ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 46

બલદેવઃ : એવં પૃષ્ટો શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ સંન્યાસ ઇતિ । નિઃશ્રેયસ-કરૌ મુક્તિ-હેતૂ । કર્મ-સંન્યાસાજ્ જ્ઞાન-યોગાદ્ વિશિષ્યતે શ્રેષ્ઠો ભવતિ । અયં ભાવઃ - ન ખલુ લબ્ધ-જ્ઞાનસ્યાપિ કર્મ-યોગો દોષાવહઃ । કિન્તુ જ્ઞાન-ગર્ભત્વાજ્ જ્ઞાન-દાર્ઢ્ય-કૃદ્ એવ । જ્ઞાન-નિષ્ઠતયા કર્મ-સન્ન્યાસિનસ્ તુ ચિત્ત-દોષે સતિ તદ્-દોષ-વિનાશાય કર્માનુષ્ઠેયં પ્રતિષેધક-શાસ્ત્રાત્ । કર્મ-ત્યાગ-વાક્યાનિ ત્વ્ આત્મનિ રતૌ સત્યાં કર્માણિ તં સ્વયં ત્જયન્તીત્ય્ આહુઃ । તસ્માત્ સુકરત્વાદ્ અપ્રમાદત્વાજ્ જ્ઞાન-ગર્ભત્વાચ્ ચ કર્મ-યોગઃ શ્રેયાન્ ઇતિ

ભ્ગ્ 5.3
જ્ઞેયઃ સ નિત્ય-સંન્યાસી યો ન દ્વેષ્ટિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
નિર્દ્વન્દ્વો હિ મહા-બાહો સુખં બન્ધાત્ પ્રમુચ્યતે

શ્રીધરઃ : કુત ઇત્ય્ અપેક્ષાયાં સંન્યાસિત્વેન કર્મ-યોગિનં સ્તુવંસ્ તસ્ય શ્રેષ્ઠત્વં દર્શયતિ જ્ઞેય ઇતિ । રાગ-દ્વેષાદિ-રાહિત્યેન પરમેશ્વરાર્થં કર્માણિ યો ઽનુતિષ્ઠતિ સ નિત્યં કર્માનુષ્ઠાન-કાલે ઽપિ સંન્યાસીત્ય્ એવં જ્ઞેયઃ । તત્ર હેતુઃ નિર્દ્વન્દ્વો રાગ-દ્વેષાદિ-દ્વન્દ્વ-શૂન્યો હિ શુદ્ધ-ચિત્તો જ્ઞાન-દ્વારા સુખમ્ અનાયાસેનૈવ બન્ધાત્ સંસારાત્ પ્રમુચ્યતે

મધુસૂદનઃ : તમ્ એવ કર્મ-યોગં સ્તૌતિ જ્ઞેય ઇતિ ત્રિભિઃ । સ કર્મણિ પ્રવૃત્તો ઽપિ નિત્યં સંન્યાસીતિ જ્ઞેયઃ । કો ઽસૌ ? યો ન દ્વેષ્ટિ ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા ક્રિયમાણં કર્મ નિષ્ફલત્વ-શઙ્કયા । ન કાઙ્ક્ષતિ સ્વર્ગાદિકમ્ । નિર્દ્વન્દ્વો રાગ-દ્વેષ-રહિતો હિ યસ્માત્ સુખમ્ અનાયાસેન હે મહાબાહો બન્ધાદ્ અન્તઃકરણાશુદ્ધિ-રૂપાજ્ જ્ઞાન-પ્રતિબન્ધાત્ પ્રમુચ્યતે નિત્યાનિત્ય-વસ્તુ-વિવેકાદિ-પ્રકર્ષેણ મુક્તો ભવતિ

વિશ્વનાથઃ : ન ચ સન્ન્યાસ-પ્રાપ્યો મોક્ષો ઽકૃત-સંન્યાસેનૈવ તેન ન પ્રાપ્ય ઇતિ વાચ્યમ્ ઇત્ય્ આહ જ્ઞેય ઇતિ । સ તુ શુદ્ધ-ચિત્તઃ કર્મી નિત્ય-સંન્યાસી એવ જ્ઞેયઃ । હે મહાબાહો ઇતિ મુક્તિ-નગરીં જેતું સ એવ મહાવીર ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : કુતો વિશિષ્યતે તત્રાહ જ્ઞેય ઇતિ । સ વિશુદ્ધ-ચિત્તઃ કર્મ-યોગી નિત્ય-સંન્યાસી । સ સર્વદા જ્ઞાન-યોગ-નિષ્ઠો જ્ઞેયઃ । યઃ કર્માન્તર્ગતાત્માનુભવાનન્દ-પરિતૃપ્તસ્ તતો ઽન્યત્ કિંચિત્ ન કાઙ્ક્ષતિ ન ચ દ્વેષ્ટિ । નિર્દ્વન્દ્વો દ્વન્દ્વ-સહિષ્ણુઃ સુખમ્ અનાયાસેન સુકર-કર્મ-નિષ્ઠયેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 5.4
સાંખ્ય-યોગૌ પૃથગ્ બાલાઃ પ્રવદન્તિ ન પણ્ડિતાઃ ।
એકમ્ અપ્ય્ આસ્થિતઃ સમ્યગ્ ઉભયોર્ વિન્દતે ફલમ્

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવમ્ અઙ્ગ-પ્રધાનત્વેનોભયોર્ અવસ્થા-ભેદેન ક્રમ-સમુચ્ચયઃ । અતો વિકલ્પમ્ અઙ્ગીકૃત્યોભયોઃ કઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ પ્રશ્નો ઽજ્ઞાનિનામ્ એવોચિતઃ । ન વિવેકિનામ્ ઇત્ય્ આહ સાઙ્ખ્ય-યોગાવ્ ઇતિ । સાઙ્ખ્ય-શબ્દેન જ્ઞાન-નિષ્ઠા-વાચિના તદ્-અઙ્ગં સંન્યાસં લક્ષયતિ । સંન્યાસ-કર્મ-યોગૌ એક-ફલૌ સન્તૌ પૃથક્ સ્વતન્ત્રાવ્ ઇતિ બાલા અજ્ઞા એવ પ્રવદન્તિ ન તુ પણ્ડિતાઃ । તત્ર હેતુઃ - અનયોર્ એકમ્ અપ્ય્ સમ્યગ્ આસ્થિત આશ્રિતવાન્ ઉભયોર્ અપિ ફલમ્ આપ્નોતિ । તથા હિ કર્મ-યોગં સમ્યગ્ અનુતિષ્ઠન્ શુદ્ધ-ચિત્તઃ સન્ જ્ઞાન-દ્વારા યદ્ ઉભયોઃ ફલં કૈવલ્યં તદ્ વિન્દતિ । સંન્યાસં સમ્યગ્
આસ્થિતો ઽપિ પૂર્વમ્ અનુષ્ઠિતસ્ય કર્મ-યોગસ્યાપિ પરમ્પરયા જ્ઞાન-દ્વારા યદ્ ઉભયોઃ ફલં કૈવલ્યં તદ્ વિન્દતીતિ ન પૃથક્ ફલત્વમ્ અનયોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નનુ યઃ કર્મણિ પ્રવૃત્તઃ સ કથં સંન્યાસીતિ જ્ઞાતવ્યઃ કર્મ-તત્-ત્યાગયોઃ સ્વરૂપ-વિરોધાત્ ફલૈક્યાત્ તથેતિ ચેત્, ન । સ્વરૂપતો વિરુદ્ધયોઃ ફલે ઽપિ વિરોધસ્યૌચિત્યાત્ । તથા ચ નિઃશ્રેયસ-કરાવ્ ઉભાવ્ ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ સાંખ્ય-યોગાવ્ ઇતિ । સંખ્યા સમ્યગ્ આત્મ-બુદ્ધિસ્ તાં વહતીતિ જ્ઞાનાન્તરઙ્ગ-સાધનતયા સાઙ્ખ્યઃ સંન્યાસઃ । યોગઃ પૂર્વોક્ત-કર્મ-યોગઃ । તૌ પૃથગ્ વિરુદ્ધ-ફલૌ બાલાઃ શાસ્ત્રાર્થ-વિવેક-જ્ઞાન-શૂન્યાઃ પ્રવદન્તિ, ન પણ્ડિતાઃ । કિં તર્હિ પણ્ડિતાનાં મતમ્ ? ઉચ્યતે - એકમ્ અપ્ય્ સંન્યાસ-કર્મણોર્ મધ્યે સમ્યગ્ આસ્થિતઃ
સ્વાધિકારાનુરૂપેણ સમ્યગ્ યથા-શાસ્ત્રં કૃતવાન્ સન્ન્ ઉભયોર્ વિન્દતે ફલમ્ જ્ઞાનોત્પત્તિ-દ્વારેણ નિઃશ્રેયસમ્ એકમ્ એવ

વિશ્વનાથઃ : તસ્માદ્ યચ્ છ્રેય એવૈતયોર્ ઇતિ ત્વદ્-ઉક્તમ્ અપિ વસ્તુતો ન ઘટતે । વિવેકિભિર્ ઉભયોઃ પાર્થક્યાભાવસ્ય દૃષ્ટત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ સાંખ્ય-યોગાવ્ ઇતિ । સાંખ્ય-શબ્દેન જ્ઞાન-નિષ્ઠા-વાચિના તદ્-અઙ્ગઃ સંન્યાસો લક્ષ્યતે । સંન્યાસ-કર્મ-યોગૌ પૃથક્ સ્વતન્ત્રાવ્ ઇતિ બાલાઃ વદન્તિ, ન તુ વિજ્ઞાઃ જ્ઞેયઃ સ નિત્ય-સંન્યાસી ઇતિ પૂર્વોક્તેઃ । અત એકમ્ અપીત્ય્ આદિ

બલદેવઃ : યઃ શ્રેય એતયોર્ એકમ્ ઇતિ ત્વદ્-વાક્યં ચ ન ઘટત ઇત્ય્ આહ સાંખ્યેતિ । જ્ઞાન-યોગ-કર્મ-યોગૌ ફલ-ભેદાત્ પૃથગ્-ભૂતાવ્ ઇતિ બાલાઃ પ્રવદન્તિ, ન તુ પણ્ડિતાઃ । અતએવ એકમ્ ઇત્ય્ આદિ ફલમ્ આત્માવલોક-લક્ષણમ્

ભ્ગ્ 5.5
યત્ સાંખ્યૈઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં તદ્ યોગૈર્ અપિ ગમ્યતે ।
એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

શ્રીધરઃ : એતદ્ એવ સ્ફુટયતિ યત્ સાંખ્યૈર્ ઇતિ । સાંખ્યૈર્ જ્ઞાન-નિષ્ઠૈઃ સંન્યાસિભિર્ યત્ સ્થાનં મોક્ષાખ્યં પ્રકર્ષેણ સાક્ષાદ્ અવાપ્યતે, યોગૈર્ ઇત્ય્ આર્શ આદિત્વાન્ મત્વ્-અર્થીયો ઽચ્-પ્રત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ । તેન કર્મ-યોગિભિર્ અપિ તદ્ એવ જ્ઞાન-દ્વારેણ ગમ્યતે ઽવાપ્યતે । અતઃ સાંખ્યં ચ યોગં ચ એકફલત્વેન એકં યઃ પશ્યતિ સ એવ સમ્યક્ પશ્યતિ

મધુસૂદનઃ : એકસ્યાનુષ્ઠાનાત્ કથમ્ ઉભયોઃ ફલં વિન્દતે તથાહ યત્ સાંખ્યૈર્ ઇતિ । સાઙ્ખ્યૈર્ જ્ઞાન-નિષ્ઠૈઃ સંન્યાસિભિર્ ઐહિક-કર્માનુષ્ઠાન-શૂન્યત્વે ઽપિ પ્રાગ્-ભવીય-કર્મભિર્ એવ સંસ્કૃતાન્તઃ-કરણૈઃ શ્રવણાદિ-પૂર્વિકયા જ્ઞાન-નિષ્ઠયા યત્ પ્રસિદ્ધં સ્થાનં તિષ્ઠત્ય્ એવાસ્મિન્ ન તુ કદાપિ ચ્યવત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા મોક્ષાખ્યં પ્રાપ્યત આવરણાભાવ-માત્રેણ લભ્યત ઇવ નિત્ય-પ્રાપ્તત્વાત્, યોગૈર્ અપિ ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા ફલાભિસન્ધિ-રાહિત્યેન કૃતાનિ કર્માણિ શાસ્ત્રીયાણિ યોગાસ્ તે યેષાં સન્તિ તે ઽપિ યોગાઃ । અર્શ-આદિત્વાન્ મત્વ્-અર્થીયો ઽચ્-પ્રત્યયઃ । તૈર્ યોગિભિર્ અપિ સત્ત્વ-શુદ્ધ્યા
સંહ્યાસ-પૂર્વક-શ્રવણાદિ-પુરઃ-સરયા જ્ઞાન-નિષ્ઠયા વર્તમાને ભવિષ્યતિ વા જન્મનિ સમ્પત્સ્યમાનયા તત્ સ્થાનં ગમ્યતે । અત એક-ફલત્વાદ્ એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ એવ સમ્યક્ પશ્યતિ નાન્યઃ ।
અયં ભાવઃ યેષાં સંન્યાસ-પૂર્વિકા જ્ઞાન-નિષ્ઠા દૃશ્યતે તેષાં તયૈવ લિઙ્ગેન પ્રાગ્-જન્મસુ ભગવદ્-અર્પિત-કર્મ-નિષ્ઠાનુમીયતે । કારણમ્ અન્તરેણ કાર્યોત્પત્ત્ય્-અયોગાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ -
યાન્ય્ અતો ઽન્યાનિ જન્માનિ તેષુ નૂનં કૃતં ભવેત્ ।
યત્ કૃત્યં પુરુષેણેહ નાન્યથા બ્રહ્મણિ સ્થિતિઃ ॥ ઇતિ ।
એવં યેષાં ભગવદ્-અર્પિત-કર્મ-નિષ્ઠા દૃશ્યતે તેષાં તયૈવ લિઙ્ગેન ભાવિની સંન્યાસ-પૂર્વજ્ઞાન-નિષ્ઠાનુમીયતે સામગ્ર્યાઃ કાર્યાવ્યભિચારિત્વાત્ । તસ્માદ્ અજ્ઞેન મુમુક્ષુણાન્તઃકરણ-શુદ્ધયે પ્રથમં કર્મ-યોગો ઽનુષ્ઠેયો ન તુ સંન્યાસઃ । સ તુ વૈરાગ્ય-તીવ્રતાયાં સ્વયમ્ એવ ભવિષ્યતીતિ

વિશ્વનાથઃ : એતદ્ એવ સ્પષ્ટયતિ યદ્ ઇતિ । સાંખ્યૈઃ સન્ન્યાસેન યોગૈર્ નિષ્કામ-કર્મણા । બહુ-વચનં ગૌરવેણ । અતએવ તદ્ દ્વયં પૃથગ્-ભૂતમ્ અપિ યો વિવેકેનૈકમ્ એવ પશ્યતિ સ પશ્યતિ, ચક્ષુષ્માન્ પણ્ડિત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : એતદ્ વિશદયતિ યદ્ ઇતિ । સાંખ્યૈર્ જ્ઞાન-યોગિભિર્ યોગૈઃ નિષ્કામ-કર્મભિઃ । અર્શ આદ્ય્ અચ્ । સ્થાનં આત્માવલોક-લક્ષણમ્ । અતએવ તદ્ દ્વયં નિવૃત્તિ-પ્રવૃત્તિ-રૂપતયા ભિન્ન-રૂપમ્ અપિ ફલૈક્યાદ્ એકં યઃ પશ્યતિ વેત્તિ, સ પશ્યતિ સ ચક્ષુષ્માન્ પણ્ડિત ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 5.6
સંન્યાસસ્ તુ મહાબાહો દુઃખમ્ આપ્તુમ્ અયોગતઃ ।
યોગ-યુક્તો મુનિર્ બ્રહ્મ નચિરેણાધિગચ્છતિ

શ્રીધરઃ : યદિ કર્મ-યોગિનો ઽપ્ય્ અન્તતઃ સંન્યાસેનૈવ જ્ઞાન-નિસ્ઠા તર્હ્ય્ આદિત એવ સંન્યાસઃ કર્તું યુક્ત ઇતિ મન્વાનં પ્રત્ય્ આહ સંન્યાસ ઇતિ । અયોગતઃ કર્મ-યોગં વિના સંન્યાસો દુઃખમ્ આપ્તુમ્ દુઃખ-હેતુઃ । અશક્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । ચિત્ત-શુદ્ધ્ય્-અભાવેન જ્ઞાન-નિષ્ઠાયા અસમ્ભવાત્ । યોગ-યુક્તસ્ તુ શુદ્ધ-ચિત્તતયા મુનિઃ સંન્યાસી ભૂત્વાચિરેણૈવ બ્રહ્માધિગચ્છતિ । અપરોક્ષં જાનાતિ । અતશ્ ચિત્ત-શુદ્ધેઃ પ્રાક્ કર્મ-યોગ એવ સંન્યાસાદ્ વિશિષ્યત ઇતિ પૂર્વોક્તં સિદ્ધમ્ । તદ્ ઉક્તં વાર્ત્તિક-કૃદ્ભિઃ -
પ્રમાદિનો બહિશ્ ચિત્તાઃ પિશુનાઃ કલહોત્સુકાઃ ।
સન્ન્યાસિનો ઽપિ દૃશ્યન્તે દૈવ-સન્દૂષિતાશ્રયાઃ ॥ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : અશુદ્ધાન્તઃકરણેનાપિ સંન્યાસ એવ પ્રથમં કુતો ન ક્રિયતે જ્ઞાન-નિષ્ઠા-હેતુત્વેન તસ્યાવશકત્વાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ સંન્યાસ ઇતિ । અયોગતો યોગમ્ અન્તઃ-કરણ-શોધકં શાસ્ત્રીયં કર્માન્તરેણ હઠાદ્ એવ યઃ કૃતઃ સંન્યાસઃ સ તુ દુઃખમ્ આપ્તુમ્ એવ ભવતિ, અશુદ્ધાન્તઃકરણત્વેન તત્-ફલસ્ય જ્ઞાન-નિસ્ઠાયા અસમ્ભવાત્ । શોધકે ચ કર્મણ્ય્ અનધિકારાત્ કર્મ-બ્રહ્મોભય-ભ્રષ્ટત્વેન પરમ-સઙ્કટાપત્તેઃ । કર્મ-યોગ-યુક્તસ્ તુ શુદ્ધાન્તઃકરણત્વાન્ મુનિર્ મનન-શીલઃ સંન્યાસી ભૂત્વા બ્રહ્મ સત્ય-જ્ઞાનાદિ-લક્ષણમ્ આત્માનં ન ચિરેણ શીઘ્રમ્ એવાધિગચ્છતિ
સાક્ષાત્કરોતિ પ્રતિબન્ધકાભાવાત્ । એતચ્ ચોક્તં પ્રાગ્ એવ -
ન કર્મણામ્ અનારમ્ભાન્ નૈષ્કર્મ્યં પુરુષો ઽશ્નુતે ।
ન ચ સંન્યસનાદ્ એવ સિદ્ધિં સમધિગચ્છતિ ॥ [ગીતા 3.4] ઇતિ ।
અત એક-ફલત્વે ઽપિ કર્મ-સંન્યાસાત્ કર્મ-યોગો વિશિષ્યત ઇતિ યત્ પ્રાગ્ ઉક્તં તદ્ ઉપપન્નમ્

