । દીપ-ચલન-હેતુના વાતેન રહિતે દેશે સ્થિતો દીપો યથા ચલન-હેત્વ્-અભાવાન્ નેઙ્ગતે ન ચલતિ, સોપમા સ્મૃતા સ દૃષ્ટાન્તશ્ ચિન્તિતો યોગજ્ઞૈઃ । કસ્ય ? યોગિન એકાગ્ર-ભૂમૌ સમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિ-મતો ઽભ્યાસ-પાટવાદ્ યત-ચિત્તસ્ય નિરુદ્ધ-સર્વ-ચિત્ત-વૃત્તેર્ અસમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિ-રૂપં યોગં નિરોધ-ભૂમૌ યુઞ્જતો ઽનુતિષ્ઠતો ય આત્માન્તઃકરણં તસ્ય નિશ્ચલતયા સત્ત્વોદ્રેકેણ પ્રકાશકતયા ચ નિશ્ચલો દીપો દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ ।
આત્મનો યોગં યુઞ્જત ઇતિ વ્યાખ્યાને દાર્ષ્ટાન્તિકાલાભઃ સર્વાવસ્થસ્યાપિ ચિત્તસ્ય સર્વદાત્માકારતયાત્મ-પદ-વૈયર્થ્યં ચ । ન હિ યોગેનાત્માકારતા ચિત્તસ્ય સમ્પાદ્યતે, કિન્તુ સ્વત એવાત્માકારસ્ય સતો ઽનાત્માકારતા નિવર્ત્યત ઇતિ । તસ્માદ્ દાર્ષ્ટાન્તિક-પ્રતિપાદનાર્થમ્ એવાત્મ-પદમ્ । યત-ચિત્તસ્યેતિ ભાવ-પરો નિર્દેશઃ કર્મ-ધારયો વા યતસ્ય ચિત્તસ્યેત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : નિવાત-સ્થો નિર્વાત-દેશ-સ્થિતો દીપો નેઙ્ગતે ન ચલતિ યઃ સ એવ દીપ ઉપમા યથા યથાવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સો ઽચિ લોપે ચેત્ પાદ-પૂરણમ્ [પાણ્ 6.1.134] ઇતિ સન્ધિઃ । કસ્યોપમા ઇત્ય્ અત આહ યોગિન ઇતિ ।
બલદેવઃ : તદા યોગી કીદૃશો ભવતીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યથેતિ । નિર્વાત-દેશ-સ્થો દીપો નેઙ્ગતે ન ચલતિ નિશ્ચલઃ સ-પ્રભસ્ તિષ્ઠતિ સ દીપો યથા યથાવદ્ ઉપમા યોગજ્ઞૈઃ સ્મૃતા ચિન્તિતા । સોપમેત્ય્ અત્ર સો ઽચિ લોપે ચેત્ પાદ-પૂરણમ્ [પાણ્ 6.1.134] ઇતિ સૂત્રાત્ સન્ધિઃ । ઉપમા-શબ્દેનોપમાનં બોધ્યમ્ । કસ્યેત્ય્ આહ યોગિન ઇતિ । યત-ચિત્તસ્ય નિરુદ્ધ-સર્વ-ચિત્ત-વૃત્તેર્ આત્મનો યોગં ધ્યાનં યુઞ્જતો ઽનુતિષ્ઠતઃ । નિવૃત્ત-સકલેતર-ચિત્ત-વૃત્તિર્ અભ્યુદિત-જ્ઞાન-યોગી નિશ્ચલ-સ-પ્રદીપ-સદૃશો ભવતીતિ

ભ્ગ્ 6.20-23
યત્રોપરમતે ચિત્તં નિરુદ્ધં યોગ-સેવયા ।
યત્ર ચૈવાત્મનાત્માનં પશ્યન્ન્ આત્મનિ તુષ્યતિ ॥20।
સુખમ્ આત્યન્તિકં યત્ તદ્ બુદ્ધિ-ગ્રાહ્યમ્ અતીન્દ્રિયમ્ ।
વેત્તિ યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ ચલતિ તત્ત્વતઃ

યં લબ્ધ્વા ચાપરં લાભં મન્યતે નાધિકં તતઃ ।
યસ્મિન્ સ્થિતો ન દુઃખેન ગુરુણાપિ વિચાલ્યતે

તં વિદ્યાદ્ દુઃખ-સંયોગ-વિયોગં યોગ-સંજ્ઞિતમ્ ।
સ નિશ્ચયેન યોક્તવ્યો યોગો ઽનિર્વિણ્ણ-ચેતસા

શ્રીધરઃ : યં સંન્યાસમ્ ઇતિ પ્રાહુર્ યોગં તં વિદ્ધિ પાણ્ડવ [ગીતા 6.2] ઇત્ય્ આદૌ કર્મૈવ યોગ-શબ્દેનોક્તમ્ । નાત્યશ્નતસ્ તુ યોગો ઽસ્તિ [ગીતા 6.16] ઇત્ય્ આદૌ તુ સમાધિર્ યોગ-શબ્દેનોક્તઃ । તત્ર મુખ્યો યોગઃ ક ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સમાધિમ્ એવ સ્વરૂપતઃ ફલતશ્ ચ લક્ષયન્ સ એવ મુખ્યો યોગ ઇત્ય્ આહ યત્રેતિ સાર્ધૈસ્ ત્રિભિઃ । યત્ર યસ્મિન્ અવસ્થા-વિશેષે યોગાભ્યાસેન નિરુદ્ધં ચિત્તમ્ ઉપરતં ભવતીતિ યોગસ્ય સ્વરૂપ-લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ । તથા ચ પાતઞ્જલં સૂત્રમ્ યોગશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધઃ [યોગસ્ 1.2] ઇતિ । ઇષ્ટ-પ્રાપ્તિ-લક્ષણેન ફલેન તમ્ એવ લક્ષયતિ । યત્ર ચ યસ્મિન્ન્ અવસ્થા-વિશેષે । આત્મના શુદ્ધેન
મનસા આત્માનમ્ એવ પશ્યતિ ન તુ દેહાદિ । પશ્યંશ્ ચાત્મન્ય્ એવ તુષ્યતિ । ન તુ વિષયેષુ । યત્રેત્ય્ આદીનાં યચ્-છન્દાનાં તં યોગ-સંજ્ઞિતં વિદ્યાદ્ ઇતિ ચતુર્થેન શ્લોકેનાન્વયઃ ॥20।
આત્મન્ય્ એવ તોષે હેતુમ્ આહ સુખમ્ ઇતિ । યત્ર યસ્મિન્ન્ અવસ્થા-વિશેષે યત્ તત્ કિમ્ અપિ નિરતિશયમ્ આત્યન્તિકં નિત્યં સુખં વેત્તિ । નનુ તદા વિષયેન્દ્રિય-સમ્બન્ધાભાવાત્ કુતઃ સુખં સ્યાત્ ? તત્રાહ અતીન્દ્રિયં વિષયેન્દ્રિય-સમ્બન્ધાતીતમ્ । કેવલં બુદ્ધ્યૈવાત્માકારતયા ગ્રાહ્યમ્ । અતએવ ચ યત્ર સ્થિતઃ સંસ્ તત્ત્વત આત્મ-સ્વરૂપાન્ નૈવ ચલતિ

અચલત્વમ્ એવોપપાદયતિ યમ્ ઇતિ । યમ્ આત્મ-સુખ-રૂપં લાભં લબ્ધ્વા તતો ઽધિકમ્ અપરં લાભં ન મન્યતે । તસ્યૈવ નિરતિશય-સુખત્વાત્ । યસ્મિંશ્ ચ સ્થિતો મહતાપિ શીતોષ્ણાદિ-દુઃખેન ન વિચાલ્યતે નાભિભૂયતે । એતેનાનિષ્ટ-નિવૃત્તિ-ફલેનાપિ યોગસ્ય લક્ષણમ્ ઉક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્

તમ્ ઇતિ । ય એવં-ભૂતો ઽવસ્થા-વિશેષસ્ તં દુઃખ-સંયોગ-વિયોગં યોગ-સંજ્ઞિતં વિદ્યાત્ । દુઃખ-શબ્દેન દુઃખ-મિશ્રિતં વૈષયિકં સુખમ્ અપિ ગૃહ્યતે । દુઃખસ્ય સંયોગેન સંસ્પર્શ-માત્રેણાપિ વિયોગો યસ્મિન્ તમ્ અવસ્થા-વિશેષં યોગ-સંજ્ઞિતં યોગ-શબ્દ-વાચ્યં જાનીયાત્ । પરમાત્માના ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય યોજનં યોગઃ । યદ્ વા દુઃખ-સંયોગેન વિયોગ એવ શૂરે કાતર-શબ્દ-વદ્ વિરુદ્ધ-લક્ષણયા યોગ ઉચ્યતે । કર્મણિ તુ યોગ-શબ્દસ્ તદ્-ઉપાયત્વાદ્ ઔપચારિક એવેતિ ભાવઃ ।
યસ્માદ્ એવં મહા-ફલો યોગસ્ તસ્માત્ સ એવ યત્નતો ઽભ્યસનીય ઇત્ય્ આહ તમ્ ઇતિ સાર્ધેન । સ યોગો નિશ્ચયેન શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશ-જનિતેન નિર્વેદ-રહિતેન ચેતસા યોક્તવ્યઃ । દુઃખ-બુદ્ધ્યા પ્રયત્ન-શૈથિલ્યં નિર્વેદઃ

મધુસૂદનઃ : એવં સામાન્યેન સમાધિમ્ ઉક્ત્વા નિરોધ-સમાધિં વિસ્તરેણ વિવરીતુમ્ આરમ્ભતે યત્રેતિ । યત્ર યસ્મિન્ પરિણામ-વિશેષે યોગ-સેવયા યોગાભ્યાસ-પાટવેન જાતે સતિ નિરુદ્ધમ્ એક-વિષયક-વૃત્તિ-પ્રવાહ-રૂપામ્ એકાગ્રતાં ત્યક્ત્વા નિરિન્ધનાગ્નિવદ્ ઉપશામ્યન્ નિર્વૃત્તિકતયા સર્વ-વૃત્તિ-નિરોધ-રૂપેણ પરિણતં ભવતિ । યત્ર ચ યસ્મિંશ્ ચ પરિણામે સતિ આત્મના રજસ્-તમો ઽનભિભૂત-શુદ્ધ-સત્ત્વ-માત્રેણાન્તઃ-કરણેનાત્માનં પ્રત્યક્-ચૈતન્યં પરમાત્માભિન્નં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘનમ્ અનન્તમ્ અદ્વિતીયં પશ્યન્ વેદાન્ત-પ્રમાણજયા વૃત્ત્યા સાક્ષાત્કુર્વન્ન્ આત્મન્ય્ એવ પરમાનન્દ-ઘને તુષ્યતિ, ન દેહેન્દ્રિય-સંઘાતે, ન વા તદ્-ભોગ્યે ઽન્યત્ર । પરમાત્મ-દર્શને
સત્ય્ અતુષ્ટિ-હેત્વ્-અભાવાત્ તુષ્યત્ય્ એવેતિ વા । તમ્ અન્તઃ-કરણ-પરિણામં સર્વ-ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધ-રૂપં યોગં વિદ્યાદ્ ઇતિ પરેણાન્વયઃ । યત્ર કાલ ઇતિ તુ વ્યાખ્યાનમ્ અસાધુ તચ્-છબ્દાનન્વયાત્

આત્મન્ય્ એવ તોષે હેતુમ્ આહ સુખમ્ ઇતિ । યત્ર યસ્મિન્ન્ અવસ્થા-વિશેષ આત્યન્તિકમ્ અનન્તં નિરતિશયં બ્રહ્મ-સ્વરૂપમ્ અતીન્દ્રિયં વિષયેન્દ્રિય-સંયોગાનભિવ્યઙ્ગ્યં બુદ્ધિ-ગ્રાહ્યં બુદ્ધ્યૈવ રજસ્-તમો-મલ-રહિતયા સત્ત્વ-માત્ર-વાહિન્યા ગ્રાહ્યં સુખં યોગી વેત્તિ અનુભવતિ । યત્ર ચ સ્થિતો ઽયં વિદ્વાંસ્ તત્ત્વત આત્મ-સ્વરૂપાન્ નૈવ ચલતિ । તં યોગ-સંજ્ઞિતં વિદ્યાદ્ ઇતિ પરેણાન્વયઃ સમાનઃ ।
અત્રાત્યન્તિકમ્ ઇતિ બ્રહ્મ-સુખ-સ્વરૂપ-કથનમ્ । અતીન્દ્રિયમ્ ઇતિ વિષય-સુખ-વ્યાવૃત્તિઃ । તસ્ય વિષયેન્દ્રિય-સંયોગ-સાપેક્ષત્વાત્ । બુદ્ધિ-ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ સૌષુપ્ત-સુખ-વ્યાવૃત્તિઃ સુષુપ્તૌ બુદ્ધેર્ લીનત્વાત્ । સમાધૌ નિર્વૃત્તિકાયાસ્ તસ્યાઃ સત્ત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં ગૌડ-પાદૈઃ - લીયતે તુ સુષુપ્તૌ તન્ નિગૃહીતં ન લીયતે ઇતિ । તથા ચ શ્રૂયતે -
સમાધિ-નિર્ધૂત-મલસ્ય ચેતસો
નિવેશિતસ્યાત્મનિ યત્ સુખં ભવેત્ ।
ન શક્યતે વર્ણયિતું ગિરા તદા
યદ્ એતદ્ અન્તઃ-કરણેન ગૃહ્યતે ॥ ઇતિ ।
અન્તઃકરણેન નિરુદ્ધ-સર્વ-વૃત્તિકેનેત્ય્ અર્થઃ । વૃત્ત્યા તુ સુખાસ્વાદનં ગૌડાચાર્યૈસ્ તત્ર પ્રતિષિદ્ધમ્ - નાસ્વાદયેત્ સુખં તત્ર નિઃસઙ્ગં પ્રજ્ઞયા ભવેત્ ઇતિ । મહદ્ ઇદં સમાધૌ સુખમ્ અનુભવામીતિ સ-વિકલ્પ-વૃત્તિ-રૂપા પ્રજ્ઞા સુખાસ્વાદઃ । તં વ્યુત્થાન-રૂપત્વેન સમાધિ-વિરોધિત્વાદ્ યોગી ન કુર્યાત્ । અતએવૈતાદૃશ્યા પ્રજ્ઞયા સહ સઙ્ગં પરિત્યજેત્ તાં નિરુન્ધ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નિર્વૃત્તિકેન તુ ચિત્તેન સ્વરૂપ-સુખાનુભવસ્ તૈઃ પ્રતિપાદિતઃ । સ્વસ્થં શાન્તં સ-નિર્વાણ-કથ્યં સુખમ્ ઉત્તમમ્ ઇતિ સ્પષ્ટં ચૈતદ્ ઉપરિષ્ઠાત્ કરિષ્યતે

યત્ર ન ચૈવાયં સ્થિતશ્ ચલતિ તત્ત્વત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઉપપાદયતિ યં લબ્ધ્વેતિ । યં ચ નિરતિશયાત્મક-સુખ-વ્યઞ્જકં નિર્વૃત્તિક-ચિત્તાવસ્થા-વિશેષં લબ્ધ્વા સન્તતાભ્યાસ-પરિપાકેન સમ્પાદ્યાપરં લાભં તતો ઽધિકં ન મન્યતે । કૃતં કૃત્યં પ્રાપ્તં પ્રાપણીયમ્ ઇત્ય્ આત્મ-લાભાચ્ ચ પરં વિદ્યતે ઇતિ સ્મૃતેઃ । એવં વિષય-ભોગ-વાસનયા સમાધેર્ વિચલનં નાસ્તીત્ય્ ઉક્ત્વા શીત-વાત-મશકાદ્ય્-ઉપદ્રવ-નિવારણાર્થમ્ અપિ તન્ નાસ્તીત્ય્ આહ યસ્મિન્ પરમાત્મ-સુખ-મયે નિર્વૃત્તિક-ચિત્તાવસ્થા-વિશેષે સ્થિતો યોગી ગુરુણા મહતા શસ્ત્ર-નિપાતાદિ-નિમિત્તેન મહતાપિ દુઃખેન ન વિચાલ્યતે કિમ્ ઉત ક્ષુદ્રેણેત્ય્ અર્થઃ

યત્રોપરમત ઇત્ય્ આરભ્ય બહુભિર્ વિશેષણૈર્ યો નિવૃત્તિકઃ પરમાનન્દાભિવ્યઞ્જકશ્ ચિત્તાવસ્થા-વિશેષ ઉક્તસ્ તં ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધં ચિત્ત-વૃત્તિ-મય-સર્વ-દુઃખ-વિરોધિત્વેન દુઃખ-વિયોગમ્ એવ સન્તં યોગ-સંજ્ઞિતં વિયોગ-શબ્દાર્થમ્ અપિ વિરોધિ-લક્ષણયા યોગ-શબ્દ-વાચ્યં વિદ્યાજ્ જાનીયાચ્ ચ તુ યોગ-શબ્દાનુરોધાત્ કંચિત્ સમ્બન્ધં પ્રતિપદ્યેતેત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ ભગવાન્ પતઞ્જલિર્ અસૂત્રયત્ યોગશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધઃ [યોગસ્ 1.2] ઇતિ । યોગો ભવતિ દુઃખહા [6.17] ઇતિ યત્ પ્રાગ્ ઉક્તં તદ્ એતદ્ ઉપસંહૃતમ્ ।
એવં-ભૂતે યોગે નિશ્ચયાનિર્વેદયોઃ સાધનત્વ-વિધાનાયાહ સ નિશ્ચયેનેતિ । સ
યથોક્ત-ફલો યોગો નિશ્ચયેન શાસ્ત્રાચાર્ય-વચન-તાત્પર્ય-વિષયો ઽર્થઃ સત્ય એવેત્ય્ અધ્વયસાયેન યોક્તવ્યો ઽભ્યસનીયઃ । અનિર્વિણ્ણ-ચેતસા એતાવતાપિ કાલેન યોગો ન સિદ્ધઃ કિમ્ અતઃ પરં કષ્ટમ્ ઇત્ય્ અનુતાપો નિર્વેદસ્ તદ્-રહિતેન ચેતસા । ઇહ જન્મનિ જન્માન્તરે વા સેત્સ્યતિ કિં ત્વરયેત્ય્ એવં ધૈર્યમ્ ઉક્તેન મનસેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એતદ્ ગૌડ-પાદા ઉદાજહ્રુઃ -
ઉત્સેક ઉદધેર્ યદ્વત્ કુશાગ્રેઆઇક-બિન્દુના ।
મનસો નિગ્રહસ્ તદ્વદ્ ભવેદ્ અપરિખેદતઃ ॥ ઇતિ ।
ઉત્સેક ઉત્સેચનં શોષણાધ્વસ્યાયેન જલોદ્ધરણમ્ ઇતિ યાવત્ । અત્ર સમ્પ્રદાય-વિદ આખ્યાયિકામ્ આચક્ષતે । કસ્યચિત્ કિલ પક્ષિણો ઽણ્ડાનિ તીર-સ્થાનિ તરઙ્ગ-વેગેન સુમુદ્રો ઽપજહાર । સ ચ સમુદ્રં શોષયિષામ્ય્ એવેતિ પ્રવૃત્તઃ સ્વ-મુખાગ્રેણૈકૈકં જલ-બિન્દુમ્ ઉપરિ પ્રચિક્ષેપ । તદા ચ બહુભિઃ પક્ષિભિર્ બન્ધુ-વર્ગૈર્ વાર્યમાણો ઽપિ નૈવોપરરામ । યદૃચ્છયા ચ તત્રાગતેન નારદેન નિવારિતો ઽપ્ય્ અસ્મિન્ જન્મનિ જન્માન્તરે વા યેન કેનાપ્ય્ ઉપાયેન સમુદ્રં શોષયિષ્યામ્ય્ એવેતિ પ્રતિજજ્ઞે । તતશ્ ચ દૈવાનુકૂલ્યાત્ કૃપાલુર્ નારદો ગરુડં તત્-સાહાય્યાય પ્રેષયામાસ । સમુદ્રસ્ ત્વજ્-જ્ઞાતિ-દ્રોહેણ ત્વામ્ અવમન્યત ઇતિ વચનેન । તતો ગરુડ-પક્ષ-વાતેન
શુષ્યન્ સમુદ્રો ભીતસ્ તાન્ય્ અણ્ડાનિ તસ્મૈ પક્ષિણે પ્રદદાવ્ ઇતિ । એવમ્ અખેદેન મનો-નિરોધે પરમ-ધર્મે પ્રવર્તમાનં યોગિનમ્ ઈશ્વરો ઽનુગૃહ્ણાતિ । તતશ્ ચ પક્ષિણ ઇવ તસ્યાભિમતં સિધ્યતીતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : નાત્યશ્નતસ્ તુ યોગો ઽસ્તીત્ય્ આદૌ યોગ-શબ્દેન સમાધિર્ ઉક્તઃ । સ ચ સંપ્રજ્ઞાતો ઽસંપ્રજ્ઞાતશ્ ચ । સ-વિતર્ક-સ-વિચાર-ભેદાત્ સંપ્રજ્ઞાતો બહુ-વિધઃ । અસંપ્રજ્ઞાત-સમાધિ-રૂપો યોગઃ કીદૃશ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ યત્રેત્ય્-આદિ-સાર્ધૈસ્ ત્રિભિઃ । યત્ર સમાધૌ સતિ ચિત્તમ્ ઉપરમતે વસ્તુ-માત્રમ્ એવ ન સ્પૃશતીત્ય્ અર્થઃ । તત્ર હેતુઃ નિરુદ્ધમ્ ઇતિ । તથા ચ પાતઞ્જલ-સૂત્રમ્ - યોગશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધઃ [યોગસ્ 1.2] ઇતિ । યત્રેત્ય્-આદિ-પદાનાં યોગ-સંજ્ઞિતં વિદ્યાદ્ ઇતિ ચતુર્થેનાન્વયઃ । આત્મના પરમાત્માકારાન્તઃકરણેનાત્માનં પશ્યન્ તસ્મિન્ તુષ્યતિ । તત્રત્યં સુખં પ્રાપ્નોતિ । યદ્ આત્યન્તિકં
સુખં પ્રસિદ્ધમ્ । અતીન્દ્રિયં વિષયેન્દ્રિય-સમ્પર્ક-રહિતમ્ । અતએવ યત્ર સ્થિતઃ સન્ તત્ત્વત આત્મ-સ્વરૂપાન્ નૈવ ચલતિ, અતએવ યં લાભં લબ્ધ્વા તતઃ સકાશાદ્ અપરં લાભમ્ અધિકં ન મન્યતે । દુઃખસ્ય સંયોગેન સ્પર્શ-માત્રેણાપિ વિયોગો યસ્મિન્ તં યોગ-સંજ્ઞ્તં યોગ-સંજ્ઞાં પ્રાપ્તં સમાધિં વિદ્યાત્ । યદ્યપિ શીઘ્રં ન સિધ્યતિ તદ્ અપ્ય્ અયં મે યોગઃ સંસેત્સ્યત્ય્ એવેતિ યો નિશ્ચયસ્ તેન । અનિર્વિણ્ણ-ચેતસૈતાવતાપિ કાલેન યોગો ન સિદ્ધઃ । કિમ્ અતઃ પરં કષ્ટેનેત્ય્ અનુતાપો નિર્વેદસ્ તદ્-રહિતેન ચેતસા । ઇહ જન્મનિ જન્માન્તરે વા સિધ્યતુ,
કિં મે ત્વરયેતિ ધૈર્ય-યુક્તેન મનસેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એતદ્ ગૌડ-પાદા ઉદાજહ્રુઃ -
ઉત્સેક ઉદધેર્ યદ્વત્ કુશાગ્રેઆઇક-બિન્દુના ।
મનસો નિગ્રહસ્ તદ્વદ્ ભવેદ્ અપરિખેદતઃ ॥ ઇતિ ।
ઉત્સેક ઉત્સેચનમ્ । શોષણાધ્યવસાયેન જલોદ્ધરણમ્ ઇતિ યાવત્ । અત્ર કાચિદ્ આખ્યાયિકાસ્તિ । કસ્યચિત્ કિલ પક્ષિણો ઽણ્ડાનિ તીર-સ્થિતાનિ તરઙ્ગ-વેગેન સુમુદ્રો જહાર । સ ચ સમુદ્રં શોષયિષામીત્ય્ એવેતિ પ્રતિજ્ઞાય સ્વ-મુખાગ્રેણૈકૈકં જલ-બિન્દુમ્ ઉપરિ પ્રચિક્ષેપ । તં ચ બહુભિઃ પક્ષિભિર્ બન્ધુભિર્ યુક્ત્યા વાર્યમાણો ઽપિ નૈવોપરરામ । યદૃચ્છયા ચ તત્રાગતેન નારદેન નિવારિતો ઽપ્ય્ અસ્મિન્ જન્મનિ જન્માન્તરે વા સમુદ્રં શોષયિષ્યામ્ય્ એવેતિ તદ્-અગ્રે ઽપિ પુનઃ પ્રતિજજ્ઞે । તતશ્ ચ દૈવાનુકૂલ્યાત્ કૃપાલુર્ નારદો ગરુડં તત્-સાહાય્યાય પ્રેષયામાસ । સમુદ્રસ્ ત્વદીય-જ્ઞાતિ-દ્રોહેણ ત્વામ્ અવમન્યત ઇતિ વાક્યેન । તતો ગરુડ-પક્ષ-વાતેન શુષ્યન્ સમુદ્રો
ઽતિભીતસ્ તાન્ય્ અણ્ડાનિ તસ્મૈ પક્ષિણે દદાવ્ ઇતિ ।
એવમ્ એવ શાસ્ત્ર-વચનાસ્તિક્યેન યોગે જ્ઞાને ભક્તૌ વા પ્રવર્તમાનમ્ ઉત્સાહવન્તમ્ અધ્યવસાયિનં જનં ભગવાન્ એવાનુગૃહ્ણાતીતિ નિશ્ચેતવ્યમ્ ॥20-23॥
બલદેવઃ : નાત્યશ્નત ઇત્ય્ આદૌ યોગ-શબ્દેનોક્તં સમાધિં સ્વરૂપતઃ ફલતશ્ ચ લક્ષયતિ યત્રેત્ય્-આદિ-સાર્ધ-ત્રયેણ । યચ્-છબ્દાનાં તં વિદ્યાદ્ યોગ-સંજ્ઞિતમ્ ઇત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ । યોગય્સ સેવયાભ્યાસેન નિરુદ્ધં નિવૃત્તેતર-વૃત્તિકં ચિત્તં યત્રોપરમતે મહત્ સુખમ્ એતદ્ ઇતિ સજ્જતિ । ન તુ દેહાદિ પશ્યન્ વિષયેષ્વ્ ઇતિ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધેન સ્વરૂપેણેષ્ટ-પ્રાપ્તિ-લક્ષણેન ફલેન ચ યોગો દર્શિતઃ । સુખમ્ ઇતિ । યત્ર સમાધૌ યત્ તત્ પ્રસિદ્ધમ્ આત્યન્તિકં નિત્યં સુખં વેત્ત્ય્ અનુભવતિ । અતીન્દ્રિયં વિષયેન્દ્રિય-સમ્બન્ધ-રહિતં, બુદ્ધ્યાત્માકારયા ગ્રાહ્યમ્ । અતએવ યત્ર સ્થિતસ્ તત્ત્વત
આત્મ-સ્વરૂપાન્ નૈવ ચલતિ, યં યોગં લબ્ધ્વૈવ તતો ઽપરં લાભમ્ અધિકં ન મન્યતે । ગુરુણા ગુણવત્ પુત્ર-વિચ્છેદાદિના ન વિચાયતે તમ્ ઇતિ । દુઃખ-સંયોગસ્ય વિયોગઃ પ્રધ્વંસો યત્ર તં યોગ-સંજ્ઞ્તં સમાધિમ્ ॥20-23॥
ભ્ગ્ 6.24
સંકલ્પ-પ્રભવાન્ કામાંસ્ ત્યક્ત્વા સર્વાન્ અશેષતઃ ।
મનસૈવેન્દ્રિય-ગ્રામં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ સઙ્કલ્પેતિ । સંકલ્પાત્ પ્રભવો યેષાં તાન્ યોગ-પ્રતિકૂલાન્ સર્વાન્ કામાન્ અશેષતઃ સ-વાસનાંસ્ ત્યક્ત્વા મનસૈવ વિષય-દોષ-દર્શિના સર્વતઃ પ્રસરન્તમ્ ઇન્દ્રિય-સમૂહં વિશેષેણ નિયમ્ય । યોગો યોક્તવ્ય ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ

મધુસૂદનઃ : કિં ચ કૃત્વા યોગો ઽભ્યસ્નીયઃ ? સઙ્કલ્પો દુષ્ટેષ્વ્ અપિ વિષયેષ્વ્ અશોભનત્વાદર્શનેન શોભનાધ્યાસઃ । તસ્માચ્ ચ સઙ્કલ્પાદ્ ઇદં મે સ્યાદ્ ઇદં મે સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં-રૂપાઃ કામાઃ પ્રભવન્તિ । તાન્ શોભનાધ્યાસ-પ્રભવાન્ વિષયાભિલાષાન્ વિચાર-જન્યાશોભનત્વ-નિશ્ચયેન શોભનાધ્યાસ-બાધાદ્ દૃષ્ટેષુ સ્રક્-ચન્દન-વનિતાદિષ્વ્ અદૃષ્ટેષુ ચેન્દ્ર-લોક-પારિજાતાપ્સરઃ-પ્રભૃતિષુ શ્વ-વાન્ત-પાયસવત્ સ્વત એવ સર્વાન્ બ્રહ્મ-લોક-પર્યન્તાન્ અશેષતો નિરવશેષાન્ સવાસનાંસ્ ત્યક્ત્વા, અતએવ કામ-પૂર્વકત્વાદ્ ઇન્દિર્ય-પ્રવૃત્તેસ્ તદ્-અપાયે સતિ વિવેક-યુક્તેન
મનસૈવેન્દ્રિય-પ્રાપ્તં ચક્ષુર્-આદિ-કરણ-સમૂહં વિનિયમ્ય સમન્તતઃ સર્વેભ્યો વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાહૃત્ય શનૈઃ શનૈર્ ઉપરમેદ્ ઇત્ય્ અન્વયઃ

વિશ્વનાથઃ : એતાદૃશ-યોગાભ્યાસે પ્રવૃત્તસ્ય પ્રાથમિકં કૃત્યમ્ અન્ત્યં ચ કૃત્યમ્ આહ સઙ્કલ્પેતિ દ્વાભ્યામ્ । કામાંસ્ ત્યક્ત્વેતિ પ્રાથમિકં કૃત્યમ્ । ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેદ્ ઇત્ય્ અન્ત્યં કૃત્યમ્ ॥24-25॥
બલદેવઃ : સ યોગઃ પ્રારમ્ભ-દશાયાં નિશ્ચયેન પ્રયત્ને કૃતે સંસેત્સ્યત્ય્ એવેત્ય્ અધ્યવસાયેન યોક્તવ્યો ઽનુષ્ઠેયઃ । આત્મન્ય્ અયોગત્વ-મનનં નિર્વેદસ્ તદ્-રહિતેન ચેતસા હૃતાણ્ડાર્ણવ-શોષકત્-પક્ષિવત્ સોત્સાહેનેત્ય્ અર્થઃ । એતાદૃશં યોગમ્ આરભમાણસ્ય પ્રાથમિકં કૃત્યમ્ આહ સઙ્કલ્પેતિ । સઙ્કલ્પાત્ પ્રભવો યેષાં તાન્ યોગ-વિરોધિનઃ કામાન્ વિષયાન્ અશેષતઃ સ-વાસનાંસ્ ત્યક્ત્વા । સ્ફુટમ્ અન્યત્ । મનસા વિષય-દોષ-દર્શિના

ભ્ગ્ 6.25
શનૈઃ શનૈર્ ઉપરમેદ્ બુદ્ધ્યા ધૃતિ-ગૃહીતયા ।
આત્મ-સંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્

શ્રીધરઃ : યદિ તુ પ્રાક્તન-કર્મ-સંસ્કારેણ મનો વિચલેત્ તર્હિ ધારણયા સ્થિરીકુર્યાદ્ ઇત્ય્ આહ શનૈર્ ઇતિ । ધૃતિર્ ધારણા । તયા ગૃહીતયા વશીકૃતયા બુદ્ધ્યા । આત્મ-સંસ્થમ્ આત્મન્ય્ એવ સમ્યક્ સ્થિતં નિશ્ચલં મનઃ કૃત્વોપરમેત્ । તચ્ ચ શનૈઃ શનૈર્ અભ્યાસ-ક્રમેણ । ન તુ સહસા । ઉપરમ-સ્વરૂપમ્ આહ ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેત્ । નિશ્ચલે મનસિ સ્વયમ્ એવ પ્રકાશમાન-પરમાનન્દ-સ્વરૂપો ભૂત્વાત્મ-ધ્યાનાદ્ અપિ નિવર્તેતેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ભૂમિકા-જય-ક્રમેણ શનૈઃ શનૈર્ ઉપરમેત્ । ધૃતિ-ધૈર્યમ્ અખિન્નતા તયા ગૃહીતા યા બુદ્ધિર્ અવશ્ય-કર્તવ્યતા-નિશ્ચય-રૂપા તયા યદા કદાચિદ્ અવશ્યં ભવિષ્યત્ય્ એવ યોગઃ કિં ત્વરયેત્ય્ એવં-રૂપયા શનૈઃ શનૈર્ ગુરૂપદિષ્ટ-માર્ગેણ મનો નિરુન્ધ્યાત્ । એતેનાનિર્વેદ-નિશ્ચયૌ પ્રાગ્ ઉક્તૌ દર્શિતૌ । તથા ચ શ્રુતિઃ -
યચ્છેદ્ વાઙ્-મનસી પ્રાજ્ઞસ્
તદ્ યચ્છેજ્ જ્ઞાન આત્મનિ ।
જ્ઞાનમ્ આત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્
તદ્ યચ્છેચ્ છાન્ત આત્મનિ ॥ [કઠુ 1.3.13] ઇતિ ।
વાગ્ ઇતિ વાચં લૌકિકીં વૈદિકીં ચ મનસિ વ્યાપારવતિ નિયચ્છેત્ । નાનુધ્યાયાદ્ બહૂન્ શબ્દાન્ વાચો વિગ્લાપનં હિ તત્ [બૌ 4.4.21] ઇતિ શ્રુતેઃ । વાગ્-વૃત્તિ-નિરોધેન મનો-વૃત્તિ-માત્ર-શેષો ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ચક્ષુર્-આદિ-નિરોધો ઽપ્ય્ એતસ્યાં ભૂમૌ દ્રષ્ટવ્યઃ । મનસીતિ ચ્છાન્દસં દૈર્ઘ્યમ્ । તન્ મનઃ કર્મેદ્રિય-જ્ઞાનેન્દ્રિય-સહકારિ નન-વિધ-વિકલ્પ-સાધનં કરણં જ્ઞાને જાનાતીતિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા જ્ઞાતર્ય્ આત્મનિ જ્ઞાતૃત્વોપાધાવ્ અહઙ્કારે નિયચ્છેત્ । મનો-વ્યાપારાન્ પરિત્યજ્યાહઙ્કાર-માત્રં પરિશેષયેત્ । તચ્ ચ જ્ઞાનં જ્ઞાતૃત્વોપાધિમ્ અહઙ્કારમ્ આત્મનિ મહતિ મહત્-તત્ત્વે સર્વ-વ્યાપકે નિયચ્છેત્ । દ્વિવિધો હ્ય્ અહઙ્કારો વિશેષ-રૂપઃ
સામાન્ય-રૂપશ્ ચેતિ । અયમ્ અહમ્ એતસ્ય પુત્ર ઇત્ય્ એવં વ્યક્તમ્ અભિમન્યમાનો વિશેષ-રૂપો વ્યષ્ટ્ય્-અહઙ્કારઃ । અસ્મીત્ય્ એતાવન્-માત્રમ્ અભિમન્યમાનઃ સામાન્ય-રૂપઃ સમષ્ટ્ય્-અહઙ્કારઃ । સ ચ હિરણ્યગર્ભો મહાન્ આત્મેતિ ચ સર્વાનુસ્યૂતત્વાદ્ ઉચ્યતે । તાભ્યામ્ અહઙ્કારાભ્યાં વિવિક્તો નિરુપાધિકઃ શાન્તાત્મા સર્વાન્તશ્ ચિદ્-એક-રસસ્ તસ્મિન્ મહાન્તમ્ આત્માનં સમષ્ટિ-બુદ્ધિં નિયચ્છેત્ । એવં તત્-કારણમ્ અવ્યક્તમ્ અપિ નિયચ્છેત્ । તતો નિરુપાધિકસ્ ત્વં-પદ-લક્ષ્યઃ શુદ્ધ આત્મા સાક્ષાત્કૃતૌ ભવતિ ।
શુદ્ધે હિ ચિદ્-એક-રસે પ્રત્યગ્-આત્મનિ જડ-શક્તિ-રૂપમ્ અનિર્વાચ્યમ્ અવ્યક્તં પ્રકૃતિર્ ઉપાધિઃ । સા ચ પ્રથમં સામાન્યાહઙ્કાર-રૂપં મહત્ તત્ત્વં નામ ધૃત્વા વ્યક્તીભવતિ । તતો બહિર્ વિશેષાહઙ્કાર-રૂપેણ । તતો બહિર્ મનો-રૂપેણ । તતો બહિર્ વાગ્-આદીન્ ઇન્દ્રિય-રૂપેણ । તદ્ એતચ્ છ્રુત્યાભિહિતમ્ -
ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા અર્થેભ્યશ્ ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા મહાન્ પરઃ ॥
મહતઃ પરમ-વ્યક્તમ્ અવ્યક્તાત્ પુરુષઃ પરઃ ।
પુરુષાન્ ન પરં કિંચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ ॥ [કઠુ 1.3.10-1] ઇતિ ।
તત્ર ગવાદિષ્વ્ ઇવ વાઙ્-નિરોધઃ પ્રથમા ભૂમિઃ । બાલ-મુગ્ધાદિષ્વ્ ઇવ નિર્મનસ્ત્વં દ્વિતીયા । તન્દ્ર્યામ્ ઇવાહઙ્કાર-રાહિત્યં તૃતીયા । સુષુપ્તાવ્ ઇવ મહત્-તત્ત્વ-શાન્તાત્મનોર્ મધ્યે મહત્-તત્ત્વોપાદાનમ્ અવ્યાકૃતાખ્યં તત્ત્વં શ્રુત્યોદાહારિ, તથાપિ તત્ર મહત્-તત્ત્વસ્ય નિયમનં નાભ્યધાયિ । સુષુપ્તાવ્ ઇવ સ્વરૂપ-લય-પ્રસઙ્ગાત્ । તસ્ય ચ કર્મ-ક્ષયે સતિ પુરુષ-પ્રયત્નમ્ અન્તરેણ સ્વત એવ સિદ્ધત્વાત્ તત્ત્વ-દર્શનાનુપયોગિત્વાચ્ ચ । દૃશ્યતે ત્વમ્ અગ્રયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મ-દર્શિભિઃ ઇતિ પૂર્વમ્ અભિધાય સૂક્ષ્મત્વ-સિદ્ધયે નિરોધ-સમાધેર્ અભિધાનાત્ । સ ચ તત્ત્વ-દિદૃક્ષોર્ દર્શન-સાધનત્વેન દૃષ્ટ-તત્ત્વસ્ય ચ
જીવન્-મુક્તિ-રૂપ-ક્લેશ-ક્ષયાયાપેક્ષિતઃ ।
નનુ શાન્તાત્મન્ય્ અવરુદ્ધસ્ય ચિત્તસ્ય વૃત્તિ-રહિતત્વેન સુષુપ્તિવન્ ન દર્શન-હેતુત્વમ્ ઇતિ ચેત્, ન । સ્વતઃ-સિદ્ધસ્ય દર્શનસ્ય નિવારયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ । તદ્ ઉક્તં -
આત્માનાત્માકારં સ્વભાવતો ઽસ્થિતં સદા ચિત્તમ્ ।
આત્મૈકાકારતયા તિરસ્કૃતાનાત્મ-દૃષ્ટિં વિદધીત ॥
યથા ઘટ ઉત્પદ્યમાનઃ સ્વતો વિયત્-પૂર્ણં એવોત્પદ્યતે । જલ-તણ્ડુલાદિ-પૂરણં તૂત્પન્ને ઘટે પશ્ચાત્ પુરુષ-પ્રયત્નેન ભવતિ । તત્ર જલાદૌ નિઃસારિતે ઽપિ વિયન્-નિઃસારયિતું ન શક્યતે । મુખ-પિધાને ઽપ્ય્ અન્તર્વિયદ્ અવતિષ્ઠત એવ તથા ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યમાનં ચૈતન્ય-પૂર્ણમ્ એવોત્પદ્યતે । ઉત્પન્ને તુ તસ્મિન્ મૂષાનિષિક્ત-દ્રુત-તામ્રવદ્ ઘટ-દુઃખાદિ-રૂપત્વં ભોગ-હેતુ-ધર્માધર્મ-સહકૃત-સામગ્રી-વશાદ્ ભવતિ । તત્ર ઘટ-દુઃખાદ્ય્-અનાત્માકારે વિરામ-પ્રત્યયાભ્યાસેન નિવારિતે ઽપિ નિર્નિમિત્તશ્ ચિદ્-આકારો વારયિતું ન શક્યતે । તતો નિરોધ-સમાધિના નિર્વૃત્તિકેન ચિત્તેન સંસ્કાર-માત્ર-શેષતયાતિસૂક્ષ્મત્વેન નિરુપાધિક-ચિદ્-આત્મ-માત્રાભિમુખત્વાદ્
વૃત્તિં વિનૈવ નિર્વિઘ્નમ્ આત્માનુભૂયતે । તદ્ એતદ્ આહ આત્મ-સંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિંચિદ્ અપિ ચિન્તયેદ્ ઇતિ । આત્મનિ નિરુપાધિકે પ્રતીચિ સંસ્થા સમાપ્તિર્ યસ્ય તદ્-આત્મ-સંસ્થં સર્વ-પ્રકાર-વૃત્તિ-શૂન્યં સ્વભાવ-સિદ્ધાત્માકાર-માત્ર-વિશિષ્ટં મનઃ કૃત્વા ધૃતિ-ગૃહીતયા વિવેક-બુદ્ધ્યા સમ્પાદ્યાસંપ્રજ્ઞાત-સમાધિ-સ્થઃ સન્ કિંચિદ્ અપિ અનાત્માનમ્ આત્માનં વા ન ચિન્તયેત્, ન વૃત્ત્યા વિષયીકુર્યાત્ । અનાત્માકાર-વૃત્તૌ હિ વ્યુત્થાનમ્ એવ સ્યાત્ । આત્માકાર-વૃત્તૌ ચ સમ્પ્રજ્ઞાતઃ સમાધિર્ ઇત્ય્ અસમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિ-સ્થૈર્યાય કામ્ અપિ ચિત્ત-વૃત્તિં નોત્પાદયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : સેએ ભ્ગ્ 6.24.
બલદેવઃ : અન્તિમં કૃત્યમ્ આહ ધૃતિ-ગૃહીતયા ધારણાવશીકૃત્યા બુદ્ધ્યા મન આત્મ-સંસ્થં કૃત્વાત્માનં ધ્યાત્વા સમાધાવ્ ઉપરમેત તિષ્ઠેત્ । આત્મનો ઽન્યત્ કિંચિદ્ અપિ ન ચિન્તયેત્ । એતચ્ ચ શનૈઃ શનૈર્ અભ્યાસ-ક્રમેણ, ન તુ હઠેન

ભ્ગ્ 6.26
યતો યતો નિશ્ચરતિ મનશ્ ચઞ્ચલમ્ અસ્થિરમ્ ।
તતસ્ તતો નિયમ્યૈતદ્ આત્મન્ય્ એવ વશં નયેત્

શ્રીધરઃ : એવમ્ અપિ રજો-ગુણ-વશાદ્ યદિ મનઃ પ્રચલેત્ તર્હિ પુનઃ પ્રત્યાહારેણ વશીકુર્યાદ્ ઇત્ય્ આહ યતો યત ઇતિ । સ્વભાવતશ્ ચઞ્ચલં ધાર્યમાણમ્ અપ્ય્ અસ્થિરં મનો યં યં વિષયં પ્રતિ નિર્ગચ્છતિ, તતસ્ તતઃ પ્રત્યાહૃત્યાત્મન્ય્ એવ સ્થિરં કુર્યાત્

મધુસૂદનઃ : એવં નિરોધ-સમાધિં કુર્વન્ યોગી શબ્દાદીનાં ચિત્ત-વિક્ષેપ-હેતૂનાં મધ્યે યતો યતો યસ્માદ્ યસ્માન્ નિમિત્તાચ્ છબ્દાદેર્ વિષયાદ્ રાગ-દ્વેષાદેશ્ ચ ચઞ્ચલં વિક્ષેપાભિમુખં સન્ મનો નિશ્ચરતિ વિક્ષિપ્તં સદ્ વિષયાભિમુખીં પ્રમાણ-વિપર્યય-વિકલ્પ-સ્મૃતીનામ્ અન્યતમામ્ અપિ સમાધિ-વિરોધિનીં વૃત્તિમ્ ઉત્પાદયતિ, તથા લય-હેતૂનાં નિદ્રાશેષ-બહ્વ્-અશન-શ્રમાદીનાં મધ્યે યતો યતો નિમિત્તાદ્ અસ્થિરં લયાભિમુખં સન્ મનો નિશ્ચરતિ લીનં સત્ સમાધિ-વિરોધિનીં નિદ્રાખ્યાં વૃત્તિમ્ ઉત્પાદયતિ, તતસ્ તતો વિક્ષેપ-નિમિત્તાલ્ લય-નિમિત્તાચ્
ચ નિયમ્યૈતન્ મનો નિર્વૃત્તિકં કૃત્વાત્મન્ય્ એવ સ્વ-પ્રકાશ-પરમાનન્દ-ઘને વશં નયેન્ નિરુન્ધ્યાત્ । યથા ન વિક્ષિપ્યેત ન વા લીયેતેતિ । એવ-કારો ઽનાત્મ-ગોચરત્વં સમાધેર્ વારયતિ । એતચ્ ચ વિવૃતં ગૌડાચાર્ય-પાદૈઃ-
ઉપાયેન નિગૃહ્ણીયાદ્ વિક્ષિપ્તં કામ-ભોગયોઃ ।
સુપ્રસન્નં લયે ચૈવ યથા કામો લયસ્ તથા ॥
દુઃખં સર્વમ્ અનુસ્મૃત્ય કામ-ભોગાન્ નિવર્તયેત્ ।
અજં સર્વમ્ અનુસ્મૃત્ય જાતં નૈવ તુ પશ્યતિ ॥
લયે સમ્બોધયેચ્ ચિત્તં વિક્ષિપ્તં શમયેત્ પુનઃ ।
સકષાયં વિજાનીયાત્ સમ-પ્રાપ્તં ન ચાલયેત્ ॥
નાસ્વાદયેત્ સુખં તત્ર નિઃસઙ્ગઃ પ્રજ્ઞયા ભવેત્ ।
નિશ્ચલં નિચ્શરચ્ ચિત્તમ્ એકીકુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ ॥
યદા ન લીયતે ચિત્તં ન ચ વિક્ષિપ્યતે પુનઃ ।
અનિઙ્ગનમ્ અનાભાસં નિષ્પન્નં બ્રહ્મ તત્ તદા ॥ ઇતિ પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈઃ ।
ઉપાયેન વક્ષ્યમાણેન વૈરાગ્યાભ્યાસેન કામ-ભોગયોર્ વિક્ષિપ્તં પ્રમાણ-વિપર્યય-વિકલ્પ-સ્મૃતીનામ્ અન્યતમયાપિ વૃત્ત્યા પરિણતં મનો નિગૃહ્ણીયાન્ નિરુન્ધ્યાદ્ આત્મન્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । કામ-ભોગયોર્ ઇતિ ચિન્ત્યમાનાવસ્થા-ભુજ્યમાનાવસ્થા-ભેદેન દ્વિ-વચનમ્ । તથા લીયતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ લયઃ સુષુપ્તં તસ્મિન્ સુપ્રસન્નમ્ આયાસ-વર્જિતમ્ અપિ મનો નિગૃહ્ણીયાદ્ એવ । સુપ્રસન્નં ચેત્ કુતો નિગૃહ્યતે ? તત્રાહ - યથા કામો વિષય-ગોચર-પ્રમાણાદિ-વૃત્ત્ય્-ઉત્પાદનેન સમાધિ-વિરોધી તથા લયો ઽપિ નિદ્રાખ્ય-વૃત્ત્ય્-ઉત્પાદનેન સમાધિ-વિરોધી । સર્વ-વૃત્તિ-નિરોધો હિ સમાધિઃ । અતઃ કામાદિ-કૃત-વિક્ષેપાદ્ ઇવ શ્રમાદિ-કૃત-લયાદ્ અપિ મનો નિરોદ્ધવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ઉપાયેન નિગૃહ્ણીયાત્ કેન ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે સર્વં દ્વૈતમ્ અવિદ્યા-વિજૃમ્ભિતમ્ અલ્પં દુઃખમ્ એવેત્ય્ અનુસ્મૃત્ય -- યો વૈ ભૂમા તત્ સુખં, નાલ્પે સુખમ્ અસ્તિ । [છાઉ 7.23.1] અથ યદ્ અલ્પં તન્ મર્ત્યં [છાઉ 7.23.1] તદ્ દુઃખમ્ ઇતિ શ્રુત્ય્-અર્થં ગુરૂપદેશાદ્ અનુ પશ્ચાત્ પર્યાલોચ્ય કામાંશ્ ચિન્ત્યમાનાવસ્થાન્ વિષયાન્ ભોગાન્ ભુજ્યમાનાવસ્થાંશ્ ચ વિષયાન્ નિવર્તયેત્ । મનસઃ સકાશાદ્ ઇતિ શેષઃ । કામશ્ ચ ભોગશ્ ચ કામ-ભોગં તસ્માન્ મનો નિવર્તયેદ્ ઇતિ વા । એવં દ્વૈત-સ્મરણ-કાલે વૈરાગ્ય-ભાવનોપાય ઇત્ય્ અર્થઃ । દ્વૈત-વિસ્મરણં તુ પરમોપાય ઇત્ય્ આહ અજં બ્રહ્મ સર્વં ન તતો ઽતિરિક્તં કિંચિદ્
અસ્તીતિ શાસ્ત્રાચાર્યોપદેશાદ્ અનન્તરમ્ અનુસ્મૃત્ય તદ્-વિપરીતં દ્વૈત-જાતં ન પશ્યત્ય્ એવ । અધિષ્ઠાને જ્ઞાને કલ્પિતસ્યાભાવાત્ । પૂર્વોપાયાપેક્ષયા વૈલક્ષણ્ય-સૂચનાર્થસ્ તુ-શબ્દઃ ।
એવં વૈરાગ્ય-ભાવના-તત્ત્વ-દર્શનાભ્યાં વિષયેભ્યો નિવર્ત્યમાનં ચિત્તં યદિ દૈનન્દિન-લયાભ્યાસ-વશાલ્ લયાભિમુખં ભવેત્ તદા નિદ્રા-શેષાજીર્ણ-બહ્વ્-અશન-શ્રમાણાં લય-કારણાનાં નિરોધેન ચિત્તં સમ્યક્ પ્રબોધયેદ્ ઉત્થાન-પ્રયત્નેન । યદિ પુનર્ એવં પ્રબોધ્યમાનં દૈનન્દિન-પ્રબોધાભ્યાસ-વશાત્ કામ-ભોગયોર્ વિક્ષિપ્તં સ્યાત્ તદા વૈરાગ્ય-ભાવનયા તત્ત્વ-સાક્ષાત્કારેણ ચ પુનઃ શમયેત્ । એવં પુનઃ પુનર્ અભ્યસ્યતો લયાત્ સમ્બોધિતં વિષયેભ્યશ્ ચ વ્યાવર્તિતમ્ । નાપિ સમપ્રાપ્તમ્ અન્તરાલાવસ્થં ચિત્તં સ્તબ્ધીભૂતં, સ-કષાયં
રાગ-દ્વેષાદિ-પ્રબલ-વાસના-વશેન સ્તબ્ધીભાવાખ્યેન કષાયેણ દોષેણ યુક્તં વિજાનીયાત્ સમાહિતાચ્ ચિત્તાદ્ વિવેકેન જાનીયાત્ ।
તતશ્ ચ નેદં સમાહિતમ્ ઇત્ય્ અવગમ્ય લય-વિક્ષેપાભ્યામ્ ઇવ કષાયાદ્ અપિ ચિત્તં નિરુન્ધ્યાત્ । તતશ્ ચ લય-વિક્ષેપ-કષાયેષુ પરિહૃતેષુ પરિશેષાચ્ ચિત્તેન સમં બ્રહ્મ પ્રાપ્યતે । તચ્ ચ સમપ્રાપ્તં ચિત્તં કષાય-લય-ભ્રાન્ત્યા ન ચાલયેત્, વિષયાભિમુખં ન કુર્યાત્ । કિન્તુ ધૃતિ-ગૃહીતયા બુદ્ધ્યા લય-કષાય-પ્રાપ્તેર્ વિવિચ્ય તસ્યામ્ એવ સમ-પ્રાપ્તાવ્ અતિયત્નેન સ્થાપયેત્ । તત્ર સમાધૌ પરમ-સુખ-વ્યઞ્જકે ઽપિ સુખં નાસ્વાદયેત્ । એતાવન્તં કાલમ્ અહં સુખીતિ સુખાસ્વાદ-રૂપાં વૃત્તિં ન કુર્યાત્ સમાધિ-ભઙ્ગ-પ્રસઙ્ગાત્ ઇતિ પ્રાગ્ એવ કૃત-વ્યાખ્યાનમ્ । પ્રજ્ઞયા યદ્ ઉપલભ્યતે સુખં તદ્ અપ્ય્
અવિદ્યા-પરિકલ્પિતં મૃષૈવેત્ય્ એવં-ભાવનયા નિઃસઙ્ગો નિસ્પૃહઃ સર્વ-સુખેષુ ભવેત્ ।
અથવા પ્રજ્ઞયા સ-વિકલ્પ-સુખાકાર-વૃત્તિ-રૂપયા સહ સઙ્ગં પરિત્યજેત્ । ન તુ સ્વરૂપ-સુખમ્ અપિ નિર્વૃત્તિકેન ચિત્તેન નાનુભવેત્ સ્વભાવ-પ્રાપ્તસ્ય તસ્ય વારયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ । એવં સર્વતો નિવર્ત્ય નિશ્ચલં પ્રયત્ન-વશેન કૃતં ચિત્તં સ્વભાવ-ચાઞ્ચલ્યાદ્ વિષયાભિમુખતયા નિશ્ચરદ્ બહિર્ નિર્ગચ્છદ્ એકીકુર્યાત્ પ્રયત્નતઃ, નિરોધ-પ્રયત્નેન સમે બ્રહ્મણ્ય્ એકતાં નયેત્ ।
સમ-પ્રાપ્તં ચિત્તં કીદૃશમ્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે યદા ન લીયતે નાપિ સ્તબ્ધીભવતિ તામસત્વ-સામ્યેન લય-શબ્દેનૈવ સ્તબ્ધીભાવસ્યોપલક્ષણાત્ । ન ચ વિક્ષિપ્યતે પુનઃ, ન શબ્દાદ્ય્-આકાર-વૃત્તિમ્ અનુભવતિ । નાપિ સુખમ્ આસ્વાદયતિ, રાજસત્વ-સામ્યેન સુખાસ્વાદસ્યાપિ વિક્ષેપ-શબ્દેનોપલક્ષણાત્ । પૂર્વં ભેદ-નિર્દેશસ્ તુ પૃથક્-પ્રયત્ન-કરણાય । એવં લય-કષાયાભ્યાં વિક્ષેપ-સુખાસ્વાદાભ્યાં ચ રહિતમ્ અનિઙ્ગનમ્ ઇઙ્ગનં ચલનં સ-વાત-પ્રદીપવલ્ લયાભિમુખ્ય-રૂપં તદ્-રહિતં નિવાત-પ્રદીપ-કલ્પમ્ । અનાભાસં ન કેનચિદ્ વિષયાકારેણાભાસત ઇત્ય્ એતત્ । કષાય-સુખાસ્વાદયોર્ ઉભયાન્તર્ભાવ ઉક્ત એવ । યદૈવં
દોષ-ચતુષ્ટય-રહિતં ચિત્તં ભવતિ તદા તચ્ ચિત્તં બ્રહ્મ નિષ્પન્નં સમં બ્રહ્મ પ્રાપ્તં ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
એતાદૃશશ્ ચ યોગઃ શ્રુત્યા પ્રતિપાદિતઃ -
યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ ।
બુદ્ધિશ્ ચ ન વિચેષ્ટેત તામ્ આહુઃ પરમાં ગતિમ્ ॥
તાં યોગમ્ ઇતિ મન્યન્તે સ્થિરામ્ ઇન્દ્રિય-ધારણામ્ ।
અપ્રમત્તસ્ તદા ભવતિ યોગો હિ પ્રભવાપ્યયૌ ॥ [કઠુ 2.3.11-2] ઇતિ ।
એતન્-મૂલકમ્ એવ ચ યોગશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધઃ [યોગસ્ 1.2] ઇતિ સૂત્રમ્ । તસ્માદ્ યુક્તં તતસ્ તતો નિયમ્યૈતદ્ આત્મન્ય્ એવં વશં નયેદ્ ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : યદિ ચ પ્રાક્તન-દોષોદ્ગમ-વશાદ્ રજો-ગુણ-સ્પૃષ્ટં મનશ્ ચઞ્ચલં સ્યાત્, તદા પુનર્ યોગમ્ અભ્યસેદ્ ઇત્ય્ આહ યતો યત ઇતિ

બલદેવઃ : યદિ કદાચિત્ પ્રાક્તન-સૂક્ષ્મ-દોષાન્ મનઃ પ્રચલેત્ તદા તત્ પ્રત્યાહરેદ્ ઇત્ય્ આહ યત ઇતિ । યં યં વિષયં પ્રતિ મનો નિર્ગચ્છતિ, તતસ્ તત એતન્ મનો નિયમ્ય પ્રત્યાહૃત્યાત્મન્ય્ એવ નિરતિશય-સુખત્વ-ભાવનયા વશં કુર્યાત્

ભ્ગ્ 6.27
પ્રશાન્ત-મનસં હ્ય્ એનં યોગિનં સુખમ્ ઉત્તમમ્ ।
ઉપૈતિ શાન્ત-રજસં બ્રહ્મ-ભૂતમ્ અકલ્મષમ્

શ્રીધરઃ : એવં પ્રત્યાહારાદિભિઃ પુનઃ પુનર્ મનો વશીકુર્વન્ રજો-ગુણ-ક્ષયે સતિ યોગ-સુખં પ્રાપ્નોતીત્ય્ આહ પ્રશાન્તેતિ । એવમ્ ઉક્ત-પ્રકારેણ શાન્તં રજો યસ્ય તમ્ । અતએવ પ્રશાન્તં મનો યસ્ય તમ્ એનં નિષ્કલ્મષમ્ બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્તં યોગિનં ઉત્તમમ્ સુખં સમાધિ-સુખં સ્વયમ્ એવોપૈતિ પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : એવં યોગાભ્યાસ-બલાદ્ આત્મન્ય્ એવ યોગિનઃ પ્રશામ્યતિ મનઃ । તતશ્ ચ પ્રશાન્તેતિ । પ્રકર્ષેણ શાન્તં નિર્વૃત્તિકતયા નિરુદ્ધં સંસ્કાર-માત્ર-શેષં મનો યસ્ય તં પ્રશાન્ત-મનસં વૃત્તિ-શૂન્યતયા નિર્મનસ્કમ્ । નિર્મનસ્કત્વે હેતુ-ગર્ભં વિશેષણ-દ્વયં શાન્ત-રજસં અકલ્મષમ્ ઇતિ । શાન્તં વિક્ષેપકં રજો યસ્ય તં વિક્ષેપ-શૂન્યમ્ । તથા ન વિદ્યતે કલ્મષમ્ લય-હેતુસ્ તમો યસ્ય તમ્ અકલ્મષમ્ લય-શૂન્યમ્ । શાન્ત-રજસમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવ તમો-ગુણોપલક્ષણે ઽ કલ્મષમ્ સંસાર-હેતુ-ધર્માધર્માદિ-વર્જિતમ્
ઇતિ વા । બ્રહ્મ-ભૂતં બ્રહ્મૈવ સર્વમ્ ઇતિ નિશ્ચયેન સમં બ્રહ્મ પ્રાપ્તં જીવન્-મુક્તમ્ એનં યોગિનમ્ । એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણેતિ શ્રીધરઃ । ઉત્તમં નિરતિશયં સુખમ્ ઉપૈત્ય્ ઉપગચ્છતિ । મનસ્ તદ્-વૃત્ત્યોર્ અભાવે સુષુપ્તૌ સ્વરૂપ-સુખાવિર્ભાવ-પ્રસિદ્ધિં દ્યોતયતિ હિ-શબ્દઃ । તથા ચ પ્રાગ્-વ્યાખ્યાતં સુખમ્ આત્યન્તિકં યત્ તદ્ ઇત્ય્ અત્ર

વિશ્વનાથઃ : તતશ્ ચ પૂર્વવદ્ એવ તસ્ય સમાધિસુખં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ પ્રશાન્તેતિ । સુખં કર્તૃ યોગિનમ્ ઉપૈતિ પ્રાપ્નોતિ ।
બલદેવઃ : એવં પ્રયતમાનસ્ય પૂર્વવદ્ એવ સમાધિ-સુખં સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ પ્રશાન્તેતિ । પ્રશાન્તમ્ આત્મન્ય્ અચલં મનો યસ્ય તમ્ । અતએવાકલ્મષં દગ્ધ-પ્રાક્તન-સૂક્ષ્મ-દોષમ્ । અતએવ શાન્ત-રજસમ્ । બ્રહ્મ-ભૂતં સાક્ષાત્-કૃત-વિવિક્તાવિર્ભાવિતાષ્ટ-ગુણકાત્મ-સ્વરૂપં યોગિનં પ્રત્ય્ ઉત્તમમ્ આત્માનુભવ-રૂપં મહત્ સુખં કર્તા સ્વયમ્ એવોપૈતિ