વિશ્વનાથઃ : કિન્તુ સમ્યક્-ચિત્ત-શુદ્ધિમ્ અનિર્ધારયતો જ્ઞાનિનઃ સંન્યાસો દુઃખદઃ કર્મ-યોગસ્ તુ સુખદ એવેતિ પૂર્વ-વ્યઞ્જિતમ્ અર્થં સ્પષ્ટમ્ એવાહ સંન્યાસસ્ ત્વ્ ઇતિ । ચિત્ત-વૈગુણ્યે સતીતિ શેષઃ । અયોગતઃ કર્મ-યોગાભાવાચ્ ચિત્ત-વૈગુણ્ય-પ્રશામક-કર્મ-યોગસ્ય સંન્યાસિન્ય્ અભાવાત્ તત્ર અનધિકારાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સંન્યાસો દુઃખમ્ એવ પ્રાપ્તું ભવતિ । તદ્ ઉક્તં વાર્ત્તિક-કૃદ્ભિઃ -
પ્રમાદિનો બહિશ્ ચિત્તાઃ પિશુનાઃ કલહોત્સુકાઃ ।
સન્ન્યાસિનો ઽપિ દૃશ્યન્તે દૈવ-સન્દૂષિતાશ્રયાઃ ॥ ઇતિ ।
શ્રુતિર્ અપિ -યદિ ન સમુદ્ધરન્તિ યતયો હૃદિ કામ-જટા ઇતિ । ભગવતાપિ યસ્ ત્વ સંયત-ષડ્-વર્ગઃ [ભ્પ્ 11.18.40] ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તમ્ । તસ્માદ્ યોગ-યુક્તઃ નિષ્કામ-કર્મવાન્ મુનિર્ જ્ઞાની સન્ બ્રહ્મ શીઘ્રં પ્રાપ્નોતિ

બલદેવઃ : જ્ઞાન-યોગસ્ય દુષ્કરત્વાત્ સુકર-કર્મ-યોગઃ શ્રેયાન્ ઇત્ય્ આહ સંન્યાસસ્ ત્વ્ ઇતિ । સંન્યાસઃ સર્વેન્દ્રિય-વ્યાપાર-વિનિવૃત્તિ-રૂપો જ્ઞાન-યોગઃ । અયોગતઃ કર્મ-યોગં વિના દુઃખં પ્રાપ્તુમ્ ભવતિ । દુષ્કરત્વાત્ સપ્રમાદત્વાચ્ ચ દુઃખ-હેતુર્ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યોગ-યુક્ત-નિષ્કામ-કર્મી તુ મુનિર્ આત્મ-મનન-શીલઃ સન્ન્ અચિરેણ શીઘ્રમ્ એવ બ્રહ્માધિગચ્છતિ

ભ્ગ્ 5.7
યોગ-યુક્તો વિશુદ્ધાત્મા વિજિતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સર્વ-ભૂતાત્મ-ભૂતાત્મા કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે

શ્રીધરઃ : કર્મ-યોગાદિ-ક્રમેણ બ્રહ્માધિગમે સત્ય્ અપિ તદ્-ઉપરિતનેન કર્મણા બન્ધઃ સ્યાદ્ એવેત્ય્ આશઙ્ક્યાહ યોગ-યુક્ત ઇતિ । યોગેન યુક્તઃ । અતએવ વિશુદ્ધ આત્મા ચિત્તં યસ્ય સઃ । અતએવ વિજિત આત્મા શરીરં યેન । અતએવ જિતાનીન્દ્રિયાણિ યેન । તતશ્ ચ સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આત્મ-ભૂત આત્મા યસ્ય સ લોક-સઙ્ગ્રહાર્થં સ્વાભાવિકં વા કર્મ કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે

મધુસૂદનઃ : નનુ કર્મણો બન્ધ-હેતુત્વાદ્ યોગ-યુક્તો મુનિર્ બ્રહ્માધિગચ્છતીત્ય્ અનુપપન્નમ્ ઇત્ય્ અત આહ યોગ-યુક્ત ઇતિ । ભગવદ્-અર્પણ-ફલાભિસન્ધિ-રાહિત્યાદિ-ગુણ-યુક્તં શાસ્ત્રીયં કર્મ યોગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તેન યોગેન યુક્તઃ પુરુષઃ પ્રથમં વિશુદ્ધાત્મા વિશુદ્ધો રજસ્-તમો-ભ્યામ્ અકલુષિત આત્માન્તઃકરણ-રૂપં સત્ત્વં યસ્ય સ તથા । નિર્મલાન્તઃ-કરણઃ સન્ વિજિતાત્મા સ્વ-વશીકૃત-દેહઃ । તતો જિતેન્દ્રિયઃ સ્વ-વશીકૃત-સર્વ-બાહ્યેન્દ્રિયઃ । એતેન મનૂક્તસ્ ત્રિદણ્ડી કથિતઃ -
વાગ્-દણ્ડો ઽથ મનો-દણ્ડઃ કાય-દણ્ડસ્ તથૈવ ચ ।
યસ્યૈતે નિત્યતા દણ્ડાઃ સ ત્રિદણ્ડીતિ કથ્યત ॥ ઇતિ ।
વાગ્ ઇતિ બાહ્યેન્દ્રિયોપલક્ષણમ્ । એતાદૃશસ્ય તત્ત્વ-જ્ઞાનમ્ અવશ્યં ભવતીત્ય્ આહ સર્વ-ભૂતાત્મ-ભૂતાત્મા સર્વ-ભૂત આત્મ-ભૂતશ્ ચાત્મા સ્વરૂપં યસ્ય સ તથા । જડાજડાત્મકં સર્વ આત્મ-માત્રં પશ્યન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વેષાં ભૂતાનામ્ આત્મ-ભૂત આત્મા યસ્યેતિ વ્યાખ્યાને તુ સર્વ-ભૂતાત્મેત્ય્ એતાવતૈવાર્તહ્-લાભાદ્ આત્મ-ભૂતેત્ય્ અધિકં સ્યાત્ । સર્વાત્મ-પદયોર્ જડાજડ-પરત્વે તુ સમઞ્જસમ્ । એતાદૃશઃ પરમાર્થ-દર્શી કુર્વન્ન્ અપિ કર્માણિ પર-દૃષ્ટ્યા ન લિપ્યતે તૈઃ કર્મભિઃ સ્વ-દૃષ્ટ્યા તદ્-અભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : કૃતેનાપિ કર્મણા જ્ઞાનિનસ્ તસ્ય ન લેપ ઇત્ય્ આહ યોગેતિ । યોગ-યુક્તો જ્ઞાની ત્રિવિધઃ - વિશુદ્ધાત્મા વિજિત-બુદ્ધિર્ એકઃ । વિજિતાત્મા વિશુદ્ધ-ચિત્તો દ્વિતીયઃ । જિતેન્દ્રિયસ્ તૃતીય ઇતિ । પૂર્વ-પૂર્વેષાં સાધન-તારતમ્યાદ્ ઉત્કર્ષઃ । એતાદૃશે ગૃહસ્થે તુ સર્વે ઽપિ જીવા અનુરજ્યન્તીત્ય્ આહ સર્વેષામ્ અપિ ભૂતાનામ્ આત્મ-ભૂતઃ પ્રેમાસ્પદીભૂત આત્મા દેહો યસ્ય સઃ

બલદેવઃ : ઈદૃશી મુમુક્ષુઃ સર્વેષાં પ્રેયાન્ ઇત્ય્ આહ યોગેતિ । યોગે નિષ્કામે કર્મણિ યુક્તો નિરતઃ । અતએવ વિશુદ્ધાત્મા નિર્મલ-બુદ્ધિઃ । અતએવ વિજિતાત્મા વશીકૃત-મનાઃ । અતએવ જિતેન્દ્રિયઃ શબ્દાદિ-વિષય-રાગ-શૂન્યઃ । અતએવ સર્વેષાં ભૂતાનાં જીવાનામ્ આત્મ-ભૂતઃ પ્રેમાસ્પદતામ્ ગત આત્મા દેહો યસ્ય સઃ । ન ચાત્ર પાર્થ-સારથિના સર્વાત્મૈક્યમ્ અભિમતમ્ - ન ત્વ્ એવાહમ્ ઇત્ય્ આદિના સર્વાત્મનાં મિથો ભેદસ્ય તેનાભિધાનાત્ । તદ્-વાદિનાપિ વિજ્ઞાજ્ઞાભેદસ્ય વક્તુમ્ અશક્ત્યત્વાચ્ ચ । એવમ્ભૂતઃ કુર્વન્ન્ અપિ વિવિક્તાત્માનુસન્ધાનાદ્ અનાત્મન્ય્ આત્માભિમાનેન ન લિપ્યતે અચિરેણાત્માનમ્ અધિગચ્છતિ । અતઃ કર્મ-યોગઃ
શ્રેયાન્

ભ્ગ્ 5.8
નૈવ કિં ચિત્ કરોમીતિ યુક્તો મન્યેત તત્ત્વ-વિત્ ।
પશ્યઞ્ શૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્ ગચ્છન્ સ્વપઞ્ શ્વસન્

પ્રલપન્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ન્ ઉન્મિષન્ નિમિષન્ન્ અપિ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્

શ્રીધરઃ : કર્મ કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યત ઇત્ય્ એતદ્ વિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય કર્તૃત્વાભિમાનાભાવાન્ ન વિરુદ્ધમ્ ઇત્ય્ આહ નૈવેતિ દ્વાભ્યામ્ । કર્મ-યોગેન યુક્તઃ ક્રમેણ તત્ત્વવિદ્ ભૂત્વા દર્શન-શ્રવણાદીનિ કુર્વન્ન્ અપીન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્ બુદ્ધ્યા નિશ્ચિન્વન્ કિંચિદ્ અપ્ય્ અહં ન કરોમીતિ મન્યેત મન્યતે । તત્ર દર્શન-શ્રવણ-સ્પર્શનાઘ્રાનાશનાનિ ચક્ષુર્-આદિ-જ્ઞાનેન્દ્રિય-વ્યાપારાઃ । ગતિઃ પાદયોઃ । સ્વાપો બુદ્ધેઃ । શ્વાસઃ પ્રાણસ્ય । પ્રલપનં વાગ્-ઇન્દ્રિયસ્ય । વિસર્ગઃ પાયૂપસ્થયોઃ । ગ્રહણં હસ્તયોઃ । ઉન્મેષણ-નિમેષણે કૂર્માખ્ય-પ્રાણસ્યેતિ વિવેકઃ । એતાનિ કર્માણિ કુર્વન્ન્ અપિ અભિમાનાભાવાદ્ બ્રહ્મ-વિન્
ન લિપ્યતે । તથા ચ પરામર્ષં સૂત્રમ્ - તદ્-અધિગમ ઉત્તર-પૂર્વાઘયોર્ અશ્લેષ-વિનાશૌ તદ્-વ્યપદેશાદ્ ઇતિ ॥8-9॥
મધુસૂદનઃ : એતદ્ એવ વિવૃણોતિ નૈવેતિ દ્વાભ્યામ્ । ચક્ષુર્-આદિ-જ્ઞાનેન્દ્રિયૈર્ વાગ્-આદિ-કર્મેન્દ્રિયૈઃ પ્રાણાદિ-વાયુ-ભેદૈર્ અન્તઃ-કરણ-ચતુષ્ટયેન ચ તત્-તચ્-ચેષ્ટાસુ ક્રિયમાણાસુ ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાદીન્ય્ એવેન્દ્રિયાર્થેષુ સ્વ-સ્વ-વિષયેષુ વર્તન્તે પ્રવર્તન્તે ન ત્વ્ અહમ્ ઇતિ ધારયન્ન્ અવધારયન્ન્ નૈવ કિંચિત્ કરોમીતિ મન્યેત મન્યતે તત્ત્વવિત્ પરમાર્થ-દર્શી યુક્તઃ સમાહિત-ચિત્તઃ । અથવાદૌ યુક્તઃ કર્મ-યોગેન પશ્ચાદ્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધિ-દ્વારેણ તત્ત્વવિદ્ ભૂત્વા નૈવ કિંચિત્ કરોમીતિ મન્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ ।
તત્ર દર્શન-શ્રવણ-સ્પર્શન-ઘ્રાણાશનાનિ ચક્ષુઃ-શ્રોત્ર-ત્વગ્-ઘ્રાણ-રસનાનાં પઞ્ચ-જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં વ્યાપારાઃ પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્ન્ ઇત્ય્ ઉક્તાઃ । ગતિઃ પાદયોઃ । પ્રલાપો વાચઃ । વિસર્ગઃ પાયૂપસ્થયોઃ । ગ્રહણં હસ્તયોર્ ઇતિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિય-વ્યાપારા ગચ્છન્ પ્રલપન્ વિસૃજન્ ગૃહ્ણન્ન્ ઇત્ય્ ઉક્તાઃ । શ્વસન્ન્ ઇતિ પ્રાણાદિ-પઞ્ચકસ્ય વ્યાપારોપલક્ષણમ્ । ઉન્મિષન્ નિમિષન્ન્ ઇતિ નાગ-કૂર્માદિ-પઞ્ચકસ્ય । સ્વપન્ન્ ઇત્ય્ અન્તઃ-કરણ-ચતુષ્ટયસ્ય । અર્થ-ક્રમ-વશાત્ પાઠ-ક્રમં ભઙ્ક્ત્વા વ્યાખ્યાતાવ્ ઇમૌ શ્લોકૌ । યસ્માત્ સર્વ-વ્યાપારેષ્વ્ અપ્ય્ આત્મનો ઽકર્તૃત્વમ્ એવ પશ્યતિ । અતઃ કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યત
ઇતિ યુક્તમ્ એવોક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥8-9॥
વિશ્વનાથઃ : યેન કર્મણાલેપસ્ તં પ્રકારં શિક્ષયતિ નૈવેતિ । યુક્તઃ કર્મ-યોગી દર્શનાદીનિ કુર્વન્ન્ અપીન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્ બુદ્ધ્યા નિશ્ચિન્વન્ નિરભિમાનઃ કિંચિદ્ અપ્ય્ અહં નૈવ કરોમીતિ મન્યતે ॥8-9॥
બલદેવઃ : શુદ્ધસ્યાત્મનો ઽધિષ્ઠાનાદિ-પઞ્ચાપેક્ષિત-કર્મ-કર્તૃત્વં નાસ્તીત્ય્ ઉપદિશતિ નૈવેતિ । યુક્તો નિષ્કામ-કર્મી પ્રાધાનિક-દેહેન્દ્રિયાદિ-સંસર્ગાદ્ દર્શનાદીનિ કર્માણિ કુર્વન્ન્ અપિ તત્ત્વ-વિત્ વિવિક્તમ્ આત્મ-તત્ત્વમ્ અનુભવન્ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ રૂપાદિષુ ઇન્દ્રિયાણિ ચક્ષુર્-આદીનિ મદ્-વાસનાનુગુણ-પરમાત્મ-પ્રેરિતાનિ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્ નિશ્ચિન્વન્ન્ અહં કિંચિદ્ અપિ ન કરોમીતિ મન્યતે । પશ્યઞ્ શૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્ન્ ઇતિ ચક્ષુઃ-શ્રોત્ર-ત્વગ્-ઘ્રાણ-રસનાનાં જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં દર્શન-શ્રવણ-સ્પર્શનાઘ્રાનાશનાનિ વ્યાપારાઃ । તત્ર ગમનં પાદયોઃ । પ્રલાપો વાચઃ । વિસર્ગાનન્દઃ પાયૂપસ્થયોઃ
। ગ્રહણં હસ્તયોર્ ઇતિ બોધ્યમ્ । શ્વસન્ન્ ઇતિ પ્રાણાદીનામ્ ઉન્મિષન્ નિમિષન્ન્ ઇતિ નાગાદીનાં પ્રાણ-ભેદાનામ્ । સ્વપન્ન્ ઇત્ય્ અન્તઃકરણાનામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ક્રમાદ્ વ્યાખ્યેયમ્ । વિજ્ઞાન-સુખૈક-રસસ્ય મમાનાદિ-વાસના-હેતુક-પ્રાધાનિક-દેહાદિ-સમ્બન્ધ-નિમિત્તં તદીદૃશ-કર્મ-કર્તૃત્વમ્, ન તુ સ્વરૂપૈક-નિમિત્તમ્ ઇતિ મન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । ન સ્વરૂપ-પ્રયુક્તમ્ આત્મનઃ કર્તૃત્વં કિંચિદ્ અપિ નાસ્તીતિ શક્યમ્ અભિધાતું નિર્ધારણે મનને ચ તસ્યાભિધાનાત્ । તત્ તચ્ ચ જ્ઞાનમ્ એવ તચ્ ચાત્મનો નિત્યમ્ । ન હિ વિજ્ઞાતુર્ વિજ્ઞાતેર્ વિપરિલાપો વિદ્યતે ઇતિ શ્રુતેઃ । તત્-સિદ્ધિશ્ ચ હરિણા ધર્મ-ભૂતેન જ્ઞાનેન ચ ઇત્ય્ આહુઃ ॥8-9॥
ભ્ગ્ 5.10
બ્રહ્મણ્ય્ આધાય કર્માણિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ ।
લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મ-પત્રમ્ ઇવામ્ભસા