ભ્ગ્ 6.28
યુઞ્જન્ન્ એવં સદાત્માનં યોગી વિગત-કલ્મષઃ ।
સુખેન બ્રહ્મ-સંસ્પર્શમ્ અત્યન્તં સુખમ્ અશ્નુતે

શ્રીધરઃ : તતશ્ ચ કૃતાર્થો ભવતીત્ય્ આહ યુઞ્જન્ન્ ઇતિ । એવમ્ અનેન પ્રકારેણ સર્વદાત્માનં મનો યુઞ્જન્ વશીકુર્વન્ । વિશેષેણ સર્વાત્મના । વિગતં કલ્મષં યસ્ય સઃ । યોગી સુખેનાનાયાસેન બ્રહ્મણઃ સંસ્પર્શો ઽવિદ્યા-નિવર્તકઃ સાક્ષાત્કારસ્ તદ્ એવાત્યન્તં સુખમ્ અશ્નુતે । જીવન્મુક્તો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ઉક્તં સુખં યોગિનઃ સ્ફુટીકરોતિ યુઞ્જન્ન્ ઇતિ । એવમ્ મનસૈવેન્દ્રિય-ગ્રામમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્ત-ક્રમેણાત્માનં મનઃ સદા યુઞ્જન્ સમાદધદ્ યોગી યોગેન નિત્ય-સમ્બન્ધી વિગત-કલ્મષો વિગત-મલઃ સંસાર-હેતુ-ધર્માધર્મ-રહિતઃ સુખેનાનાયાસેનેશ્વર-પ્રણિધાનાત્ સર્વાન્તરાય-નિવૃત્ત્યા બ્રહ્મ-સંસ્પર્શં સમ્યક્ત્વેન વિષયાસ્પર્શેન સહ બ્રહ્મણઃ સ્પર્શસ્ તાદાત્મ્યં યસ્મિંસ્ તદ્-વિષયાસંસ્પર્શિ બ્રહ્મ-સ્વરૂપમ્ ઇત્ય્ એતત્ । અત્યન્તં સર્વાનન્તાન્ પરિચ્છેદાન્ અતિક્રાન્તં નિરતિશયં સુખમ્ આનન્દમ્ અશ્નુતે વ્યાપ્નોતિ, સર્વતો-નિર્વૃત્તિકેન ચિત્તેન લય-વિક્ષેપ-વિલક્ષણમ્
અનુભવતિ, વિક્ષેપે વૃત્તિ-સત્ત્વાત્, લયે ચ મનસો ઽપિ સ્વરૂપેણાસત્ત્વાત્ । સર્વ-વૃત્તિ-શૂન્યેન સૂક્ષ્મેણ મનસા સુખાનુભવઃ સમાધાવ્ એવેત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર ચાનાયાસેનેત્ય્ અન્તરાય-નિવૃત્તિર્ ઉક્તા । તે ચાન્તરાયા દર્શિતા યોગ-સૂત્રેણ - વ્યાધિ-સ્ત્યાન-સંશય-પ્રમાદાલસ્યાવિરતિ-ભ્રાન્તિ-દર્શનાલબ્ધ-ભૂમિકત્વાનવસ્થિતત્વાનિ ચિત્ત-વિક્ષેપાસ્ તે ઽન્તરાયાઃ [યોગસ્ 1.30] । ચિત્તં વિક્ષિપન્તિ યોગાદ્ અપનયન્તીતિ ચિત્ત-વિક્ષેપા યોગ-પ્રતિપક્ષાઃ । સંશય-ભ્રાન્તિ-દર્શને તાવદ્ વૃત્તિ-રૂપતયા વૃત્તિ-નિરોધસ્ય સાક્ષાત્-પ્રતિપક્ષૌ । વ્યાધ્ય્-આદયસ્ તુ સપ્ત વૃત્તિ-સહચરિતતયા તત્-પ્રતિપક્ષા ઇત્ય્ અર્થઃ । વ્યાધિર્ ધાતુ-વૈષમ્ય-નિમિત્તો વિકારો જ્વરાદિઃ । સ્ત્યાનમ્ અકર્મણ્યતા ગુરુણા શિક્ષ્યમાણસ્યાપ્ય્ આસનાદિ-કર્માનર્હતેતિ યાવત્ । યોગઃ સાધનીયો ન વેત્ય્ ઉભય-કોટિ-સ્પૃગ્-વિજ્ઞાનં સંશયઃ । સ
ચાતદ્-રૂપ-પ્રતિષ્ઠત્વેન વિપર્યયાન્તર્ગતો ઽપિ સન્ન્ ઉભય-કોટિ-સ્પર્શિત્વૈક-કોટિ-સ્પર્શિત્વ-રૂપાવાન્તર-વિશેષ-વિવક્ષયાત્ર વિપર્યયાદ્ ભેદેનોક્તઃ । પ્રમાદઃ સમાધિ-સાધનાનામ્ અનુષ્ઠાન-સામર્થ્યે ઽપ્ય્ અનનુષ્ઠાન-શીલતા વિષયાન્તર વ્યાપ્રતતયા યોગ-સાધનેષ્વ્ ઔદાસીન્યમ્ ઇતિ યાવત્ । આલસ્યં સત્યામ્ અપ્ય્ ઔદાસીન્ય-પ્રચ્યુતૌ કફાદિના તમસા ચ કાય-ચિત્તયોર્ ગુરુત્વમ્ । તચ્ ચ વ્યાધિત્વેનાપ્રસિદ્ધમ્ અપિ યોગ-વિષયે પ્રવૃત્તિ-વિરોધિ । અવિરતિશ્ ચિત્તસ્ય વિષય-વિશેષ ઐકાન્તિકો ઽભિલાષઃ । ભ્રાન્તિ-દર્શનં યોગાસાધને ઽપિ તત્-સાધનત્વ-બુદ્ધિસ્ તથા તત્-સાધને ઽપિય્ અસાધનત્વ-બુદ્ધિઃ । અલબ્ધ-ભૂમિકત્વં સમાધિ-ભૂમેર્ એકાગ્રતાયા અલાભઃ
। ક્ષિપ્ત-મૂઢ-વિક્ષિપ્ત-રૂપત્વમ્ ઇતિ યાવત્ । અનવસ્થિતત્વં લબ્ધાયામ્ અપિ સમાધિ-ભૂમૌ પ્રયત્ન-શૈથિલ્યાચ્ ચિત્તસ્ય તત્રાપ્રતિષ્ઠિતત્વમ્ । ત એતે ચિત્ત-વિક્ષેપા નવ યોગમલા યોગ-પ્રતિપક્ષા યોગાન્તરાયા ઇતિ ચાભિધીયન્તે ।
દુઃખ-દૌર્મનસ્યાઙ્ગમ્ એજયત્વ-શ્વાસ-પ્રશ્વાસા વિક્ષેપ-સહ-ભુવઃ [યોગસ્ 1.31] દુઃખં ચિત્તસ્ય રાજસઃ પરિણામો બાધનાલક્ષણઃ । તચ્ ચાધ્યાત્મિકં શારીરં માનસં ચ વ્યાધિ-વશાત્ કામાદિ-વશાચ્ ચ ભવતિ । આધિભૌતિકં ગ્રહ-પીડાદિ-જનિતં દ્વેષાખ્ય-વિપર્યય-હેતુત્વાત્ સમાધિ-વિરોધિ । દૌર્મનસ્યમ્ ઇચ્છા-વિઘાતાદિ-બલવદ્ દુઃખાનુભવ-જનિતશ્ ચિત્તસ્ય તામસઃ પરિણામ-વિશેષઃ ક્ષોભા-પર-પર્યાયઃ સ્તબ્ધીભાવઃ । સ તુ કષાયત્વાલ્ લય-વત્ સમાધિ-વિરોધી । અઙ્ગમ્ એજયત્વમ્ અઙ્ગ-કમ્પનમ્ આસન-સ્થૈર્ય-વિરોધિ । પ્રાણેન બાહ્યસ્ય વાયોર્ અન્તઃ-પ્રવેશનં
શ્વાસઃ સમાધ્ય્-અઙ્ગ-રેચક-વિરોધી । પ્રાણન કોષ્ઠ્યસ્ય વાયોર્ બહિર્ નિઃસરણં પ્રશ્વાસઃ સમાધ્ય્-અઙ્ગ-પૂરક-વિરોધી । સમાહિત-ચિત્તસ્યૈતે ન ભવન્તિ વિક્ષિપ્ત-ચિત્તસ્યૈવ ભવન્તીતિ વિક્ષેપ-સહભુવો ઽન્તરાયા એવ । એતે ઽભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં નિરોદ્ધવ્યાઃ । ઈશ્વર-પ્રણિધાનેન વા । તીવ્ર-સંવેગાનામ્ આસન્ને [યોગસ્ 1.21] સમાધિ-લાભે પ્રસ્તુત ઈશ્વર-પ્રણિધાનાદ્ વા [યોગસ્ 1.23] ઇતિ પક્ષાન્તરમ્ ઉક્ત્વા પ્રણિધેયમ્ ઈશ્વરં ક્લેશ-કર્મ-વિપાકાશયૈર્ અપરામૃષ્ટઃ પુરુષ-વિશેષ ઈશ્વરઃ । તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞત્વ-બીજમ્ । સ પૂર્વેષામ્ અપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્ [યોગસ્ 1.24-6] ઇતિ ત્રિભિઃ સૂત્રૈઃ
પ્રતિપાદ્ય તત્-પ્રણિધાનં દ્વાભ્યામ્ અસૂત્રયત્ -- તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ । તજ્-જપસ્ તદ્-અર્થ-ભાવનમ્ [યોગસ્ 1.27-8] ઇતિ । તતઃ પ્રત્યક્-ચેતનાધિગમો ઽપ્ય્ અન્તરાયાભાવશ્ ચ [યોગસ્ 1.29] તતઃ પ્રણવ-જપ-રૂપાત્ તદ્-અર્થ-ધ્યાન-રૂપાચ્ ચેશ્વર-પ્રણિધાનાત્ પ્રત્યક્-ચેતનસ્ય પુરુષસ્ય પ્રકૃતિ-વિવેકેનાધિગમઃ સાક્ષાત્કારો ભવતિ । ઉક્તાનામ્ અન્તરાયાણામ્ અભાવો ઽપિ ભવતીત્ય્ અર્થઃ ।
અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યામ્ અન્તરાય-નિવૃત્તૌ કર્તવ્યાયામ્ અભ્યાસ-દાર્ઢ્યાર્થમ્ આહ -- તત્-પ્રતિષેધાર્થમ્ એક-તત્ત્વાભ્યાસઃ [યોગસ્ 1.32] । તેષામ્ અન્તરાયાણાં પ્રતિષેધાર્તહ્મ્ એકસ્મિન્ કસ્મિંશ્ચિદ્ અભિમતે તત્ત્વે ઽભ્યાસશ્ ચેતસઃ પુનઃ પુનર્ નિવેશનં કાર્યમ્ । તથા -- મૈત્રી-કરુણા-મુદિતોપેક્ષણાં સુખ-દુઃખ-પુણ્યાપુણ્ય-વિષયાણાં ભાવનાતશ્ ચિત્ત-પ્રસાદનમ્ [યોગસ્ 1.33] । મૈત્રી સૌહાર્દં, કરુણા કૃપા, મુદિતા હર્ષઃ, ઉપેક્ષૌદાસીન્યમ્, સુખાદિ-શબ્દૈસ્ તદ્વન્તઃ પ્રતિપાદ્યન્તે । સર્વ-પ્રાણિષુ સુખ-સમ્ભોગાપન્નેષુ સાધ્વ્ એતન્ મમ મિત્રાણાં સુખિત્વમ્ ઇતિ મૈત્રીં ભાવયેત્
। ન ત્વ્ ઈર્ષ્યામ્ । દુઃખિતેષુ કથં નુ નામૈષા દુઃખ-નિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ કૃપામ્ એવ ભાવયેત્ । નોપેક્ષાં ન વા હર્ષમ્ । પુણ્યવત્સુ પુણ્યાનુમોદનેન હર્ષં કુર્યાન્ ન તુ વિદ્વેષં ન ચોપેક્ષામ્ । અપુણ્યવત્સુ ચૌદાસીન્યમ્ એવ ભાવયેન્ નાનુમોદનં ન વા દ્વેષમ્ । એવમ્ અસ્ય ભાવયતઃ શુક્લો ધર્મ ઉપજાયતે । તતશ્ ચ વિગત-રાગ-દ્વેષાદિ-મલં ચિત્તં પ્રસન્નં સદ્ એકાગ્રતા-યોગ્યં ભવતિ । મૈત્ર્ય્-આદિ-ચતુષ્ટયં ચોપલક્ષણમ્ અભયં સત્ત્વ-સંશુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આદીનામ્ અમાનિત્વમ્ અદમ્ભિત્વમ્ ઇત્ય્ આદીનાં
ચ ધર્માણામ્, સર્વેષામ્ એતેષાં શુભ-વાસના-રૂપત્વેન મલિન-વાસના-નિવર્તકત્વાત્ । રાગ-દ્વેષૌ મહા-શત્રૂ સર્વ-પુરુષાર્થ-પ્રતિબન્ધકૌ મહતા પ્રયત્નેન પરિહર્તવ્યાવ્ ઇત્ય્ એતત્-સૂત્રાર્થઃ ।
એવમ્ અન્યે ઽપિ પ્રાણાયામાદય ઉપાયાશ્ ચિત્ત-પ્રસાદનાય દર્શિતાઃ । તદ્ એતચ્ ચિત્ત-પ્રસાદનં ભગવદ્-અનુગ્રહેણ યસ્ય જાતં તં પ્રત્ય્ એવૈતદ્ વચનમ્ - સુખેનેતિ । અન્યથા મનઃ-પ્રશમાનુપપત્તેઃ

વિશ્વનાથઃ : તતશ્ ચ કૃતાર્થ એવ ભવતીત્ય્ આહ યુઞ્જન્ન્ ઇતિ । સુખમ્ અશ્નુતે જીવન્-મુક્ત એવ ભવતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : એવં સ્વાત્મ-સાક્ષાત્કારાનન્તરં પરમાત્મ-સાક્ષાત્કારશ્ ચ લભત ઇત્ય્ આહ યુઞ્જન્ન્ ઇતિ । એવમ્ ઉક્ત-પ્રકારેણ આત્માનં સ્વં યુઞ્જન્ યોગેનાનુભવત તેનૈવ વિગત-કલ્મષો દગ્ધ-સર્વ-દોષો યોગી સુખેનાનાયાસેન બ્રહ્મ-સંસ્પર્શં પરમાત્માનુભવમ્ અત્યન્તમ્ અપરિમિતં સુખમ્ અશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ

ભ્ગ્ 6.29
સર્વ-ભૂત-સ્થમ્ આત્માનં સર્વ-ભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
ઈક્ષતે યોગ-યુક્તાત્મા સર્વત્ર સમ-દર્શનઃ

શ્રીધરઃ : બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારમ્ એવ દર્શયતિ સર્વ-ભૂત-સ્થમ્ ઇતિ । યોગેનાભ્યસ્યમાનેન યુક્તાત્મા સમાહિત-ચિત્તઃ । સર્વત્ર સમં બ્રહ્મૈવ પશ્યતીતિ સમ-દર્શનઃ । તથા સ સ્વમ્ આત્માનમ્ અવિદ્યાકૃત-દેહાદિ-પરિચ્છેદ-શૂન્યં સર્વ-ભૂતેષુ બ્રહ્માદિ-સ્થાવરાન્તેષ્વ્ અવસ્થિતં પશ્યતિ । તાનિ ચાત્મન્ય્ અભેદેન પશ્યતિ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં નિરોધ-સમાધિના ત્વં-પદ-લક્ષ્યે તત્-પદ-લક્ષ્યે ચ શુદ્ધે સાક્ષાત્કૃતે તદૈક્ય-ગોચરા તત્ત્વમ્ અસીતિ વેદાન્ત-વાક્ય-જન્યા નિર્વિકલ્પક-સાક્ષાત્કાર-રૂપા વૃત્તિર્ બ્રહ્મ-વિદ્યાભિધાના જાયતે । તતશ્ ચ કૃત્સ્નાવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિવૃત્ત્યા બ્રહ્મ-સુખમ્ અત્યન્તમ્ અશ્નુત ઇત્ય્ ઉપપાદયતિ ત્રિભિઃ શ્લોકૈઃ । તત્ર પ્રથમં ત્વ-પદ-લક્ષ્યોપસ્થિતિમ્ આહ સર્વેતિ ।
સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવર-જઙ્ગમેષુ શરીરેષુ ભોક્તૃતયા સ્થિતમ્ એકમ્ એવ વિભુમ્ આત્માનં પ્રત્યક્-ચેતનં સાક્ષિણં પરમાર્થ-સત્યમ્ આનન્દ-ઘનં સાક્ષ્યેભ્યો ઽનૃત-જડ-પરિચ્છિન્ન-દુઃખ-રૂપેભ્યો વિવેકેનેક્ષતે સાક્ષાત્કરોતિ । તસ્મિંશ્ ચાત્મનિ સાક્ષિણિ સર્વાણિ ભૂતાનિ સાક્ષ્યાણ્ય્ આધ્યાસિકેન સમ્બન્ધેન ભોગ્યતયા કલ્પિતાનિ સાક્ષિ-સાક્ષ્યયોઃ સમ્બન્ધાન્તરાનુપપત્તેર્ મિથ્યા-ભૂતાનિ પરિચ્છિન્નાનિ જડાનિ દુઃખાત્મકાનિ સાક્ષિણો વિવેકેનેક્ષતે ।
કઃ ? યોગ-યુક્તાત્મા યોગેન નિર્વિક્ચાર-વૈશારદ્ય-રૂપેણ યુક્તં પ્રસાદં પ્રાપ્ત આત્માન્તઃકરણં યસ્ય સ તથા । તથા ચ પ્રાગ્ એવોક્તં - નિર્વિચાર-વૈશારદ્યે ઽધ્યાત્મ-પ્રસાદઃ [યોગસ્ 1.47] ઋતંભરા તત્ર પ્રજ્ઞા [યોગસ્ 1.48] શ્રુતાનુમાન-પ્રજ્ઞાભ્યામ્ અન્ય-વિષયા વિશેષાર્થત્વાત્ [યોગસ્ 1.49] ઇતિ । તથા ચ શબ્દાનુમાનાગોચર-યથાર્થ-વિશેષ-વસ્તુ-ગોચર-યોગ-પ્રત્યક્ષેણ ઋતંભર-સંજ્ઞેન યુગપત્ સૂક્ષ્મં વ્યવહિતં વિપ્રકૃષ્ટં ચ સર્વં તુલ્યમ્ એવ પશ્યતીતિ સર્વત્ર સમં દર્શનં યસ્યેતિ સર્વત્ર સમ-દર્શનઃ સન્ન્ આત્માનમ્ અનાત્માનં ચ યોગ-યુક્તાત્મા યથા-સ્થિતમ્
ઈક્ષત ઇતિ યુક્તમ્ ।
અથવા યો યોગ-યુક્તાત્મા યો વા સર્વત્ર-સમ-દર્શનઃ સ આત્માનમ્ ઈક્ષત ઇતિ યોગિ-સમ-દર્શિનાવ્ આત્મેક્ષણાધિકારિણાવ્ ઉક્તૌ । યથા હિ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધઃ સાક્ષિ-સાક્ષાત્કાર-હેતુસ્ તથા જડ-વિવેકેન સર્વાનુસ્યૂત-ચૈતન્ય-પૃથક્-કરણમ્ અપિ । નાવશ્યં યોગ એવાપેક્ષિતઃ । અત એવાહ વસિષ્ઠઃ -
દ્વૌ ક્રમૌ ચિત્ત-નાશસ્ય યોગો જ્ઞાનં ચ રાઘવ ।
યોગો વૃત્તિ-નિરોધો હિ જ્ઞાનં સમ્યગ્-અવેક્ષણમ્ ॥
અસાધ્યઃ કસ્યચિદ્ યોગઃ કસ્યચિત્ તત્ત્વ-નિશ્ચયઃ ।
પ્રકારૌ દ્વૌ તતો દેવો જગાદ પરમઃ શિવઃ ॥ ઇતિ ।
ચિત્ત-નાશસ્ય સાક્ષિણઃ સકાશાત્ તદ્-ઉપાધિ-ભૂત-ચિત્તસ્ય પૃથક્-કરણાત્ તદ્-અદર્શનસ્ય । તસ્યોપાય-દ્વયમ્ - એકો ઽસમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિઃ । સમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધૌ હિ આત્મૈકાકાર-વૃત્તિ-પ્રવાહ-યુક્તમ્ અન્તઃ-કરણ-સત્ત્વં સાક્ષિણાનુભૂયતે નિરુદ્ધ-સર્વ-વૃત્તિકં તૂપશાન્તત્વાન્ નાનુભૂયત ઇતિ વિશેષઃ । દ્વિતીયસ્ તુ સાક્ષિણિ કલ્પિતં સાક્ષ્યમ્ અનૃતત્વાન્ નાસ્ત્ય્ એવ સાક્ષ્ય્ એવ તુ પરમાર્થ-સત્યઃ કેવલો વિદ્યત ઇતિ વિચારઃ । તત્ર પ્રતમમ્ ઉપાયં પ્રપઞ્ચ-પરમાર્થતા-વાદિનો હૈરણ્યગર્ભાદયઃ પ્રપેદિરે । તેષાં પરમાર્થસ્ય ચિત્તસ્યાદર્શનેન સાક્ષિ-દર્શને નિરોધાતિરિક્તોપાય-સમ્ભવાત્ । શ્રીમચ્-છઙ્કર-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-મતોપજીવિનસ્
ત્વ્ ઔપનિષદાઃ પ્રપઞ્ચાનૃતત્વ-વાદિનો દ્વિતીયમ્ એવોપાયમ્ ઉપેયુઃ । તેષાં હ્ય્ અધિષ્ઠાન-જ્ઞાન-દાર્ઢ્યે સતિ તત્ર કલ્પિતસ્ય બાધિતસ્ય ચિત્તસ્ય તદ્-દૃશ્યસ્ય ચાદર્શનમ્ અનાયાસેનૈવોપપદ્યતે । અતએવ ભગવત્-પૂજ્ય-પાદાઃ કુત્રાપિ બ્રહ્મ-વિદાં યોગાપેક્ષાં ન વ્યુત્પાદયાં બભૂવ । અતએવ ચૌપનિષદાઃ પરમહંસાઃ શ્રૌતે વેદાન્ત-વાક્ય-વિચાર એવ ગુરુમ્ ઉપસૃત્ય પ્રવર્તન્તે બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારાય ન તુ યોગે । વિચારેણૈવ ચિત્ત-દોષ-નિરાકરણેન તસ્યાન્યથા-સિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ કૃતમ્ અધિકેન

વિશ્વનાથઃ : જીવન્-મુક્તસ્ય તસ્ય બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારં દર્શયતિ સર્વ-ભૂત-સ્થમ્ આત્માનમ્ ઇતિ । પરમાત્મનઃ સર્વ-ભૂતાધિષ્ઠાતૃત્વમ્ આત્મનીતિ પરમાત્મનઃ સર્વ-ભૂતાધિષ્ઠાનં ચ । ઈક્ષતે અપરોક્ષતયાનુભવતિ । યોગ-યુક્તાત્મા બ્રહ્માકારાન્તઃકરણઃ । સમં બ્રહ્મૈવ પશ્યતીતિ સમ-દર્શનઃ

બલદેવઃ : એવં નિષ્પણ્ણ-સમાધિઃ પ્રત્યક્ષિત-સ્વ-પરાત્મ-યોગી પરાત્મનઃ સર્વગતત્વં તદ્ અન્યાત્મનાં દ્રુહિણાદીનાં સર્વેષાં તદ્-આશ્રયત્વં તસ્યાવિષયમત્વં ચાનુભવતીત્ય્ આહ સર્વેતિ । યોગ-યુક્તાત્મા સિદ્ધ-સમાધિસ્ તદ્ આત્માનં આતતત્વાચ્ ચ માતૃત્વાદ્ આત્મા હિ પરમો હરિઃ ઇતિ સ્મૃતેઃ । યો મામ્ ઇતિ વિવરણાચ્ ચ પરમાત્માનં સર્વ-ભૂત-સ્થમ્ નિખિલં જીવાન્તર્યામિણમ્ ઈક્ષતે । આત્મનિ તસ્મિન્ન્ આશ્રય-ભૂતે સર્વ-ભૂતાનિ ચ તમ્ એવ સર્વ-જીવાશ્રયં ચેક્ષતે । સ ઇત્ય્ આહ સર્વત્રેતિ । તત્ તત્-કર્માનુગુણ્યેનોચ્ચાવચતયા સૃષ્ટેષુ સર્વેષુ જીવેષુ
સમમ્ વૈષમ્ય-શૂન્યં પરાત્માનં પશ્યતીતિ તથા

ભ્ગ્ 6.30
યો માં પશ્યતિ સર્વત્ર સર્વં ચ મયિ પશ્યતિ ।
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ

શ્રીધરઃ : એવમ્ભૂતાત્મ-જ્ઞાને ચ સર્વ-ભૂતાત્મયા મદ્-ઉપાસનં મુખ્યં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ યો મામ્ ઇતિ । માં પરમેશ્વરં સર્વત્ર ભૂત-માત્રે યઃ પશ્યતિ । સર્વં ચ પ્રાણિ-માત્રં મયિ યઃ પશ્યતિ । તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામ્ય્ અદૃશ્યો ન ભવામિ । સ ચ મમાદૃશ્યો ન ભવતિ । પ્રત્યક્ષો ભૂત્વા કૃપા-દૃષ્ટ્યા તં વિલોક્યાનુગૃહ્ણામીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવં શુદ્ધં ત્વ-પદાર્થં નિરૂપ્ય શુદ્ધં તત્-પદાર્થં નિરૂપયતિ યો મામ્ ઇતિ । યો યોગી મામ્ ઈશ્વરં તત્-પદાર્થમ્ અશેષ-પ્રપઞ્ચ-કારણ-માયોપાધિકમ્ ઉપાધિ-વિવેકેન સર્વત્ર પ્રપઞ્ચે સદ્-રૂપેણ સ્ફુરણ-રૂપેણ ચાનુસ્યૂતં સર્વોપાધિ-વિનિર્મુક્તં પરમાર્થ-સત્યઅમ્ આનન્દ-ઘનમ્ અનન્તં પશ્યતિ યોગ-જેન પ્રત્યક્ષેણાપરોક્ષીકરોતિ । તથા સર્વં ચ પ્રપઞ્ચ-જાતં માયયા મય્ય્ આરોપિતં મદ્-ભિન્નતયા મૃષાત્વેનૈવ પશ્યતિ । તસ્યૈવં-વિવેક-દર્શિનો ઽહં તત્-પદાર્થો ભગવાન્ ન પ્રણશ્યામિ । ઈશ્વરઃ કશ્ચિન્ મદ્-ભિન્નો ઽસ્તીતિ પરોક્ષ-જ્ઞાન-વિષયો ન ભવામિ, કિન્તુ
યોગજાપરોક્ષ-જ્ઞાન-વિષયો ભવામિ । યદ્યપ્પિ વાક્યજાપરોક્ષ-જ્ઞાન-વિષયત્વં ત્વં-પદાર્થાભેદેનૈવ તથાપિ કેવલસ્યાપિ તત્-પદાર્થસ્ય યોગજાપરોક્ષ-જ્ઞાન-વિષયત્વમ્ ઉપપદ્યત એવ । એવં યોગજેન પ્રત્યક્ષેણ મામ્ અપરોક્ષીકુર્વન્ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ પરોક્ષો ન ભવતિ । સ્વાત્મા હિ મમ સ વિદ્વાન્ અતિપ્રિયત્વાત્ સર્વદા મદ્-અપરોક્ષ-જ્ઞાન-ગોચરો ભવતિ । યે યથા માં પ્રપદ્યન્તે તાંસ્ તથૈવ ભજામ્ય્ અહમ્ [ગીતા 4.11] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ । તથિઅવ શર-શય્યા-સ્થ-ભીષ્મ-ધ્યાનસ્ય યુધિષ્ઠિરં પ્રતિ ભગવતોક્તેઃ । અવિદ્વાંસ્ તુ સ્વાત્માનમ્ અપિ સન્તં ભગવન્તં ન પર્શ્યતિ
। અતો ભગવાન્ પશ્યન્ન્ અપિ તં ન પશ્યતિ । સ એનમ્ અવિદિતો ન ભુનક્તિ [બૌ 1.4.15] ઇતિ શ્રુતેઃ । વિદ્વાંસ્ તુ સદૈવ સંનિહિતો ભગવતો ઽનુગ્રહ-ભાજનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : એવમ્ અપરોક્ષાનુભવિનઃ ફલમ્ આહ યો મામ્ ઇતિ । તસ્યાહં બ્રહ્મ ન પ્રણશ્યામિ નાપ્રત્યક્ષીભવામિ । તથા મત્-પ્રત્યક્ષતાયાં શાશ્વતિક્યાં સત્યાં સ યોગી મે મદ્-ઉપાસકો ન પ્રણશ્યતિ ન કદાચિદ્ અપિ ભ્રશ્યતિ

બલદેવઃ : એતદ્ વિવૃણ્વન્ તથાત્વ-દર્શિનઃ ફલમ્ આહ યો મામ્ ઇતિ । તસ્ય તાદૃશસ્ય યોગિનો ઽહં પરમાત્મા ન પ્રણશ્યામિ નાદૃશ્યો ભવામિ । સ ચ યોગી મે ન પ્રણશ્યતિ નાદૃશ્યો ભવતિ । આવયોર્ મિથઃ-સાક્ષાત્કૃતિઃ સર્વદા ભવતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 6.31
સર્વ-ભૂત-સ્થિતં યો માં ભજત્ય્ એકત્વમ્ આસ્થિતઃ ।
સર્વથા વર્તમાનો ઽપિ સ યોગી મયિ વર્તતે