શ્રીધરઃ : તર્હિ યસ્ય કરોમીતિ અભિમાનો ઽસ્તિ તસ્ય કર્મ-લેપો દુર્વારઃ । તથાવિશુદ્ધ-ચિત્તત્વાત્ સંન્યાસો ઽપિ નાસ્તિ ઇતિ મહત્ સઙ્કટમ્ આપન્નમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ બ્રહ્મણીતિ । બ્રહ્મણ્ય્ આધાય પરમેશ્વરે સમર્પ્ય । તત્-ફલે ચ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા । યઃ કર્માણિ કરોતિ અસૌ પાપેન બન્ધુ-હેતુતયા પાપિષ્ઠેન પુણ્ય-પાપાત્મકેન કર્મણા ન લિપ્યતે યથા પદ્મ-પત્રમ્ અમ્ભસિ સ્થિતમ્ અપિ તેનામ્ભસા ન લિપ્યતે તદ્વત્

મધુસૂદનઃ : તર્હ્ય્ અવિદ્વાન્ કર્તૃત્વાભિમાનાલ્ લિપ્યેતૈવ તથા ચ કર્થં તસ્ય સંન્યાસ-પૂર્વિકા જ્ઞાન-નિષ્ઠા સ્યાદ્ ઇતિ તત્રાહ બ્રહ્મણીતિ । બ્રહ્મણિ પરમેશ્વર આધાય સમર્પ્ય સઙ્ગં ફલાભિલાષં ત્યક્ત્વેશ્વરાર્થં ભૃત્ય ઇવ સ્વામ્ય્-અર્થં સ્વ-ફલ-નિરપેક્ષતયા કરોમીત્ય્ અભિપ્રાયેણ કર્માણિ લૌકિકાનિ વૈદિકાનિ ચ કરોતિ યો લિપ્યતે ન સ પાપેન પાપ-પુણ્યાત્મકેન કર્મણેતિ યાવત્ । યથા પદ્મ-પત્રમ્ ઉપરિ પ્રક્ષિપ્તેનામ્ભસા ન લિપ્યતે તદ્વત્ । ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યાનુષ્ઠિતં કર્મ બુદ્ધિ-શુદ્ધિ-ફલમ્ એવ સ્યાત્

વિશ્વનાથઃ : કિં ચ બ્રહ્મણિ પરમેશ્વરે મયિ સમર્પ્ય સઙ્ગં ત્યક્ત્વા સાભિમાનો ઽપિ કર્માસક્તિં વિહાય યઃ કર્માણિ કરોતિ । પાપેનેત્ય્ ઉપલક્ષણમ્ । સો ઽપિ કર્મ-માત્રેણૈવ ન લિપ્યતે

બલદેવઃ : ઉક્તં વિશદયન્ન્ આહ બ્રહ્મણીતિ । બ્રહ્મ-શબ્દેનાત્ર ત્રિગુણાવસ્થં પ્રધાનમ્ ઉક્તમ્ । તસ્માદ્ એતદ્ બ્રહ્મ-નામ-રૂપમ્ અન્નં ચ જ્ઞાયત ઇતિ શ્રવણાત્ । મમ યોનિર્ મહદ્ બ્રહ્મ ઇતિ વક્ષ્યમાણાચ્ ચ । દેહેન્દ્રિયાદીનિ પ્રધાન-પરિણામ-વિશેષાણિ ભવન્તિ તદ્-રૂપતયા પરિણતે પ્રધાને દર્શનાદીનિ કર્માણ્ય્ આધાય તસ્યૈવૈતાનિ । ન તુ તદ્-વિવિક્તસ્ય શુદ્ધસ્ય મમેતિ નિર્ધાર્યેત્ય્ અર્થઃ । સઙ્ગં તત્-ફલાભિલાષં તત્-કર્તૃત્વાભિનિવેશં ચ ત્યક્ત્વા । યસ્ તાનિ કરોતિ સ તાદૃગ્ દેહાદિમત્તયા સન્ન્ અપિ દેહાદ્ય્-આત્માભિમાનેન પાપેન ન લિપ્યતે । તથોપરિનિક્ષિપ્તેનામ્ભસા સ્પૃષ્ટમ્ અપિ પદ્મ-પત્રં તદ્વત્ । ન ચ મયિ સંન્યસ્ય કર્માણિ ઇતિ પૂર્વ-સ્વારસ્યાદ્ બ્રહ્મણિ પરમાત્મનીતિ વ્યાખ્યેયમ્
। પ્રાધાનિક-દેહાદિ-સંસૃષ્ટસ્યૈવ જીવસ્ય દર્શનાદિ-કર્મ-કર્તૃત્વં, ન તુ તદ્-વિવિક્તસ્યેત્ય્ અર્થસ્ય પ્રકૃતત્વાત્

ભ્ગ્ 5.11
કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અપિ ।
યોગિનઃ કર્મ કુર્વન્તિ સઙ્ગં ત્યક્ત્વાત્મ-શુદ્ધયે

શ્રીધરઃ : કેવલં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-માત્ર-ફલમ્ એવ તસ્ય કર્મણઃ સ્યાત્ યસ્માત્ કાયેનેતિ । કાયેન દેહેન મનસા બુદ્ધ્યા ચ । યોગિનઃ સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કાયેન મનસા બુદ્ધ્યા કેવલૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અપિ । કેવલ-શબ્દઃ કાયાદિભિર્ અપિ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે । સર્વ-વ્યાપારેષુ મમતા-વર્જનાય યોગિનઃ કર્મિણઃ કર્મ કુર્વન્તિ । સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ફલ-વિષયમ્ । આત્મ-શુદ્ધયે સત્ત્વ-શુદ્ધય ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્માત્ તત્રૈવ તવાધિકાર ઇતિ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવ વિવૃણોતિ કાયેનેતિ । કાયેન મનસા બુદ્ધ્યેન્દ્રિયૈર્ અપિ યોગિનઃ કર્મિણઃ ફલ-સઙ્ગં ત્યક્ત્વા કર્મ કુર્વન્તિ કાયાદીનાં સર્વેષાં વિશેષણં કેવલૈર્ ઇતિ । ઈશ્વરાયૈવ કરોમિ ન મમ ફલાયેતિ મમતા-શૂન્યૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મ-શુદ્ધયે ચિત્ત-શુદ્ધ્ય્-અર્થમ્

વિશ્વનાથઃ : કેવલૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ ઇતિ । ઇન્દ્રાય સ્વાહા ઇત્ય્ આદિના હવિર્-આદ્ય્-અર્પણ-કાલે યદ્યપિ મનઃ ક્વાપ્ય્ અન્યત્ર તદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । આત્મ-વિશુદ્ધયે મનઃ-શુદ્ધ્ય્-અર્થમ્

બલદેવઃ : સદ્-આચારં પ્રમાણયન્ન્ એતદ્ વિવૃણોતિ કાયેનેતિ । કાયાદિભિઃ સાધ્યં કર્મ કાયાદ્ય્-અહંભાવ-શૂન્યા યોગિનઃ કુર્વન્તિ । કેવલૈર્ વિશુદ્ધૈઃ । સઙ્ગં ત્યક્ત્વેતિ પ્રાગ્વદ્ આત્મ-શુદ્ધયે અનાદિ-દેહાત્માભિમાન-નિવૃત્તયે

ભ્ગ્ 5.12
યુક્તઃ કર્મ-ફલં ત્યક્ત્વા શાન્તિમ્ આપ્નોતિ નૈષ્ઠિકીમ્ ।
અયુક્તઃ કામ-કારેણ ફલે સક્તો નિબધ્યતે

શ્રીધરઃ : નનુ કથં તેનૈવ કર્મણા કશ્ચિન્ મુચ્યતે કશ્ચિદ્ બધ્યતે ઇતિ વ્યવસ્થા ? અત આહ યુક્ત ઇતિ । યુક્તઃ પરમેશ્વરૈક-નિષ્ઠઃ સન્ કર્મણઃ ફલં ત્યક્ત્વા કર્મણિ કુર્વન્ન્ આત્યન્તિકીં શાન્તિં મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ । અયુક્તસ્ તુ બહિર્મુખઃ કામ-કારેણ કામતઃ પ્રવૃત્ત્યા ફલ આસક્તો નિતરાં બન્ધં પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : કર્તૃત્વાભિમાન-સામ્યે ઽપિ તેનૈવ કર્મણા કશ્ચિન્ મુચ્યતે કશ્ચિત્ તુ બધ્યત ઇતિ વૈષમ્યે કો હેતુર્ ઇતિ તત્રાહ યુક્ત ઇતિ । યુક્ત ઈશ્વરાયૈવૈતાનિ કર્માણિ ન મમ ફલાયેત્ય્ એવમ્ અભિપ્રાયવાન્ કર્મ-ફલં ત્યક્ત્વા કર્માણિ કુર્વન્ શાન્તિમ્ મોક્ષાખ્યામ્ આપ્નોતિ નૈષ્ઠિકીં સત્ત્વ-શુદ્ધિ-નિત્ય-વસ્તુ-વિવેક-સંન્યાસ-જ્ઞાન-નિષ્ઠા-ક્રમેણ જાતામ્ ઇતિ યાવત્ । યસ્ તુ પુનર્ અયુક્ત ઈશ્વરાયૈવૈતાનિ કર્માણિ ન મમ ફલાયેત્ય્ અભિપ્રાય-શૂન્યઃ સ કામ-કારેણ કામતઃ પ્રવૃત્ત્યા મમ ફલાયૈવેદં કર્મ કરોમીતિ ફલે સક્તો નિબધ્યતે કર્મભિર્ નિતરાં સંસાર-બન્ધં પ્રાપ્નોતિ । યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ યુક્તઃ સન્ કર્માણિ કુર્વ્ ઇતિ વાક્ય-શેષઃ

વિશ્વનાથઃ : કર્મ-કરણે અનાસક્ત્ય્-આસક્તી એવ મોક્ષ-બન્ધ-હેતૂ ઇત્ય્ આહ યુક્તો યોગી નિષ્કામ-કર્મીતિત્ય્ અર્થઃ । નૈષ્ઠિકીમ્ નિષ્ઠા-પ્રાપ્તાં શાન્તિં મોક્ષમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અયુક્તઃ સ-કામ-કર્મીત્ય્ અર્થઃ । કામ-કારેણ કામ-પ્રવૃત્ત્યા

બલદેવઃ : યુક્ત આત્માર્પિત-મનાઃ કર્મ-ફલં ત્યક્ત્વા કુર્વન્ન્ નૈષ્ઠિકીમ્ સ્થિરાં શાન્તિમ્ આત્માવલોક-લક્ષણામ્ આપ્નોતિ । અયુક્ત આત્માનર્પિત-મનાઃ કર્મ-ફલે સક્તઃ કામ-કારેણ કામતઃ કર્મણિ પ્રવૃત્ત્યા નિબધ્યતે સંસરતિ

ભ્ગ્ 5.13
સર્વ-કર્માણિ મનસા સંન્યસ્યાસ્તે સુખં વશી ।
નવ-દ્વારે પુરે દેહી નૈવ કુર્વન્ ન કારયન્

શ્રીધરઃ : એવં તાવચ્ ચિત્ત-શુદ્ધિ-શૂન્યસ્ય સંન્યાસાત્ કર્મ-યોગો વિશિષ્યતે ઇત્ય્ એતત્ પ્રપઞ્ચિતમ્ । ઇદાનીં શુદ્ધ-ચિત્તસ્ય સંન્યાસઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્ય્ આહ સર્વ-કર્માણીતિ । વશી યત-ચિત્તઃ । સર્વાણિ કર્માણિ વિક્ષેપકાનિ મનસા વિવેક-યુક્તેન સંન્યસ્ય સુખં યથા ભવત્ય્ એવં જ્ઞાન-નિષ્ઠઃ સન્ન્ આસ્તે । ક્વાસ્ત ઇતિ ? અત આહ નવ-દ્વાર ઇતિ । નેત્રે નાસિકે કર્ણૌ મુખં ચેતિ સપ્ત શિરો-ગતાનિ । અધોગતે દ્વે પાયૂપસ્થ-રૂપે ઇતિ । એવં નવ-દ્વારાણિ યસ્મિંસ્ તસ્મિન્ પુરે પુરવદ્ અહઙ્કાર-શૂન્યે દેહે દેહ્ય્ અવતિષ્ઠતે । અહઙ્કારાભાવાદ્ એવ સ્વ્યં તેન દેહેન નૈવ કુર્વન્ મમ-કારાભાવાચ્ ચ ન કારયન્ ઇત્ય્ અવિશુદ્ધ-ચિત્તાદ્ વ્યવૃત્તિર્
ઉક્તા । અશુદ્ધ-ચિત્તો હિ સંન્યસ્ય પુનઃ કરોતિ કારયતિ ચ । ન ત્વ્ અયં તથા । અન્તઃ સુખં આસ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : અશુદ્ધ-ચિત્તસ્ય કેવલાત્ સંન્યાસાત્ કર્મ-યોગઃ શ્રેયાન્ ઇતિ પૂર્વોક્તં પ્રપઞ્ચ્યાધુના શુદ્ધ-ચિત્તસ્ય સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ એવ શ્રેયાન્ ઇત્ય્ આહ સર્વ-કર્માણીતિ । નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં પ્રતિષિદ્ધં ચેતિ સર્વાણિ કર્માણિ મનસા કર્મણ્ય્ અકર્મ યઃ પશ્યેદ્ ઇત્ય્ અત્રોક્તેનાકર્ત્રાત્મ-સ્વરૂપ-સમ્યગ્-દર્શનેન સંન્યસ્ય પરિત્યજ્ય પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાદ્ આસ્તે તિષ્ઠત્ય્ એવ । કિં દુઃખેન નેત્ય્ આહ સુખમ્ અનાયાસેન । આયાસ-હેતુ-કાય-વાઙ્-મનો-વ્યાપાર-શૂન્યત્વાત્ । કાય-વાઙ્-મનાંસિ સ્વચ્છન્દાનિ કુતો ન વ્યાપ્રિયન્તે તત્રાહ વશી સ્વ-વશીકૃત-કાર્ય-કરણ-સઙ્ઘાતઃ । ક્વાસ્તે ? નવ-દ્વારે પુરે દ્વે શ્રોત્રે દ્વે ચક્ષુષી દ્વે
નાસિકે વાગ્ એકેતિ શિરસિ સપ્ત । દ્વે પાયૂપસ્થાખ્યે અધ ઇતિ નવ-દ્વાર-વિશિષ્ટે દેહે । દેહી દેહ-ભિન્નાત્મ-દર્શી પ્રવાસીવ પર-ગેહે તત્-પૂજા-પરિભવાદિભિર્ અપ્રહૃષ્યન્ન્ અવિષીદન્ન્ અહઙ્કાર-મમકાર-શૂન્યસ્ તિષ્ઠતિ । અજ્ઞો હિ દેહતાદાત્મ્યાભિમાનાદ્ દેહ એવ ન તુ દેહી । સ ચ દેહાધિકરણમ્ એવાત્મનો ઽધિકરણં મન્યમાનો ગૃહે ભૂમાવસાને વાહમ્ આસ ઇત્ય્ અભિમન્યતે ન તુ દેહે ઽહમ્ આસ ઇતિ ભેદ-દર્શનાભાવાત્ । સંઘાત-વ્યતિરિક્તાત્મ-દર્શી તુ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસી ભેદ-દર્શનાદ્ દેહે ઽહમ્ આસ ઇતિ પ્રતિપદ્યતે । અતએવ દેહાદિ-વ્યાપારાણામ્ અવિદ્યયાત્મન્ય્ અક્રિયે સમારોપિતાનાં વિદ્યયા બાધ એવ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । એતસ્માદ્ એવાજ્ઞ-વૈલક્ષણ્યાદ્ય્-ઉક્તં વિશેષણં નવ-દ્વારે પુરે આસ્ત ઇતિ ।
નનુ દેહાદિ-વ્યાપારાણામ્ આત્મન્ય્ આરોપિતાનાં નૌ-વ્યાપારાણાં તીરસ્થ-વૃક્ષ ઇવ વિદ્યયા બાધે ઽપિ સ્વ-વ્યાપારેણાત્મનઃ કર્તૃત્વં દેહાદિ-વ્યાપારેષુ કારયિતૃત્વં ચ સ્યાદ્ ઇતિ નેત્ય્ આહ નૈવ કુર્વન્ ન કારયન્ । આસ્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ

વિશ્વનાથઃ : અતો ઽનાસક્તઃ કર્માણિ કુર્વન્ન્ અપિ જ્ઞેયઃ સ નિત્ય-સંન્યાસી ઇતિ પૂર્વોક્તવદ્ વસ્તુતઃ સંન્યાસી એવોચ્યતે તત્રાહ સર્વ-કર્માણિ મનસા સંન્યસ્ય કાયાદિ-વ્યાપારેણ બહિઃ કુર્વન્ન્ અપિ વશી જિતેન્દ્રિયઃ સુખમ્ આસ્તે । કુત્ર ? નવ-દ્વારે પુરે અહં-ભાવ-શૂન્યે દેહે દેહ્ય્ ઉત્પન્ન-જ્ઞાનો જીવો નૈવ કુર્વન્ન્ ઇતિ કર્મ-સુખસ્ય વસ્તુતઃ કર્તૃત્વં નૈવાસ્તીતિ જાનન્, ન કારયન્ન્ ઇતિ નાપિ તેષુ પ્રયોજન-કર્તૃત્વમ્ ઇત્ય્ અપિ જાનન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : સર્વેતિ । વિવેકતા મનસા તાદૃશિ પ્રધાને સર્વ-કર્માણિ સંન્યસ્યાર્પયિત્વા દેહાદિના બહિસ્ તાનિ કુર્વન્ન્ અપિ વશી જિતેન્દ્રિયઃ સુખં આસ્તે । નવ-દ્વારે પુરે પુરવદ્ અહં-ભાવ-વર્જિતે દેહે દ્વે નેત્રે દ્વે નાસિકે દ્વે શ્રોત્રે મુખં ચેતિ શિરસિ સપ્ત દ્વારાણિ અધસ્તાત્ તુ પાયૂપસ્થાખ્યે દ્વે ઇતિ નવ-દ્વારાણિ દેહી લબ્ધ-જ્ઞાનોજીવઃ । નૈવેતિ દેહાદિ-વિવિક્તસ્યાત્મનઃ કર્મસુ કર્તૃત્વં કારયિતૃત્વં ચ નાસ્તીતિ વિજાનન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 5.14
ન કર્તૃત્વં ન કર્માણિ લોકસ્ય સૃજતિ પ્રભુઃ ।
ન કર્મ-ફલ-સંયોગં સ્વભાવસ્ તુ પ્રવર્તતે

શ્રીધરઃ : નનુ એષ હ્ય્ એવૈનં સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ એભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતે । એષ અસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ અધો નિનીષતે ઇત્ય્-આદિ-શ્રુતેઃ પરમેશ્વરેણૈવ શુભાશુભ-ફલેષુ કર્મસુ કર્તૃત્વેન પ્રયુજ્યમાનો ઽસ્વતન્ત્રઃ પુરુષઃ કથં તાનિ કર્માણિ ત્યજેત્ ? ઈશ્વરેણૈવ જ્ઞાન-માર્ગે પ્રયુજ્યમાણઃ શુભાશુભનિ ચ ત્યક્ષ્યતીતિ ચેત્ ? એવં સતિ વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યાભ્યામ્ ઈશ્વરસ્યાપિ પ્રયોજક-કર્તૃત્વાત્ પુણ્ય-પાપ-સમ્બન્ધઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ ન કર્તૃત્વમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । પ્રભુર્ ઈશ્વરો જીવ-લોકસ્ય કર્તૃત્વાદિકં ન સૃજતિ, કિન્તુ જીવસ્ય સ્વભાવો ઽવિદ્યૈવ કર્તૃત્વાદિ-રૂપેણ પ્રવર્તતે । અનાદ્ય્-અવિદ્યા-કામ-વશાત્
પ્રવૃત્તિ-સ્વભાવં જીવ-લોકમ્ ઈશ્વરઃ કર્મસુ નિયુઙ્ક્તે । ન તુ સ્વયમ્ એવ કર્તૃત્વાદિકમ્ ઉત્પાદયતીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : દેવદત્તસ્ય સ્વગતૈવ ગતિર્ યથા સ્થિતૌ સત્યાં ન ભવતિ એવમ્ આત્મનો ઽપિ કર્તૃત્વં કારયિતૃત્વમ્ ન સ્વગતમ્ એવ સત્-સંન્યાસે સતિ ન ભવતિ, અથવા નભસિ તલ-મલિનતાદિવદ્ વસ્તુ-વૃત્ત્યા તત્ર નાસ્ત્ય્ એવેતિ સન્દેહાપોહાયાહ ન કર્તૃત્વમ્ ઇતિ । લોકસ્ય દેહાદેઃ કર્તૃત્વં પ્રભુર્ આત્મા સ્વામી ન સૃજતિ ત્વં કુર્વ્ ઇતિ નિયોગેન તસ્ય કારયિતા ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । નાપિ લોકસ્ય કર્માણીપ્સિતતમાનિ ઘટાદીનિ સ્વયં સૃજતિ કર્તાપિ ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । નાપિ લોકસ્ય કર્મ કૃતવતસ્ તત્-ફલ-સમ્બન્ધં સૃજતિ ભોજયિતાપિ ભોક્તાપિ ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । ન સમાનઃ સન્ન્ ઉભૌ લોકાવ્ અનુસંચરતિ ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ સધીઃ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । અત્રાપિ શરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ
ન લિપ્યતે [ગીતા 13.31] ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ।
યદિ કિંચિદ્ અપિ સ્વતો ન કારયતિ ન કરોતિ ચાત્મા કસ્ તર્હિ કારયન્ કુર્વંશ્ ચ પ્રવર્તત ઇતિ તત્રાહ સ્વભાવસ્ ત્વ્ ઇતિ । અજ્ઞાનાત્મિકા દૈવી માયા પ્રકૃતિઃ પ્રવર્તતે

વિશ્વનાથઃ : નનુ ચ યદિ જીવસ્ય વસ્તુતઃ કર્તૃત્વાદિકં નૈવાસ્તિ, તર્હિ પરમેશ્વર-સૃષ્ટે જગતિ સર્વત્ર જીવસ્ય કર્તૃત્વ-ભોકૃત્વાદિ-દર્શનાન્ મન્યે પરમેશરેણૈવ બલાત્ તસ્ય કર્તૃત્વાદિકં સૃષ્ટમ્ । તથા સતિ તસ્મિન્ વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યે પ્રસક્તે, તત્ર ન હિ નહીત્ય્ આહ ન કર્તૃત્વમ્ ઇતિ । નાપિ તત્-કર્તૃત્વેન કર્માણ્ય્ અપિ, ન ચ કર્મ-ફલૈર્ ભોગૈઃ સંયોગમ્ અપિ, કિન્તુ જીવસ્ય સ્વભાવો ઽનાદ્ય્-અવિદ્યૈવ પ્રવર્તતે । તં જીવં કર્તૃત્વાદ્ય્-અભિમાનમ્ આરોહયિતુમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : એતદ્ દ્વયં શુદ્ધસ્ય નાસ્તીતિ વિશદયતિ નેતિ । પ્રભુર્ દેહેન્દ્રિયાદીનાં સ્વામી જીવો લોકસ્ય જનસ્ય કર્તૃત્વં ન સૃજતીતિ ત્વં કુર્વ્ ઇતિ કારયિતા ન ભવતિ । નાપિ તસ્યેપ્સિતતમાનિ કર્માણિ માલ્યામ્બરાદીનિ સૃજતીતિ સ્વયં કર્તાપિ ન ભવતિ । ન ચ કર્મ-ફલેન સુખેન દુઃખેન ચ સંયોગં સમ્બન્ધં સૃજતીતિ ભોજયિતા ભોક્તા ચ ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ । યદ્ય્ એવં, તર્હિ કઃ કારયન્ કુર્વંશ્ ચ પ્રતીયતે ? તત્રાહ સ્વભાવસ્ ત્વ્ ઇતિ । અનાદિ-પ્રવૃત્તા પ્રધાન-વાસનાત્ર સ્વભાવ-શબ્દેનોક્ત-પ્રાધાનિક-દેહાદિમાન્ જીવઃ કારયિતા કર્તા ચેતિ ન વિવિક્તસ્ય તત્ત્વમ્ ઇતિ । શુદ્ધે ઽપિ કિંચિત્ કર્તૃત્વમ્ અસ્ત્ય્ એવ પૂર્વત્ર સુખાસને તત્ત્વસ્યોક્તેઃ ભાનાદાવ્ ઇવૈતદ્ બોધ્યં,
ધાત્વ્-અર્થઃ ખલુ ક્રિયા, તન્-મુખ્યત્વં હિ કર્તૃત્વમ્ ઉક્તમ્

ભ્ગ્ 5.15
નાદત્તે કસ્ય ચિત્ પાપં ન ચૈવ સુકૃતં વિભુઃ ।
અજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનં તેન મુહ્યન્તિ જન્તવઃ

શ્રીધરઃ : યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ નાદત્ત ઇતિ । પ્રયોજકો ઽપિ સન્ પ્રભુઃ કસ્યચિત્ પાપં સુકૃતં ચ નૈવાદત્તે ન ભજતે । તત્ર હેતુઃ - વિભુઃ પરિપૂર્ણઃ । આપ્ત-કામ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદિ હિ સ્વાર્થ-કામનયા કારયેત્ તર્હિ તથા સ્યાત્ । ન ત્વ્ એતદ્ અસ્તિ । આપ્ત-કામસ્યૈવાચિન્ત્ય-નિજ-માયયા તત્-તત્-પૂર્વ-કર્માનુસારેણ પ્રવર્તકત્વાત્ ।
નનુ ભક્તાન્ અનુગૃહ્ણતો ઽભક્તાન્ નિગૃહ્ણતશ્ ચ વૈષમ્યોપલમ્ભાત્ કથમ્ આપ્ત-કામત્વમ્ ઇતિ ? અત આહ અજ્ઞાનેનેતિ । નિગ્રહો ઽપિ દણ્ડ-રૂપો ઽનુગ્રહ એવેતિ । એવમ્ અજ્ઞાનેન સર્વત્ર સમઃ પરમેશ્વર ઇત્ય્ એવંભૂતં જ્ઞાનમ્ આવૃતમ્ । તેન હેતુના જન્તવો જીવા મુહ્યન્તિ । ભગવતિ વૈષમ્યં મન્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : નન્વ્ ઈશ્વરઃ કારયિતા જીવઃ કર્તા, તથા ચ શ્રુતિઃ - એષ ઉ હ્ય્ એવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ ઉન્નિનીયતે । એષ ઉ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ અધો નિનીષતે ઇત્ય્ આદિઃ । સ્મૃતિશ્ ચ -
અજ્ઞો જન્તુર્ અનીશો ઽયમ્ આત્મનઃ સુખ-દુઃખયોઃ ।
ઈશ્વર-પ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગં વાશ્વભ્રમ્ એવ ચ ॥ ઇતિ ।
તથા ચ જીવેશ્વરયોઃ કર્તૃત્વ-કારયિતૃત્વાભ્યાં ભોક્તૃત્વ-ભોજયિતૃત્વાભ્યાં ચ પાપ-પુણ્ય-લેપ-સમ્ભવાત્ કથમ્ ઉક્તં સ્વભાવસ્ તુ પ્રવર્તત ઇતિ તત્રાહ નાદત્ત ઇતિ । પરમાર્થતઃ વિભુઃ પરમેશ્વરઃ કસ્યચિત્ જીવસ્ય પાપં સુકૃતં ચ નૈવાદત્તે પરમાર્થતો જીવસ્ય કર્તૃત્વાભાવાત્ પરમેશ્વરસ્ય ચ કારયિતૃત્વાભાવાત્ । કથં તર્હિ શ્રુતિઃ સ્મૃતિર્ લોક-વ્યવહારશ્ ચ તત્રાહ અજ્ઞાનેનાવરણ-વિક્ષેપા-શક્તિમતા માયાખ્યેનાનૃતેન તમસાવૃતમ્ આચ્છાદિતં જ્ઞાનં જીવેશ્વર-જગદ્-ભેદ-ભ્રમાધિષ્ઠાન-ભૂતં નિત્યં સ્વ-પ્રકાશં સચ્-ચિદ્-આનન્દ-રૂપમ્ અદ્વિતીયં પરમાર્થ-સત્યં, તેન સ્વરૂપાવરણેન મુહ્યન્તિ
પ્રમાતૃ-પ્રમેય-પ્રમાણ-કર્તૃ-કર્મ-કરણ-ભોક્તૃ-ભોગ્ય-ભોગાખ્ય-નવ-વિધ-સંસાર-રૂપં મોહમ્ અતસ્મિંસ્ તદ્-અવભાસ-રૂપં વિક્ષેપં ગચ્છન્તિ જન્તવો જનન-શીલાઃ સંસારિણો વસ્તુ-સ્વરૂપાદર્શિનઃ । અકર્ત્ર્-અભોક્તૃ-પરમાનન્દાદ્વિતીયાત્મ-સ્વરૂપાદર્શન-નિબન્ધનો ઽયં જીવેશ્વર-જગદ્-ભેદ-ભ્રમઃ પ્રતીયમાનો વર્તતે મૂઢાનામ્ । તસ્યાં ચાવસ્થાયાં મૂઢ-પ્રત્યયાનુવાદિન્યાવ્ એતે શ્રુતિ-સ્મૃતી વાસ્તવાદ્વૈત-બોધિ-વાક્ય-શેષ-ભૂતે ઇતિ ન દોષઃ

વિશ્વનાથઃ : યસ્માદ્ અસાધુ-સાધુ-કર્મણામ્ ઈશ્વરો ન કારયિતા, તસ્માદ્ એવ ન તસ્ય પાપ-પુણ્ય-ભાગિત્વમ્ ઇત્ય્ આહ નાદત્ત ઇતિ । નાદત્તે ન ગૃહ્ણાતિ । કિન્તુ તદીયા ખલુ યા શક્તિર્ અવિદ્યા સૈવ જીવ-જ્ઞાનમ્ આવૃણોતિ ઇત્ય્ આહ અજ્ઞાનેનાવિદ્યયા । જ્ઞાનં જીવસ્ય સ્વાભાવિકમ્ । તેન હેતુના

બલદેવઃ : નનુ યદિ વિશુદ્ધસ્ય જીવસ્ય તાદૃશ-કર્મ-કર્તૃત્વાદિ નાસ્તીતિ બ્રૂષે, તર્હિ કૌતુકાક્રાન્તઃ પરમાત્મા પ્રધાનં તદ્-ગલે નિપાત્ય તત્-પરિણામ-દેહેન્દ્રિયાદિ-મતસ્ તસ્ય તદ્-રચિતવાન્ ઇત્ય્ આપદ્યતે । યુક્તં ચૈતત્ । અન્યથા એષ ઉ હ્ય્ એવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ એભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીષતે । એષ ઉ એવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમ્ અધો નિનીષતે ઇતિ શ્રુતિઃ ।
અજ્ઞો જન્તુર્ અનીશો ઽયમ્ આત્મનઃ સુખ-દુઃખયોઃ ।
ઈશ્વર-પ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગં વાશ્વ્ અભ્રમ્ એવ ચ ॥
ઇતિ સ્મૃતિશ્ ચ વ્યાકુપ્યેત્ । તથા ચ પાપ-પુણ્ય-મયીમ્ અવસ્થાં નયતિ । પ્રયોજકે તસ્મિન્ વૈષમ્યાદિકં પાપાદિ-ભાગિત્વં ચ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્ તત્રાહ નાદત્ત ઇતિ ।
વિભુર્ અપરિમિત-વિજ્ઞાનાનન્દો ઽનન્ત-શક્તિ-પૂર્ણઃ સ્વાનન્દૈક-રસિકસ્ તતો ઽન્યત્રોદાસીનઃ પરમાત્માનાદિ-પ્રધાન-વાસના-નિબન્ધં બુભુક્ષું સ્વ-સન્નિધિ-માત્ર-પરિણત-પ્રધાન-મય-દેહાદિમન્તં જીવં તદ્-વાસનાનુસારેણ કર્માણિ કારયન્ કસ્યચિજ્ જીવસ્ય પાપં સુકૃતં ચ નાદત્તે ન ગૃહ્ણાતિ । એવમ્ ઉક્તં શ્રી-વૈષ્ણવે -
યથા સન્નિધિ-માત્રેણ ગન્ધઃ ક્ષોભાય જાયતે ।
મનસો નોપકર્તૃત્વાત્ તથાસૌ પરમેશ્વરઃ ॥
સન્નિધાનાદ્ યથાકાશ-કાલાદ્યાઃ કારણં તરોઃ ।
તથૈવાપરિણામેન વિશ્વસ્ય ભગવાન્ હરિઃ ॥ [વિપ્ 1.2.30-1] ઇતિ ।
ઔદાસીન્ય-માત્રે ઽયં ગન્ધાદિ-દૃષ્ટાન્તો ન ત્વ્ ઇચ્છાયા અભાવે તસ્યાઃ । સો ઽકામયત ઇતિ શ્રુતત્વાત્ । તર્હિ જીવાસ્ તં વિષમં કુતો વદન્તિ, તત્રાહ અજ્ઞાનેનેતિ । અનાદિ-તદ્-વૈમુખ્યેનાજ્ઞાનેન જીવાનાં નિત્યમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ આવૃતં તિરોહિતમ્ । તેન હેતુના જન્તવો જીવા મુહ્યન્તિ । સમમ્ અપિ તં વિમૂઢા વિષમં વદન્તિ ન વિજ્ઞા ઇત્ય્ અર્થઃ । આહ ચૈવં સૂત્રકારઃ - વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ [વ્સ્ 2.1.35], ન કર્માવિભાગાદ્ ઇતિ ચેન્ નાનાદિત્વાત્ [વ્સ્ 2.1.36] ઇતિ

ભ્ગ્ 5.16
જ્ઞાનેન તુ તદ્ અજ્ઞાનં યેષાં નાશિતમ્ આત્મનઃ ।
તેષામ્ આદિત્યવજ્ જ્ઞાનં પ્રકાશયતિ તત્પરમ્

શ્રીધરઃ : જ્ઞાનિનસ્ તુ ન મુહ્યન્તીત્ય્ આહ જ્ઞાનેનેતિ । ભગવતો જ્ઞાનેન યેષાં તદ્-વૈષમ્યોપલમ્ભકમ્ અજ્ઞાનં નાશિતમ્ તજ્ જ્ઞાનં તેષામ્ અજ્ઞાનં નાશયિત્વા તત્ પરં પરિપૂર્ણમ્ ઈશ્વર-સ્વરૂપં પ્રકાશયતિ । યથાદિત્યસ્ તમો નિરસ્ય સમસ્તં વસ્તુ-જાતં પ્રકાશયતિ તદ્વત્