શ્રીધરઃ : ન ચૈવં-ભૂતો વિધિ-કિઙ્કરઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ સર્વ-ભૂત-સ્થિતમ્ ઇતિ । સર્વ-ભૂતેષુ સ્થિતં મામ્ અભેદમ્ આસ્થિત આશ્રિતો યો ભજતિ સ યોગી જ્ઞાની સર્વથા કર્મ-પરિત્યાગેનાપિ વર્તમાનો મય્ય્ એવ વર્તતે મુચ્યતે । ન તુ ભ્રશ્યતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવં ત્વં-પદાર્થં તત્-પદાર્થં ચ શુદ્ધં નિરૂપ્ય તત્ત્વમ્ અસીતિ વાક્યાર્થં નિરૂપયતિ સર્વ-ભૂતમ્ ઇતિ । સર્વેષુ ભૂતેષ્વ્ અધિષ્ઠાનતયા સ્થિતં સર્વાનુસ્યૂત-સન્-માત્રં મામ્ ઈશ્વરં તત્-પદ-લક્ષ્યં સ્વેન ત્વં-પદ-લક્ષ્યેણ સહૈકત્વમ્ અત્યન્તાભેદમ્ આસ્થિતો ઘટાકાશો મહાકાશ ઇત્ય્ અત્રેવોપાધિ-ભેદ-નિરાકરણેન નિશ્ચિન્વન્ યો ભજતિ અહં બ્રહ્માસ્મીતિ વેદાન્ત-વાક્યજેન સાક્ષાત્કારેણાપરોક્ષીકરોતિ સો ઽવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નિવૃત્ત્યા જીવન્મુક્તઃ કૃત-કૃત્ય એવ ભવતિ । યાવત્ તુ તસ્ય બાધિતાનુવૃત્ત્યા શરીરાદિ-દર્શનમ્ અનુવર્તતે તાવત્ પ્રારભ્દ-કર્મ-પ્રાબલ્યાત્ સર્વ-કર્મ-ત્યાગેન વા યાજ્ઞવલ્ક્યાદિવત્
। વિહિતેન કર્મણા વા જનકાદિવત્, પ્રતિષિદ્ધેન કર્મણા વા દત્તાત્રેયાદિવત્ । સર્વથા યેન કેનાપિ રૂપેણ વર્તમાનો ઽપિ વ્યવહરન્ન્ અૡ સ યોગી બ્રહ્માહમ્ અસમીતિ વિદ્વાન્ મયિ પરમાત્મન્ય્ એવાભેદેન વર્તતે । સર્વથા તસ્ય મોક્ષં પ્રતિ નાસ્તિ પ્રતિબન્ધ-શઙ્કા તસ્ય હ ન દેવાશ્ ચનાભૂત્યા ઈશત આત્મા હ્ય્ એષાં સ ભવતિ [બૌ 1.4.10] ઇતિ શ્રુતેઃ । દેવા મહા-પ્રભાવા અપિ તસ્ય મોક્ષાભવનાય નેશતે કિમ્ ઉતાન્યે ક્ષુદ્રા ઇત્ય્ અર્થઃ । બ્રહ્મ-વિદો નિષિદ્ધ-કર્મણિ પ્રવર્તકયો રાગ-દ્વેષયોર્ અસમ્ભવેન નિષિદ્ધ-કર્માસમ્ભવે ઽપિ તદ્ અઙ્ગીકૃત્ય જ્ઞાન-સ્તુત્ય્-અર્થમ્ ઇદમ્ ઉક્તં સર્વથા વર્તમાનો ઽપીતિ હત્વાપિ સ ઇમાન્ લોકાન્ ન હન્તિ ન નિબધ્યતે [ગીતા 18.17] ઇતિવત્

વિશ્વનાથઃ : એવં મદ્-અપરોક્ષાનુભવાત્ પૂર્વ-દશાયામ્ અપિ સર્વત્ર પરાત્મ-ભાવનયા ભજતો યોગિનો ન વિધિ-કૈઙ્કર્યમ્ ઇત્ય્ આહ સર્વેતિ । પરમાત્મૈવ સર્વ-કરણત્વાદ્ એકો ઽસ્તીત્ય્ એકત્વમ્ આસ્થિતઃ સન્ યો ભજતિ, શ્રવણ-સ્મરણાદિ-ભજન-યુક્તો ભવતિ, સ સર્વથા શાસ્ત્રોક્તં કર્મ કુર્વન્ન્ અકુર્વન્ વા વર્તમાનો મયિ વર્તતે, ન તુ સંસારે

બલદેવઃ : સ યોગી મમાચિન્ત્ય-સ્વરૂપ-શક્તિમ્ અનુભવન્ન્ અતિપ્રિયો ભવતીત્ય્ આશયવાન્ આહ સર્વેતિ । સર્વેષાં જીવાનાં હૃદયેષુ પ્રાદેશ-માત્રશ્ ચતુર્બાહુર્ અતસી-પુષ્પ-પ્રભશ્ ચક્રાદિધરો ઽહં પૃથક્ પૃથઙ્ નિવસામિ । તેષુ બહૂનાં મદ્-વિગ્રહાણામ્ એકત્વમ્ અભેદમ્ આશ્રિતો યો માં ભજતિ ધ્યાયતિ, સો યોગી સર્વથા વર્તમાનો વ્યુત્થાન-કાલે સ્વ-વિહિતં કર્મ કુર્વન્ન્ અકુર્વન્ વા મયિ વર્તતે મમાચિન્ત્ય-શક્તિકત્વ-ધર્માનુભવ-મહિમ્ના નિર્દગ્ધ-કામ-ચાર-દોષો મત્-સામીપ્ય-લક્ષણં મોક્ષં વિન્દતિ, ન તુ સંસારમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । શ્રુતિશ્ ચ હરેર્ અચિન્ત્ય-શત્કિકતામ્ આહ એકો ઽપિ સન્ બહુધા યો ઽવભાતિ ઇતિ । સ્મૃતિશ્ ચ -
એક એવ પરો વિષ્ણુઃ સર્વ-વ્યાપી ન સંશયઃ ।
ઐશ્વર્યાદ્ રૂપમ્ એકં ચ સૂર્યવદ્ બહુધેયતે ॥ ઇતિ

ભ્ગ્ 6.32
આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સમં પશ્યતિ યો ઽર્જુન ।
સુખં વા યદિ વા દુઃખં સ યોગી પરમો મતઃ

શ્રીધરઃ : એવં ચ માં ભજતાં યોગિનાં મધ્યે સર્વ-ભૂતાનુકમ્પી શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ આત્મૌપમ્યેનેતિ । આત્મૌપમ્યેન સ્વ-સાદૃશ્યેન । યથા મમ સુખં પ્રિયં દુઃખં ચાપ્રિયં તથાન્યેષાં અપીતિ સર્વત્ર સમં પશ્યન્ સુખમ્ એવ સર્વેષાં યો વાઞ્છતિ । ન તુ કસ્યાપિ દુઃખમ્ । સ યોગી શ્રેષ્ઠો મમાભિમત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ ઉત્પન્ને ઽપિ તત્વ-બોધે કશ્ચિન્ મનો-નાશ-વાસના-ક્ષયયોર્ અભાવાજ્ જીવન્મુક્તિ-સુખં નાનુભવતિ ચિત્ત-વિક્ષેપેણ ચ દૃષ્ટ-દુઃખમ્ અનુભવતિ સો ઽપરમો યોગી દેહ-પાતે કૈવલ્ય-ભાગિત્વાત્ । દેહ-સદ્-ભાવ-પર્યન્તં ચ દૃષ્ટ-દુઃખાનુભવાત્ । તત્ત્વ-જ્ઞાન-મનો-નાશ-વાસના-ક્ષયાણાં તુ યુગપદ્ અભ્યાસાદ્ દૃષ્ટ-દુઃખ-નિવૃત્તિ-પૂર્વકં જીવન્મુક્તિ-સુખમ્ અનુભવન્ પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાત્ સમાધેર્ વ્યુત્થાન-કાલે કિં સ્યાત્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યત આત્મૌપમ્યેનેતિ ।
આત્મૈવૌપમ્યમ્ ઉપમા તેનાત્મ-દૃષ્ટાન્તેન સર્વત્ર પ્રાણિ-જાતે સુખં વા યદિ વા દુઃખં સમં તુલ્યં યઃ પશ્યતિ સ્વસ્યાનિષ્ટં યથા ન સમ્પાદયતિ એવં પરસ્યાપ્ય્ અનિષ્ટં યો ન સમ્પાદયતિ પ્રદ્વેષ-શૂન્યત્વાત્, સ નિર્વાસનતયોપશાન્ત-મના યોગી બ્રહ્મવિત્ પરમઃ શ્રેષ્ઠો મતઃ પૂર્વસ્માત્, હે અર્જુન । અતસ્ તત્ત્વ-જ્ઞાન-મનો-નાશ-વાસના-ક્ષયાણામ્ અક્રમમ્ અભ્યાસાય મહાન્ પ્રયત્ન આસ્થેય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
તત્રેદં સર્વં દ્વૈત-જાતમ્ અદ્વિતીયે ચિદ્-આનન્દાત્મનિ માયયા કલ્પિતત્વાન્ મૃષૈવાત્મૈવૈકઃ પરમાર્થ-સત્યઃ સચ્-ચિદ્-આનન્દાદ્વયો ઽહમ્ અસ્મીતિ જ્ઞાનં તત્ત્વ-જ્ઞાનં પ્રદીપ-જ્વાલા-સન્તાનવદ્ વૃત્તિ-સન્તાન-રૂપેણ પરિણમમાનમ્ અન્તઃ-કરણ-દ્રવ્યં મનનાત્મકત્વાન્ મન ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્ય નાશે નામ વૃત્તિ-રૂપ-પરિણામં પરિત્યજ્ય સર્વ-વૃત્તિ-નિરોધિના નિરોધાકારેણ પરિણામઃ । પૂર્વાપર-પરામર્શમ્ અન્તરેણ સહસોત્પદ્યમાનસ્ય ક્રોધાદિ-વૃત્તિ-વિશેષસ્ય હેતુશ્ ચિત્ત-ગતઃ સંસ્કાર-વિશેષો વાસના પૂર્વ-પૂર્વાભ્યાસેન ચિત્તે વાસ્યમાનત્વાત્ । તસ્યાઃ ક્ષયો નામ વિવેક-જન્યાયાં ચિત્ત-પ્રશમ-વાસનાયાં દૃઢાયાં સત્ય્
અપિ બાહ્યે નિમિત્તે ક્રોધાદ્ય્-અનુત્પત્તિઃ । તત્ર તત્ત્વ-જ્ઞાને સતિ મિથ્યા-ભૂતે જગતિ નર-વિષાણાદાવ્ ઇવ ધી-વૃત્ત્ય્-અનુદયાદ્ આત્મનશ્ ચ દૃષ્ટત્વેન પુનર્-વૃત્ત્ય્-અનુપયોગાન્ નિરન્ધનાગ્નિવન્ મનો નશ્યતિ । નષ્ટે ચ મનસિ સંસ્કારોદ્બોધકસ્ય બાહ્યસ્ય નિમિત્તસ્યાપ્રતીતૌ વાસના ક્ષીયતે । ક્ષીણાયાં વાસનાયાં હેત્વ્-અભાવેન ક્રોધાદિ-વૃત્ત્ય્-અનુદયાન્ મનો નશ્યતિ । નષ્ટે ચ મનસિ શમ-દમાદિ-સમ્પત્ત્યા તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્ ઉદેતિ । એવમ્ ઉત્પન્ને તત્ત્વ-જ્ઞાને રાગ-દ્વેષાદિ-રૂપા વાસના ક્ષીયતે । ક્ષીણાયાં ચ વાસનાયાં પ્રતિબન્ધાભાવાત્ તત્ત્વ-જ્ઞાનોદય ઇતિ પરસ્પર-કારણત્વં દર્શનીયમ્ ।
અતએવ ભગવાન્ વસિષ્ઠ આહ -
તત્ત્વ-જ્ઞાનં મનો-નાશો વાસના-ક્ષય એવ ચ ।
મિથઃ કારણતાં ગત્વા દુઃસાધ્યાનિ સ્થિતાનિ હિ ॥
તસ્માદ્ રાઘવ યત્નેન પૌરુષેણ વિવેકિના ।
ભોગેચ્છાં દૂરતસ્ ત્યક્ત્વા ત્રયમ્ એતત્ સમાશ્રય ॥ ઇતિ ।
પૌરુષો યત્નઃ કેનાપ્ય્ ઉપાયેનાવશ્યં સમ્પાદયિષ્યામીત્ય્ એવં-વિધોત્સાહ-રૂપો નિર્બન્ધઃ । વિવેકો નામ વિવિચ્ય નિશ્ચયઃ । તત્ત્વ-જ્ઞાનસ્ય શ્રવણાદિકં સાધનં મનો-નાશસ્ય યોગઃ વાસના-ક્ષયસ્ય પ્રતિકૂલ-વાસનોત્પાદનમ્ ઇતિ । એતાદૃશ-વિવેક-યુક્તેન પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ભોગેચ્છાયાઃ સ્વલ્પાયા અપિ હવિષા કૃષ્ણ-વર્ત્મેવેતિ ન્યાયેન વાસના-વૃદ્ધિ-હેતુત્વાદ્ દૂરત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ।
દ્વિવિધો હિ વિદ્યાધિકારી કૃતોપાસ્તિર્ અકૃતોપાસ્તિશ્ ચ । તત્ર ય ઉપાસ્ય-સાક્ષાત્કાર-પર્યન્તામ્ ઉપાસ્તિં કૃત્વા તત્ત્વ-જ્ઞાનાય પ્રવૃત્તસ્ તસ્ય વાસના-ક્ષય-મનો-નાશઅયોર્ દૃઢતરત્વેન જ્ઞાનાદ્ ઊર્ધ્વં જીવન્-મુક્તિઃ સ્વત એવ સિધ્યતિ । ઇદાનીંતનસ્ તુ પ્રાયેણાકૃતોપાસ્તિર્ એવ મુમુક્ષુર્ ઔત્સુક્ય-માત્રાત્ સહસા વિદ્યાયાં પ્રવર્તતે । યોગં વિના ચિજ્-જડ-વિવેક-માત્રેણૈવ ચ મનો-નાશ-વાસના-ક્ષયૌ તાત્કાલિકૌ સમ્પાદ્ય શમ-દમાદિ-સમ્પત્ત્યા શ્રવન-મનન-નિદિધ્યાસનાનિ સમ્પાદયતિ । તૈશ્ ચ દૃઢાભ્યસ્તૈઃ સર્વ-બન્ધ-વિચ્છેદિ તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્ ઉદેતિ । અવિદ્યા-ગ્રન્થિ-બ્રહ્મત્વં હૃદય-ગ્રન્થિઃ સંશયાઃ કર્માણ્ય્ અસર્વ-કામત્વં મૃત્યુઃ પુનર્ જન્મ ચેત્ય્ અનેક-વિધો બન્ધો
જ્ઞાનાન્ નિવર્તતે । તથા ચ શ્રૂયતે - યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં સો ઽવિદ્યા-ગ્રન્થિં વિકિરતીહ સોમ્ય [] બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિ []
ભિદ્યતે હૃદય-ગ્રન્થિશ્ છિદ્યન્તે સર્વ-સંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે ॥ [મુણ્ડુ 2.2.8]
સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મ । યો વેદ નિહિતં ગુહાયાં પરમે વ્યોમન્ । સો ઽશ્નુતે સર્વાન્ કામાન્ સહ [તૈત્તુ 1.1] તમ્ એવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમ્ એતિ [શ્વેતુ 3.8]
યસ્ તુ વિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ સ-મનસ્કઃ સદા શુચિઃ ।
સ તુ તત્-પદમ્ આપ્નોતિ યસ્માદ્ ભૂયો ન જાયતે ॥ [કઠુ 1.3.8]
ય એવં વેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ સ ઇદં સર્વં ભવતિ [બૌ 1.4.10] ઇત્ય્ અસર્વત્વ-નિવૃત્તિ-ફલમ્ ઉદાહાર્યમ્ । સેયં વિદેહ-મુક્તિઃ સત્ય્ અપિ દેહે જ્ઞાનોત્પત્તિ-સમ-કાલીના જ્ઞેયા । બ્રહ્મણ્ય્ અવિદ્યાધ્યારોપિતાનામ્ એતેષાં બન્ધાનામ્ અવિદ્યા-નાશે સતિ નિવૃત્તૌ પુનર્ ઉત્પત્ત્ય્-અસમ્ભવાત્ । અતઃ શૈથિલ્ય-હેત્વ્-અભાવાત્ તત્ત્વ-જ્ઞાનં તસ્યાનુવર્તતે । મનો-નાશ-વાસના-ક્ષયૌતુ દૃઢાભ્યાસાભાવાદ્ ભોગ-પ્રદેન પ્રારબ્ધેન કર્મણા બાધ્યમાનત્વાચ્ ચ સવાત-પ્રદેશ-પ્રદીપવત્ સહસા નિવર્તેતે । અત ઇદાનીંતનસ્ય તત્ત્વ-જ્ઞાનિનઃ પ્રાક્-સિદ્ધે તત્ત્વ-જ્ઞાને ન પ્રયત્નાપેક્ષા । કિં તુ મનો-નાશ-વાસના-ક્ષયૌ પ્રયત્ન-સાધ્યાવ્ ઇતિ । તત્ર મનો-નાશઓ ઽસમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિ-નિરૂપણેન નિરૂપિતઃ
પ્રાક્ । વાસના-ક્ષયસ્ ત્વ્ ઇદાનીં નિરૂપ્યતે ।
તત્ર વાસના-સ્વરૂપં વસિષ્ઠ આહ -
દૃઢ-ભાવનયા ત્યક્ત-પૂર્વાપર-વિચારણમ્ ।
યદ્ આદાનં પદાર્થસ્ય વાસના સા પ્રકીર્તિતા ॥
અત્ર ચ સ્વ-સ્વ-દેશાચાર-કુલ-ધર્મ-સ્વભાવ-ભેદ-તદ્-ગતાપશબ્દ-સુ-શબ્દાદિષુ પ્રાણિનામ્ અભિનિવેશઃ સામાન્યેનોદાહરણમ્ । સા ચ વાસના દ્વિવિધા મલિના શુદ્ધા ચ । શુદ્ધા દૈવી સમ્પત્ । શાસ્ત્ર-સંસ્કાર-પ્રાબલ્યાત્ તત્ત્વ-જ્ઞાન-સાધનત્વેનૈક-રૂપૈવ । મલિના તુ ત્રિવિધા લોક-વાસના શાસ્ત્ર-વાસના દેહ-વાસના ચેતિ । સર્વે જના યથા ન નિન્દન્તિ તથૈવાચરિષ્યામીત્ય્ અશક્યાર્થાભિનિવેશો લોક-વાસના । તસ્યાશ્ ચ કો લોકમ્ આરાધયિતું સમર્થ ઇતિ ન્યાયેન સમ્પાદયિતુમ્ અશક્યત્વાત્ પુરુષાર્થાનુપયોગિત્વાચ્ ચ મલિનત્વમ્ । શાસ્ત્ર-વાસના તુ ત્રિવિધા પાઠ-વ્યસનં બહુ-શાસ્ત્ર-વ્યસનમ્ અનુષ્ઠાન-વ્યસનં ચેતિ ક્રમેણ ભરદ્વાજસ્ય દુર્વાસસો નિદાઘસ્ય ચ પ્રસિદ્ધા । મલિનત્વં ચાસ્યાઃ ક્લેશાવહત્વાત્ પુરુષાર્થાનુપયોગિત્વાદ્
દર્પ-હેતુત્વાજ્ જન્મ-હેતુત્વાચ્ ચ । દેહ-વાસનાપિ ત્રિવિધા આત્મત્વ-ભ્રાન્તિર્ ગુણાધાન-ભ્રાન્તિર્ ગુણાધાન-ભ્રાન્તિર્ દોષાપનયન-ભ્રાન્તિશ્ ચેતિ । તત્રાત્મત્વ-ભ્રાન્તિર્ વિરોચનાદિષુ પ્રસિદ્ધા સાર્વલૌકિકી । ગુણાધાનં દ્વિવિધં લૌકિકં શાસ્ત્રીયં ચ । સમીચીન-શબ્દાદિ-વિષય-સમ્પાદનં લૌકિકં, ગઙ્ગા-સ્નાન-શાલગ્રામ-તીર્થાદિ-સમ્પાદનં શાસ્ત્રીયમ્ । દોષાપનયનમ્ અપિ દ્વિવિધં લૌકિકં શાસ્ત્રીયં ચ । ચિકિત્સકોક્તૈર્ ઔષધૈર્ વ્યાધ્ય્-આદ્ય્-અપનયનં લૌકિકં, વૈદિક-સ્નાનાચમનાદિભિર્ અશૌચાદ્ય્-અપનયનં વૈદિકમ્ । એતસ્યાશ્ ચ સર્વ-પ્રકારાયા મલિનત્વમ્ અપ્રામાણિકત્વાદ્ અશક્યત્વાત્ પુરુષાર્થાનુપયોગિત્વાત્ પુનર્-જન્મ-હેતુત્વાચ્

ચ । તદ્ એતલ્-લોક-શાસ્ત્ર-દેહ-વાસના-ત્રયમ્ અવિવેકનામ્ ઉપાદેયત્વેન પ્રતિભાસમાનમ્ અપિ વિવિદિષોર્ વેદનોત્પત્તિ-વિરોધિત્વાદ્ વિદુષો જ્ઞાન-નિષ્ઠા-વિરોધિત્વાચ્ ચ વિવેકિભિર્ હેયમ્ ।
તદ્ એવં બાહ્ય-વિષય-વાસના ત્રિવિધા નિરૂપિતા । આભ્યન્તર-વાસના તુ કામ-ક્રોધ-દમ્ભ-દર્પાદ્ય્-આસુર-સમ્પદ્-રૂપા સર્વાનર્થ-મૂલં માનસી વાસનેત્ય્ ઉચ્યતે । તદ્ એવં બાહ્યાભ્યન્તર-વાસના-ચતુષ્ટયસ્ય શુદ્ધ-વાસનયા ક્ષયઃ સમ્પાદનીયઃ । તદ્ ઉક્તં વસિષ્ઠેન -
માનસીર્ વાસનાઃ પૂર્વં ત્યક્ત્વા વિષય-વાસનાઃ ।
મૈત્ર્યાદિ-વાસના રામ ગૃહાણામલ-વાસનાઃ ॥ ઇતિ ।
તત્ર વિષય-વાસના-શબ્દેન પૂર્વોક્તાસ્ તિસ્રો લોક-શાસ્ત્ર-વેદ-વાસના વિવક્ષિતાઃ । માનસ-વાસના-શબ્દેન કામ-ક્રોધ-દમ્ભ-દર્પાદ્ય્-આસુર-સમ્પદ્-વિવક્ષિતા । યદ્ વા શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ-રસ-ગન્ધા વિષયાઃ । તેષાં ભુજ્યમાનત્વ-દશા-જન્યઃ સંસ્કારો વિષય-વાસના । કામ્યમાનત્વ-દશા-જન્યઃ સંસ્કારો માનસ-વાસના । અસ્મિન્ પક્ષે પૂર્વોક્તાનાં ચતસૃણામ્ અનયોર્ એવાન્તર્ભાવઃ । બાહ્યાભ્યનર-વ્યતિરેકેણ વાસનાન્તરાસમ્ભવાત્ । તાસાં વાસનાનાં પરિત્યાગો નામ તદ્-વિરુદ્ધ-મૈત્ર્ય્-આદિ-વાસનોત્પાદનમ્ । તાશ્ ચ મૈત્ર્ય્-આદિ-વાસના ભગવતા પતઞ્જલિના સૂત્રિતાઃ પ્રાક્ સંક્ષેપેણ વ્યાખ્યાતા અપિ પુનર્ વ્યાખ્યાયન્તે
।
ચિત્તં હિ રાગ-દ્વેષ-પુણ્ય-પાપૈઃ કલુષીક્રિયતે । તત્ર સુખાનુશયી રાગઃ [યોગસ્ 2.7] । મોહાદ્ અનુભૂયમાનં સુખમ્ અનુશેતે કશ્ચિદ્ ધી-વૃત્તિ-વિશેષો રાજસઃ સર્વં સુખ-જાતીયં મે ભૂયાદ્ ઇતિ । તચ્ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટ-સામગ્ર્ય્-અભાવાત્ સમ્પાદયિતુમ્ અશક્યમ્ । અતઃ સ રાગશ્ ચિત્તં કલુષીકરોતિ । યદા તુ સુખિઉ પ્રાણિષ્વ્ અયં મૈત્રીં ભાવયેત્ સર્વે ઽપ્ય્ એતે સુખિનો મદીયા ઇતિ તદા તત્ સુખં સ્વકીયમ્ એવ સમ્પન્નમ્ ઇતિ ભાવયતસ્ તત્ર રાગો નિવર્તતે । યથા સ્વસ્ય રાજ્ય-નિવૃત્તાવ્ અપિ પુત્રાદિ-રાજ્યમ્ એવ સ્વકીયં રાજ્યં તદ્વત્ । નિવૃત્તે ચ રાગે વર્ષાવ્યપાયે જલમ્ ઇવ ચિત્તં પ્રસીદતિ । તથા
દુઃખાનુશયી દ્વેષઃ [યોગસ્ 2.8] દુઃખમ્ અનુશેતે કશ્ચ્દ્ ધી-વૃત્તિ-વિશેષસ્ તમો ઽનુગત-રજઃ-પરિણામ ઈદૃશં સર્વં દુઃખં સર્વદા મે મા ભૂદ્ ઇતિ । તચ્ ચ શત્રુ-વ્યાઘ્રાદિષુ સત્સ્ય ન નિવારયિતું શક્યમ્ । ન ચ સર્વે તે દુઃખ-હેતવો હન્તું શક્યન્તે । અતઃ સ દ્વેષઃ સદા હૃદયં દહતિ । યદા તુ સ્વસ્યેવ પરેષાં સર્વેષામ્ અપિ દુઃખમ્ મા ભૂદ્ ઇતિ કરુણાં દુઃખિષુ ભાવયેત્ તદા વૈર્યાદિ-દ્વેષ-નિવૃત્તૌ ચિત્તં પ્રસીદતિ । તથા ચ સ્મર્યતે -
પ્રાણા યથાત્મનો ઽભીષ્ટા ભૂતાનામ્ અપિ તે તથા ।
આત્મૌપમ્યેન ભૂતેષુ દયાં કુર્વન્તિ સાધવઃ ॥ ઇતિ ।
એતદ્ એવેહાપ્ય્ ઉક્તમ્ - આત્મૌપમ્યેન સર્વત્રેત્ય્ આદિ । તથા પ્રાણિનઃ સ્વભાવત એવ પુણ્યં નાનુતિષ્ઠન્તિ પાપં ત્વ્ અનુતિષ્ઠન્તિ । તદ્ આહુઃ -
પુણ્યસ્ય ફલમ્ ઇચ્છન્તિ પુણ્યં નેચ્છન્તિ માનવાઃ ।
ન પાપ-ફલમ્ ઇચ્છન્તિ પાપં કુર્વન્તિ યત્નતઃ ॥ ઇતિ ।
તે ચ પુણ્ય-પાપે અક્રિયમાણ-ક્રિયમાણે પશ્ચાત્-તાપં જનયતઃ । સ ચ શ્રુત્યાનૂદિતઃ - કિમ્ અહં સાધુ નાકરવં કિમ્ અહં પાપમ્ અકરવમ્ ઇતિ । યદ્ય્ અસૌ પુણ્ય-પુરુષેષુ મુદિતાં ભાવયેત્ તદા તદ્-વાસનાવાન્ સ્વયમ્ એવાપ્રમત્તો ઽશુક્લ-કૃષ્ણે પુણ્યે પ્રવર્તતે । તદ્ ઉક્તં કર્માશુક્લ-કૃષ્ણં યોગિનસ્ ત્રિવિધમ્ ઇતરેષામ્ અયોગિનાં ત્રિવિધં શુક્લં શુભં કૃષ્ણમ્ અશુભં શુક્લ-કૃષ્ણં શુભાશુભમ્ ઇતિ । તથા પાપ-પુરુષેષૂપેક્ષાં ભાવયન્ સ્વયમ્ અપિ તદ્-વાસનાવાન્ પાપાન્ નિવર્તતે ।
તતશ્ ચ પુણ્યાકરણ-પાપ-કરણ-નિમિત્તસ્ય પશ્ચાત્-તાપસ્યાભાવે ચિત્તં પ્રસીદતિ । એવં સુખિષુ મૈત્રીં ભાવયતો ન કેવલં રાગો નિવર્તતે કિંત્વ્ અસૂયેર્ષ્યાદયો ઽપિ નિવર્તન્તે । પર-ગુણેષુ દોષાવિષ્કરણમ્ અસૂયા । પર-ગુણાનામ્ અસહનમ્ ઈર્ષ્યા । યદા મૈત્રી-વશાત્ પર-સુખં સ્વીયમ્ એવ સમ્પન્નં તદા પર-ગુણેષુ કથમ્ અસૂયાદિકં સમ્ભવેત્ । તથા દુઃખિષુ કરુણાં ભાવયતઃ શત્રુ-વધાદિકરો દ્વેષો યદા નિવર્તતે તદા દુઃખિત્વ-પ્રતિયોગિક-સ્વસુખિત્વ-પ્રયુક્ત-દર્પો ઽપિ નિવર્તતે । એવં દોષાન્તર-નિવૃત્તિર્ અપ્ય્ ઊહનીયા વાસિષ્ઠ-રામાયણાદિષુ
।
તદ્ એવં તત્ત્વ-જ્ઞાનં મનો-નાશો વાસના-ક્ષયશ્ ચેતિ ત્રયમ્ અભ્યસનીયમ્ । તત્ર કેનાપિ દ્વારેણ પુનઃ પુનસ્ તત્ત્વાનુસ્મરણં તત્ત્વ-જ્ઞાનાભ્યાસઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
તચ્-ચિન્તનં તત્-કથનમ્ અન્યોન્યં તત્-પ્રબોધનમ્ ।
એતદ્ એક-પરત્વં ચ બ્રહ્માભ્યાસં વિદુર્ બુધાઃ ॥
સર્ગાદાવ્ એવ નોત્પન્નં દૃશ્યં નાસ્ત્ય્ એવ તત્ સદા ।
ઇદં જગદ્ અહં ચેતિ બોધાભ્યાસં વિદુઃ પરમ્ ॥ ઇતિ ।
દૃશ્યાવભાસ-વિરોધિ-યોગાભ્યાસો મનો-નિરોધાભ્યાસઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
અત્યન્તાભાવ-સમ્પત્તૌ જ્ઞાતુર્ જ્ઞેયસ્ય વસ્તુનઃ ।
યુક્ત્યા શાસ્ત્રૈર્ યતન્તે યે તે ઽપ્ય્ અત્રાભ્યાસિનઃ સ્થિતાઃ ॥ ઇતિ ।
જ્ઞાતૃ-જ્ઞેયોર્ મિથ્યાત્વ-ધીર-ભાવ-સમ્પત્તિઃ । સ્વરૂપેણાપ્ય્ અપ્રતીતિર્ અત્યન્તાભાવ-સમ્પત્તિસ્ તદ્-અર્થમ્ । યુક્ત્યા યોગેન ।
દૃશ્યાસમ્ભવ-બોધેન રાગ-દ્વેષાદિ-તાનવે ।
રતિર્ ઘનોદિતા યાસૌ બ્રહ્માભ્યાસઃ સ ઉચ્યતે ॥
ઇતિ રાગ-દ્વેષાદિ-ક્ષીણતા-રૂપ-વાસના-ક્ષયાભ્યાસ ઉક્તઃ । તસ્માદ્ ઉપપન્નમ્ એતત્ તત્ત્વ-જ્ઞાનાભ્યાસેન મનો-નાશાભ્યાસેન વાસના-ક્ષયાભ્યાસેન ચ રાગ-દ્વેષ-શૂન્યતયા યઃ સ્વ-પર-સુખ-દુઃખાદિષુ સમ-દૃષ્ટિઃ સ પરમો યોગી મતો યસ્ તુ વિષમ-દૃષ્ટિઃ સ તત્ત્વ-જ્ઞાનવાન્ અપ્ય્ અપરમો યોગીતિ