મધુસૂદનઃ : તર્હિ સર્વેષામ્ અન્દાદ્ય્-અજ્ઞાનાવૃતત્વાત્ કથં સંસાર-નિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ ? અત આહ જ્ઞાનેનેતિ । તદ્-આવરણ-વિક્ષેપ-શક્તિ-મદનાદ્ય્-અનિર્વાચ્યમ્ અનૃતમ્ અનર્થવાત-મૂલમ્ અજ્ઞાનમ્ આત્માશ્રય-વિષયમ્ અવિદ્યા-માયાદિ-શબ્દ-વાચ્યમ્ આત્મનો જ્ઞાનેન ગુરૂપદિષ્ટ-વેદાન્ત-મહા-વાક્ય-જન્યેન શ્રવન-મનન-નિદિધ્યાસન-પરિપાક-નિર્મલાન્તઃકરણ-વૃત્તિ-રૂપેણ નિર્વિકલ્પક-સાક્ષાત્કારેણ શોધિત-તત્-ત્વં-પદાર્થાભેદ-રૂપ-શુદ્ધ-સચ્-ચિદ્-આનન્દાખણ્ડૈક-રસ-વસ્તુ-માત્ર-વિષયેણ નાશિતં બાધિતં કાલ-ત્રયે ઽપ્ય્ અસદ્ એવાસત્તયા જ્ઞાતમ્ અધિષ્ઠાન-ચૈતન્ય-માત્રતાં પ્રાપિતં શુક્તાવ્ ઇવ રજતં શુક્તિ-જ્ઞાનેન
શ્રવન-મનન-નિદિધ્યાસનાદિ-સાધન-સમ્પન્નાનાં ભગવદ્-અનુગૃહીતાનાં મુમુક્ષૂણાં તેષાં તજ્ જ્ઞાનં કર્તૃ । આદિત્યવદ્ યથાદિત્યઃ સ્વોદય-માત્રેણૈવ તમો નિરવશેષં નિવર્તયતિ ન તુ કંચિત્ સહાયમ્ અપેક્ષતે તથા બ્રહ્મ-જ્ઞાનમ્ અપિ શુદ્ધ-સત્ત્વ-પરિણામત્વાદ્ વ્યાપક-પ્રકાશ-રૂપં સ્વોત્પત્તિ-માત્રેણૈવ સહકાર્યન્તર-નિરપેક્ષતયા સ-કાર્યમ્ અજ્ઞાનં નિવર્તયત્ પરમ્ સત્ય-જ્ઞાનઆનન્તાનન્દ-રૂપમ્ એકમ્ એવાદ્વિતીયં પરમાત્મ-તત્ત્વં પ્રકાશયતિ પ્રતિચ્છાયા-ગ્રહણ-માત્રેણૈવ કર્મતામ્ અન્તરેણાભિવ્યનક્તિ ।
અત્રાજ્ઞાનેનાવૃતં જ્ઞાનેન નાશિતમ્ ઇત્ય્ અજ્ઞાનન્સ્યાવરણત્વ-જ્ઞાન-નાશ્યત્વાભ્યાં જ્ઞાનાભાવ-રૂપત્વં વ્યાવર્તિતમ્ । નહ્ય્ અભાવઃ કિંચિદ્ આવૃણોતિ ન વા જ્ઞાનાભાવો જ્ઞાનેન નાશ્યતે સ્વભાવતો નાશ-રૂપત્વાત્ તસ્ય । તસ્માદ્ અહમ્ અજ્ઞો મામ્ અન્યં ચ ન જાનામીત્ય્ આદિ-સાક્ષિ-પ્રત્યક્ષ-સિદ્ધં ભાવ-રૂપમ્ એવાજ્ઞાનમ્ ઇતિ ભગવતો મતમ્ । વિસ્તરસ્ ત્વ્ અદ્વૈત-સિદ્ધૌ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યેષામ્ ઇતિ બહુ-વચનેનાનિયમો દર્શિતઃ । તથા ચ શ્રુતિઃ - તદ્ યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદ્ અભવત્ તથ ર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણાં તદ્ ઇદમ્ અપ્ય્ એતર્હિ ય એવં વેદાહં બ્રહ્માસ્મીતિ સ ઇદં સર્વં ભવતિ ઇત્ય્ આદિર્ યદ્ વિષયં યદ્-આશ્રયમ્ અજ્ઞાનં તદ્-વિષય-તદ્-આશ્રય-પ્રમાણ-જ્ઞાનાત્ તન્-નિવૃત્તિર્ ઇતિ ન્યાય-પ્રાપ્તમ્ અનિયમં દર્શયતિ । તત્રાજ્ઞાન-ગતમ્ આવરણં દ્વિવિધમ્ - એકં સતો ઽપ્ય્ અસત્ત્વાપાદકમ્ અન્યત્ તુ ભાતો ઽપ્ય્ અભાનાપાદકમ્ । તત્રાદ્યં પરોક્ષાપરોક્ષ-સાધારણ-પ્રમાણ-જ્ઞાન-માત્રાન્ નિવર્તતે । અનુમિતે ઽપિ વહ્ન્ય્-આદૌ પર્વતે વહ્નિર્ નાસ્તીત્ય્ આદિ-ભ્રમાદર્શનાત્ । તથા
સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્માસ્તિ ઇતિ વાક્યાત્ પરોક્ષ-નિશ્ચયે ઽપિ બ્રહ્મ નાસ્તીતિ ભ્રમો નિવર્તત એવ । અસ્ત્ય્ એવ બ્રહ્મ કિન્તુ મમ ન ભાતીત્ય્ એકં ભ્રમ-જનકં દ્વિતીયમ્ અભાનાવરણં સાક્ષાત્કારાદ્ એવ નિવર્તતે । સ ચ સાક્ષાત્કારો વેદાન્ત-વાક્યેનૈવ જન્યતે નિર્વિકલ્પક ઇત્ય્ આદ્ય્ અદ્વૈત-સિદ્ધાવ્ અનુસન્ધેયમ્

વિશ્વનાથઃ : યથાવિદ્યા તસ્ય જ્ઞાનમ્ આવૃણોતિ, તથૈવાપરા તસ્ય વિદ્યા-શક્તિર્ અવિદ્યાં વિનાશ્ય જ્ઞાનં પ્રકાશયતીત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાનેન વિદ્યા-શક્ત્યા । અજ્ઞાનમ્ અવિદ્યામ્ । તેષાં જીવાનાં જ્ઞાનમ્ એવ કર્તૃ આદિત્યવદ્ ઇત્ય્-આદિત્ય-પ્રભા યથાન્ધકારં વિનાશ્ય ઘટ-પટાદિકં પ્રકાશયતિ, તથૈવ વિદ્યયૈવાવિદ્યાં વિનાશ્ય તજ્-જીવ-નિષ્ઠં જ્ઞાનં પરમ્ અપ્રાકૃતં પ્રકાશયતિ । તેન પરમેશ્વરો ન કમ્ અપિ બધ્નાતિ, નાપિ કમ્ અપિ મોચયતિ । કિન્ત્વ્ અજ્ઞાન-જ્ઞાને પ્રકૃતેર્ એવ ધર્મઃ ક્રમેણ બધ્નાતિ મોચયતિ ચ । કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વ-તત્-પ્રયોજકત્વાદયોર્ બન્ધકાઃ । અનાસક્તિ-શાન્ત્યાદયો મોચકાશ્ ચ પ્રકૃતેર્ એવ ધર્માઃ । કિન્તુ પરમેશ્વરસ્યાન્તર્યામિત્વ એવ પ્રકૃતેસ્
તે તે ધર્મા ઉદ્બુધ્યન્ત ઇત્ય્ એતદ્-અંશેનૈવ તસ્ય પ્રયોજકત્વમ્ ઇતિ ન તસ્ય વૈષમ્ય-નૈર્ઘૃણ્યે

બલદેવઃ : વિજ્ઞા ન મુહ્યન્તીત્ય્ એતદ્ આહ જ્ઞાનેનેતિ । સર્વં જ્ઞાન-પ્લવેનૈવ [ગીતા 4.36] ઇતિ । જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વ-કર્માણિ [ગીતા 4.37], ન હિ જ્ઞાનેન સદૃશં [ગીતા 4.38] ઇતિ ચોક્ત-મહિમ્ના સદ્-ગુરુ-પ્રસાદ-લબ્ધેન સ્વ-પરાત્મ-વિષયકેન જ્ઞાનેન યેષાં સત્-પ્રસઙ્ગિનાં તદ્-વૈમુખ્યમ્ અજ્ઞાનં નાશિતં પ્રધ્વંસિતં તેષાં તજ્-જ્ઞાનં કર્તૃ પરં પ્રકાશયતિ । દેહાદેઃ પરં જીવં વૈષમ્યાદિ-દોષાત્ પરમ્ ઈશ્વરં ચ બોધયતિ । આદિત્યવત્ યથા રવિર્ ઉદિત એવ તમો નિરસ્યન્ યથાવદ્ વસ્તુ પ્રદર્શયતિ, તથા સદ્-ગુરૂપદેશ-લબ્ધમ્ આત્મ-જ્ઞાનં યથાવદ્ આત્મ-વસ્ત્વ્ ઇતિ । અત્ર વિનષ્ટાજ્ઞાનાનાં
જીવાનાં બહુત્વં નિગદતા પાર્થ-સારથિના મોક્ષે તેષાં તદ્-દર્શિતં ઔપાધિકત્વં તસ્ય પ્રત્ય્ ઉક્તં નેમે જનાધિપાઃ ઇત્ય્ ઉપક્રમોક્તં ચ તત્ સોપપત્તિકમ્ અભૂત્

ભ્ગ્ 5.17
તદ્-બુદ્ધયસ્ તદ્-આત્માનસ્ તન્-નિષ્ઠાસ્ તત્-પરાયણાઃ ।
ગચ્છન્ત્ય્ અપુનર્-આવૃત્તિં જ્ઞાન-નિર્ધૂત-કલ્મષાઃ

શ્રીધરઃ : એવંભૂતેશ્વરોપાસકાનાં ફલમ્ આહ તદ્-બુદ્ધય ઇતિ । તસ્મિન્ન્ એવ બુદ્ધિર્ નિશ્ચયાત્મિકા યેષામ્ । તસ્મિન્ન્ એતાત્મા મનો યેષામ્ । તસ્મિન્ન્ એવ નિષ્ઠા તાત્પર્યં યેષામ્ । તદ્ એવ પરમ્ અયમમ્ આશ્રયો યેષામ્ । તતશ્ ચ તત્-પ્રસાદ-લબ્ધેનાત્મ-જ્ઞાનેન નિર્ધૂતં નિરસ્તં કલ્મષં યેષામ્ । તે ઽપુનર્-આવૃત્તિં મુક્તિં યાન્તિ

મધુસૂદનઃ : જ્ઞાનેન પરમાત્મ-તત્ત્વ-પ્રકાશે સતિ તદ્-બુદ્ધય ઇતિ । તસ્મિન્ જ્ઞાન-પ્રકાશિતે પરમાત્મ-તત્ત્વે સચ્-ચિદ્-આનન્દ-ઘન એવ બાહ્ય-સર્વ-વિષય-પરિત્યાગેન સાધન-પરિપાકાત્ પર્યવસિતા બુદ્ધિર્ અન્તઃકરણ-વૃત્તિઃ સાક્ષાત્કાર-લક્ષણા યેષાં તે તદ્-બુદ્ધયઃ સર્વદા નિર્બીજ-સમાધિ-ભાજ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ કિં બોદ્ધારો જીવા બોદ્ધવ્યં બ્રહ્મ-તત્ત્વમ્ ઇતિ બોદ્ધૃ-બોદ્ધવ્ય-ભાવો હિ માયા-વિજૃમ્ભિતો ન વાસ્તવાભેદ-વિરોધીતિ ભાવઃ ।
નનુ તદ્-આત્માન ઇતિ વિશેષણં વ્યર્થમ્ । અવિદ્વદ્-વ્યવર્તકં હિ વિદ્વદ્-વિશેષણમ્ । અજ્ઞા અપિ હિ વસ્તુ-ગત્યા તદ્-આત્માન ઇતિ કથં તદ્-વ્યાવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્, ન । ઇતરાત્મત્વ-વ્યાવૃત્તૌ તાત્પર્યાત્ । અજ્ઞા હિ અનાત્મ-ભૂતે દેહાદાવ્ આત્માભિમાનિન ઇતિ ન તદ્-આત્માન ઇતિ વ્યપદિશ્યન્તે । વિજ્ઞાસ્ તુ નિવૃત્ત-દેહાદ્ય્-અભિમાના ઇતિ વિરોધિ-નિવૃત્ત્યા તદ્-આત્માન ઇતિ વ્યપદિશ્યન્ત ઇતિ યુક્તં વિશેષણમ્ ।
નનુ કર્માનુષ્ઠાન-વિક્ષેપે સતિ કથં દેહાદ્ય્-અભિમાન-નિવૃત્તિર્ ઇતિ તત્રાહ તન્-નિષ્ઠા ઇતિ । તસ્મિન્ન્ એવ બ્રહ્મણિ સર્વ-કર્માનુષ્ઠાન-વિક્ષેપ-નિવૃત્ત્યા નિષ્ઠા સ્થિતિર્ યેષાં તે તન્-નિષ્ઠાઃ । સર્વ-કર્મ-સંન્યાસેન તદ્-એક-વિચાર-પરા ઇત્ય્ અર્થઃ । ફલ-રાગે સતિ કથં તત્-સાધન-ભૂત-કર્મ-ત્યાગ ઇતિ તત્રાહ તત્-પરાયણાઃ । તદ્ એવ પરમ્ અયનં પ્રાપ્તવ્યં યેષાં તે તત્-પરાયણાઃ । સર્વતો વિરક્તા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અત્ર તદ્-બુદ્ધય ઇત્ય્ અનેન સાક્ષાત્કાર ઉક્તઃ । તદ્-આત્માન ઇત્ય્ અનાત્માભિમા-રૂપ-વિપરીત-ભાવ-નિવૃત્તિ-ફલકો વેદાન્ત-વિચારઃ શ્રવણ-મનન-પરિપાક-રૂપઃ । તત્-પરાયણા ઇત્ય્ અનેન વૈરાગ્ય-પ્રકર્ષં ઇત્ય્ ઉત્તરોત્તરસ્ય પૂર્વ-પૂર્વ-હેતુત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઉક્ત-વિશેષણા યતયો ગચ્છન્ત્ય્ અપુનર્-આવૃત્તિં પુનર્-દેહ-સમ્બન્ધાભાવ-રૂપાં મુક્તિં પ્રાપ્નુવન્તિ । સકૃન્ મુક્તાનામ્ અપિ પુનર્ દેહ-સમ્બન્ધઃ કુતો ન સ્યાદ્ ઇતિ તત્રાહ જ્ઞાન-નિર્ધૂત-કલ્મષાઃ જ્ઞાનેન નિર્ધૂતં સમૂલમ્ ઉન્મૂલિતં પુનર્-દેહ-સમ્બન્ધ-કારણં કલ્મષં પુણ્ય-પાપાત્મકં કર્મ યેષાં તે તથા । જ્ઞાનેનાનાદ્ય્-અજ્ઞાન-નિવૃત્ત્યા
તત્-કાર્ય-કર્મ-ક્ષયે તન્-મૂલકં પુનર્ દેહ-ગ્રહણં કથં ભવેદ્ ઇતિ ભાવઃ

વિશ્વનાથઃ : કિન્તુ વિદ્યા જીવાત્મ-જ્ઞાનમ્ એવ પ્રકાશયતિ, ન તુ પરમાત્મ-જ્ઞાનં ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તેઃ । તસ્માત્ પરમાત્મ-જ્ઞાનાર્થં જ્ઞાનિભિર્ અપિ પુનર્ વિશેષતો ભક્તિઃ કાર્યા ઇત્ય્ અત આહ તદ્-બુદ્ધય ઇતિ । તત્-પદેન પૂર્વમ્ ઉપક્રાન્તો વિભુઃ પરામૃશ્યતે । તસ્મિન્ પરમેશ્વર એવ બુદ્ધિર્ યેષામ્ તે તમ્-મનન-પરા ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-આત્માનસ્ તન્-મનસ્કાસ્ તમ્ એવ ધ્યાયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । તન્-નિષ્ઠાઃ જ્ઞાનં મયિ સંન્યસેત્ ઇતિ ભગવદ્-ઉક્તેઃ । દેહાદ્ય્-અતિરિક્તાત્મ્મ-જ્ઞાને ઽપિ સાત્ત્વિકે નિષ્ઠાં પરિત્યજ્ય તદ્-એક-નિષ્ઠાઃ । તત્-પરાયણાસ્ તદીય-શ્રવણ-કીર્તન-પરાઃ । યદ્ વક્ષ્યતે -
ભક્ત્યા મામ્ અભિજાનાતિ યાવાન્ યશ્ ચાસ્મિ તત્ત્વતઃ ।
તતો માં તત્ત્વતો જ્ઞાત્વા વિશતે તદ્-અનન્તરમ્ ॥ [ગીતા 18.55] ઇતિ ।
જ્ઞાન-નિર્ધૂત-કલ્મષા જ્ઞાનેન વિદ્યાયૈવ પૂર્વમ્ એવ ધ્વસ્ત-સમસ્તાવિદ્યાઃ