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ, સાધન-દશાયાં યોગી સર્વત્ર સમઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્ર મુખ્યં સામ્યં વ્યચષ્ટે આત્મૌપમ્યેનેતિ । સુખં વા દુઃખં વેતિ યથા મમ સુખં પ્રિયં દુઃખમ્ અપ્રિયં, તથૈવાન્યેષામ્ અપીતિ સર્વત્ર સમં પશ્યન્ સુખમ્ એવ સર્વેષાં યો વાઞ્છતિ, ન તુ કસ્યાપિ દુઃખમ્, સ યોગી શ્રેષ્ઠો મમાભિમતઃ

બલદેવઃ : સર્વ-ભૂત-હિતે રતઃ ઇતિ યત્ પ્રાગ્ ઉક્તં, તદ્ વિશદયતિ આત્મૌપમ્યેનેતિ । વ્યુત્થાન-દશાયામ્ આત્મૌપમ્યેન સ્વ-સાદૃશ્યેન સુખં દુઃખં ચ યઃ સર્વત્ર સમં પશ્યતિ । સ્વસ્યેવ પરસ્ય સુખમ્ એવેચ્છતિ, ન તુ દુઃખમ્, સ સ્વ-પર-સુખ-દુઃખ-સમ-દૃષ્ટિઃ સર્વાનુકમ્પી યોગી મમ પરમઃ શ્રેષ્ઠો ઽભિમતઃ । તદ્-વિષમ-દૃષ્ટિસ્ તુ તત્ત્વ-જ્ઞો ઽપ્ય્ અપરમ-યોગીતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 6.33
અર્જુન ઉવાચ
યો ઽયં યોગસ્ ત્વયા પ્રોક્તઃ સામ્યેન મધુસૂદન ।
એતસ્યાહં ન પશ્યામિ ચઞ્ચલત્વાત્ સ્થિતિં સ્થિરામ્

શ્રીધરઃ : ઉક્ત-લક્ષણસ્ય યોગસ્યાસમ્ભવં મન્વાનો ઽર્જુન ઉવાચ યો ઽયમ્ ઇતિ । સામ્યેન મનસો લય-વિક્ષેપ-શૂન્યતયા કેવલાત્માકારાવસ્થાનેન । યો ઽયં યોગસ્ ત્વયા પ્રોક્તઃ । એતસ્ય સ્થિરાં દીર્ઘ-કાલાં સ્થિતિં ન પશ્યામિ । મનસશ્ ચઞ્ચલત્વાત્

મધુસૂદનઃ : ઉક્તમ્ અર્થમ્ આક્ષિપન્ અર્જુન ઉવાચ યો ઽયમ્ ઇતિ । યો ઽયં સર્વત્ર સમષ્ટિ-લક્ષણઃ પરમો યોગઃ સામ્યેન સમત્વેન ચિત્ત-ગતાનાં રાગ-દ્વેષાદીનાં વિષમ-દૃષ્ટિ-હેતૂનાં નિરાકરણેન ત્વયા સર્વજ્ઞેનેશ્વરેણોક્તઃ । હે મધુસૂદન ! સર્વ-વૈદિક-સમ્પ્રદાય-પ્રવર્તક ! એતસ્ય ત્વદ્-ઉક્તસ્ય સર્વ-મનો-વૃત્તિ-નિરોધ-લક્ષણસ્ય યોગસ્ય સ્થિતિં વિદ્યમાનતાં સ્થિરાં દીર્ઘ-કાલાનુવર્તિનીં ન પશ્યામિ ન સમ્ભાવયામિ અહમ્ અસ્મદ્-વિધો ઽન્યો વા યોગાભ્યાસ-નિપુણઃ । કસ્માન્ ન સમ્ભાવયસિ તત્રાહ ચઞ્ચલત્વાત્, મનસ ઇતિ શેષઃ

વિશ્વનાથઃ : ભગવદ્-ઉક્ત-લક્ષણસ્ય સામ્યસ્ય દુષ્કરત્વમ્ આલક્ષ્યોવાચ યો ઽયમ્ ઇતિ । એતસ્ય સામ્યેન પ્રાપ્તસ્ય યોગસ્ય સ્થિરાં સાર્વદિકીં સ્થિતિં ન પશ્યામિ । એષ યોગઃ સર્વદા ન તિષ્ઠતિ કિન્તુ ત્રિ-ચતુર-દિનાન્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । કુતઃ ? ચઞ્ચલત્વાત્ । તથા હ્ય્ આત્મ-દુઃખ-સુખ-સમમ્ એવ સર્વ-જગદ્-વર્તિ-જનાનાં સુખ-દુઃખં પશ્યેદ્ ઇતિ સામ્યમ્ ઉક્તમ્ । તત્ર યે બન્ધવસ્ તટસ્થાશ્ ચ તેષુ સામ્યં ભવેદ્ અપિ, યે રિપવો ઘાતકા દ્વેષ્ટારો નિન્દકાશ્ ચ તેષુ ન સમ્ભવેદ્ એવ । ન હિ મયા સ્વસ્ય યુધિષ્ઠિરસ્ય દુર્યોધનસ્ય ચ સુખ-દુઃખે સર્વથા તુલ્યે દ્રષ્ટું
શક્યેતે । યદિ ચ સ્વસ્ય સ્વ-રિપૂણાં ચ જીવાત્મ-પરમાત્મ-પ્રાણેન્દ્રિય-દૈહિક-ભૂતાનિ સમાન્ય્ એવેતિ વિવેકેન પ્રબલસ્યાતિચઞ્ચલસ્ય મનસો નિગ્રહણાશક્યત્વાત્ । પ્રત્યુત વિષયાસક્તેન તેન મનસૈવ વિવેકસ્ય ગ્રસ્યમાનત્વ-દર્શનાદ્ ઇતિ

બલદેવઃ : ઉક્તમ્ આક્ષિપન્ન્ અર્જુન ઉવાચ યો ઽયમ્ ઇતિ । સામ્યેન સ્વ-પર-સુખ-દુઃખ-તૌલ્યેન યો ઽયં યોગસ્ ત્વયા સર્વજ્ઞેન પ્રોક્તસ્ તસ્ય સ્થિરાં સાર્વદિકીં સ્થિતિં નિષ્ઠામ્ અપ્ય્ અહં ન પશ્યામિ, કિન્તુ દ્વિ-ત્રાણ્ય્ એવ દિનાનીત્ય્ અર્થઃ । કુતઃ ? ચઞ્ચલત્વાત્ । અયમ્ અર્થઃ - બન્ધુષુ ઉદાસીનેષુ ચ તત્ સામ્યં કદાચિત્ સ્યાત્ । ન ચ શત્રુષુ નિન્દકેષુ ચ કદાચિદ્ અપિ । યદિ પરમાત્માધિષ્ઠાનત્વં સર્વત્રાવિશેષમ્ ઇતિ વિવેકેન તદ્ ગ્રાહ્યં, તર્હિ ન તત્ સાર્વદિકં અતિચપલસ્ય બલિષ્ઠસ્ય ચ મનસસ્ તેન વિવેકેન નિગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇતિ

ભ્ગ્ 6.34
ચઞ્ચલં હિ મનઃ કૃષ્ણ પ્રમાથિ બલવદ્ દૃઢમ્ ।
તસ્યાહં નિગ્રહં મન્યે વાયોર્ ઇવ સુદુષ્કરમ્

શ્રીધરઃ : એતં સ્ફુટયતિ ચઞ્ચલમ્ ઇતિ । ચઞ્ચલં સ્વભાવેનૈવ ચપલમ્ । કિં ચ પ્રમાથિ પ્રમથન-શીલમ્ । દેહેન્દ્રિય-ક્ષોભ-કરમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ બલવદ્ વિચારેણાપિ જેતુમ્ અશક્યમ્ । કિં ચ દૃઢં વિષય-વાસનાનુબદ્ધતયા દુર્ભેદમ્ । અતો યથાકાશે દોધૂયમાનસ્ય વાયોઃ કુમ્ભાદિષુ નિરોધનમ્ અશક્યં તથાહં તસ્ય મનસો નિગ્રહં નિરોધં સુદુષ્કરં સર્વથા કર્તુમ્ અશક્યં મન્યે

મધુસૂદનઃ : સર્વ-લોક-પ્રસિદ્ધત્વેન તદ્ એવ ચઞ્ચલત્વમ્ ઉપપાદયતિ ચઞ્ચલં હીતિ । ચઞ્ચલમ્ અત્યર્થં ચલં સદા ચલન-સ્વભાવં મનઃ । હિ પ્રસિદ્ધમ્ એવૈતત્ । ભક્તાનાં પાપાદિ-દોષાન્ સર્વથા નિવારયિતુમ્ અશક્યાન્ અપિ કૃષતિ નિવારયતિ તેષામ્ એવ સર્વથા પ્રાપ્તુમ્ અશયાન્ અપિ પુરુષાર્થાન્ આકર્ષતિ પ્રાપયતીતિ વા કૃષ્ણઃ । તેન રૂપેણ સમ્બોધયન્ દુર્નિવારમ્ અપિ ચિત્ત-ચાઞ્ચલ્યં નિવાર્ય દુષ્પ્રાપમ્ અપિ સમાધિ-સુખં ત્વમ્ એવ પ્રાપયિતું શક્નોષીતિ સૂચયતિ । ન કેવલમ્ અત્યર્થં ચઞ્ચલં કિન્તુ પ્રમાથિ શરીરમ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચ પ્રમથિતું ક્ષોભયિતું શીલં
યસ્ય તત્ । ક્ષોભકતયા શરીરેન્દ્રિય-સંઘાતસ્ય વિવશતા-હેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ બલવત્, અભિપ્રેતાદ્ વિષયાત્ કેનાપ્ય્ ઉપાયેન નિવારયિતુમ્ અશક્યમ્ । કિં ચ, દૃઢં વિષય-વાસના-સહસ્રાનુસ્યૂતતયા ભેત્તુમ્ અશક્યમ્, તન્તુ-નાગ-વદ્ અચ્છેદ્યમ્ ઇતિ ભાષ્યે । તન્તુ-નાગો નાગ-પાશઃ । તાન્તનીતિ ગુર્જરાદૌ પ્રસિદ્ધો મહા-હ્રદ-નિવાસી જન્તુ-વિશેષો વા । તસ્યાતિદૃઢતયા બલવતો બલવત્તયા પ્રમાથિનઃ પ્રમાથિતયાતિચઞ્ચલસ્ય મહા-મત્ત-વન-ગજસ્ય નિગ્રહં નિરોધં નિર્વૃત્તિકતયાવસ્થાનં સુદુષ્કરં સર્વથા કર્તુમ્ અશક્યમ્ અહં મન્યે । વાયોર્ ઇવ । યથાકાશે દોધૂયમાનસ્ય વાયોર્ નિશ્ચલત્વં સમ્પાદ્ય નિરોધનમ્ અશક્યં
તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અયં ભાવઃ ।જાતે ઽપિ તત્ત્વ-જ્ઞાને પ્રારબ્ધ-કર્મ-ભોગાય જીવતઃ પુરુષસ્ય કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વ-સુખ-દુઃખ-રાગ-દ્વેષાદિ-લક્ષણશ્ ચિત્ત-ધર્મઃ ક્લેશ-હેતુત્વાદ્ બાધિતાનુવૃત્ત્યાપિ બન્ધો ભવતિ । ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધ-રૂપેણ તુ યોગેન તસ્ય નિવારણં જીવન્મુક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યસ્યાઃ સમ્પાદનેન સ યોગી પરમો મત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્રેદમ્ ઉચ્યતે । બન્ધઃ કિં સાક્ષિણો નિવાર્યતે કિં વા ચિત્તાત્ । નાદ્યસ્ તત્ત્વ-જ્ઞાનેનૈવ સાક્ષિણો બન્ધસ્ય નિવારિતત્વાત્ । ન દ્વિતીયઃ સ્વભાવ-વિપર્યયાયોગાત્ । વિરોધિ-સદ્-ભાવાચ્ ચ । ન હિ જલાદ્ આર્દ્રત્વમ્ અગ્નેર્ વોષ્ણત્વં નિવારયિતું શક્યતે પ્રતિક્ષણ-પરિણમિનો હિ ભાવા ઋતે ચિતિ-શક્તેઃ
ઇતિ ન્યાયેન પ્રતિક્ષણ-પરિણમ-સ્વભાવત્વાચ્ ચિત્તસ્ય પ્રારબ્ધ-ભોગેન ચ કર્મણા કૃત્સ્નાવિદ્યા-તત્-કાર્ય-નાશને પ્રવૃત્તસ્ય તત્ત્વ-જ્ઞાનસ્યાપિ પ્રતિબન્ધં કૃત્વા સ્વ-ફલ-દાનાય દેહેન્દ્રિયાદિકમ્ અવસ્થાપિતમ્ । ન ચ કર્મણા સ્વ-ફલ-સુખ-દુઃખાદિ-ભોગશ્ ચિત્ત-વૃત્તિભિર્ વિના સમ્પાદયિતું શક્યતે । તસ્માદ્ યદ્યપિ સ્વાભાવિકાનામ્ અપિ ચિત્ત-પરિણામાનાં કથંચિદ્ યોગેનાભિભવઃ શક્યેત કર્તું તથાપિ તત્ત્વ-જ્ઞાનાદ્ ઇવ યોગાદ્ અપિ પ્રારબ્ધ-ફલસ્ય કર્મણઃ પ્રાબલ્યાદ્ અવશ્યમ્ભાવિનિ ચિત્તસ્ય ચાઞ્ચલ્યે યોગેન તન્-નિવારણમ્ અશક્યમ્ અહં સ્વ-બોધાદ્ એવ મન્યે । તસ્માદ્ અનુપપન્નમ્ એતદ્ આત્મૌપમ્યેન સર્વત્ર સમ-દર્શી પરમો યોગી મત ઇત્ય્ અર્જુનસ્યાક્ષેપઃ ।34॥
વિશ્વનાથઃ : એતદ્ એવાહ ચઞ્ચલમ્ ઇતિ । નનુ આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમ્ એવ ચ [કઠુ 1.3.3] ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ,
આહુઃ શરીરં રથમ્ ઇન્દ્રિયાણિ
હયાન્ અભીષૂન્ મન ઇન્દ્રિયેશમ્ ।
વર્ત્માનિ માત્રા ધિષણં ચ સૂતમ્ [ભ્પ્ 7.15.41] ઇતિ સ્મૃતેશ્ ચ
બુદ્ધેર્ મનો નિયન્તૃત્વ-દર્શનાદ્ વિવેકવત્યા બુદ્ધ્યા મનો વશીકર્તું શક્ત્યમ્ એવેતિ ચેદ્ અત આહ બલવત્ । સ્વ-પ્રશમકમ્ ઔષુધમ્ અપિ બલવાન્ રોગો યથા ન ગણયતિ, તથૈવ સ્વભાવાદ્ એવ બલિષ્ઠં મનો વિવેકવતીમ્ અપિ બુદ્ધિમ્ । કિં ચ દૃઢમ્ અતિસૂક્ષ્મ-બુદ્ધિ-સૂચ્યાપિ લોહમ્ ઇવ સહસા ભેત્તુમ્ અશક્યમ્ । વાયોર્ ઇત્ય્ આકાશે દોધૂયમાનસ્ય વાયોર્ નિગ્રહં કુમ્ભકાદિના નિરોધમ્ ઇવ યોગેનાષ્ટાઙ્ગેન મનસો ઽપિ નિરોધં દુષ્કરં મન્યે

બલદેવઃ : તદ્ એવાહ ચઞ્ચલં હીતિ । મનઃ સ્વભાવેન ચઞ્ચલમ્ । નનુ
આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમ્ એવ ચ ।
બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમ્ એવ ચ ॥
ઇન્દ્રિયાણિ હયાન્ આહુર્ વિષયાંસ્ તેષુ ગોચરાન્ ।
આત્મેન્દ્રિય-મનો-યુક્તો ભોક્તેત્ય્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥ [કઠુ 1.3.3]
ઇતિ શ્રુતેર્ બુદ્ધિ-નિયમ્યં મનઃ શ્રૂયતે તતો વિવેકિન્યાં બુદ્ધ્યાં શક્યં તદ્ વશીકર્તુમ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ પ્રમાથીતિ । તાદૃશીમ્ અપિ બુદ્ધિં પ્રમથતિ । કુતઃ ? બલવત્ સ્વ-પ્રશમકમ્ અપ્ય્ ઔષધં યથા બલવાન્ રોગો ન ગણયતિ, તદ્વત્ । કિં ચ દૃઢમ્ સૂચ્યા લૌહમ્ ઇવ તાદૃશ્યાપિ બુદ્ધ્યા ભેત્તુમ્ અશક્યમ્ અતો યોગેનાપિ તસ્ય નિગ્રહમ્ અહં વાયોર્ ઇવ સુદુષ્કરં મન્યે । ન હિ વાયોર્ મુષ્ટિના ધર્તું શક્યતે અતસ્ તત્રોપાયં બ્રૂહીતિ

ભ્ગ્ 6.35
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
અસંશયં મહાબાહો મનો દુર્ણિગ્રહં ચલમ્ ।
અભ્યાસેન તુ કૌન્તેય વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે

શ્રીધરઃ : તદ્ ઉક્તં ચઞ્ચલત્વાદિકમ્ અઙ્ગીકૃત્યૈવ મનો-નિગ્રહોપાયં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ અસંશયમ્ ઇતિ । ચઞ્ચલત્વાદિના મનો નિરોદ્ધુમ્ અશક્યમ્ ઇતિ યદ્ વદસિ એતન્ નિઃસંશયમ્ એવ । તથાપિ ત્વ્ અભ્યાસેન પરમાત્માકાર-પ્રત્યયા વૃત્ત્યા વિષય-વૈતૃષ્ણ્યેન ચ ગૃહ્યતે । અભ્યાસેન લય-પ્રતિબન્ધાદ્ વૈરાગ્યેણ ચ વિક્ષેપ-પ્રતિબન્ધાદ્ ઉપરત-વૃત્તિકં સત્ પરમાત્માકારેણ તિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં યોગ-શાસ્ત્રે -
મનસો વૃત્તિ-શૂન્યસ્ય બ્રહ્માકારતયા સ્થિતિઃ ।
યાસમ્પ્રજ્ઞાત-નામાસૌ સમાધિર્ અભિધીયતે ॥ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : તમ્ ઇમમ્ આક્ષેપં પરિહરન્ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ અસંશયમ્ ઇતિ । સમ્યગ્ વિદિતં તે ચિત્ત-ચેષ્ટિતં મનો નિગ્રહીતું શક્ષ્યસીતિ સન્તોષેણ સમ્બોધયતિ હે મહાબાહો મહાન્તૌ સાક્ષાન્ મહાદેવેનાપિ સહ કૃત-પ્રહરણૌ બાહૂ યસ્યેતિ નિરતિશયમ્ ઉત્કર્ષં સૂચયતિ । પ્રારબ્ધ-કર્મ-પ્રાબલ્યાદ્ અસંયતાત્મના દુર્નિગ્રહં દુઃખેનાપિ નિગ્રહીતુમ્ અશક્યમ્ । પ્રમાથિ બલવદ્ દૃઢમ્ ઇતિ વિશેષણ-ત્રયં પિણ્ડીકૃત્યૈતદ્ ઉક્તમ્ । ચલં સ્વભાવ-ચઞ્ચલં મન ઇત્ય્ અસંશયં નાસ્ત્ય્ એવ સંશયો ઽત્ર સત્યમ્ એવૈતદ્ બ્રવીષીત્ય્ અર્થઃ । એવં
સત્ય્ અપિ સંયતાત્મના સમાધિ-માત્રોપાયેન યોગિનાભ્યાસેન વૈરાગ્યેણ ચ ગૃહ્યતે નિગૃહ્યતે સર્વ-વૃત્તિ-શૂન્યં ક્રિયતે તન્ મન ઇત્ય્ અર્થઃ । અનિગ્રહીતુર્ અસંયતાત્મનઃ સકાશાત્ સંયતાત્મનો નિગ્રહીતુર્ વિશેષ-દ્યોતનાય તુ-શબ્દઃ । મનો-નિગ્રહે ઽભ્યાસ-વૈરાગ્યયોઃ સમુચ્ચય-બોધનાય ચ-શબ્દઃ । હે કૌન્તેયેતિ પિતૃ-ષ્વસૃ-પુત્રસ્ ત્વમ્ અવશ્યં મયા સુખી કર્તવ્ય ઇતિ સ્નેહ-સમ્બન્ધ-સૂચનેનાશ્વાસયતિ । અત્ર પ્રથમાર્ધેન ચિત્તસ્ય હઠ-નિગ્રહો ન સમ્ભવતીતિ દ્વિતીયાર્ધેન તુ ક્રમ-નિગ્રહઃ સમ્ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્ ।
દ્વિવિધો હિ મનસો નિગ્રહઃ । હઠેન ક્રમેણ ચ । તત્ર ચક્ષુઃ-શ્રોત્રાદીનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ વાક્-પાણ્ય્-આદીનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ તદ્-ગોલક-માત્રોપરોધેન હઠાન્ નિગૃહ્યન્તે । તદ્-દૃષ્ટાન્તેન મનો ઽપિ હઠેન નિગ્રહીષ્યામીતિ મૂઢસ્ય ભ્રાન્તિર્ ભવતિ । ન ચ તથા નિગ્રહીતું શક્યતે તદ્-ગોલકસ્ય હૃદય-કમલસ્ય નિરોદ્ધુમ્ અશક્યત્વાત્ । અતએવ ચ ક્રમ-નિગ્રહ એવ યુક્તસ્ તદ્ એતદ્ ભગવાન્ વસિષ્ઠ આહ -
ઉપવિશ્યોપવિશ્યૈવ ચિત્તજ્ઞેન મુહુર્ મુહુઃ ।
ન શક્યતે મનો જેતું વિના યુક્તિમ્ અનિન્દિતામ્ ॥
અઙ્કુશેન વિના મત્તો યથા દુષ્ટ-મતઙ્ગજઃ ।
અધ્યાત્મ-વિદ્યાધિગમઃ સાધુ-સઙ્ગમ એવ ચ ॥
વાસના-સમ્પરિત્યાગઃ પ્રાણ-સ્પન્દ-નિરોધનમ્ ।
એતાસ્ તા યુક્તયઃ પુષ્ટાઃ સન્તિ ચિત્ત-જયે કિલ ॥
સતીષુ યુક્તિષ્વ્ એતાસુ હઠાન્ નિયમયન્તિ યે ।
ચેતસ્ તે દીપમ્ ઉત્સૃજ્ય વિનિઘ્નન્તિ તમો ઽઞ્જનૈઃ ॥ ઇતિ ।
ક્રમ-નિગ્રહે ચાધ્યાત્મ-વિદ્યાધિગમ એક ઉપાયઃ । સા હિ દૃશ્યસ્ય મિથ્યાત્વં દૃગ્-વસ્તુનશ્ ચ પરમાર્થ-સત્ય-પરમાનન્દ-સ્વપ્રકાશતવં બોધયતિ । તથા ચ સત્ય્ એતન્ મનઃ સ્વ-ગોચરેષુ બુદ્ધ્વા નિરિન્ધનાગ્નિવત્ સ્વયમ્ એવોપશામ્યતિ । યસ્ તુ બોધિતમ્ અપિ તત્ત્વં ન સમ્યગ્ બુધ્યતે યો વા વિસ્મરતિ તયોઃ સાધુ-સઙ્ગમ એવોપાયઃ । સાધવો હિ પુનઃ પુનર્ બોધયન્તિ સ્મારયન્તિ ચ । યસ્ તુ વિદ્યા-મદાદિ-દુર્વાસનયા પીડ્યમાનો ન સાધૂન્ અનુવર્તિતુમ્ ઉત્સહતે તસ્ય પૂર્વોક્ત-વિવેકેન વાસના-પરિત્યાગ એવોપાયઃ । યસ્ તુ વાસનાનામ્ અતિપ્રાબલ્યાત્ તાસ્ ત્યક્તું ન શક્નોતિ તસ્ય પ્રાણ-સ્પન્દ-નિરોધ એવ ઉપાયઃ । પ્રાણ-સ્પન્દ-વાસનયોશ્ ચિત્ત-પ્રેરકત્વાત્ તયોર્ નિરોધે ચિત્ત-શાન્તિર્ ઉપપદ્યતે । તદ્ એતદ્ આહ સ એવ -
દ્વે બીજે ચિત્ત-વૃક્ષસ્ય પ્રાણ-સ્પન્દન-વાસને ।
એકસ્મિંશ્ ચ તયોઃ ક્ષીણે ક્ષિપ્રં દ્વે અપિ નશ્યતઃ ॥
પ્રાણાયામ-દૃઢાભ્યાસૈર્ યુક્ત્યા ચ ગુરુ-દત્તયા ।
આસનાશન-યોગેન પ્રાણ-સ્પન્દો નિરુધ્યતે ॥
અસઙ્ગ-વ્યવહારિત્વાદ્ ભવ-ભાવન-વર્જનાત્ ।
શરીર-નાશ-દર્શિત્વાદ્ વાસના ન પ્રવર્તતે ॥
વાસના-સમ્પરિત્યાગાચ્ ચિત્તં ગચ્છત્ય્ અચિત્તતામ્ ।
પ્રાણ-સ્પન્દ-નિરોધાચ્ ચ યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥
એતાવન્ માત્રકં મન્યે રૂપં ચિત્તસ્ય રાઘવ ।
યદ્ ભાવનં વસ્તુનો ઽન્તર્વસ્તુત્વેન રસેન ચ ॥
યદા ન ભાવ્યતે કિંચિદ્ ધેયોપાદેય-રૂપિ યત્ ।
સ્થીયતે સકલં ત્યક્ત્વા તદા ચિત્તં ન જાયતે ॥
અવાસનત્વાત્ સતતં યદા ન મનુતે મનઃ ।
અમનસ્તા તદોદેતિ પરમાત્મ-પદ-પ્રદા ॥ ઇતિ ।
અત્ર દ્વાવ્ એવોપાયૌ પર્યવસિતૌ પ્રાણ-સ્પન્દ-નિરોધાર્થમ્ અભ્યાસઃ । વાસના-પરિત્યાગાર્થં ચ વૈરાગ્યમ્ ઇતિ । સાધુ-સઙ્ગમાધ્યાત્મ-વિદ્યાધિગમૌ ત્વ્ અભ્યાસ-વૈરાગ્યોપપાદકતયાન્યથા-સિદ્ધૌ તયોર્ એવાન્તર્ભવતઃ । અત એવ ભગવતાભ્યાસેન વૈરાગ્યેણ ચેતિ દ્વયમ્ એવોક્તમ્ । અતએવ ભગવાન્ પતઞ્જલિર્ અસૂત્રયત્ અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં તન્-નિરોધઃ [યોગસ્ 1.12] ઇતિ । તાસાં પ્રાગ્-ઉક્તાનાં પ્રમાણ-વિપર્યય-વિકલ્પ-નિદ્રા-સ્મૃતિ-રૂપેણ પઞ્ચ-વિધાનામ્ અનન્તાનામ્ આસુરત્વેન ક્લિષ્ટાનાં દૈવત્વેનાક્લિષ્ટાનામ્ અપિ વૃત્તીનાં સર્વાસ્સામ્ અપિ નિરોધો નિરિન્ધનાગ્નિવદ્ ઉપશમાખ્યઃ પરિણામો ઽભ્યાસેન વૈરાગ્યેણ ચ સમુચ્ચિતેન ભવતિ । તદ્ ઉક્તં યોગ-ભાષ્યે - ચિત્ત-નદી નામોભયતો-વાહિની વહતિ કલ્યાણાય
વહતિ પાપાય ચ । તત્ર યા કૈવલ્ય-પ્રાગ્-ભારા વિવેક-નિમ્ના સા કલ્યાણ-વહા । યા ત્વ્ અવિવેક-નિમ્ના સંસાર-પ્રાગ્-ભારા સા પાપ-વહા । તત્ર વૈરાગ્યેણ વિષય-સ્રોતઃ ખિલીક્રિયતે । વિવેક-દર્શનાભ્યાસેન ચ કલ્યાણ-સ્રોત ઉદ્ઘાટ્યતે ઇત્ય્ ઉભયાધીનશ્ ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધ ઇતિ । પ્રાગ્-ભાર-નિમ્ન-પદે તદા વિવેક-નિમ્નં કૈવલ્ય-પ્રાગ્-ભારં ચિત્તમ્ ઇત્ય્ અત્ર વ્યાખ્યાયતે । યથા તીવ્ર-વેગોપેતં નદી-પ્રવાહં સેતુ-બન્ધનેન નિવાર્ય કુલ્યા-પ્રણયેન ક્ષેત્રાભિમુખં તિર્યક્-પ્રવાહાન્તરમ્ ઉત્પાદ્યતે તથા વૈરાગ્યેણ ચિત્ત-નદ્યા વિષય-પ્રવાહં નિવાર્ય સમાધ્ય્-અભ્યાસેન પ્રશાન્ત-વાહિતા સમ્પાદ્યત ઇતિ દ્વાર-ભેદાત્ સમુચ્ચય એવ । એક-દ્વારત્વે હિ બ્રીહિ-યવ-દ્વિ-કલ્પઃ સ્યાદ્ ઇતિ ।
મન્ત્ર-જપ-દેવતા-ધ્યાનાદીનાં ક્રિયા-રૂપાણામ્ આવૃત્તિ-લક્ષણો ઽભ્યાસઃ સમ્ભવાત્ । સર્વ-વ્યાપારોપરમસ્ય તુ સમાધેઃ કો નામાભ્યાસ ઇતિ શઙ્કાં નિવારયિતુમ્ અભ્યાસં સૂત્રયતિ સ્મ તત્ર સ્થિતૌ યત્નો ઽભ્યાસઃ [યોગસ્ 1.13] ઇતિ । તત્ર સ્વરૂપાવસ્થિતે દ્રષ્ટરિ શુદ્ધે ચિદ્-આત્મનિ ચિત્તસ્યાવૃત્તિકસ્ય પ્રશાન્ત-વાહિતા-રૂપા નિશ્ચલતાસ્થિતિસ્ તદ્-અર્થં યત્નો માનસ ઉત્સાહઃ સ્વભાવ-ચાઞ્ચલ્યાદ્ બહિષ્પ્રવાહ-શીલં ચિત્તં સર્વથા નિરોત્સ્યામીત્ય્ એવં વિધઃ । સ આવર્ત્યમાનો ઽભ્યાસ ઉચ્યતે । સ તુ દીર્ઘ-કાલ-નૈરન્તર્ય-સત્કારાસેવિતો દૃઢ-ભૂમિઃ [યોગસ્ 1.14] અનિર્વેદેન દીર્ઘ-કાલ-સેવિતો વિચ્છેદાભાવેન નિરન્તરાસેવિતઃ સત્-કારેણ શ્રદ્ધાતિશયેન ચાસેવિતઃ ।
સો ઽભ્યાસો દૃઢ-ભૂમિર્ વિષય-સુખ-વાસનયા ચાલયિતુમ્ અશક્યો ભવતિ । અદીર્ઘ-કાલત્વે દીર્ઘકાલત્વે ઽપિ વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય સેવને શ્રદ્ધાતિશયાભાવે ચ લય-વિક્ષેપ-કષાય-સુખાસ્વાદાનામ્ અપરિહારે વ્યુત્થાન-સંસ્કાર-પ્રાબલ્યાદ્ અદૃઢ-ભૂમિર્ અભ્યાસઃ ફલાય ન સ્યાદ્ ઇતિ ત્રયમ્ ઉપાત્તમ્ ।