બલદેવઃ : પરમાત્મન્ય્ અવૈષમ્યાદિ-ધ્યાયતાં ફલમ્ આહ તદ્ ઇતિ । તસ્મિંસ્ તદ્-અવૈષમ્યાદિકે ગુણ-ગણે બુદ્ધિર્ નિશ્ચયાત્મિકા યેષાં તે । તદ્-આત્માનસ્ તસ્મિન્ નિવિષ્ટ-મનસઃ તન્-નિષ્ઠાસ્ તત્-તાત્પર્યવન્તસ્ તત્-પરાયણાસ્ તત્-સમાશ્રયાઃ । એવમ્ અભ્યસ્તેન તદ્-વૈષમ્યાદિ-ગુણ-જ્ઞાનેન નિર્ધૂત-કલ્મષા વિનષ્ટ-તદ્-વૈમુખ્યાઃ સન્ત અપુનર્-આવૃત્તિં મુક્તિં ગચ્છન્તીતિ

ભ્ગ્ 5.18
વિદ્યા-વિનય-સંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ ।
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પણ્ડિતાઃ સમ-દર્શિનઃ

શ્રીધરઃ : કીદૃશાસ્ તે જ્ઞાનિનો યે ઽપુનર્-આવૃત્તિં ગચ્છન્તીત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ વિદ્યા-વિનય-સંપન્ન ઇતિ । વિષમેષ્વ્ અપિ સમં બ્રહ્મૈવ દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે પણ્ડિતાઃ । જ્ઞાનિન ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર વિદ્યા-વિનયાભ્યાં યુક્તે બ્રાહ્મણે ચ । શુનો યઃ પચતિ તસ્મિન્ શ્વપાકે ચ ઇતિ કર્મણા વૈષમ્યમ્ । ગવિ હસ્તિનિ શુનિ ચેતિ જાતિતો વૈષમ્યં દર્શિતમ્

મધુસૂદનઃ : દેહ-પાતાદ્ ઊર્ધ્વં વિદેહ-કૈવલ્ય-રૂપં જ્ઞાન-ફલમ્ ઉક્ત્વા પ્રારબ્ધ-કર્મ-વશાત્ સત્ય્ અપિ દેહે જીવન્-મુક્તિ-રૂપં તત્-ફલમ્ આહ વિદ્યેતિ । વિદ્યા વેદાર્થ-પરિજ્ઞાનં બ્રહ્મ-વિદ્યા વા । વિનયો નિરહઙ્કારત્વમ્ અનૌદ્ધત્યમ્ ઇતિ યાવત્ । તાભ્યાં સંપન્ને બ્રહ્મ-વિદિ વિનીતે ચ બ્રાહ્મણે સાત્ત્વિકે સર્વોત્તમે । તથા ગવિ સંસ્કાર-હીનાયાં રાજસ્યાં મધ્યમાયાં । તથા હસ્તિનિ શુનિ શ્વપાકે ચાત્યન્ત તામસે સર્વાધમે ઽપિ । સત્ત્વાદિ-ગુણૈસ્ તજ્-જૈશ્ ચ સંસ્કારૈર્ અસ્પૃષ્ટમ્ એવ સમં બ્રહ્મ દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે સમ-દર્શિનઃ । પણ્ડિતા જ્ઞાનિનઃ । યથા ગઙ્ગા-તોયે તડાગે સુરાયાં
મૂત્રે વા પ્રતિબિમ્બિતસ્યાદિત્યસ્ય ન તદ્-ગુણ-દોષ-સમ્બન્ધસ્ તથા બ્રહ્મણો ઽપિ ચિદ્-આભાસ-દ્વારા પ્રતિબિમ્બિતસ્ય નોપાધિ-ગત-ગુણ-દોષ-સમ્બન્ધ ઇતિ પ્રતિસન્દધાનાઃ સર્વત્ર સમ-દૃષ્ટ્યૈવ રાગ-દ્વેષ-રાહિત્યેન પરમાનન્દ-સ્ફૂર્ત્યા જીવન્-મુક્તિમ્ અનુભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : તતશ્ ચ ગુણાતીતાનાં તેષાં ગુણ-મયે વસ્તુ-માત્ર એવ તારતમ્ય-મયં વિશેષમ્ અજિઘૃક્ષૂણાં સમ-બુદ્ધિર્ એવ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ વિદ્યેતિ । બ્રાહ્મણે ગવીતિ સાત્ત્વિક-જાતિત્વાત્ । હસ્તિનિ મધ્યમે । શુનિ ચ શ્વપાકે ચેતિ તામસ્-જાતિત્વાદ્ અધમે ઽપિ તત્-તદ્-વિશેષાગ્રહણાત્ સમ-દર્શિનઃ પણ્ડિતા ગુણાતીતાઃ । વિશેષાગ્રહણમ્ એવ સમં ગુણાતીતં બ્રહ્મ । તદ્ દ્રષ્ટું શીલં યેષાં તે

બલદેવઃ : તાન્ સ્તૌતિ વિદ્યેતિ । તાદૃશે બ્રાહ્મણે શ્વપાકે ચેતિ કર્મણૈતૌ વિષમૌ ગવિ હસ્તિનિ શુનિ ચેતિ જાત્યૈતે વિષમાઃ । એવં વિષમતયા સૃષ્ટેષુ બ્રાહ્મણાદિષુ યે પરમાત્માનં સમં પશ્યન્તિ, ત એવ પણ્ડિતાઃ । તત્-કર્માનુસારિણી તેન તેષાં તથા તથા સૃષ્ટિઃ, ન તુ રાગ-દ્વેષાનુસારિણીતિ પર્જન્યવત્ સર્વત્ર સમઃ પરમાત્મેતિ

ભ્ગ્ 5.19
ઇહૈવ તૈર્ જિતઃ સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મનઃ ।
નિર્દોષં હિ સમં બ્રહ્મ તસ્માદ્ બ્રહ્મણિ તે સ્થિતાઃ

શ્રીધરઃ : નનુ વિષમેસુ સમ-દર્શનં નિષિદ્ધં કુર્વન્તો ઽપિ કથં તે પણ્ડિતાઃ ? યથાહ ગૌતમઃ સમાસમ્ આભ્યાં વિષમ-સમે પૂજાતઃ ઇતિ । અસ્યાર્થઃ સમાય પૂજયા વિષમે પ્રકારે કૃતે સતિ વિષમાય ચ સમે પ્રકારે કૃતે સતિ સ પૂજક ઇહ લોકાત્ પર-લોકાચ્ ચ હીયત ઇતિ । તત્રાહ ઇહૈવેતિ । ઇહૈવ જીવદ્ભિર્ એવ તૈઃ । સૃજ્યતે ઇતિ સર્ગઃ સંસારઃ । જિતો નિરસ્તઃ । કૈઃ ? યેષાં મનઃ સામ્યે સમત્વે સ્થિતં । તત્ર હેતુઃ -- હિ યસ્માદ્ બ્રહ્મ સમં નિર્દોષં ચ તસ્માત્ તે સમ-દર્શિનો બ્રહ્મણ્ય્ એવ સ્થિતાઃ
। બ્રહ્મ-ભાવં પ્રાપ્તા ઇત્ય્ અર્થઃ । ગૌતમોક્તસ્ તુ દોષો બ્રહ્મ-ભાવ-પ્રાપ્તેઃ પૂર્વમ્ એવ । પૂજાત ઇતિ પૂજકાવસ્થાશ્રવણાત્

મધુસૂદનઃ : નનુ સાત્ત્વિક-રાજસ-તામસેષુ સ્વભાવ-વિષમેષુ પ્રાણિષુ સમત્વ-દર્શનં ધર્મ-શાસ્ત્ર-નિષિદ્ધમ્ । તથા ચ તસ્યાન્નમ્ અભોજ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય ગૌતમઃ સ્મરતિ સમાસમ્ આભ્યાં વિષમ-સમે પૂજાત ઇતિ । સમાસમ્ આભ્યામ્ ઇતિ ચતુર્થી-દ્વિ-વચનમ્ । વિષમ-સમ ઇતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ ભાવેન સપ્તમ્ય્-એક-વચનમ્ । ચતુર્-વેદ-પારગાણામ્ અત્યન્ત-સદાચારાણાં યાદૃશો વસ્ત્રાલઙ્કારાન્નાદિ-દાન-પુરઃસરઃ પૂજા-વિશેસઃ ક્રિયતે તત્-સમાયૈવાન્યસ્મૈ ચતુર્વેદ-પારગાય સદ્-આચારાય વિષમે તદ્-અપેક્ષયા ન્યૂને પૂજા-પ્રકારે કૃતે । તથાલ્પ-વેદાનાં હીનાચારાણાં યાદૃશો હીન-સાધનઃ પૂજા-પ્રકારઃ
ક્રિયતે તાદૃશાયૈવાસમાય પૂર્વોક્ત-વેદ-પારગ-સદ્-આચાર-બ્રાહ્મણાપેક્ષયા હીનાય તાદૃશ-હીન-પૂજાધિકે મુખ્ય-પૂજા-સમે પૂજા-પ્રકારે કૃતે, ઉત્તમસ્ય હીનતયા હીનસ્યોત્તમતયા પૂજાતો હેતોસ્ તસ્ય પૂજયિતુર્ અન્નમ્ અભોજ્યં ભવતીત્ય્ અર્થઃ । પૂજયિતા પ્રતિપત્તિ-વિશેસમ્ અકુર્વન્ ધનાદ્ ધર્માચ્ ચ હીયત ઇતિ ચ દોષાન્તરમ્ । યદ્યપિ યતીનાં નિષ્પરિગ્રહાણાં પાકાભાવાદ્ ધનાભાવાચ્ ચાભોજ્યાન્નત્વં ધન-હીનત્વં ચ સ્વત એવ વિદ્યતે તથાપિ ધર્મ-હાનિર્ દોસો ભવત્ય્ એવ । અભોજ્યાન્નત્વં ચાશુચિત્વેન પાપ્ત્પત્ત્ય્-ઉપલક્ષણમ્ । તપો-ધનાનાં ચ તપ એવ ધનમ્ ઇતિ તદ્-ધાનિર્ અપિ દૂષણં ભવત્ય્ એવેતિ કથં સમ-દર્શિનઃ પણ્ડિતા જીવન્-મુક્તા ઇતિ પ્રાપ્તે પરિહરતિ ઇહૈવેતિ
।
તૈઃ સમ-દર્શિભિઃ પણ્ડિતૈર્ ઇહૈવ જીવન-દશાયામ્ એવ જિતો ઽતિક્રાન્તઃ સર્ગઃ સૃજ્યત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા દ્વૈત-પ્રપઞ્ચઃ । દેહ-પાતાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અતિક્રમિતવ્ય ઇતિ કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ ? કૈઃ ? યેષાં સામ્યે સર્વ-ભૂતેષુ વિષમેષ્વ્ અપિ વર્તમાનસ્ય બ્રહ્મણઃ સમ-ભાવે સ્થિતં નિશ્ચલં મનઃ । હિ યસ્માન્ નિર્દોષં સમં સર્વ-વિકાર-શૂન્યં કૂટસ્થ-નિત્યમ્ એકં ચ બ્રહ્મ તસ્માત્ તે બ્રહ્મણ્ય્ એવ સ્થિતાઃ ।
અયં ભાવઃ । દુષ્ટત્વમ્ હિ દ્વેધા ભવતિ અદુષ્ટસ્યાપિ દુષ્ટ-સમ્બન્ધાત્ સ્વતો દુષ્ટત્વાદ્ વા । યથા ગઙ્ગોદકસ્ય મૂત્ર-ગર્ત-પાતાત્ । સ્વત એવ વા યથા મૂત્રાદેઃ । તત્ર દોષવત્સુ શ્વપાકાદિષુ સ્થિતં દોષૈર્ દુષ્યતિ બ્રહ્મેતિ મૂઢૈર્ વિભાવ્યમાનમ્ અપિ સર્વ-દોષાસંસૃષ્ટમ્ એવ બ્રહ્મ વ્યોમવદ્ અસઙ્ગત્વાત્ । અસઙ્ગો હ્ય્ અયં પુરુષઃ ।
સૂર્યો યથા સર્વ-લોકસ્ય ચક્ષુર્
ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્ બાહ્ય-દોષૈઃ ।
એકસ્ તથા સર્વ-ભૂતાન્તરાત્મા
ન લિપ્યતે લોક-દુઃખેન બાહ્યઃ ॥ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નાપિ કામાદિ-ધર્મવત્તયા સ્વત એવ કલુષિતં કામાદેર્ અન્તઃકરણ-ધર્મત્વસ્ય શ્રુતિ-સ્મૃતિ-સિદ્ધત્વાત્ । તસ્માન્ નિર્દોષ-બ્રહ્મ-રૂપા યતયો જીવન્-મુક્તા અભોજ્યાન્નાદિ-દોષ-દુષ્ટાશ્ ચેતિ વ્યાહૃતમ્ । સ્મૃતિસ્ ત્વ્ અવિદ્વદ્-ગૃહસ્થ-વિષયૈવ । તસ્યાન્ન-ભોજ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપક્રમાત્ । પૂજાત ઇતિ મધ્યે નિર્દેશાત્ । ધનાદ્ ધર્માચ્ ચ હીયત ઇત્ય્ ઉપસંહારાચ્ ચેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

વિશ્વનાથઃ : સમ-દૃષ્ટિત્વં સ્તૌતિ । ઇહૈવ ઇહ લોક એવ સૃજ્યત ઇતિ સર્ગઃ સંસારો જિતઃ પરાભૂતઃ

બલદેવઃ : ઇહેતિ । ઇહ સાધન-દશાયામ્ એવ તૈઃ સર્ગઃ સંસારો જિતઃ પરાભૂતઃ । કૈઃ ? યેષાં મનઃ સામ્યે ઽવૈષમ્યાખ્યે બ્રહ્મ-ધર્મે સ્થિતં નિવિષ્ટમ્ । કુતો બ્રહ્માવિષમમ્ ? તત્રાહ નિર્દોષં હીતિ । હિ યતો બ્રહ્મણ્ય્ અવૈષમ્યાદિકં નિશ્ચિક્યુસ્ તસ્માત્ પ્રપઞ્ચે તિષ્ઠન્તો ઽપિ તે બ્રહ્મણ્ય્ એવ સ્થિતાઃ મુક્તિસ્ તેષાં સુલભેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 5.20
ન પ્રહૃષ્યેત્ પ્રિયં પ્રાપ્ય નોદ્વિજેત્ પ્રાપ્ય ચાપ્રિયમ્ ।
સ્થિર-બુદ્ધિર્ અસંમૂઢો બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મણિ સ્થિતઃ

શ્રીધરઃ : બ્રહ્મ-પ્રાપ્તસ્ય લક્ષણમ્ આહ ન પ્રહૃષ્યેદ્ ઇતિ । બ્રહ્મ-વિદ્ ભૂત્વા બ્રહ્મણ્ય્ એવ યઃ સ્થિતઃ સ પ્રિયં પ્રાપ્ય ન પ્રહૃષ્યેત્ પ્રકૃષ્ટ-હર્ષવાન્ સ્યાત્ । અપ્રિયમ્ પ્રાપ્ય ચ નોદ્વિજેત્ ન વિષીદતીત્ય્ અર્થઃ । યતઃ સ્થિર-બુદ્ધિર્ સ્થિરા નિશ્ચલા બુદ્ધિર્ યસ્ય । તત્ કુતઃ ? યતો ઽસંમૂઢો નિવૃત્ત-મોહઃ

મધુસૂદનઃ : યસ્માન્ નિર્દોષં સમં બ્રહ્મ તસ્માત્ તદ્-રૂપમ્ આત્માનં સાક્ષાત્કુર્વન્ન્ આહ ન પ્રહૃષ્યેદ્ ઇતિ । દુઃખેષ્વ્ અનુદ્વિગ્ન-મનાઃ સુખેષુ વિગત-સ્પૃહઃ ઇત્ય્ અત્ર વ્યાખ્યાતં પૂર્વાર્ધમ્ । જીવન્-મુક્તાનાં સ્વાભાવિકં ચરિતમ્ એવ મુમુક્ષુભિઃ પ્રયત્ન-પૂર્વકમ્ અનુષ્ઠેયમ્ ઇતિ વદિતું લિઙ્ગ-પ્રત્યયૌ । અદ્વિતીયાત્મ-દર્શન-શીલસ્ય વ્યતિરિક્ત-પ્રિયાપ્રિય-પ્રાપ્ત્ય્-અયોગ્યાચ્ ચ તન્-નિમિત્તૌ હર્ષ-વિષાદાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અદ્વિતીયાત્મ-દર્શનમ્ એવ વિવૃણોતિ - સ્થિર-બુદ્ધિઃ સ્થિરા નિશ્ચલા સંન્યાસ-પૂર્વક-વેદાન્ત-વાક્ય-વિચાર-પરિપાકેણ સર્વ-સંશય-શૂન્યત્વેન નિર્વિચિકિત્સા નિશ્ચિતા બ્રહ્મણિ બુદ્ધિર્ યસ્ય સ તથા લબ્ધ-શ્રવણ-મનન-ફલ ઇતિ યાવત્ । એતાદૃશસ્ય સર્વાસંભાવના-શૂન્યત્વે ઽપિ વિપરીત-ભાવ-પ્રતિબન્ધાત્ સાક્ષાત્કારો નોદેતીતિ નિદિધ્યાસનમ્ આહ - અસંમૂઢઃ । નિદિધ્યાસનસ્ય વિજાતીય-પ્રત્યયાનન્તરિત-સજાતીય-પ્રત્યય-પ્રવાહસ્ય પરિપાકેણ વિપરીત-ભાવનાખ્ય-સંમોહ-રહિતઃ । તતઃ સર્વ-પ્રતિબન્ધાપગમાદ્ બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મ-સાક્ષાત્કારવાન્ । તતશ્ ચ સમાધિ-પરિપાકેણ નિર્દોષે સમે બ્રહ્મણ્ય્ એવ સ્થિતો નાન્યત્રેતિ બ્રહ્મણિ સ્થિતો જીવન્-મુક્તઃ સ્થિત-પ્રજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતાદૃશસ્ય દ્વૈત-દર્શનાભાવાત્
પ્રહર્ષોદ્વેગૌ ન ભવત ઇત્ય્ ઉચિતમ્ એવ । સાધકેન તુ દ્વૈત-દર્શને વિદ્યમાને ઽપિ વિષય-દોષ-દર્શનાદિના પ્રહર્ષ-વિષાદૌ ત્યાજ્યાવ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : એવં લૌકિક-પ્રિયાપ્રિયાદિષ્વ્ અપિ તેષાં સામ્યમ્ આહ ન પ્રહૃષ્યેદ્ ઇતિ । ન પ્રહૃષ્યેત્ ન પ્રહૃષ્યતિ । નોદ્વિજેત્ નોદ્વિજતે । સાધન-દશાયામ્ એવમ્ અભ્યસેદ્ ઇતિ વિવક્ષયા વા લિઙ્ । અસંમૂઢો હર્ષ-શોકાદીનામ્ અભિમાન-નિબન્ધનત્વેન સંમોહ-માત્રત્વાત્