વૈરાગ્યં તુ દ્વિવિધમ્ અપરં પરં ચ । યત્માન-સંજ્ઞા-વ્યતિરેક-સંજ્ઞૈકેન્દ્રિય-સંજ્ઞા-વશીકાર-સંજ્ઞા-ભેદૈર્ અપરં ચતુર્ધા । તત્ર પૂર્વ-ભૂમિ-જયેનોત્તર-ભૂમિ-સમ્પાદન-વિવક્ષયા ચતુર્થમ્ એવાસૂત્રયત્ -- દૃષ્ટાનુશ્રવિક-વિષય-વિતૃષ્ણસ્ય વશીકાર-સંજ્ઞા વૈરાગ્યમ્ [યોગસ્ 1.15] ઇતિ । સ્ત્રિયો ઽન્નં પાનમ્ ઐશ્વર્યમ્ ઇત્ય્ આદયો દૃષ્ટા વિષયાઃ । સ્વર્ગો વિદેહતા પ્રકૃતિ-લય ઇત્ય્ આદયો વૈદિકત્વેનાનુશ્રવિકા વિષયાસ્ તેષૂભય-વિધેષ્વ્ અપિ સત્યામ્ એવ તૃષ્ણાયાં વિવેક-તારતમ્યેન યતમાનાદિ-ત્રયં ભવતિ । અત્ર જગતિ કિં સારં કિમ્ અસારમ્ ઇતિ ગુરુ-શાસ્ત્રાભ્યાં
જ્ઞાસામીત્ય્ ઉદ્યોગો યતમાનમ્ । સ્વ-ચિત્તે પૂર્વ-વિદ્યમાન-દોષાણાં મધ્યે ઽભ્યસ્યમાન-વિવેકેનૈતે પક્વા એતે ઽવશિષ્ટા ઇતિ ચિકિત્સકવદ્ વિવેચનં વ્યતિરેકઃ । દૃષ્ટાનુશ્રવિક-વિષય-પ્રવૃત્તેર્ દુઃખાત્મત્વ-બોધેન ભૈર્ ઇન્દ્રિય-પ્રવૃત્તિમ્ અજનયન્ત્યા અપિ તૃષ્ણાયા ઔત્સુક્ય-માત્રેણ મનસ્ય્ અવસ્થાનમ્ એકેન્દ્રિયમ્ । મનસ્ય્ અપિ તૃષ્ણા-શૂન્યત્વેન સર્વથા વૈતૃષ્ણ્યં તૃષ્ણા-વિરોધિની ચિત્ત-વૃત્તિર્ જ્ઞાન-પ્રસાદ-રૂપા વશીકાર-સંજ્ઞા વૈરાગ્યં સમ્પ્રજ્ઞાતસ્ય સમાધેર્ અન્તરઙ્ગં સાધનમ્ અસંપ્રજ્ઞાતસ્ય તુ બહિરઙ્ગમ્ । તસ્ય ત્વ્ અન્તરઙ્ગ-સાધનં પરમ્ એવં વૈરાગ્યમ્ । તચ્ ચાસૂત્રયત્ -- તત્-પરં પુરુષ-ખ્યાતેર્
ગુણ-વૈતૃષ્ણ્યમ્ [યોગસ્ 1.16] ઇતિ । સમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિ-પાટવેન ગુણ-ત્રયાત્મકાત્ પ્રધાનાદ્ વિવિક્તસ્ય પુરુષસ્ય ખ્યાતિઃ સાક્ષાત્કાર ઉત્પદ્યતે । તતશ્ ચાશેષ-ગુણ-ત્રય-વ્યવહારેષુ વૈતૃષ્ણ્યં યદ્ ભવતિ તત્-પરં શ્રેષ્ઠં ફલ-ભૂતં વૈરાગ્યમ્ । તત્-પરિપાક-નિમિત્તાચ્ ચ ચિત્તોપશમ-પરિપાકાદ્ અવિલમ્બેન કૈવલ્યમ્ ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તમ્ અર્થમ્ અઙ્ગીકૃત્ય સમદધાતિ અશંશયમ્ ઇતિ । ત્વયોક્તં સત્યમ્ એવ, કિન્તુ બલવાન્ અપિ રોગસ્ તત્-પ્રશમકૌષધ-સેવયા સદ્-વૈદ્ય-પ્રયુક્ત-પ્રકારયા મુહુર્ અભ્યસ્તયા યથા ચિર-કાલેન શામ્યત્ય્ એવ, તથા દુર્નિગ્રહમ્ અપિ મનો ઽભ્યાસેન સદ્-ગુરૂપદિષ્ટ-પ્રકારેણ પરમેશ્વર-ધ્યાન-યોગસ્ય મુહુર્ અનુશીલનેન વૈરાગ્યેણ વિષયેષ્વ્ અનાસઙ્ગેન ચ ગૃહ્યતે સ્વ-હસ્ત-વશીકર્તું શક્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ પાતઞ્જલ-સૂત્રમ્ - અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં તન્-નિરોધઃ [યોગસ્ 1.12] ઇતિ । મહાબાહો ઇતિ સઙ્ગ્રામે ત્વયા યન્ મહાવીરા અપિ વિજીયન્તે, સ ચ પિનાક-પાણિર્ અપિ વશીકૃતસ્ તેનાપિ કિમ્ ? યદિ મહા-વીર-શિરો-મણિર્ મનો નામા પ્રાધાનિકો ભટો મહા-યોગાસ્ત્ર-પ્રયોગેણ જેતું શક્યતે, તદૈવ મહા-બાહુતેતિ ભાવઃ
। હે કૌન્તેયેતિ તત્ર ત્વં મા ભૈષીઃ । મત્-પિતુઃ સ્વસુઃ કુન્ત્યાઃ પુત્રે ત્વયિ મયા સાહાય્યં વિધેયમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : ઉક્તમ્ અર્થમ્ સ્વીકૃત્ય ભગવાન્ ઉવાચ અશંશયમ્ ઇતિ । તથાપિ સ્વ-પ્રકાશ-સુખૈકતાનત્વાત્મ-ગુણાભિમુખ્યાભ્યાસેનાત્મ-વ્યતિરિક્તેષુ વિષયેષુ દોષ-દૃષ્ટિ-જનિતેન વૈરાગ્યેણ ચ મનો નિગ્રહીતું શક્યતે । તથા ચાત્માનન્દાસ્વાધાભ્યાસેન લય-પ્રતિબન્ધાદ્ વિષય-વૈતૃષ્ણ્યેન ચ વિક્ષેપ-પ્રતિબન્ધાન્ નિવૃત્ત-ચાપલ્યં મનઃ સુગ્રહં યથા સદ્-ઔષધ-સેવયા સદ્-વૈદ્ય-પ્રયુક્ત-પ્રકારયા મુહુર્ અભ્યસ્તયા યથા ચિર-કાલેન શામ્યત્ય્ એવ, તથા દુર્નિગ્રહમ્ અપિ મનો ઽભ્યાસેન સદ્-ગુરૂપદિષ્ટ-પ્રકારેણ પરમેશ્વર-ધ્યાન-યોગસ્ય મુહુર્ અનુશીલનેન વૈરાગ્યેણ વિષયેષ્વ્ અનાસઙ્ગેન ચ ગૃહ્યતે સ્વ-હસ્ત-વશીકર્તું શક્યત
ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ પાતઞ્જલ-સૂત્રમ્ - અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં તન્-નિરોધઃ [યોગસ્ 1.12] ઇતિ । મહાબાહો ઇતિ સઙ્ગ્રામે ત્વયા યન્ મહાવીરા અપિ વિજીયન્તે, સ ચ પિનાક-પાણિર્ અપિ વશીકૃતસ્ તેનાપિ કિમ્ ? યદિ મહા-વીર-શિરો-મણિર્ મનો નામા પ્રાધાનિકો ભટો મહા-યોગાસ્ત્ર-પ્રયોગેણ જેતું શક્યતે, તદૈવ મહા-બાહુતેતિ ભાવઃ । હે કૌન્તેયેતિ તત્ર ત્વં મા ભૈષીઃ । મત્-પિતુઃ સ્વસુઃ કુન્ત્યાઃ પુત્રે ત્વયિ મયા સાહાય્યં વિધેયમ્ ઇતિ ભાવઃ

ભ્ગ્ 6.36
અસંયતાત્મના યોગો દુષ્પ્રાપ ઇતિ મે મતિઃ ।
વશ્યાત્મના તુ યતતા શક્યો ઽવાપ્તુમ્ ઉપાયતઃ

શ્રીધરઃ : એતાવાંસ્ ત્વ્ ઇહ નિશ્ચય ઇત્ય્ આહ અસંયતેતિ । ઉક્ત-પ્રકારેણાભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યામ્ અસંયત આત્મા ચિત્તં યસ્ય તેન યોગો દુષ્પ્રાપ પ્રાપ્તુમ્ અશક્યઃ । અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં વશ્યો વશવર્તી આત્મા ચિત્તં યસ્ય તેન પુરુષેણ પુનશ્ ચાનેનૈવોપાયેન પ્રયત્નં કુર્વતા યોગઃ પ્રાપ્તું શક્યઃ

મધુસૂદનઃ : યત્ તુ ત્વમ્ અવોચઃ પ્રારબ્ધ-ભોગેન કર્મણા તત્ત્વ-જ્ઞાનાદ્ અપિ પ્રબલેન સ્વ-ફલ-દાનાય મનસો વૃત્તિષૂત્પાદ્યમાનાસુ કથં તાસાં નિરોધઃ કર્તું શક્યં ઇતિ તત્રોચ્યતે અસંશયાત્મનેતિ । હેરે
તથા ચાહ ભગવાન્ વસિષ્ઠઃ -
સર્વમ્ એવેહ હિ સદા સંસારે રઘુનન્દન ।
સમ્યક્ પ્રયુક્તાત્ સર્વેણ પૌરુષાત્ સમવાપ્યતે ॥
ઉચ્છાસ્ત્રં શાસ્ત્રિતં ચેતિ પૌરુષં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ।
તત્રોચ્છાસ્ત્રમ્ અનર્થાય પરમાર્થાય શાસ્ત્રિતમ્ ॥
ઉચ્છાસ્ત્રં શાસ્ત્ર-પ્રતિષિદ્ધમ્ અનર્થાય નરકાય । શાસ્ત્રિતં શાસ્ત્ર-વિહિતમ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિ-દ્વારા પરમાર્થાય ચતુર્ષ્વ્ અર્થેષુ પરમાય મોક્ષાય ।
શુભાશુભાભ્યાં માર્ગાભ્યાં વહન્તી વાસના સરિત્ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યોજનીયા શુભે પથિ ॥
અશુભેષુ સમાવિષ્ટં શુભેષ્વ્ એવાવતારય ।
સ્વ-મનઃ પુરુષાર્થેન બલેન બલિનાં વર ॥
દ્રાગ્-અભ્યાસ-વશાદ્ યાતિ યદા તે વાસનોદયમ્ ।
તદાભ્યાસસ્ય સાફલ્યં વિદ્ધિ ત્વમ્ અરિ-મર્દન ॥
વાસના શુભેદ્તિ શેષઃ ।
સન્દિગ્ધાયામ્ અપિ ભૃશં શુભામ્ એવ સમાહર ।
શુભાયાં વાસના-વૃદ્ધૌ તાત દોષો ન કશ્ચન ॥
અવ્યુત્પન્ન-મના યાવદ્ ભવાન્ અજ્ઞાત-તત્પદઃ ।
ગુરુ-શાસ્ત્ર-પ્રમાણૈસ્ ત્વં નિર્ણીતં તાવદ્ આચર ॥
તતઃ પક્વ-કષાયેણ નૂનં વિજ્ઞાત-વસ્તુના ।
શુભો ઽપ્ય્ અસૌ ત્વયા ત્યાજ્યો વાસનૌઘો નિરોધિના ॥ ઇતિ ।
તસ્માત્ સાક્ષિ-ગતસ્ય સંસારસ્યાવિવેક-નિબન્ધનસ્ય વિવેક-સાક્ષાત્કારાદ્ અપનયે ઽપિ પ્રારબ્ધ-કર્મ-પર્યવસ્થાપિતસ્ય ચિત્તસ્ય સ્વાભાવિકીનામ્ અપિ વૃત્તીનાં યોગાભ્યાસ-પ્રયત્નેનાપનયે સતિ જીવન્મુક્તઃ પરમો યોગી । ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધાભાવે તુ તત્ત્વ-જ્ઞાનવાન્ અપ્ય્ અપરમો યોગીતિ સિદ્ધમ્ । અવશિષ્ટં જીવન્મુક્તિ-વિવેકે સ-વિસ્તરમ્ અનુસન્ધેયમ્

વિશ્વનાથઃ : અત્રાયં પરામર્શ ઇત્ય્ અત આહ સંયતાત્મનાભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં ન સંયતં મનો યસ્ય તેન । તાભ્યાં તુ વશ્યાત્મના વશીભૂત-મનસાપિ પુંસા યતતા ચિરં યત્નવતૈવ યોગો મનો-નિરોધ-લક્ષણઃ સમાધિર્ ઉપાયતઃ સાધન-ભૂયસ્ત્વાત્ પ્રાપ્તું શક્યઃ

બલદેવઃ : અસંયતેતિ । ઉક્તાભ્યામ્ અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં ન સંયત આત્મા મનો યસ્ય તેન વિજ્ઞેનાપિ પુંસા ચિત્ત-વૃત્તિ-નિરોધ-લક્ષણો યોગો દુષ્પ્રાપઃ પ્રાપ્તુમ્ અશક્યઃ । તાભ્યાં વશ્યો ઽધીન આત્મા મનો યસ્ય તેન પુંસા, તથાપિ યતતા તાદૃશ-પ્રયત્નવતા સ યોગઃ પ્રાપ્તું શક્યઃ । ઉપાયતો મદ્-આરાધન-લક્ષણાજ્ જ્ઞાનાકારાન્ નિષ્કામ-કર્મ-યોગાચ્ ચેતિ મે મતિઃ

ભ્ગ્ 6.37
અર્જુન ઉવાચ
અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતો યોગાચ્ ચલિત-માનસઃ ।
અપ્રાપ્ય યોગ-સંસિદ્ધિં કાં ગતિં કૃષ્ણ ગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભાવેન કથઞ્ચિદ્ અપ્રાપ્ત-સમ્યગ્-જ્ઞાનઃ કિં ફલં પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્જુન ઉવાચ અયતિર્ ઇત્ । પ્રથમં શ્રદ્ધયોપેત એવ યોગે પ્રવૃત્તઃ, ન તુ મિથ્યાચારતયા । તતઃ પરં ત્વ્ અયતિઃ સમ્યઙ્ ન યતતે । શિથિલાભ્યાસ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ અભ્યાસ-વૈરાગ્ય-શૈથિલ્યાદ્ યોગસ્ય સંસિદ્ધિં ફલં જ્ઞાનમ્ અપ્રાપ્ય કાં ગતિં પ્રાપ્નોતિ ?

મધુસૂદનઃ : એવં પ્રાક્તનેન ગ્રન્થેનોત્પન્ન-તત્ત્વ-જ્ઞાનો ઽનુત્પન્ન-જીવન્-મુક્તિ-પરમો યોગી મતઃ । ઉત્પન્ન-તત્ત્વ-જ્ઞાન ઉત્પન્ન-જીવન્-મુક્તિસ્ તુ પરમો યોગી મત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । તયોર્ ઉભયોર્ અપિ જ્ઞાનાદ્ જ્ઞાન-નાશે ઽપિ યાવત્ પ્રારબ્ધ-ભોગં કર્મ દેહેન્દ્રિય-સઙ્ઘાતાવસ્થાનાત્ પ્રારબ્ધ-ભોગ-કર્માપાયે ચ વર્તમાન-દેહેન્દ્રિય-સઙ્ઘાતાપાયાત્ પુનર્-ઉત્પાદકાભાવાદ્ વિદેહ-કૈવલ્યં પ્રતિ કાપિ નાસ્ત્ય્ આશઙ્કા । યસ્ તુ પ્રાક્-કૃત-કર્મભિર્ લબ્ધ-વિવિદિષા-પર્યન્ત-ચિત્ત-શુદ્ધિઃ કૃત-કાર્યત્વાત્ સર્વાણિ કર્માણિ પરિત્યજ્ય પ્રાપ્ત-પરમહંસ-પરિવ્રાજક-ભાવઃ પરમહંસ-પરિવ્રાજકમ્ આત્મ-સાક્ષાત્કારેણ જીવન્-મુક્તં પર-પ્રબોધન-દક્ષં ગુરુમ્ ઉપસૃત્ય તતો વેદાન્ત-મહા-વાક્યોપદેશં
પ્રાપ્ય તત્રાસમ્ભાવના-વિપરીત-ભાવનાખ્ય-પ્રતિબન્ધ-નિરાસાય અથાતો બ્રહ્મ-જિજ્ઞાસા [વ્સ્ 1.1.1] ઇત્ય્ આદ્ય્ અનાવૃત્તિઃ શબ્દાત્ [વ્સ્ 4.4.23] ઇત્ય્ અન્તયા ચતુર્-લક્ષણ-મીમાંસયા શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસનાનિ ગુરુ-પ્રસાદાત્ કર્તુમ્ આરભતે સ શ્રદ્દધાનો ઽપિ સન્ન્ આયુષો ઽલ્પત્વેનાલ્પ-પ્રયત્નત્વાદ્ અલબ્ધ-જ્ઞાન-પરિપાકઃ શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસનેષુ ક્રિયમાણેષ્વ્ એવ મધ્યે વ્યાપદ્યતે । સ જ્ઞાન-પરિપાક-શૂન્યત્વેનાનષ્ટાજ્ઞાનો ન મુચ્યતે । નાપ્ય્ ઉપાસના-સહિત-કર્મ-ફલં દેવલોકમ્ અનુભવત્ય્ અર્ચિર્-આદિ-માર્ગેણ । નાપિ કેવલ-કર્મ-ફલં પિતૃ-લોકમ્ અનુભવતિ ધૂમાદિ-માર્ગેણ । કર્મણામ્ ઉપાસનાનાં ચ ત્યક્તત્વાત્ । અત એતાદૃશો યોગ-ભ્રષ્ટઃ કીટાદિ-ભાવેન કષ્ટાં ગતિમ્ ઇયાદ્ અજ્ઞત્વે
સતિ દેવ-યાન-પિતૃ-યાન-માર્ગાસમ્બન્ધિત્વાદ્ વર્ણાશ્રમાચાર-ભ્રષ્ટવદ્ અથવા કષ્ટાં ગતિં નેયાત્ । શાસ્ત્ર-નિનિદ્ત-કર્મ-શૂન્યત્વાદ્ વામદેવવદ્ ઇતિ સંશય-પર્યાકુલ-મના અર્જુન ઉવાચ અયતિર્ ઇતિ ।
યતિર્ યત્ન-શીલઃ અલ્પાર્થે નઞ્ અલવણા યવાગૂર્ ઇત્ય્-આદિવત્ । અયતિર્ અલ્પ-યત્નઃ । શ્રદ્ધયા ગુરુ-વેદાન્ત-વાક્યેષુ વિશ્વાસ-બુદ્ધિ-રૂપયોપેતો યુક્તઃ । શ્રદ્ધા ચ સ્વ-સહચરિતાનાં શમાદીનામ્ ઉપલક્ષણં શાન્તો દાન્ત ઉપરતસ્ તિતિક્ષુઃ શ્રદ્ધાન્વિતો ભૂત્વાત્મન્ય્ એવાત્માનં પશ્યતિ ઇતિ શ્રુતેઃ । તેન નિત્યાનિત્ય-વસ્તુ-વિવેક ઇહામુત્ર-ભોગ-વિરાગઃ શમ-દમોપરતિ-તિતિક્ષા-શ્રદ્ધાદિ-સમ્પન્-મુમુક્ષુતા ચેતિ સાધન-ચતુષ્ટય-સમ્પન્નો ગુરુમ્ ઉપસૃત્ય વેદાન્ત-વાક્ય-શ્રવણાદિ કુર્વન્ન્ અપિ પરમાયુષો ઽલ્પત્વેન મરણ-કાલે ચેન્દ્રિયાણાં વ્યાકુલત્વેન સાધનાનુષ્ઠાનાસમ્ભવાદ્ યોગાચ્ ચલિત-માનસો યોગાચ્ છ્રવણાદિ-પરિપાક-લબ્ધ-જન્મનસ્ તત્ત્વ-સાક્ષાત્કારાચ્
ચલિતં તત્-ફલમ્ અપ્રાપ્તં માનસં યસ્ય સ યોગાનિષ્પત્ત્યૈવાપ્રાપ્ય યોગ-સંસિદ્ધિં તત્ત્વ-જ્ઞાન-નિમિત્તામ્ અજ્ઞાન-તત્-કાર્ય-નિવૃત્તિમ્ અપુનર્-આવૃત્તિ-સહિતામ્ અપ્રાપ્યાતત્ત્વ-જ્ઞ એવ મૃતઃ સન્ કાં ગતિં હે કૃષ્ણ ગચ્છતિ સુગતિં દુર્ગતિં વા ? કર્મણાં પરિત્યાગાજ્ જ્ઞાનસ્ય ચાનુત્પત્તેઃ શાસ્ત્રોક્ત-મોક્ષ-સાધનાનુષ્ઠાયિત્વાચ્ છાસ્ત્ર-ગર્હિત-કર્મ-શૂન્યત્વાચ્ ચ

વિશ્વનાથઃ : નન્વ્ અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં પ્રયત્નવતૈવ પુંસા યોગો લભ્યત ઇતિ ત્વયોચ્યતે । યસ્યૈતત્ ત્રિતયમ્ અપિ ન દૃશ્યતે, તસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ પૃચ્છતિ । અયતિર્ અલ્પ-યત્નઃ અનવર્ણાય વાગુર્ ઇતિવદ્ અલ્પાર્થે નઞ્ । અથ ચ શ્રદ્ધયોપેતો યોગ-શાસ્ત્રાસ્તિક્યેન તત્ર શ્રદ્ધયોપેતો યોગાભ્યાસ પ્રવૃત્ત એવ, ન તુ લોક-વઞ્ચકત્વેન મિથ્યાચારઃ । કિન્ત્વ્ અભ્યાસ-વૈરાગ્યયોર્ અભાવેન યોગાચ્ ચલિતં વિષય-પ્રવણી-ભૂતં માનસં યસ્ય સઃ । અતએવ યોગસ્ય સંસિદ્ધિં સમ્યક્ સિદ્ધિમ્ અપ્રાપ્યેતિ યત્ કિઞ્ચિત્ સિદ્ધિં તુ પ્રાપ્ત એવેતિ યોગારુરુક્ષા-ભૂમિકાતો ઽગ્રિમાં યોગારોહ-ભૂમિકાયાઃ પ્રથમાં કક્ષાં ગત ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : જ્ઞાન-ગર્ભો નિષ્કામ-કર્મ-યોગો ઽષ્ટાઙ્ગ-યોગ-શિરસ્કો નિખિલોપસર્ગ-વિમર્દનઃ સ્વ-પરમાત્માવલોકનોપાયો ભવતીત્ય્ અસકૃદ્ ઉક્તમ્ । તસ્ય ચ તાદૃશસ્ય નેહાભિક્રમ-નાશો ઽસ્તીતિ પૂર્વોક્ત-મહિમ્નસ્ તન્-મહિમાનં શ્રોતુમ્ અર્જુનઃ પૃચ્છતિ અયતિર્ ઇતિ । અભ્યાસ-વૈરાગ્યાભ્યાં પ્રયત્નેન ચ યોગં પુમાન્ લભેતૈવ । યસ્ તુ પ્રથમં શ્રદ્ધયા તાદૃશ-યોગ-નિરૂપક-શ્રુતિ-વિશ્વાસેનોપેતઃ । કિન્ત્વ્ અયતિર્ અલ્પ-સ્વધર્માનુષ્ઠાન-યત્નવાન્ અનુદારા યુવતિઃ ઇતિવદ્ અલ્પાર્થે ઽત્ર નઞ્ । શિથિલ-પ્રયત્નત્વાદ્ એવ યોગાદ્ અષ્ટાઙ્ગાચ્ ચલિતં વિષય-પ્રવણં માનસં યસ્ય સઃ । એવં ચ સ્વધર્માનુષ્ઠાનાભ્યાસ-વૈરાગ્ય-શૈથિલ્યાદ્
વિવિધસ્ય યોગસ્ય સમ્યક્ સિદ્ધિં હૃદ્-વિશુદ્ધ્-લક્ષણામ્ આત્માવલોકન-લક્ષણાં ચાપ્રાપ્તઃ કિંચિત્ સિદ્ધિં તુ પ્રાપ્ત એવ । શ્રદ્ધાલુઃ કિંચિદ્ અનુષ્ઠિત-સ્વધર્મઃ પ્રારબ્ધ-યોગો ઽપ્રાપ્ત-યોગ-ફલો દેહાન્તે કાં ગતિં ગચ્છતિ ? હે કૃષ્ણ

ભ્ગ્ 6.38
કચ્ચિન્ નોભય-વિભ્રષ્ટશ્ છિન્નાભ્રમ્ ઇવ નશ્યતિ ।
અપ્રતિષ્ઠો મહાબાહો વિમૂઢો બ્રહ્મણઃ પથિ

શ્રીધરઃ : પ્રશ્નાભિપ્રાયં વિવૃણોતિ કચ્ચિદ્ ઇતિ । કર્મણામ્ ઈશ્વરે ઽર્પિતત્વાદ્ અનનુષ્ઠાનાચ્ ચ તાવત્ કર્મ-ફલં સ્વર્ગાદિકં ન પ્રાપ્નોતિ । યોગાનિષ્પત્તેશ્ ચ મોક્ષં ન પ્રાપ્નોતિ । એવમ્ ઉભયસ્માદ્ ભ્રષ્ટો ઽપ્રતિષ્ઠો નિરાશ્રયઃ । અતએવ બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયે પથિ માર્ગે વિમૂઢઃ સન્ કચ્ચિત્ કિં નશ્યતિ ? કિં વા ન નશ્યતીત્ય્ અર્થઃ । નાશે દૃષ્ટાન્તઃ - યથા ચ્છિન્નમ્ અભ્રં પૂર્વસ્માદ્ અભ્રાદ્ વિશ્લિષ્ટમ્ અભ્રાન્તરં ચાપ્રાપ્તં સન્ મધ્ય એવ વિલીયતે તદ્વદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : એતદ્ એવ સંશય-બીજં વિવૃણોતિ કચ્ચિદ્ ઇતિ । કચ્ચિદ્ ઇતિ સાભિલાષ-પ્રશ્ને । હે મહાબાહો મહાન્તઃ સર્વેષાં ભક્તાનાં સર્વોપદ્રવ-નિવારણ-સમર્થાઃ પુરુષાર્તહ્-ચતુષ્ટય-દાન-સમર્થા વા ચત્વારો બાહવો યસ્યેતિ પ્રશ્ન-નિમિત્ત-ક્રોધાભાવસ્ તદ્-ઉત્તર-દાન-સહિષ્ણુત્વં ચ સૂચિતમ્ । બ્રહ્મણઃ પથિ બ્રહ્મ-પ્રાપ્તિ-માર્ગે જ્ઞાને વિમૂઢો વિચિત્તઃ, અનુત્પન્ન-બ્રહ્માત્મૈક્ય-સાક્ષાત્કાર ઇતિ યાવત્ । અપ્રતિષ્ઠો દેવ-યાન-પિતૃ-યાન-માર્ગ-ગમન-હેતુભ્યામ્ ઉપાસના-કર્મભ્યાં પ્રતિષ્ઠાભ્યાં સાધનાભ્યાં રહિતઃ સોપાસનાનાં સર્વેષાં
કર્મણાં પરિત્યાગાત્ । એતાદૃશ ઉભય-વિભ્રષ્ટઃ કર્મ-માર્ગાજ્ જ્ઞાન-માર્ગાચ્ ચ વિભ્રષ્ટશ્ છિન્નાભ્રમ્ ઇવ વાયુના છિન્નં વિશકલિતં પૂર્વસ્માન્ મેઘાદ્ ભ્રષ્ટમ્ ઉત્તરં મેઘમ્ અપ્રાપ્તમ્ અભ્રં યથા વૃષ્ટ્ય્-અયોગ્યં સદ્-અન્તરાલ એવ નશ્યતિ તથા યોગ-ભ્રષ્ટો ઽપિ પૂર્વસ્માત્ કર્મ-માર્ગાદ્ વિચ્છિન્ન ઉત્તરં ચ જ્ઞાન-માર્ગમ્ અપ્રાપ્તો ઽન્તરાલ એવ નશ્યતિ કર્મ-ફલં જ્ઞાન-ફલં ચ લબ્ધુમ્ અયોગ્યો ન કિમ્ ઇતિ પ્રશ્નાર્થઃ । એતેન જ્ઞાન-કર્મ-સમુચ્ચયો નિરાકૃતઃ । એતસ્મિન્ હિ પક્ષે જ્ઞાન-ફલ-લાભે ઽપિ કર્મ-ફલ-લાભ-સમ્ભવેનોભય-વિભ્રષ્ટત્વાસમ્ભવાત્ । ન ચ તસ્ય કર્મ-સમ્ભવે ઽપિ ફલ-કામના-ત્યાગાત્ ફલ-ભ્રંશ-વચનમ્
અવકલ્પત ઇતિ વાચ્યં નિષ્કામાનામ્ અપિ કર્મણાં ફલ-સદ્-ભાવસ્યાપસ્તમ્બ-વચનાન્દ્ય્-ઉદાહરણેન બહુશઃ પ્રતિપાદિતત્વાત્ । તસ્માત્ સર્વ-કર્મ-ત્યાગિનં પ્રત્ય્ એવાયં પ્રશ્નઃ । અનર્થ-પ્રાપ્તિ-શઙ્કાયાસ્ તત્રૈવ સમ્ભવાત્

વિશ્વનાથઃ : કચ્ચિદ્ ઇતિ પ્રશ્ને । ઉભય-વિભ્રષ્ટઃ કર્મ-માર્ગાચ્ ચ્યુતો યોગ-માર્ગં ચ સમ્યગ્ અપ્રાપ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । છિન્નાભ્રમ્ ઇવેતિ યથા છિન્નમ્ અભ્રં મેઘઃ પૂર્વસ્માદ્ અભ્રાદ્ વિશ્લિષ્ટમ્ અભ્રાન્તરં ચાપ્રાપ્તં સત્ મધ્યે વિલીયતે તેનાસ્ય ઇહ લોકે યોગ-માર્ગે પ્રવેશાદ્ વિષય-ભોગ-ત્યાગેચ્છા સમ્યગ્-વૈરાગ્યાભાવાદ્ વિષય-ભોગેચ્છા ચેતિ કષ્ટમ્ । પર-લોકે ચ સ્વર્ગ-સાધનસ્ય કર્મણો ઽભાવાત્ । મોક્ષ-સાધનસ્ય યોગસ્યાપ્ય્ અપરિપાકાન્ ન સ્વર્ગ-મોક્ષાવ્ ઇત્ય્ ઉભય-લોક એવાસ્ય વિનાશ ઇતિ દ્યોતિતમ્ । અતો બ્રહ્મ-પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયે પથિ માર્ગે વિમૂઢો ઽયમ્ અપ્રતિષ્ઠઃ પ્રતિષ્ઠામ્ આસ્પદમ્ અપ્રાપ્તઃ સન્ કચ્ચિત્ કિં નશ્યતિ
ન નશ્યતિ ત્વં પૃચ્છ્યસે