બલદેવઃ : બ્રહ્મણિ સ્થિતસ્ય લક્ષણમ્ આહ નેતિ । વર્તમાને દેહે સ્થિતઃ પ્રારબ્ધાકૃષ્ટં પ્રિયમ્ અપ્રિયં ચ પ્રાપ્ય ન પ્રહૃષ્યેન્ ન ચોદ્વિજેત્ । કુતઃ ? સ્થિરા સ્વાત્મનિ બુદ્ધિર્ યસ્ય સઃ । અસંમૂઢો ઽનિત્યેન દેહેન નિત્યમ્ આત્માનમ્ એકીકૃત્ય મોહં ન લબ્ધઃ । બ્રહ્મવિત્ તાદૃશં બ્રહ્માનુભવન્ । એવંલક્ષણો બ્રહ્મણિ સ્થિતો બોધ્યઃ

ભ્ગ્ 5.21
બાહ્ય-સ્પર્શેષ્વ્ અસક્તાત્મા વિન્દત્ય્ આત્મનિ યત્ સુખમ્ ।
સ બ્રહ્મ-યોગ-યુક્તાત્મા સુખમ્ અક્ષયમ્ અશ્નુતે

શ્રીધરઃ : મોહ-નિવૃત્ત્યા બુદ્ધિ-સ્થૈર્યે હેતુમ્ આહ બાહ્ય-સ્પર્શેષ્વ્ ઇતિ । ઇન્દ્રિયૈઃ સ્પૃશ્યન્ત ઇતિ સ્પર્શા વિષયાઃ । બાહ્યેન્દ્રિય-વિષયેષ્વ્ અસક્તાત્માનાસક્ત-ચિત્તઃ । આત્મનિ અન્તઃ-કરણે યદ્ ઉપશમાત્મકં સાત્ત્વિકં સુખમ્ તદ્ વિન્દતિ લભતે । સ ચોપશમં સુખં લબ્ધ્વા બ્રહ્મણિ યોગેન સમાધિના યુક્તસ્ તદૈક્યં પ્રાપ્ત આત્મા યસ્ય સો ઽક્ષયં સુખમ્ અશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : નનુ બાહ્ય-વિષય-પ્રીતેર્ અનેક-જન્માનુભૂતત્વેનાતિપ્રચલત્વાત્ તદ્-આસક્ત-ચિત્તસ્ય કથમ્ અલૌકિકે બ્રહ્મણિ દૃષ્ટ-સર્વ-સુખ-રહિતે સ્થિતિઃ સ્યાત્ । પરમાનન્દ-રૂપત્વાદ્ ઇતિ ચેત્, ન । તદ્-આનન્દસ્યાનનુભૂત-ચરત્વેન ચિત્ત-સ્થિતિ-હેતુત્વાભાવાત્ । તદ્ ઉક્તં વાર્ત્તિકે -
અપ્ય્ આનન્દઃ શ્રુતઃ સાક્ષાન્ માનેનાવિષયીકૃતઃ ।
દૃષ્ટાનન્દાભિલાષં સ ન મન્દીકર્તુમ્ અપ્ય્ અલમ્ ॥ ઇતિ ।
તત્રાહ બાહ્યેતિ । ઇન્દ્રિયૈઃ સ્પૃશ્યન્ત ઇતિ સ્પર્શાઃ શબ્દાદયઃ । તે ચ બાહ્યા અનાત્મ-ધર્મત્વાત્ । તેષ્વ્ અસક્તાત્માનાસક્ત-ચિત્તસ્ તૃષ્ણા-શૂન્યતયા વિરક્તઃ સન્ન્ આત્મનિ અન્તઃ-કરણ એવ બાહ્ય-વિષય-નિરપેક્ષં યદ્ ઉપશમાત્મકં સુખં તદ્ વિન્દતિ લભતે નિર્મલ-સત્ત્વ-વૃત્ત્યા । તદ્ ઉક્તં ભારતે -
યચ્ ચ કામ-સુખં લોકે યચ્ ચ દિવ્યં મહત્ સુખમ્ ।
તૃષ્ણાક્ષય-સુખસ્યૈતે નાર્હતઃ ષોડશીં કલામ્ ॥ ઇતિ ।
અથવા પ્રત્યગ્-આત્મનિ ત્વં-પદાર્થે યત્ સુખં સ્વરૂપ-ભૂતં સુષુપ્તાવ્ અનુભૂયમાનં બાહ્ય-વિષયાસક્તિ-પ્રતિબન્ધાદ્ અલમ્ભમાનં તદ્ એવ તદ્-અભાવાલ્ લભતે ।
ન કેવલં ત્વં-પદાર્થ-સુખમ્ એવ લભતે કિન્તુ તત્-પદાર્થૈક્યાનુભવેન પૂર્ણ-સુખમ્ અપીત્ય્ આહ સ તૃષ્ણા-શૂન્યો બ્રહ્મણિ પરમાત્મનિ યોગઃ સમાધિસ્ તેન યુક્તસ્ તસ્મિન્ વ્યાપૃત આત્માન્તઃ-કરણં યસ્ય સ બ્રહ્મ-યોગ-યુક્તાત્મા । અથવા બ્રહ્મણિ તત્-પદાર્થે યોગેન વાક્યાર્થાનુભવ-રૂપેણ સમાધિના યુક્ત ઐક્યં પ્રાપ્ત આત્મા ત્વં-પદાર્થ-સ્વરૂપં યસ્ય સ તથા । સુખમ્ અક્ષયમ્ અનન્તં સ્વ-સ્વરૂપ-ભૂતમ્ અશ્નુતે વ્યાપ્નોતિ સુખાનુભવ-રૂપ એવ સર્વદા ભવતીત્ય્ અર્થઃ । નિત્યે ઽપિ વસ્તુન્ય્ અવિદ્યાનિવૃત્ત્ય્-અભિપ્રાયેણ ધાત્વ્-અર્થ-યોગ ઔપચારિકઃ । તસ્માદ્ આત્મન્ય્ અક્ષય-સુખાનુભવાર્થી સન્ બાહ્ય-વિષય-પ્રીતેઃ ક્ષણિકાયા મહા-નરકાનુબન્ધિન્યાઃ
સકાશાદ્ ઇન્દ્રિયાણિ નિવર્તયેત્ તાવતૈવ ચ બ્રહ્મણિ સ્થિતિર્ ભવતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : સ ચ બાહ્ય-સ્પર્શેષુ વિષય-સુખેષ્વ્ અસક્તાત્મા અનાસક્ત-મનાઃ । તત્ર હેતુર્ આત્મનિ જીવાત્મનિ પરમાત્માનં વિન્દતિ સતિ પ્રાપ્તે યત્ સુખં તદ્ અક્ષયં સુખમ્ । સ એવાશ્નુતે પ્રાપ્નોતિ, ન હિ નિરન્તરમ્ અમૃતાસ્વાદિને મૃત્તિકા રોચત ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : પૌર્વૌત્તર્યેણ સ્વ-પરાત્માનાવ્ અનુભવતીત્ય્ આહ બાહ્યેતિ । બાહ્ય-સ્પર્શેષુ શબ્દાદિ-વિષયાનુભવેષુ અસક્તાત્મા સન્ યદાત્મનિ સ્વ-સ્વરૂપે ઽનુભૂયમાને સુખમ્ તદાદૌ વિન્દતિ, તદ્ ઉત્તરં બ્રહ્મણિ પરમાત્મનિ યોગઃ સમાધિસ્ તદ્-યુક્તાત્મા સન્ યદ્ અક્ષયં મહદ્-અનુભવ-લક્ષણં સુખમ્ તદ્ અશ્નુતે લભતે

ભ્ગ્ 5.22
યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા દુઃખ-યોનય એવ તે ।
આદ્ય્-અન્ત-વન્તઃ કૌન્તેય ન તેષુ રમતે બુધઃ

શ્રીધરઃ : નનુ પ્રિય-વિષય-ભોગાનામ્ અપિ નિવૃત્તેઃ કથં મોક્ષઃ પુરુષાર્થઃ સ્યાત્ । તત્રાહ યે હીતિ । સંસ્પર્શા વિષયાસ્ તેભ્યો જાતા યે ભોગાઃ સુખાનિ । તે હિ વર્તમાન-કાલે ઽપિ સ્પર્ધાસૂયાદિ-વ્યાપ્તત્વાદ્ દુઃખસ્યૈવ યોનયઃ કારણ-ભૂતાઃ । તથાદિમન્તો ઽન્તવન્તશ્ ચ । અતો વિવેકી તેષુ ન રમતે

મધુસૂદનઃ : નનુ બાહ્ય-વિષય-પ્રીતિ-નિવૃત્તાવ્ આત્મન્ય્ અક્ષય-સુખાનુભવસ્ તસ્મિંશ્ ચ સતિ તત્-પ્રસાદાદ્ એવ બાહ્ય-વિષય-પ્રીતિ-નિવૃત્તિર્ ઇતીતરેતરાશ્રય-વશાન્ નૈકમ્ અપિ સિધ્યેદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય વિષય-દોષ-દર્શનાભ્યાસેનૈવ તત્-પ્રીતિ-નિવૃત્તિર્ ભવતીતિ પરિહારમ્ આહ યે હીતિ । હિ યસ્માદ્ યે સંસ્પર્શજા વિષયેન્દ્રિય-સમ્બન્ધ-જા ભોગાઃ ક્ષુદ્ર-સુખ-લવાનુભવા ઇહ વા પરત્ર વા રાગ-દ્વેષાદિ-વ્યાપ્તત્વેન દુઃખ-યોનય એવ તે । તે સર્વે ઽપિ બ્રહ્મ-લોક-પર્યન્તં દુઃખ-હેતવ એવ । તદ્ ઉક્તં વિષ્ણુ-પુરાણે -
યાવતઃ કુરુતે જન્તુઃ સંબન્ધાન્ મનસઃ પ્રિયાન્ ।
તાવન્તો ઽસ્ય નિસ્વન્યન્તે હૃદયે શોક-શઙ્કવઃ ॥ ઇતિ ।
એતાદૃશા અૡ ન સ્થિરાઃ કિન્તુ આદ્ય્-અન્ત-વન્તઃ । આદિર્ વિષયેન્દ્રિય-સંયોગો ઽન્તશ્ ચ તદ્-વિયોગ એવં તૌ વિદ્યેતે યેષાં તે પૂર્વાપરયોર્ અસત્ત્વાન્ મધ્યે સ્વપ્નવદ્ આવિર્ભૂતાઃ ક્ષણિકા મિથ્યા-ભૂતાઃ । તદ્ ઉક્તં ગૌડપાદાચાર્યૈઃ - આદાવ્ અન્તે ચ યત્ ત્વ્ અસ્તિ વર્તમાને ઽપિ તત્ તથા ઇતિ ।
યસ્માદ્ એવં તસ્માત્ તેષુ બુધો વિવેકી ન રમતે પ્રતિકૂલ-વેદનીયત્વાચ્ ચ પ્રીતિમ્ અનુભવતિ । તદ્ ઉક્તં ભગવતા પતઞ્જલિના પરિણામ-તાપ-સંસ્કાર-દુઃખૈર્ ગુણ-વૃત્તિ-વિરોધાચ્ ચ દુઃખમ્ એવ સર્વં વિવેકિનઃ [યોગ્સ્ 2.15] ઇતિ । સર્વમ્ અપિ વિષય-સુખં દૃષ્ટમ્ આનુશ્રવિકં ચ દુઃખમ્ એવ પ્રતિકૂલ-વેદનીયત્વાત્ । વિવેકિનઃ પરિજ્ઞાત-ક્લેશાદિ-સ્વરૂપસ્ય ન ત્વ્ અવિવેકિનઃ । અક્ષિ-પાત્ર-કલ્પો હિ વિદ્વાન્ અત્યલ્પ-દુઃખ-લેશેનાપ્ય્ ઉદ્વિજતે યથોર્ણ-તન્તુર્ અતિસુકુમારો ઽપ્ય્ અક્ષિ-પાત્રે ન્યસ્તઃ સ્પર્શેન દુઃખયતિ નેતરેષ્વ્ અઙ્ગેષુ તદ્વદ્ વિવેકિન એવ મધુ-વિષ-સંપૃક્તાન્ન-ભોજનવત્
સર્વમ્ અપિ ભોગ-સાધનં કાલ-ત્રયે ઽપિ ક્લેશાનુબિદ્ધત્વાદ્ દુઃખં ન મૂઢસ્ય બહુવિધ-દુઃખ-સહિષ્ણોર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર પરિણામ-તાપ-સંસ્કાર-દુઃખૈર્ ઇતિ ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્ય્ત્-કાલે ઽપિ દુઃખાનુબિદ્ધત્વાદ્ ઔપાધિકં દુઃખત્વં વિષય-સુખસ્યોક્તં, ગુણ-વૃત્તિ-વિરોધાચ્ ચેત્ય્ અનેન સ્વરૂપતો ઽપિ દુઃખત્વમ્ । તત્ર પરિણામશ્ ચ તાપશ્ ચ સંસ્કારશ્ ચ ત એવ દુઃખાનિ તૈર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઇત્થં-ભૂત-લક્ષણે તૃતીયા । તથા હિ - રાગાનુબિદ્ધ એવ સર્વો ઽપિ સુખાનુભવઃ । ન હિ તત્ર ન રજ્યતિ તેન સુખી ચેતિ સમ્ભવતિ । રાગ એવ ચ પૂર્વમ્ ઉદ્ભૂતઃ સન્ વિષય-પ્રાપ્ત્યા
સુખ-રૂપેણ પરિણમતે । તસ્ય ચ પ્રતિક્ષણં વર્ધમાનત્વેન સ્વ-વિષયાપ્રાપ્તિ-નિબન્ધન-દુઃખસ્યાપરિહાર્યત્વાદ્ દુઃખ-રૂપતૈવ । યા હિ ભોગેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપશાન્તિઃ પરિતૃપ્તત્વાત્ તત્ સુખમ્ । યા લૌલ્યાદ્ અનુપશાન્તિસ્ તદ્ દુઃખમ્ । ન ચેન્દ્રિયાણાં ભોગાભ્યાસેન વૈતૃષ્ણ્યં કર્તું શક્યમ્ । યતો ભોગાભ્યાસમ્ અનુ વિવર્ધન્તે રાગાઃ કૌશલાનિ ચેન્દ્રિયાણાં । સ્મૃતિશ્ ચ -
ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ ।
હવિષા કૃષ્ણ-વર્ત્મૈવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥ ઇતિ ।
તસ્માદ્ દુઃખાત્મક-રાગ-પરિણામત્વાદ્ વિષય-સુખમ્ અપિ દુઃખમ્ એવ કાર્ય-કારણયોર્ અભેદાદ્ ઇતિ પરિણામ-દુઃખત્વમ્ ।
તથા સુખાનુભવ-કાલે તત્-પ્રતિકૂલાનિ દુઃખ-સાધનાનિ દ્વેષ્ટિ । નાનુપહત્ય ભૂતાન્ય્ ઉપભોગઃ સમ્ભવતીતિ ભૂતાનિ ચ હિનસ્તિ । દ્વેષશ્ ચ સર્વાણિ દુઃખ-સાધનાનિ મે મા ભૂવન્ન્ ઇતિ સઙ્કલ્પ-વિશેષઃ । ન ચ તાનિ સર્વાણિ કશ્ચિદ્ અપિ પરિહર્તું શક્નોતિ । અતઃ સુખાનુભવ-કાલે ઽપિ તત્-પરિપન્થિનં પ્રતિ દ્વેષસ્ય સર્વદૈવાવસ્થિતત્વાત્ તાપ-દુઃખં દુષ્પરિહારમ્ એવ । તાપો હિ દ્વેષઃ । એવં દુઃખ-સાધનાનિ પરિહર્તુમ્ અશક્તો મુહ્યતિ ચેતિ મોહ-દુઃખતાપિ વ્યાખ્યેયા । તથા ચોક્તં યોગ-ભાષ્ય-કારૈઃ - સર્વસ્ય દ્વેષાનુબિદ્ધશ્ ચેતનાચેતન-સાધનાધીનસ્ તાપાનુભવ ઇતિ
। તત્રાસ્તિ દ્વેષજઃ કર્માશયઃ । સુખ-સાધનાનિ ચ પ્રાર્થયમાનઃ કાયેન વાચા મનસા ચ પરિસ્પન્દતે । તતઃ પરમ્ અનુગૃણાત્ય્ ઉપહન્તિ ચેતિ પરાનુરહ-પીડાભ્યાં ધર્માધર્માવ્ ઉપચિનોતિ । ન કર્માશયો લોભાન્ મોહાચ્ ચ ભવતિ ઇત્ય્ એષા તાપ-દુઃખતોચ્યતે । તથા વર્તમાનઃ સુખાનુભવઃ સ્વ-વિનાશ-કાલે સંસ્કારમ્ આધત્તે । સ ચ સુખ-સ્મરણં, તચ્ ચ રાગં, સ ચ મનઃ-કાય-વચન-ચેષ્ટાં, સા ચ પુણ્યાપુણ્ય-કર્માશયૌ, તૌ ચ જન્માદીતિ સંસ્કાર-દુઃખતા । એવં તાપ-મોહયોર્ અપિ સંસ્કારૌ વ્યાખ્યેયૌ ।
એવં કાલ-ત્રયે ઽપિ દુઃખાનુવેધાદ્ વિષય-સુખં દુઃખમ્ એવેત્ય્ ઉક્ત્વા સ્વરૂપતો ઽપિ દુઃખતામ્ આહ ગુણ-વૃત્તિ-વિરોધાચ્ ચ । ગુણાઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમાંસિ સુખ-દુઃખ-મોહાત્મકાઃ પરસ્પર-વિરુદ્ધ-સ્વભાવા અપિ તૈલ-વર્ત્ય્-અગ્નય ઇવ દીપં પુરુષ-ભોગોપયુક્તત્વેન ત્ર્ય્-આત્મકમ્ એકં કાર્યમ્ આરભન્તે તત્રૈકસ્ય પ્રાધાન્યે દ્વયોર્ ગુણ-ભાવાત્ પ્રધાન-માત્ર-વ્યપદેશેન સાત્ત્વિકં રાજસં તામસમ્ ઇતિ ત્રિગુણમ્ અપિ કાર્યમ્ એકેન ગુણેન વ્યપદિશ્યતે । તત્ર સુખોપભોગ-રૂપો ઽપિ પ્રત્યય ઉદ્ભૂત-સત્ત્વ-કાર્યત્વે ઽપ્ય્ અનુદ્ભૂત-રજસ્-તમઃ-કાર્યત્વાત્ ત્રિગુણાત્મક એવ । તથા ચ સુખાત્મકત્વવદ્ દુઃખાત્મકત્વં વિષાદાત્મકત્વં
ચ તસ્ય ધ્રુવમ્ ઇતિ દુઃખમ્ એવ સર્વં વિવેકિનઃ । ન ચૈતાદૃશો ઽપિ પ્રત્યયઃ સ્થિરઃ । યસ્માચ્ ચલં ચ ગુણ-વૃત્તમ્ ઇતિ ક્ષિપ્ર-પરિણામિ ચિત્તમ્ ઉક્તમ્ ।
નન્વ્ એકઃ પ્રત્યયઃ કથં પરસ્પર-વિરુદ્ધ-સુખ-દુઃખ-મોહત્વાન્ય્ એકદા પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચેત્, ન । ઉદ્ભૂતાનુદ્ભૂતયોર્ વિરોધાભાવાત્ । સમ-વૃત્તિકાનામ્ એવ હિ ગુણાનાં યુગપદ્ વિરોધો ન વિષમ-વૃત્તિકાનામ્ । યથા ધર્મ-જ્ઞાન-વૈરાગ્યૈશ્વર્યાણિ લબ્ધ-વૃત્તિકાનિ લબ્ધ-વૃત્તિકૈર્ એવાધર્માજ્ઞાનાવૈરાગ્યાનૈશ્વર્યૈઃ સહ વિરુધ્યન્તે ન તુ સ્વરૂપ-સદ્ભિઃ । પ્રધાનસ્ય પ્રધાનેન સહ વિરોધો ન તુ દુર્બલેનેતિ હિ ન્યાયઃ । એવં સત્ત્વ-રજસ્-તમાંસ્ય્ અપિ પરસ્પરં પ્રાધાન્ય-માત્રં યુગપન્ ન સહન્તે ન તુ સદ્-ભાવમ્ અપિ ।
એતેન પરિણામ-તાપ-સંસ્કાર-દુઃખેષ્વ્ અપિ રાગ-દ્વેષ-મોહાનાં યુગપત્ સદ્-ભાવો વ્યાખ્યાતઃ પ્રસુપ્ત-તનુ-વિચ્છિન્નોદાર-રૂપેણ ક્લેશાનાં ચતુર્-અવસ્થત્વાત્ । તથા હિ - અવિદ્યાસ્મિતા-રાગ-દ્વેષાભિનિવેશાઃ પઞ્ચ-ક્લેશાઃ । અવિદ્યા ક્ષેત્રમ્ ઉત્તરેષાં પ્રસુપ્ત-તનુ-વિચ્છિન્નોદારાણામ્ । અનિત્યાશુચિ-દુઃખાનાત્મસુ નિત્ય-શુચિ-સુખાત્મ-ખ્યાતિર્ અવિદ્યા । દૃગ્-દર્શન-શક્ત્યોર્ એકાત્મતૈવાસ્મિતા । સુખનુશયી રાગઃ । દુઃખાનુશયી દ્વેષઃ । સ્વરસ-વાહી વિદુષો ઽપિ તથારૂઢો ઽભિનિવેશઃ । તે પ્રતિપ્રસવ-હેયાઃ સૂક્ષ્માઃ । ધ્યાન-હેયાસ્ તદ્-વૃત્તયઃ । ક્લેશ-મૂલઃ