બલદેવઃ : પ્રશ્નાશયં વિશદયતિ કચ્ચિદ્ ઇતિ પ્રશ્ને । નિષ્કામતયા કર્મણો ઽનુષ્ઠાનાન્ ન સ્વર્ગાદિ-ફલં યોગાસિદ્ધેર્ નાત્માવલોકનં ચ તસ્યાભૂત્ । એવમ્ ઉભયસ્માદ્ વિભ્રષ્ટો ઽપ્રતિષ્ઠો નિરાલમ્બઃ સન્ કિં નશ્યતિ કિં વા ન નશ્યતિ ? ઇત્ય્ અર્થઃ । છિન્નાભ્રમ્ ઇવેતિ અભ્રં મેઘો યથા પૂર્વસ્માદ્ અભ્રાદ્ વિચ્છિન્નં પરમ્ અભ્રં ચાપ્રાપ્તમ્ અન્તરાલે વિલીયતે, તદ્વદ્ એવેતિ નાશે દૃષ્ટાન્તઃ । કથમ્ એવં શઙ્કા ? તત્રાહ - બ્રહ્મણઃ પથિ પ્રાપ્ત્ય્-ઉપાયે યદ્ અસૌ વિમૂઢઃ

ભ્ગ્ 6.39
એતન્ મે સંશયં કૃષ્ણ છેત્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષતઃ ।
ત્વદ્-અન્યઃ સંશયસ્યાસ્ય છેત્તા ન હ્ય્ ઉપપદ્યતે

શ્રીધરઃ : ત્વયૈવ સર્વજ્ઞેનાયં મમ સન્દેહો નિરસનીયઃ । ત્વત્તો ઽન્યસ્ ત્વ્ એતત્ સન્દેહ-નિવર્તકો નાસ્તિ ઇત્ય્ આહ એતદ્ ઇતિ એતદ્ એનમ્ । છેત્ત્વા નિવર્તકઃ સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

મધુસૂદનઃ : યથોપદર્શિત-સંશયાપાકરણાય ભગવન્તમ્ અન્તર્યામિણમ્ અર્થયતે પાર્થઃ એતન્ મ ઇતિ । એતદ્ એવં પૂર્વોપદર્શિતં મે મમ સંશયં હે કૃષ્ણ ચ્છેત્તુમ્ અપનેતુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષતઃ સંશય-મૂલાધર્માદ્ય્-ઉચ્છેદેન । મદ્-અન્યઃ કશ્ચિદ્ ઋષિર્ વા દેવો વા ત્વદીયમ્ ઇમં સંશયમ્ ઉચ્છેત્સ્યતીત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ત્વદ્-અન્ય ઇતિ । ત્વત્ પરમેશ્વરાત્ સર્વજ્ઞાચ્ છાસ્ત્ર-કૃતઃ પરમ-ગુરોઃ કારુણિકાદ્ અન્યો ઽનીશ્વરત્વેન અસર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ ઋષિર્ વા દેવો વાસ્ય યોગ-ભ્રષ્ટ-પર-લોક-ગતિ-વિષયસ્ય સંશયસ્ય ચ્છેત્તા સમ્યગ્-ઉત્તર-દાનેન નાશયિતા હિ યસ્માન્ નોપપદ્યતે ન સમ્ભવતિ તસ્માત્ ત્વમ્
એવ પ્રત્યક્ષ-દર્શી સર્વસ્ય પરમ-ગુરુઃ સંશયમ્ એતં મમ ચ્છેત્તુમ્ અર્હસીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : એતદ્ એતમ્

બલદેવઃ : એતદ્ ઇતિ ક્લીબ્ત્વમ્ આર્ષમ્ । ત્વદ્ ઇતિ સર્વેશ્વરાત્ સર્વજ્ઞત્વત્તો ઽન્યો ઽનીશ્વરો ઽલ્પજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ ઋષિઃ

ભ્ગ્ 6.40
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્ તસ્ય વિદ્યતે ।
ન હિ કલ્યાણ-કૃત્ કશ્ચિદ્ દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : તત્રોત્તરં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ પાર્થેતિ સાર્ધૈશ્ ચતુર્ભિઃ । ઇહ-લોકે નાશ ઉભય-ભ્રષ્ટાત્ પાતિત્યમ્ । અમુત્ર પર-લોકે નાશો નરક-પ્રાપ્તિઃ । તદ્ ઉભયં તસ્ય નાસ્ત્ય્ એવ । યતઃ કલ્યાણ-કૃચ્ ચુભ-કારી કશ્ચિદ્ અપિ દુર્ગતિં ન ગચ્છતિ । અયં ચ શુભકારી શ્રદ્દયા યોગે પ્રવૃત્તત્વાત્ । તાતેતિ લોક-રીત્યોપલાલયન્ સમ્બોધયતિ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અર્જુનસ્ય યોગિનં પ્રતિ નાશાશઙ્કાં પરિહરન્ન્ ઉત્તરં શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ પાર્થેતિ । ઉભય-વિભ્રષ્ટો યોગી નશ્યતીતિ કો ઽર્થઃ । કિમ્ ઇહ લોકે શિષ્ટ-ગર્હણીયો ભવતિ વેદ-વિહિત-કર્મ-ત્યાગાત્ । યથા કશ્ચિદ્ ઉચ્છૃઙ્ખલઃ । કિં વા પરત્ર નિકૃષ્ટાં ગતિં પ્રાપ્નોતિ । યથોક્તં શ્રુત્યા - અથૈતયોઃ પથોર્ ન કતરેણચન તે કીટાઃ પતઙ્ગા યદિ દન્દશૂકમ્ ઇતિ । તથા ચોક્તં મનુના -- વાન્તાશ્ય્ ઉલ્કા-મુખઃ પ્રેતો વિપ્રો ધર્માત્ સ્વકાચ્ ચ્યુતઃ [મનુ 12.71] ઇત્ય્ આદિ । તદ્ ઉભયમ્ અપિ નેત્ય્ આહ હે પાર્થ પાર્થ નૈવેહ નામુત્ર વિનાશસ્ તસ્ય યથા-શાસ્ત્રં કૃત-સર્વ-કર્મ-સંન્યાસસ્ય સર્વતો વિરક્તસ્ય ગુરુમ્ ઉપસૃત્ય
વેદાન્ત-શ્રવણાદિ કુર્વતો ઽન્તરાલે મૃતસ્ય યોગ-ભ્રષ્ટસ્ય વિદ્યતે ।
ઉભયત્રાપિ તસ્ય વિનાશો નાસ્તીત્ય્ અત્ર હેતુમ્ આહ હિ યસ્માત્ કલ્યાણ-કૃચ્ છાસ્ત્ર-વિહિત-કારી કશ્ચિદ્ અપિ દુર્ગતિમ્ ઇહાકીર્તિં પરત્ર ચ કીટાદિ-રૂપતાં ન ગચ્છતિ । અયં તુ સર્વોત્કૃષ્ટ એવ સન્ દુર્ગતિં ન ગચ્છતીતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તનોત્ય્ આત્માનં પુત્ર-રૂપેણેતિ પિતા તત ઉચ્યતે । સ્વાર્થિકે ઽણિ તત એવ તાતો રાક્ષસ-વાયસાદિવત્ । પિતૈવ ચ પુત્ર-રૂપેણ ભજતીતિ પુત્ર-સ્થાનીયસ્ય શિષ્યસ્ય તાતેતિ સમ્બોધનં કૃપાતિશય-સૂચનાર્થમ્ । યદ્ ઉક્તં યોગ-ભ્રષ્ટઃ કષ્ટાં ગતિં ગચ્છતિ અજ્ઞત્વે સતિ દેવ-યાન-પિતૃ-યાન-માર્ગાન્યતરાસમ્બન્ધિત્વાત્ સ્વધર્મ-ભ્રષ્ટવદ્ ઇતિ । તદ્ અયુક્તમ્ । એતસ્ય દેવયાન-માર્ગ-સમ્બન્ધિત્વેન હેતોર્ અસિદ્ધત્વાત્ । પઞ્ચાગ્નિ-વિદ્યાયાં
ય ઇત્થં વિદુર્ યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમ્ ઉપાસતે તે ઽર્ચિર્ અભિસમ્ભવન્તીત્ય્ અવિશેષેણ પઞ્ચાગ્નિ-વિદામ્ ઇવાતસ્ક્રતૂનાં શ્રદ્ધા-સત્યવતાં મુમુક્ષૂણામ્ અપિ દેવ-યાન-માર્ગેણ બ્રહ્મ-લોક-પ્રાપ્તિ-કથનાત્ । શ્રવણાદિ-પરાયણસ્ય ચ યોગ-ભ્રષ્ટસ્ય શ્રદ્ધાન્વિતો ભૂત્વેત્ય્ અનેન શ્રદ્ધાયાઃ પ્રાપ્તત્વાત્ । શાન્તો દાન્ત ઇત્ય્ અનેન ચાનૃત-ભાષણ-રૂપ-વાગ્-વ્યાપાર-નિરોધ-રૂપસ્ય સત્યસ્ય લબ્ધત્વાત્ । બહિર્ ઇન્દિર્યાણામ્ ઉચ્છૃઙ્ખલ-વ્યાપાર-નિરોધો હિ દમઃ । યોગ-શાસ્ત્રે ચ અહિંસા-સત્યાસ્તેય-બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ [યોગસ્ 2.30] ઇતિ યોગાઙ્ગ-સ્વેનોક્તત્વાત્ । યદિ તુ સત્ય-શબ્દેન બ્રહ્મૈવોચ્યતે તદાપિ ન ક્ષતિઃ । વેદાન્ત-શ્રવણાદેર્ અપિ સત્ય-બ્રહ્મ-ચિન્તન-રૂપત્વાત્ । અતત્-ક્રતુત્વે ઽપિ ચ પઞ્ચાગ્નિ-વિદામ્
ઇવ બ્રહ્મ-લોક-પ્રાપ્તિ-સમ્ભવાત્ । તથા ચ સ્મૃતિઃ સંન્યાસાદ્ બ્રહ્મણઃ સ્થાનમ્ ઇતિ । તથા પ્રાત્યહિક-વેદાન્ત-વાક્ય-વિચારસ્યાપિ બ્રહ્મ-લોક-પ્રાપ્તિ-સાધનત્વાત્ સમુદિતાનાં તેષાં તત્-સાધનત્વં કિં ચિત્રમ્ । અતએવ સર્વ-સુકૃત-રૂપત્વં યોગિ-ચરિતસ્ય તૈત્તિરીયા આમનન્તિ તસ્યૈવં વિદુષો યજ્ઞસ્ય ઇત્ય્ આદિના । સ્મર્યતે ચ -
સ્નાતં તેન સમસ્ત-તીર્થ-સલિલે સર્વા ઽપિ દત્તાવનિર્
યજ્ઞાનાં ચ કૃતં સહસ્રમ્ અખિલા દેવાશ્ ચ સમ્પૂજિતાઃ ।
સંસારાચ્ ચ સમુદ્ધૃતાઃ સ્વ-પિતરસ્ ત્રૈલોક્ય-પૂજ્યો ઽપ્ય્ અસૌ
યસ્ય બ્રહ્મ-વિચારણે ક્ષણમ્ અપિ સ્થૈર્યં મનઃ પ્રાપ્નુયાત્ ॥ ઇતિ

વિશ્વનાથઃ : ઇહ લોકે અમુત્ર પર-લોકે ઽપિ કલ્યાણં કલ્યાણ-પ્રાપકં યોગં કરોતીતિ સઃ

બલદેવઃ : એવં પૃષ્ટો ભગવાન્ ઉવાચ પાર્થેતિ । તસ્યોક્ત-લક્ષણસ્ય યોગિન ઇહ પ્રાકૃતિકે લોકે ઽમુત્રાપ્રાકૃતિકે ચ લોકે વિનાશઃ સ્વર્ગાદિ-સુખ-વિભ્રંશ-લક્ષણઃ પરમાત્માવલોકન-વિભ્રંશ-લક્ષણશ્ ચ ન વિદ્યતે ન ભવતિ । કિં ચોત્તરત્ર તત્-પ્રાપ્તિર્ ભવેદ્ એવે । હિ યતઃ । કલ્યાણ-કૃત્ નિઃશ્રેયસોપાય-ભૂત-સદ્-ધર્મ-યોગારમ્ભી દુર્ગતિં તદ્-ઉભયાભાવ-રૂપાં દરિદ્રતાં ન ગચ્છતિ । હે તાતેત્ય્ અતિવાત્સલ્યાત્ સંબોધનમ્ । તેનાત્યાત્માનં પુત્ર-રૂપેણ ઇતિ વ્યુત્પત્તેસ્ । તતઃ પિતા સ્વાર્થિકે ઽણિ । તત એવ તાતઃ પુત્રં શિષ્યં ચાતિકૃપયા જ્યેષ્ટસ્ તથા સમ્બોધયતિ

ભ્ગ્ 6.41
પ્રાપ્ય પુણ્ય-કૃતાં લોકાન્ ઉષિત્વા શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે યોગ-ભ્રષ્ટો ઽભિજાયતે

શ્રીધરઃ : તર્હિ કિમ્ અસૌ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ પ્રાપ્યેતિ । પુણ્ય-કૃતાં પુણ્ય-કારિણામ્ અશ્વમેધાદિ-યાજિનાં લોકાન્ પ્રાપ્ય તત્ર શાશ્વતીઃ સમાઃ બહૂન્ સંવત્સરાન્ ઉષિત્વા વાસ-સુખમ્ અનુભૂય શુચીનાં સદ્-આચારાણાં શ્રીમતાં ધનિનામ્ । ગેહે સ યોગ-ભ્રષ્ટો ઽભિજાયતે જન્મ પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવં યોગ-ભ્રષ્ટસ્ય શુભ-કૃત્ત્વેન લોક-દ્વયે ઽપિ નાશાભાવે કિં ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે પ્રાપ્યેતિ । યોગ-માર્ગ-પ્રવૃત્તઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસી વેદાન્ત-શ્રવણાદિ કુર્વન્ન્ અન્તરાલે મ્રિયમાણઃ કશ્ચિત્ પૂર્વોપચિત-ભોગ-વાસના-પ્રાદુર્ભાવાદ્ વિષયેભ્યઃ સ્પૃહયતિ । કશ્ચિત્ તુ વૈરાગ્ય-ભાવના-દાઢ્યાન્ ન સ્પૃહયતિ । તયોઃ પ્રથમઃ પ્રાપ્ય પુણ્ય-કૃતામ્ અશ્વમેધ-યાજિનાં લોકાન્ અર્ચિર્-આદિ-માર્ગેણ બ્રહ્મ-લોકાન્ । એકસ્મિન્ન્ અપિ ભોગ-ભૂમિ-ભેદાપેક્ષયા બહુ-વચનમ્ । તત્ર ચોષિત્વા વાસમ્ અનુભૂય શાશ્વતીર્ બ્રહ્મ-પરિમાણેનાક્ષાયાઃ સમાઃ સંવત્સરાન્, તદ્-અન્તે શુચીનાં શુદ્ધાનાં શ્રીમતાં
વિભૂતિમતાં મહારાજ-ચક્રવર્તિનાં ગેહે કુલે ભોગ-વાસનાશોષ-સદ્-ભાવાદ્ અજાતશત્રુ-જનકાદિવદ્ યોગ-ભ્રષ્ટો ઽભિજાયતે । ભોગ-વાસના-પ્રાબલ્યાદ્ બ્રહ્મ-લોકાન્તે સર્વ-કર્મ-સંન્યાસાયોગ્યો મહારાજો ભવતીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : તર્હિ કાં ગતિમ્ અસૌ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અત આહ પ્રાપ્યેતિ । પુણ્ય-કૃતામ્ અશ્વમેધાદિ-યાજિનાં લોકાન્ ઇતિ યોગસ્ય ફલં મોક્ષો ભોગશ્ ચ ભવતિ । તત્રાપક્વ-યોગિનો ભોગેચ્છાયાં સત્યાં યોગ-ભ્રંશે સતિ ભોગ એવ । પરિપક્વ-યોગિનસ્ તુ ભોગેચ્છાયા અસમ્ભવાન્ મોક્ષ એવ । કેચિત્ તુ પરિપક્વ-યોગિનો ઽપિ દૈવાદ્ ભોગેચ્છાયાં સત્યાં કર્દમ-સૌભર્યાદિ-દૃષ્ટ્યા ભોઅગમ્ અપ્ય્ આહુર્ ઇતિ । શુચીનાં સદ્-આચારાણાં શ્રીમતાં ધનિક-વણિગ્-આદીનાં રાજ્ઞાં વા

બલદેવઃ : ઐહિકીં સુખ-સમ્પત્તિં તાવદ્ આહ પ્રાપ્યેતિ । યાદૃશ-વિષય-સ્પૃહયા સ્વ-ધર્મે શિથિલો યોગાચ્ ચ વિચ્યુતો ઽયં તાદૃશાન્ વિષયાન્ આત્મોદ્દેશ્યક-નિષ્કામ-સ્વધર્મ-યોગારમ્ભ-માહાત્મ્યેન પુણ્ય-કૃતામ્ અશ્વમેધાદિ-યાજિનાં લોકાન્ પાપ્ય ભુઙ્ક્તે તાન્ ભુઞ્જાનો યાવતીભિસ્ તદ્-ભોગ-તૃષ્ણા-વિનિવૃત્તિસ્ તાવતીઃ શાશ્વતીઃ બહ્વીઃ સમાઃ સંવત્સરાંસ્ તેષુ લોકેષૂષિત્વા સ્થિત્વા તદ્-ભોગ-વિતૃષ્ણસ્ તેભ્યો લોકેભ્યઃ શુચીનાં સદ્-ધર્મ-નિરતાનાં યોગાર્હાણાં શ્રીમતાં ધનિનાં ગેહે પૂર્વારબ્ધ-યોગ-માહાત્મ્યાત્ સ યોગ-શ્રેષ્ઠો ઽભિજાયત
ઇત્ય્ અલ્પ-કાલારબ્ધ-યોગાદ્ ભ્રષ્ટસ્ય ગતિર્ ઇયં દર્શિતા

ભ્ગ્ 6.42
અથ વા યોગિનામ્ એવ કુલે ભવતિ ધીમતામ્ ।
એતદ્ ધિ દુર્લભતરં લોકે જન્મ યદ્ ઈદૃશમ્

શ્રીધરઃ : અલ્પ-કાલાભ્યસ્ત-યોગ-ભ્રંશે ગતિર્ ઇયમ્ ઉક્તા । ચિરાભ્યસ્ત-યોગ-ભ્રંશે તુ પક્ષાન્તરમ્ આહ અથવેતિ । યોગ-નિષ્ઠાનાં ધીમતાં જ્ઞાનિનામ્ એવ કુલે જાયતે । ન તુ પૂર્વોક્તાનામ્ આરૂઢ-યોગાનાં કુલે । એતજ્ જન્મ સ્તૌતિ ઈદૃશં યજ્ જન્મ એતદ્ ધિ લોકે દુર્લભતરં મોક્ષ-હેતુત્વાત્

મધુસૂદનઃ : દ્વિતીયં પ્રતિ પક્ષાન્તરમ્ આહ અથવેતિ । શ્રદ્ધા-વૈરાગ્યાદિ-કલ્યાણ-ગુણાધિક્યે તુ ભોગ-વાસના-વિરહાત્ પુણ્ય-કૃતાં લોકાન્ અપ્રાપ્યૈવ યોગિનામ્ એવ દરિદ્રાણાં બ્રાહ્મણાનાં ન તુ શ્રીમતાં રાજ્ઞાં ગૃહે યોગ-ભ્રષ્ટ-જન્મ તદ્ અપિ દુર્લભમ્ અનેક-સુકૃત-સાધ્યત્વાન્ મોક્ષ-પર્યવસાયિત્વાચ્ ચ । યત્ તુ શુચીનાં દરિદ્રાણાં બ્રાહ્મણાનાં બ્રહ્મ-વિદ્યાવતાં કુલે જન્મ । એતદ્ ધિ પ્રસિદ્ધં શુકાદિવત્ । દુર્લભતરં દુર્લભાદ્ અપિ દુર્લભં લોકે યદ્ ઈદૃશં સર્વ-પ્રમાદ-કારણ-શૂન્યં જન્મેતિ દ્વિતીયઃ સ્તૂયતે ભોગ-વાસના-શૂન્યત્વેન સર્વ-કર્મ-સંન્યાસાર્હત્વાત્

વિશ્વનાથઃ : અલ્પ-કાલાભ્યસ્ત-યોગ-ભ્રંશે ગતિર્ ઇયમ્ ઉક્તા । ચિર-કાલાભ્યસ્ત-યોગ-ભ્રંશે તુ પક્ષાન્તરમ્ આહ અથવેતિ । યોગિનાં નિમિ-પ્રભૃતીનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : ચિરારાબ્ધાદ્ યોગાદ્ ભ્રષ્ટસ્ય ગતિમ્ આહ અથવેતિ । યોગિનાં યોગમ્ અભ્યસતાં ધીમતાં યોગ-દેશિકાનાં કુલે ભવત્ય્ ઉત્પદ્યતે । દ્વિવિધં જન્મ સ્તૌતિ એતદ્ ઇતિ । યોગાર્હાણાં યોગમ્ અભ્યસતાં ચ કુલે પૂર્વ-યોગ-સંસ્કાર-બલ-કૃતમ્ એતજ્ જન્મ પ્રાકૃતાનામ્ અતિદુર્લભમ્

ભ્ગ્ 6.43
તત્ર તં બુદ્ધિ-સંયોગં લભતે પૌર્વદેહિકમ્
યતતે ચ તતો ભૂયઃ સંસિદ્ધૌ કુરુનન્દન

શ્રીધરઃ : તતઃ કિં ? અત આહ તત્રેતિ સાર્ધેન । સ તત્ર દ્વિ-પ્રકારે ઽપિ જન્મનિ પૂર્વ-દેહે ભવં પૌર્વદેહિકમ્ । તમ્ એવ બ્રહ્મ-વિષયયા બુદ્ધ્યા સંયોગં લભતે । તતશ્ ચ ભૂયો ઽધિકં સંસિદ્ધૌ મોક્ષે પ્રયત્નં કરોતિ

મધુસૂદનઃ : એતાદૃશ-જન્મ-દ્વયસ્ય દુર્લભત્વં કસ્માત્ ? યસ્માત્ તત્ર તમ્ ઇતિ । તત્ર દ્વિ-પ્રકારે ઽપિ જન્મનિ પૂર્વ-દેહે ભવં પૌર્વદેહિકમ્ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-ગુરૂપસદન-શ્રવણ-મનન-નિદિધ્યાસનાનાં મધ્યે યાવત્-પર્યન્તમ્ અનુષ્ઠિતં તાવત્ પર્યન્તમ્ એવ તં બ્રહ્માત્મૈક્ય-વિષયયા બુદ્ધ્યા સંયોગં તત્-સાધન-કલાપમ્ ઇતિ યાવત્ । લભતે પ્રાપ્નોતિ । ન કેવલં લભત એવ કિન્તુ તતસ્ તલ્-લાભાનન્તરં ભૂયો ઽધિકં લબ્ધાયા ભૂમેર્ અગ્રિમાં ભૂમિં સમ્પાદયિતું સંસિદ્ધૌ સંસિદ્ધિર્ મોક્ષસ્ તન્-નિમિત્તં યતતે ચ પ્રયત્નં કરોતિ ચ । યાવન્ મોક્ષં
ભૂમિકાઃ સમ્પાદયતીત્ય્ અર્થઃ । હે કુરુ-નન્દન તવાપિ શુચીનાં શ્રીમતાં કુલે યોગ-ભ્રષ્ટ-જનમ જાતમ્ ઇતિ પૂર્વ-વાસના-વશાદ્ અનાયાસેનૈવ જ્ઞાન-લાભો ભવિષ્યતીતિ સૂચયિતું મહા-પ્રભાવસ્ય કુરોઃ કીર્તનમ્ ।
અયમ્ અર્થો ભગવદ્-વશિષ્ઠ-વચને વ્યક્તઃ । યથા શ્રી-રામઃ -
એકામ્ અથ દ્વિતીયાં વા તૃતીયાં ભૂમિકામ્ ઉત ।
આરૂઢસ્ય મૃતકસ્યાથ કીદૃશી ભગવન્ ગતિઃ ॥
પૂર્વં હિ સપ્ત ભૂમયો વ્યાખ્યાતાઃ । તત્ર નિત્યાનિત્ય-વસ્તુ-વિવેક-પૂર્વકાદ્ ઇહામુત્રાર્થ-ભોગ-વૈરાગ્યાચ્ છમ-દમ-શ્રદ્ધા-તિતિક્ષા-સર્વ-કર્મ-સંન્યાસાદિ-પુરઃસરા મુમુક્ષા શુભેચ્છાખ્યા પ્રથમા ભૂમિકા । સાધન-ચતુષ્ટય-સમ્પદ્ ઇતિ તાવત્ । તતઃ શ્રવણ-મનન-પરિનિષ્પન્નસ્ય તત્ત્વ-જ્ઞાનસ્ય નિર્વિચિકિત્સના-રૂપા તનુ-માનસા નામ તૃતીયા ભૂમિકા । નિદિધ્યાસન-સમ્પદ્ ઇતિ યાવત્ । ચતુર્થી ભૂમિકા તુ તત્ત્વ-સાક્ષાત્કાર એવ । પઞ્ચમ-ષષ્ઠ-સપ્તમ-ભૂમયસ્ તુ જીવન્મુક્તેર્ અવાન્તર-ભેદા ઇતિ તૃતીયે પ્રાગ્-વ્યાખ્યાતમ્ । તત્ર ચતુર્થીં ભૂમિં પ્રાપ્તસ્ય મૃતસ્ય જીવન્-મુક્ત્ય્-અભાવે ઽપિ વિદેહ-કૈવલ્યં પ્રતિ નાસ્ત્ય્ એવ સંશયઃ । તદ્-ઉત્તર-ભૂમિ-ત્રયં
પ્રાપ્તસ્ તુ જીવન્ન્ અપિ મુક્તઃ કિમ્ ઉ વિદેહ ઇતિ નાસ્ત્ય્ એવ ભૂમિકા-ચતુષ્ટયે શઙ્કા । સાધન-ભૂત-ભૂમિકા-ત્રયે તુ કર્મ-ત્યાગાજ્ જ્ઞાનાલાભાચ્ ચ ભવતિ શઙ્કેતિ તત્રૈવ પ્રશ્નઃ ।
શ્રી-વશિષ્ઠઃ -
યોગ-ભૂમિકયોત્ક્રાન્ત-જીવિતસ્ય શરીરિણઃ ।
ભૂમિકાંશાનુસારેણ ક્ષીયતે પૂર્વ-દુષ્કૃતમ્ ॥
તતઃ સુર-વિમાનેષુ લોક-પાલ-પુરેષુ ચ ।
મેરૂપવન-કુઞ્જેષુ રમતે રમણી-સખઃ ॥
તતઃ સુકૃત-સંભારે દુષ્કૃતે ચ પુરાકૃતે ।
ભોગ-ક્ષયાત્ પરિક્ષીણે જાયન્તે યોગિનો ભુવિ ॥
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે ગુપ્તે ગુણવતાં સતામ્ ।
જનિત્વા યોગમ્ એવૈતે સેવન્તે યોગ-વાસિતાઃ ॥
તત્ર પાગ્-ભવનાભ્યસ્તં યોગ-ભૂમિ-ક્રમં બુધાઃ ।
દૃષ્ટ્વા પરિપતન્ત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ઉત્તરં ભૂમિકા-ક્રમમ્ ॥ ઇતિ ।
અત્ર પ્રાગ્-ઉપચિત-ભોગ-વાસના-પ્રાબલ્યાદ્ અલ્પ-કાલાભ્યસ્ત-વૈરાગ્ય-વાસના-દૌર્બલ્યેન પ્રાણોત્ક્રાન્તિ-સમયે પ્રાદુર્ભૂત-ભોગ-સ્પૃહઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસી યઃ સ એવોક્તઃ । યસ્ તુ વૈરાગ્ય-વાસના-પ્રાબલ્યાત્ પ્રકૃષ્ટ-પુણ્ય-પ્રકટિત-પરમેશ્વર-પ્રસાદ-વશેન પ્રાણોત્ક્રાન્તિ-સમયે ઽનુદ્ભૂત-ભોગ-સ્પૃહઃ સંન્યાસી ભોગ-વ્યવધાનં વિનૈવ બ્રાહ્મણાનામ્ એવ બ્રહ્મ-વિદાં સર્વ-પ્રમાદ-કારણ-શૂન્યે કુલે સમુત્પન્નસ્ તસ્ય પ્રાક્તન-સંસ્કારાભિવ્યક્તેનાયાસેનૈવ સમ્ભવાન્ નાસ્તિ પૂર્વસ્યૈવ મોક્ષં પ્રત્ય્ આશઙ્કેતિ સ વસિષ્ઠેન નોક્તો ભગવતા તુ પરમ-કારુણિકેનાથવેતિ પક્ષાન્તરં કૃત્વોક્ત એવ । સ્પષ્ટમ્ અન્યત્

વિશ્વનાથઃ : તત્ર દ્વિવિધે ઽપિ જન્મનિ બુદ્ધ્યા પરમાત્મ-નિષ્ઠયા સહ સંયોગં પૌર્વદૈહિકં પૂર્વ-જન્મ-ભવમ્

બલદેવઃ : આમુત્રિકીં સુખ-સમ્પત્તિં વક્તું પૂર્વ-સંસ્કાર-હેતુકં સાધનમ્ આહ તત્રેતિ । તત્ર દ્વિવિધે જન્મનિ પૌર્વદૈહિકં પૂર્વ-દેહે ભવમ્ । બુદ્ધ્યા સ્વધર્મ-સ્વાત્મ-પરમાત્મ-વિષયા સંયોગં સમ્બન્ધં લભતે । તતશ્ ચ હૃદ્-વિશુદ્ધિ-સ્વ-પરમાત્માવલોક-રૂપાયાં સંસિદ્ધૌ નિમિત્તે સ્વાપોત્થિતવદ્ ભૂયો બહુતરં યતતે । યથા પુનર્ વિઘ્ન-હતો ન સ્યાત્

ભ્ગ્ 6.44
પૂર્વાભ્યાસેન તેનૈવ હ્રિયતે હ્ય્ અવશો ઽપિ સઃ ।
જિજ્ઞાસુર્ અપિ યોગસ્ય શબ્દ-બ્રહ્માતિવર્તતે

શ્રીધરઃ : તત્ર હેતુઃ પૂર્વેતિ । તેનૈવ પૂર્વ-દેહ-કૃતાભ્યાસેનાવશો ઽપિ કુતશ્ચિદ્ અમ્ભરાયાદ્ અનિચ્છન્ન્ અપિ સંહ્રિયતે વિષયેભ્યઃ પુરાવૃત્ય બ્રહ્મ-નિષ્ઠઃ ક્રિયતે । તદ્ એવં પૂર્વાભ્યાસ-બલેન પ્રયત્નં કુર્વન્ શનૈર્ મુચ્યત ઇતીમમ્ અર્થં કૈમુત્ય-ન્યાયેન સ્ફુટયતિ જિજ્ઞાસુર્ ઇતિ સાર્ધેન । યોગસ્ય સ્વરૂપં જિજ્ઞાસુર્ એવ કેવલં ન તુ પ્રાપ્ત-યોગઃ । એવમ્ભૂતો યોગે પ્રવિષ્ટ-માત્રો ઽપિ પાપ-વશાદ્ યોગ-ભ્રષ્ટો ઽપિ શબ્દ-બ્રહ્મ વેદમ્ અતિવર્તતે । વેદોક્ત-કર્મ-ફલાન્ય્ અતિક્રામતિ । તેભ્યો ઽધિકં ફલં પ્રાપ્ય મુચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ યો બ્રહ્મ-વિદાં બ્રાહ્મણાનાં સર્વ-પ્રમાદ-કારણ-શૂન્યે કુલે સમુત્પન્નસ્ તસ્ય મધ્યે વિષય-ભોગ-વ્યવધાનાભાવાદ્ અવ્યવહિત-પ્રાગ્-ભવીય-સંસ્કારોદ્બોધાત્ પુનર્ અપિ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ-પૂર્વકો જ્ઞાન-સાધન-લાભો ભવતુ નામ । યસ્ તુ શ્રીમતાં મહારાજ-ચક્રવર્તિનાં કુલે બહુવિધ-વિષય-ભોગ-વ્યવધાનેનોત્પન્નસ્ તસ્ય વિષય-ભોગ-વાસના-પ્રાબલ્યાત્ પ્રમાદ-કારણ-સમ્ભવાચ્ ચ કથમ્ અતિવ્યવહિત-જ્ઞાન-સંસ્કારોદ્બોધઃ ક્ષત્રિયત્વેન સર્વ-કર્મ-સંન્યાસાનર્હસ્ય કથં વા જ્ઞાન-સાધન-લાભ ઇતિ । તથોચ્યતે પૂર્વાભ્યાસેનેતિ । અતિચિર-વ્યવહિત-જન્મોપચિતેનાપિ તેનૈવ પૂર્વાભ્યાસેન પ્રાગ્-અર્જિત-જ્ઞાન-સંસ્કારેણાવશો ઽપિ
મોક્ષ-સાધનાયાપ્રયતમાનો ઽપિ હ્રિયતે સ્વવશીક્રિયતે । અકસ્માદ્ એવ ભોગ-વાસનાભ્યો વ્યુત્થાપ્ય મોક્ષ-સાધનોન્મુખઃ ક્રિયતે, જ્ઞાન-વાસનાયા એવાલ્પ-કાલાભ્યસ્તાયા અપિ વસ્તુ-વિષયત્વેનાવસ્તુ-વિષયાભ્યો ભોગ-વાસનાભ્યઃ પ્રાબલ્યાત્ । પશ્ય યથા ત્વમ્ એવ યુદ્ધે પ્રવૃત્તો જ્ઞાનાયાપ્રતયમાનો ઽપિ પૂર્વ-સંસ્કાર-પ્રાબલ્યાદ્ અકસ્માદ્ એવ રણ-ભૂમૌ જ્ઞાનોન્મુખો ઽભૂર્ ઇતિ । અતએવ પ્રાગ્ ઉક્તં નેહાભિક્રમ-નાશો ઽસ્તિ [ગીતા 2.40] ઇતિ । અનેક-જન્મ-સહસ્ર-વ્યવહિતો ઽપિ જ્ઞાન-સંસ્કારઃ સ્વ-કાર્યં કરોત્ય્ એવ સર્વ-વિરોધ્ય્-ઉપમર્દેનેત્ય્ અભિપ્રાયઃ ।
સર્વ-કર્મ-સંન્યાસાભાવે ઽપિ હિ ક્ષત્રિયસ્ય જ્ઞાનાધિકારઃ સ્થિત એવ । યથા પાટચ્-ચરેણ બહૂનાં રક્ષિણાં મધ્યે વિદ્યમાનમ્ અપિ અશ્વાદિ-દ્રવ્યં સ્વયમ્ અનિચ્છદ્ અપિ તાન્ સર્વાન્ અભિભૂય સ્વ-સામર્થ્ય-વિશેષાદ્ એવાપહ્રિયતે । પશ્ચાત્ તુ કદાપહૃતમ્ ઇતિ વિમર્શો ભવતિ । એવં બહૂનાં જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધકાનાં મધ્યે વિદ્યમાનો ઽપિ યોગ-ભ્રષ્ટઃ સ્વયમ્ અનિચ્છન્ન્ અપિ જ્ઞાન-સંસ્કારેણ બલવતા સ્વસામર્થય-વિશેષાદ્ એવ સર્વાન્ પ્રતિબન્ધકાન્ અભિભૂયાત્મ-વશી ક્રિયત ઇતિ હૃઞઃ પ્રયોગેન સૂચિતમ્ । અતએવ સંસ્કાર-પ્રાબલ્યાજ્ જિજ્ઞાસુર્ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છુર્ અપિ યોગસ્ય મોક્ષ-સાધન-જ્ઞાનસ્ય વિષયં બ્રહ્મ, પ્રથમ-ભૂમિકાયાં
સ્થિતઃ સંન્યાસીતિ યાવત્ । સો ઽપિ તસ્યામ્ એવ ભૂમિકાયાં મૃતો ઽન્તરાલે બહૂન્ વિષયાન્ ભુક્ત્વા મહારાજ-ચક્રવર્તિનાં કુલે સમુત્પન્નો ઽપિ યોગ-ભ્રષ્ટઃ પ્રાગ્-ઉપચિત-જ્ઞાન-સંસ્કાર-પ્રાબલ્યાત્ તસ્મિન્ જન્મનિ શબ્દ-બ્રહ્મ વેદં કર્મ-પ્રતિપાદકમ્ અતિવર્તતે ઽતિક્રમ્ય તિષ્ઠતિ કર્માધિકારાતિક્રમેણ જ્ઞાનાધિકારી ભવતીત્ય્ અર્થઃ । એતેનાપિ જ્ઞાન-કર્મ-સમુચ્ચયો નિરાકૃત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સમુચ્ચયે હિ જ્ઞાનિનો ઽપિ કર્મ-કાણ્ડાતિક્રમાભાવાત્

વિશ્વનાથઃ : હ્રિયત આકૃષ્યતે । યોગસ્ય યોગં જિજ્ઞાસુર્ અપિ ભવતિ । અતઃ શબ્દ-બ્રહ્મ વેદ-શાસ્ત્રમ્ અતિવર્તતે વેદોક્ત-કર્મ-માર્ગમ્ અતિક્રમ્ય વર્તતે । કિન્તુ યોગ-માર્ગ એવ તિષ્ઠતીત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : તત્ર હેતુઃ । તેનૈવ યોગ-વિષયકેણ પૂર્વાભ્યાસેન સ યોગી હ્રિયતે આકૃષ્યતે અવશો ઽપિ કેનચિદ્ વિઘ્નેનાનિચ્છન્ન્ અપીત્ય્ અર્થઃ । હીતિ પ્રસિદ્ધો ઽયં યોગ-મહિમા । યોગસ્ય જિજ્ઞાસુર્ અપિ તુ યોગમ્ અભ્યસિતું પ્રવૃત્તઃ શબ્દ-બ્રહ્મ સ-કામ-કર્મ-નિરૂપકં વેદમ્ અતિવર્તતે । તં ન શબ્દ-ઘાતીત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 6.45
પ્રયત્નાદ્ યત્ તુ યોગી સંશુદ્ધ-કિલ્બિષઃ ।
અનેક-જન્મ-સંસિદ્ધસ્ તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

શ્રીધરઃ : પ્રયત્નાદ્ ઇતિ । યદૈવં મન્દ-પ્રયત્નો ઽપિ યોગી પરાં ગૈત્ં યાતિ તદા યસ્ તુ યોગી પ્રયત્નાદ્ ઉત્તરોત્તરમ્ અધિકં યોગે યતમાનો યત્નં કુર્વન્ યોગેનૈવ સંશુદ્ધ-કિલ્બિષો વિધૂત-પાપઃ સો ઽનેકેષુ જન્મસૂચિતેન યોગેન સંસિદ્ધઃ સમ્યગ્ જ્ઞાની ભૂત્વા તતઃ શ્રેષ્ઠાં ગતિં યાતીતિ કિં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : યદા ચૈવં પ્રથમ-ભૂમિકાયાં મૃતો ઽપિ અનેક-ભોગ-વાસના-વ્યવહિતમ્ અપિ વિવિધ-પ્રમાદ-કારણવતિ મહારાજ-કુલે ઽપિ જન્મ લબ્ધ્વાપિ યોગ-ભ્રષ્ટઃ પૂર્વોપચિત-જ્ઞાન-સંસ્કાર-પ્રાબલ્યેન કર્માધિકારમ્ અતિક્રમ્ય જ્ઞાનાધિકારી ભવતિ તદા કિમ્ ઉ વક્તવ્યં દ્વિતીયાયાં તૃતીયાયાં વા ભૂમિકાયાં મૃતો વિષય-ભોગાન્તે લબ્ધ-મહારાજ-કુલ-જન્મા યદિ વા ભોગમ્ અકૃત્વૈવ લબ્ધ-બ્રહ્મ-વિદ્ બ્રાહ્મણ-કુલ-જન્મા યોગ-ભ્રષ્ટઃ કર્માધિકારાતિક્રમેણ જ્ઞાનાધિકારી ભૂત્વા તત્-સાધનાનિ સમ્પાદ્ય તત્-ફલ-લાભેન સંસાર-બન્ધનાન્ મુચ્યત ઇતિ । તદ્ એતદ્ આહ્ પ્રયત્નાદ્ ઇતિ । પ્રયત્નાત્ પૂર્વ-કૃતાદ્ અપ્ય્ અધિકમ્ અધિકં યતમાનઃ પ્રયત્નાતિરેકં
કુર્વન્ યોગી પૂર્વોપચિત-સંસ્કારવાંસ્ તેનૈવ યોગ-પ્રયત્ન-પુણ્યેન સંશુદ્ધ-કિલ્બિષો ધૌત-જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધક-પાપ-મલઃ । અતએવ સંસ્કારોપચયાત્ પુણ્યોપચયાચ્ ચાનેકૈર્ જન્મભિઃ સંસિદ્ધઃ સંસ્કારાતિરેકેણ પુણ્યાતિરેકેણ ચ પ્રાપ્ત-ચરમ-જન્મા તતઃ સાધન-પરિપાકાદ્ યાતિ પરાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિં મુક્તિમ્ । નાસ્ત્ય્ એવાત્ર કશ્ચિત્ સંશય ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : એવં યોગ-ભ્રંશે કારણં યત્ન-શૈથિલ્યમ્ એવ અયતિઃ શ્રદ્ધયોપેતઃ ઇત્ય્ ઉક્તઃ । તસ્ય ચ યત્ન-શૈથિલ્યવતો યોગ-ભ્રષ્ટસ્ય જન્માન્તરે પુનર્ યોગ-પ્રાપ્તિર્ એવોક્તા, ન તુ સંસિદ્ધિઃ । સંસિદ્ધિસ્ તુ યાવદ્ભિર્ જન્મભિસ્ તસ્ય યોગસ્ય પરિપાકઃ સ્યાત્ । તાવદ્ભિર્ એવેત્ય્ અવસીયતે । યસ્ તુ ન કદાચિદ્ અપિ યોગે શૈથિલ્ય-પ્રયત્નઃ । સ ન યોગ-ભ્રષ્ટ-શબ્દ-વાચ્યઃ । કિન્તુ -
બહુ-જન્મ-વિપક્વેન સમ્યગ્-યોગ-સમાધિના ।
દ્રષ્ટું યતન્તે યતયઃ શૂન્યાગારેષુ યત્-પદમ્ ॥ [ભ્પ્ 3.24.28]
ઇતિ કર્દમોક્તેઃ સો ઽપિ નૈકેન જન્મના સિધ્યતીત્ય્ આહ પ્રયત્નાદ્ યતમાનઃ પ્રકૃષ્ટ-યત્નાદ્ અપિ યત્નવાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તુ-કારઃ પૂર્વોક્તાદ્ યોગ-ભ્રષ્ટાદ્ અસ્ય ભેદં બોધયતિ । સંશુદ્ધ-કિલ્બિષઃ સમ્યગ્-પરિપક્વ-કષાયઃ । સો ઽપિ નૈકેન જન્મના સિધ્યતીતિ સઃ । પરાં ગતિં મોક્ષમ્

બલદેવઃ : અથામુત્રિકીં સુખ-સમ્પત્તિમ્ આહ પ્રયત્નાદ્ ઇતિ । પૂર્વ-કૃતાદ્ અપિ પ્રયત્નાદ્ અધિકમ્ અધિકં યતમાનઃ પૂર્વ-વિઘ્ન-ભયાત્ પ્રયત્નાધિક્યં કુર્વન્ યોગી તેનોપચિતેન પ્રયત્નેન સંશુદ્ધ-કિલ્બિષો નિધૌત-નિખિલાન્ય-વાસનઃ । એવમ્ અનેકૈર્ જન્મભિઃ સંસિદ્ધઃ પરિપક્વ-યોગો યોગ-પરિપાકાદ્ એવ હેતોઃ પરાં સ્વ-પરાત્માવલોક-લક્ષણાં ગતિં મુક્તિં યાતિ

ભ્ગ્ 6.46
તપસ્વિભ્યો ઽધિકો યોગી જ્ઞાનિભ્યો ઽપિ મતો ઽધિકઃ ।
કર્મિભ્યશ્ ચાધિકો યોગી તસ્માદ્ યોગી ભવાર્જુન

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ તપસ્વિભ્ય ઇતિ । તપસ્વિભ્યઃ કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદિ-તપો-નિષ્ઠેભ્યઃ । જ્ઞાનિભ્યઃ શાસ્ત્ર-જ્ઞાન-વિદ્ભ્યો ઽપિ । કર્મિભ્ય ઇષ્ટ-પૂર્તાદિ-કર્મ-કારિભ્યો ઽપિ । યોગી શ્રેષ્ઠો મમાભિમતઃ । તસ્માત્ ત્વં યોગી ભવ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં યોગી સ્તૂયતે ઽર્જુનં પ્રતિ શ્રદ્ધાતિશયોત્પાદન-પૂર્વકં યોગં વિધાતું તપસ્વિભ્ય ઇતિ । તપસ્વિભ્યઃ કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદિ-તપઃ-પરાયણેભ્યો ઽપિ અધિક ઉત્કૃષ્ટો યોગી તત્ત્વ-જ્ઞાનોત્પત્ત્ય્-અનન્તરં મનો-નાશ-વાસનાક્ષય-કારી ।
વિદ્યયા ત આરોહન્તિ યત્ર કામાઃ પરાગતાઃ ।
ન તત્ર દક્ષિણા યાન્તિ નાવદ્વાંસસ્ તપસ્વિનઃ ॥ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
અતએવ કર્મિભ્યો દક્ષિણા-સહિત-જ્યોતિષ્ટોમાદિ-કર્માનુષ્ઠાનેભ્યશ્ ચાધિકો યોગી । કર્મિણાં તપસ્વિનાં ચાજ્ઞત્વેન મોક્ષાનર્હત્વાત્ ।
જ્ઞાનિભ્યો ઽપિ પરોક્ષ-જ્ઞાનવદ્ભ્યો ઽપિ અપરોક્ષ-જ્ઞાનવાન્ અધિકો મતો યોગી । એવમ્ અપરોક્ષ-જ્ઞાનવદ્ભ્યો ઽપિ મનો-નાશ-વાસનાક્ષયાભાવાદ્ અજીવન્-મુક્તેભ્યો મનો-નાશ-વાસનાક્ષય-વત્ત્વેન જીવન્-મુક્તો યોગ્ય્ અધિકો મતો મમ સંયતઃ । યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ અધિકાધિક-પ્રયત્ન-બલાત્ત્વં યોગ-ભ્રષ્ટ ઇદાનીં તત્ત્વ-જ્ઞાન-મનો-નાશ-વાસનાક્ષયૈર્ યુગપત્-સંપાદિતૈર્ યોગી જીવ-મુક્તો યઃ સ યોગી પરમો મત ઇતિ પ્રાગ્-ઉક્તઃ સ તાદૃશો ભવ સાધન-પરિપાકાત્ । હે ઽર્જુનેતિ શુદ્ધેતિ સબોધનાર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : કર્મ-જ્ઞાન-તઓપ્-યોગવતાં મધ્યે કઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ તપસ્વિભ્યઃ કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદિ-તપો-નિષ્ઠેભ્યઃ । જ્ઞાનિભ્યઃ બ્રહ્મોપાસકેભ્યો ઽપિ યોગી પરમાત્મોપાસકો ઽધિકો મત ઇતિ મમેદમ્ એવ મતમ્ ઇતિ ભાવઃ । યદિ જ્ઞાનિભ્યો ઽપ્ય્ અધિકસ્ તદા કિમ્ ઉત કર્મિભ્ય ઇત્ય્ આહ કર્મિભ્યશ્ ચેતિ

બલદેવઃ : એવં જ્ઞાન-ગર્ભો નિષ્કામ-કર્મ-યોગો ઽષ્ટાઙ્ગ-યોગ-શિરસ્કો મોક્ષ-હેતુસ્ તાદૃશાદ્ યોગાદ્ વિભ્રષ્ટ્સ્યાન્તતસ્ તત્-ફલં ભવેદ્ ઇત્ય્ અભિધાય યોગિનં સ્તૌતિ તપસ્વિભ્ય ઇતિ । તપસ્વિભ્યઃ કૃચ્છ્રાદિ-તપઃ-પરેભ્યઃ જ્ઞાનિભ્યો ઽર્થ-શાસ્ત્ર-વિદ્ભ્યઃ કર્મિભ્યઃ સકામેષ્ટા-પૂર્ત્ય્-આદિકૃદ્ભ્યશ્ ચ યોગી મદ્-ઉક્ત-યોગાનુષ્ઠાતાધિકઃ શ્રેષ્ઠો મતઃ । આત્મ-જ્ઞાન-વૈધુર્યેણ મોક્ષાનર્હેભ્યસ્ તપસ્વ્ય્-આદિભ્યો મદ્-ઉક્તો યોગી સમુદિતાત્મ-જ્ઞાનત્વેન મોક્ષાર્હત્વાત્ શ્રેષ્ઠઃ

ભ્ગ્ 6.47
યોગિનામ્ અપિ સર્વેષાં મદ્-ગતેનાન્તરાત્મના ।
શ્રદ્ધાવાન્ ભજતે યો માં સ મે યુક્તતમો મતઃ

શ્રીધરઃ : યોગિનામ્ અપિ યમ-નિયમાદિ-પરાણાં મધ્યે મદ્-ભક્તઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ યોગિનામ્ અપીતિ । મદ્-ગતેન મય્ય્ આસક્તેન । અન્તરાત્મના મનસા । યો માં પરમેશ્વરં વાસુદેવમ્ । શ્રદ્દા-યુક્તઃ સન્ ભજતે । સ યોગ-યુક્તેષુ શ્રેષ્ઠો મમ સંમતઃ । અતો મદ્-ભક્તો ભવ ઇતિ ભાવઃ

આત્મ-યોગમ્ અવોચદ્ યો ભક્તિ-યોગ-શિરોમણિમ્ ।
તં વન્દે પરમાનન્દં માધવં ભક્ત-સેવધિમ્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
ધ્યાન-યોગો નામ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં સર્વ-યોગિ-શ્રેષ્ઠં યોગિનં વદન્ન્ અધ્યાયમ્ ઉપસંહરતિ યોગિનામ્ ઇતિ । યોગિનાં વસુ-રુદ્રાદિત્યાદિ-ક્ષુદ્ર-દેવતા-ભક્તાનાં સર્વેષામ્ અપિ મધ્યે મયિ ભગવતિ વાસુદેવે પુણ્ય-પરિપાક-વિશેષાદ્ ગતેન પ્રીતિ-વશાન્ નિવિષ્ટેન મદ્-ગતેનાન્તરાત્મનાન્તઃ-કરણેન પ્રાગ્-ભવીય-સંસ્કાર-પાટવાત્ સાધુ-સઙ્ગાચ્ ચ મદ્-ભજન એવં શ્રદ્ધાવાન્ અતિશયેન શ્રદ્દધાનઃ સમ્ભજન્તે સેવત સતતં ચિન્તયતિ યો માં નારાયણમ્ ઈશ્વરેશ્વરં સ-ગુણં નિર્ગુણં વા મનુષ્યો ઽયમ્ ઈશ્વરાન્તર-સાધારણો ઽયમ્ ઇત્ય્ આદિ-ભ્રમં હિત્વા સ એવ મદ્-ભક્તો યોગી યુક્તતમઃ
સર્વેભ્યઃ સમાહિત-ચિત્તેભ્યો યુક્તેભ્યઃ શ્રેષ્ઠો મે મમ પરમેશ્વરસ્ય સર્વજ્ઞસ્ય મતો નિશ્ચિતઃ । સમાને ઽપિ યોગાભ્યાસ-ક્લેશે સમાને ઽપિ ભજનાયાસે મદ્-ભક્તિ-શૂન્યેભ્યો મદ્-ભક્તસ્યૈવ શ્રેષ્ઠત્વાત્ ત્વં મદ્-ભક્તઃ પરમો યુક્તતમો ઽનાયાસેન ભવિતું શક્ષ્યસીતિ ભાવઃ ।
તદ્ અનેનાધ્યાયેન કર્મ-યોગસ્ય બુદ્ધિ-શુદ્ધિ-હેતોર્ મર્યાદાં દર્શયતા તતશ્ ચ કૃત-સર્વ-કર્મ-સંન્યાસસ્ય સાઙ્ગં યોગં વિવૃણ્વતા મનો-નિગ્રહોપાયં ચાક્ષેપ-નિરાસ-પૂર્વકમ્ ઉપદિશતા યોગ-ભ્રષ્ટસ્ય પુરુષાર્થ-શૂન્યતાશઙ્કાં ચ શિથિલતયા કર્મ-કાણ્ડં ભજનીયં ચ ભગવન્તં વાસુદેવં તત્-પદાર્થં નિરૂપયિતુમ્ અગ્રિમ-મધ્યાય-ષટ્કમ્ આરભ્યત ઇતિ શિવમ્

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ અધ્યાત્મ-યોગો નામ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : તર્હિ યોગિનઃ સકાશાન્ નાસ્ત્ય્ અધિકઃ કો ઽપીત્ય્ અવસીયતે । તત્ર મૈવં વાચ્યમ્ ઇત્ય્ આહ યોગિનામ્ અપિ । પઞ્ચમ્ય્-અર્થે ષષ્ઠી નિર્ધારણ-યોગાત્ । તપસ્વિભ્યો જ્ઞાનિભ્યો ઽપ્ય્ અધિક ઇતિ પઞ્ચમ્ય્-અર્થ-ક્રમાચ્ ચ યોગિભ્યઃ સકાશાદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । ન કેવલં યોગિભ્ય એક-વિધેભ્યઃ સકાશાત્ । અપિ તુ યોગિભ્યઃ સર્વેભ્યો નાના-વિધેભ્યો યોગારૂઢેભ્યઃ સમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધ્ય્-અસમ્પ્રજ્ઞાત-સમાધિમદ્ભ્યો ઽપીતિ । યદ્ વા યોગા ઉપાયાઃ કર્મ-જ્ઞાન-તપો-યોગ-ભક્ત્ય્-આદયસ્ તદ્વતાં મધ્યે યો માં ભજેત । મદ્-ભક્તો ભવતિ સ યુક્તતમ ઉપાયવત્તમઃ । કર્મી તપસ્વી જ્ઞાની ચ યોગી મતઃ । અષ્ટાઙ્ગ-યોગી યોગિતરઃ । શ્રવણ-કીર્તનાદિ-ભક્તિમાંસ્
તુ યોગિતમ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તં શ્રી-ભાગવતે-
મુક્તાનામ્ અપિ સિદ્ધાનાં નારાયણ-પરાયણઃ ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વ્ અપિ મહામુને ॥ ઇતિ ।
અગ્રિમાધ્યાય-ષટ્કં યદ્ ભક્તિ-યોગ-નિરૂપકમ્ ।
તસ્ય સૂત્રમયં શ્લોકા ભક્ત-કણ્ઠ-વિભૂષણમ્ ॥
પ્રથમેન કથા-સૂત્રં ગીતા-શાસ્ત્ર-શિરોમણિઃ ।
દ્વિતીયેન તૃતીયેન તૂર્યેણાકામ-કર્મ ચ ॥
જ્ઞાનં ચ પઞ્ચમેનોક્તં યોગઃ ષષ્ઠેન કીર્તિતઃ ।
પ્રાધાન્યેન તદ્ અપ્ય્ એતં ષટ્કં કર્મ-નિરૂપકમ્ ॥
ઇતિ સારાર્થ-દર્શિન્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસુ ષષ્ઠો ઽધ્યાયો ઽયં સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્ ॥

બલદેવઃ : તદ્ ઇત્થમ્ આદ્યેન ષટ્કેન સનિષ્ઠસ્ય સાધનાનિ જ્ઞાન-ગર્ભાનિ નિષ્કામ-કર્માણિ યોગ-શિરસ્કાન્ય્ અભિધાય મધ્યેન પરિનિષ્ઠિતાદેર્ ભગવચ્-છરણાદીનિ સાધનાન્ય્ અભિધાસ્યન્ તસ્માત્ તસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યાવેદકં તત્-સૂત્રમ્ અભિધત્તે યોગિનામ્ ઇતિ । પઞ્ચમ્ય્-અર્થે ષષ્ઠીયં તપસ્વિભ્ય ઇતિ પૂર્વોપક્રમાત્ । ન ચ નિર્ધારણે ષષ્ઠીયમ્ અસ્તુ વક્ષ્યમાણસ્ય યોગિનસ્ તપસ્વ્ય્-આદિ-વિલક્ષણ-ક્રિયત્વેન તેષ્વ્ અનન્તર્-ભાવાત્ । યદ્યપિ તપસ્વ્ય્-આદીનાં મિથો ન્યૂનાધિકતાભાવો ઽસ્તિ । તથાપ્ય્ અવરત્વં તસ્માત્ સમાનમ્ । સ્વર્ણ-ગિરેર્ ઇવ તદ્ અન્યેષામ્ ઉચ્ચાવચાનાં ગિરીણામ્ ઇતિ । યઃ શ્રદ્ધાવાન્ મદ્-ભક્તિ-નિરૂપકેષુ
શ્રુત્ય્-આદિ-વાક્યેષુ દૃઢ-વિશ્વાસઃ સન્ માં નીલોત્પલ-શ્યામલમ્ આજાનુ-પીવર-બાહું સવિતૃ-કર-વિકસિતારવિન્દેક્ષણં વિદ્યુદ્-ઉજ્જ્વલ-વાસસં કિરીટ-કુણ્ડલ-કટક-કેયૂર-હાર-કૌસ્તુભ-નૂપુરૈઃ વનમાલયા ચ વિભ્રાજમાનં સ્વ-પ્રભયા દિશો વિતમિસ્રાઃ કુર્વાણં નિત્ય-સિદ્ધ-નૃસિંહ-રઘુ-વર્યાદિ-રૂપં સર્વેશ્વરં સ્વયં ભગવન્તં મનુષ્ય-સંનિવેશિ-વિભુ-વિજ્ઞાનન્દ-મયં યશોદા-સ્તનન્ધયં કૃષ્ણાદિ-શબ્દૈર્ અભિધીયમાનં સાર્વજ્ઞ-સર્વૈશ્વર્ય-સત્ય-સઙ્કલ્પાશ્રિત-વાત્સલ્યાદિભિઃ સૌન્દર્ય-માધુર્ય-લાવણ્યાદિભિશ્ ચ ગુણ-રત્નૈઃ પૂર્ણં
ભજતે શ્રવણાદિભિઃ સેવતે । મદ્-ગતેન મદ્-એકાસક્તેનાન્તરાત્મના મનસા વિશિષ્ટસ્ તિલ-માત્રમ્ અપિ મદ્-વિયોગાસહઃ સન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મદ્-ભક્તઃ સર્વેભ્યસ્ તપસ્વ્ય્-આદિભ્યો યોગિભ્યો મદ્-એક-ભક્તો યુક્તતમ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર વ્યાચષ્ટે - નનુ યોગિનઃ સકાશાન્ ન કો ઽપ્ય્ અધિકો ઽસ્તીતિ ચેત્ તત્રાહ યોગિનામ્ ઇતિ । યોગારોહ-તારતમ્યાત્ કર્મ-યોગિનો બહવસ્ તેભ્યઃ સર્વેભ્યો ઽપીતિ ધ્યાનારૂઢો યુક્તઃ સમાધ્ય્-આરૂઢો યુક્તતરઃ શ્રવણાદિ-ભક્તિમાંસ્ તુ યુક્તતમ ઇતિ । ભક્તિ-શબ્દઃ સેવાભિધાયી ।
ભજ ઇત્ય્ એષ વૈ ધાતુઃ સેવાયાં પરિકીર્તિતઃ ।
તસ્માત્ સેવા બુધૈઃ પ્રોક્તા ભક્તિ-શબ્દેન ભૂયસી ॥ ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
એતાં ભક્તિં શ્રુતિર્ આહ શ્રદ્ધા-ભક્તિ-ધ્યાન-યોગાદ્ અવેહિ ઇતિ ।
યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્ યથા દેવે તથા ગુરૌ ।
તસ્યૈતે કથિતા હ્ય્ અર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ॥ [શ્વેતુ 6.23] ઇતિ ।
ભક્તિર્ અસ્ય ભજનં તદ્-ઇહામુત્રોપાધિ-નૈરાસ્યેનામુષ્મિન્ મનઃ-કલ્પનમ્ એતદ્ એવ નૈષ્કર્મ્યમ્ [ગ્તુ 1.14] ઇતિ ।
આત્માનમ્ એવ લોકમ્ ઉપાસીત [બૌ 1.4.8] ઇતિ ।
આત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યો મૈત્રેયિ [બૌ 2.4.5, 4.5.6] ઇતિ ચૈવમ્ આદ્યાઃ ।
સા ચ ભક્તિર્ ભગવત્-સ્વરૂપ-શક્તિ-વૃત્તિ-ભૂતા બોધ્યા-
વિજ્ઞાન-ઘનાનન્દ-ઘના સચ્-ચિદ્-આનન્દૈક-રસે ભક્તિ-યોગે તિષ્ઠતિ [ગ્તુ 2.79] ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્યાઃ શ્રવણાદિ-ક્રિયા-રૂપત્વં તુ ચિત્-સુખ-મૂર્તેઃ સર્વેશ્વરસ્ય કુન્તલાદિ-પ્રતીકત્વવત્ પ્રત્યેતવ્યમ્ । શ્રવણાદિ-રૂપાયા ભક્તેશ્ ચિદ્-આનન્દત્વં ત્વ્ અનુવૃત્ત્યાનુભાવ્યં સિતાનુસેવયા પિત્ત-વિનાશે તન્-માધુર્યમ્ ઇવેતિ

ગીતા-કથા-સૂત્રમ્ અવોચદ્ આદ્યે
કર્મ દ્વિતીયાદિષુ કામ-શૂન્યમ્ ।
તત્ પઞ્ચમે વેદન-ગર્ભમ્ આખ્યન્
ષષ્ઠે તુ યોગોજ્જ્વલિતં મુકુન્દઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