કર્માશયો દૃષ્ટાદૃષ્ટ-જન્મ-વેદનીયઃ । સતિ મૂલે તદ્-વિપાકો જાત્યાયુર્ ભોગાઃ [યોગ્સ્ 2.3-13] ઇતિ પાતઞ્જલાનિ સૂત્રાણિ । તત્રાતસ્મિંસ્ તદ્-બુદ્ધિર્ વિપર્યયો મિથ્યા-જ્ઞાનમ્ અવિદ્યેતિ પર્યાયાઃ । તસ્યા વિશેષઃ સંસાર-નિદાનમ્ । તત્રાનિત્યે નિત્ય-બુદ્ધિર્ યથા - ધ્રુવા પૃથિવી ધ્રુવા સ-ચન્દ્ર-તારકા દ્યૌર્ અમૃતા દિવૌકસ ઇતિ । અશુચૌ પરમ-બીભત્સે કાયે શુચિ-બુદ્ધિર્ યથા નવેવ શશાઙ્કલેખા કમનીયેયં કન્યા મધ્વ્-અમૃતાવયવ-નિર્મિતેવ ચન્દ્રં ભિત્ત્વા નિઃસૃતેવ જ્ઞાયતે નીલોત્પલ-પત્રાયતાક્ષી હાવગર્ભાભ્યાં લોચનાભ્યાં જીવ-લોકમ્ આશ્વાસયતીવેતિ કસ્ય કેન સમ્બન્ધઃ ।
સ્થાનાદ્ બીજાદ્ ઉપષ્ટમ્ભાન્
નિષ્યન્દાન્ નિધનાદ્ અપિ ।
કાયમ્ આધેય-શૌચત્વાત્
પણ્ડિતા હ્ય્ અશુચિં વિદુઃ ॥ ઇતિ ચ વૈયાસકિ-શ્લોકઃ ।
એતેનાપુણ્યે પુણ્ય-પ્રત્યયો ઽનર્થે ચાર્થ-પ્રત્યયો વ્યાખ્યાતઃ । દુઃખે સુખ-ખ્યાતિર્ ઉદાહૃતા પરિણામ-તાપ-સંસ્કાર-દુઃખૈર્ ગુણ-વૃત્તિ-વિરોધાચ્ ચ દુઃખમ્ એવ સર્વં વિવેકિન ઇતિ । અનાત્મન્ય્ આત્મ-ખ્યાતિર્ યથા શરીરે મનુષ્યો ઽહમ્ ઇત્ય્ આદિઃ । ઇયં ચાવિદ્યા સર્વ-ક્લેશ-મૂલ-ભૂતા તમ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । બુદ્ધિ-પુરુષયોર્ અભેદાભિમાનો ઽસ્મિતા મોહઃ । સાધન-રહિતસ્યાપિ સર્વં સુખ-જાતીયં મે ભૂયાદ્ ઇતિ વિપર્યય-વિશેષો રાગઃ । સ એવ મહા-મોહઃ । દુઃખ-સાધને વિદ્યમાને ઽપિ કિમ્ અપિ દુઃખમ્ મે મા ભૂદ્ ઇતિ વિપર્યય-વિશેષો દ્વેષઃ । સ તામિસ્રઃ । આયુર્-અભાવે ઽપ્ય્ એતૈઃ શરીરેન્દ્રિયાદિભિર્
અનિત્યૈર્ અપિ વિયોગો મે મા ભૂદ્ ઇત્ય્ આવિદ્વદ્-અઙ્ગના-બાલં સ્વાભાવિકઃ સર્વ-પ્રાણિ-સાધારણો મરણ-ત્રાસ-રૂપો વિપર્યય-વિશેષો ઽભિનિવેશઃ । સો ઽન્ધ-તામિસ્રઃ । તદ્ ઉક્તં પુરાણે-
તમો મોહો મહા-મોહસ્ તામિસ્રો હ્ય્ અન્ધ-સંજ્ઞિતઃ ।
અવિદ્યા પઞ્ચ-પર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ॥ ઇતિ ।
એતે ચ ક્લેશાશ્ ચતુર્ અવસ્થા ભવન્તિ । તત્રાસતો ઽનુત્પત્તેર્ અનભિવ્યક્ત-રૂપેણાવસ્થાનં સુપ્તાવસ્થા । અભિવ્યક્તસ્યાપિ સહ-કાર્ય-લાભાત્ કાર્યાજનકત્વં તન્વ્-અવસ્થા । અભિવ્યક્તસ્ય જનિત-કાર્યસ્યાપિ કેનચિદ્ બલવતાભિભવો વિચ્છેદાવસ્થા । અભિવ્યક્તસ્ય પ્રાપ્ત-સહકારિ-સમ્પત્તેર્ અપ્રતિબન્ધેન સ્વ-કાર્ય-કરત્વમ્ ઉદારાવસ્થા । એતાદૃગ્ અવસ્થા-ચતુષ્ટય-વિશિષ્ટાનામ્ અસ્મિતાદીનાં ચતુર્ણાં વિપર્યય-રૂપાણાં ક્લેશાનામ્ અવિદ્યૈવ સામાન્ય-રૂપા ક્ષેત્રં પ્રસવ-ભૂમિઃ । સર્વેષામ્ અપિ વિપર્યય-રૂપત્વસ્ય દર્શિતત્વાત્ । તેનાવિદ્યા-નિવૃત્ત્યૈવ ક્લેશાનાં નિવૃત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તે ચ ક્લેશાઃ પ્રસુપ્તા યથા પ્રકૃતિ-લીનાનાં, તનવઃ પ્રતિપક્ષ-ભાવનયા તનૂકૃતા યથા યોગિનામ્
। ત ઉભયે ઽપિ સૂક્ષ્માઃ પ્રતિપ્રસવેન મનો-નિરોધેનૈવ નિર્બીજ-સમાધિના હેયાઃ । યે તુ સૂક્ષ્મ-વૃત્તયસ્ તત્-કાર્ય-ભૂતાઃ સ્થૂલા વિચ્છિન્ના ઉદાહારાશ્ ચ વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય તેન તેનાત્મના પુનઃ પ્રાદુર્ભવન્તીતિ વિચ્છિન્નાઃ । યથા રાગ-કાલે ક્રોધો વિદ્યમાનો ઽપિ ન પ્રાદુર્ભૂત ઇતિ વિચ્છિન્ન ઉચ્યતે । એવમ્ એકસ્યાં સ્ત્રિયાં ચૈત્રો રક્ત ઇતિ નાન્યાસુ વિરક્તઃ કિન્ત્વ્ એકસ્યાં રાગો લબ્ધ-વૃત્તિર્ અન્યાસુ ચ ભવિષ્યદ્-વૃત્તિર્ ઇતિ સ તદા વિચ્છિન્ન ઉચ્યતે, યે યદા વિષયેષુ લબ્ધ-વૃત્તયસ્ તે તદા સર્વાત્મના પ્રાદુર્ભૂતા ઉદારા ઉચ્યન્તે, ત ઉભયે ઽપ્ય્ અતિસ્થૂલત્વાચ્ છુદ્ધ-સત્ત્વ-ભવેન ભગવદ્-ધ્યાનેન હેયા ન મનો-નિઓધમ્ અપેક્ષન્તે । નિરોધ-હેયાસ્ તુ સૂક્ષ્મા એવ । તથા ચ
પરિણામ-તાપ-સંસ્કાર-દુઃખેષુ પ્રસુપ્ત-તનુ-વિચ્છિન્ન-રૂપેણ સર્વે ક્લેશાઃ સર્વદા સન્તિ । ઉદારતા તુ કદાચિત્ કસ્યચિદ્ ઇતિ વિશેષઃ । એતે ચ બાધના-લક્ષણં દુઃખમ્ ઉપજનયન્તઃ ક્લેશ-શબ્દ-વાચ્યા ભવન્તિ । યતઃ કર્માશયો ધર્માધર્માખ્યઃ ક્લેશ-મૂલક એવ । સતિ ચ મૂલ-ભૂતે ક્લેશે તસ્ય કર્માશયસ્ય વિપાકઃ ફલં જન્માયુર્ ભોગશ્ ચેતિ । સ ચ કર્માશય ઇહ પરત્ર ચ સ્વ-વિપાકારમ્ભકત્વેન દૃષ્ટાદૃષ્ટ-જન્મ-વેદનીયઃ । એવં ક્લેશ-સન્તતિર્ ઘટી-યન્ત્રવદ્ અનિશમ્ આવર્તતે । અતઃ સમીચીનમ્ ઉક્તં યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા દુઃખ-યોનય એવ તે આદ્યન્તવન્ત ઇતિ । દુઃખ-યોનિત્વં
પરિણામાદિભિર્ ગુણ-વૃત્તિ-વિરોધાચ્ ચ આદ્યન્તવત્ત્વં ગુણ-વૃત્તસ્ય ચલત્વાદ્ ઇતિ યોગ-મતે વ્યાખ્યા ।
ઔપનિષદાનાં તુ અનાદિ ભાવ-રૂપમ્ અજ્ઞાનમ્ અવિદ્યા । અહંકાર-ધર્મ્ય્-અધ્યાસો ઽસ્મિતા । રાગ-દ્વેષાભિનિવેશાસ્ તદ્-વૃત્તિ-વિશેષા ઇત્ય્ અવિદ્યા-મૂલત્વાત્ સર્વે ઽપ્ય્ અવિદ્યાત્મકત્વેન મિથ્યા-ભૂતા રજ્જુ-ભુજઙ્ગાધ્યાસવન્ મિથ્યાત્વે ઽપિ દુઃખ-યોનયઃ સ્વપ્નાદિવદ્ દૃષ્ટિ-સૃષ્ટિ-માત્રત્વેનાદ્યન્તવન્તશ્ ચેતિ બુધો ઽધિષ્ઠાન-સાક્ષાત્કારેણ નિવૃત્ત-ભ્રમસ્ તેષુ ન રમતે, મૃગ-તૃષ્ણિકા-સ્વરૂપ-જ્ઞાનવાન્ ઇવ તત્રોદકાર્થી ન પ્રવર્તતે । ન સંસારે સુખસ્ય ગન્ધ-માત્રમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ બુદ્ધ્વા તતઃ સર્વાણીન્દ્રિયાણિ નિવર્તયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : વિવેકવાન્ એવ વસ્તુતો વિષય-સુખેનૈવ સજ્જતીત્ય્ આહ યે હીતિ

બલદેવઃ : અદૃષ્ટાકૃષ્ટેષુ વિષય-ભોગેષ્વ્ અનિત્યત્વ-વિનિશ્ચયાન્ ન સજ્જતીત્ય્ આહ યે હીતિ । સંસ્પર્શજા વિષય-જન્યા ભોગાઃ સુખાનિ । સ્ફુટમ્ અન્યત્

ભ્ગ્ 5.23
શક્નોતીહૈવ યઃ સોઢું પ્રાક્ શરીર-વિમોક્ષણાત્ ।
કામ-ક્રોધોદ્ભવં વેગં સ યુક્તઃ સ સુખી નરઃ

શ્રીધરઃ : યસ્માન્ મોક્ષ એવ પરમઃ પુરુષાર્થઃ । તસ્ય ચ કામ-ક્રોધ-વેગો ઽતિપ્રતિપક્ષઃ । અતસ્ તત્-સહન-સમર્થ એવ મોક્ષ-ભાગ્ ઇત્ય્ આહ શક્નોતીતિ । કામાત્ કોર્ધાચ્ ચોદ્ભવતિ યો વેગો મનો-નેત્રાદિ-ક્ષોભાદિ-લક્ષણઃ । તમ્ ઇહૈવ તદ્-ઉત્તર-સમય એવ યો નરઃ સોઢું પ્રતિરોદ્ધું શક્નોતિ, તદ્ અપિ ન ક્ષણ-માત્રમ્ । કિન્તુ શરીર-વિમોક્ષણાત્ પ્રાક્, યાવદ્-દેહ-પાતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ય એવંભૂતઃ સ એવ યુક્તઃ સમાહિતઃ સુખી ચ ભવતિ । નાન્યઃ । યદ્ વા મરણાદ્ ઊર્ધ્વં વિલપન્તીભિર્ યુવતીભિર્ આલિઙ્ગ્યમાનો ઽપિ પુત્રાદિભિર્ દહ્યમાનો ઽપિ યથા પ્રાણ-શૂન્યઃ
કામ-ક્રોધ-વેગં સહતે તથા મરણાત્ પ્રાગ્ અપિ જીવન્ન્ એવ યઃ સહતે સ એવ યુક્તઃ સુખી ચેત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં વશિષ્ઠેન -
પ્રાણે ગતે યથા દેહઃ સુખં દુઃખં ન વિન્દતિ ।
તથા ચેત્ પ્રાણ-યુક્તો ઽપિ સ કૈવલ્યાશ્રયો ભવેત્ ॥ ઇતિ

મધુસૂદનઃ : સર્વાનર્થ-પ્રાપ્તિ-હેતુર્ દુર્નિવારો ઽયં શ્રેયો-માર્ગ-પ્રતિપક્ષઃ કષ્ટતમો દોષો મહતા યત્નેન મુમુક્ષુણા નિવારણીય ઇતિ યત્નાધિક્ય-વિધાનાય પુનર્ આહ શક્નોતીતિ । આત્મનો ઽનુકૂલેષુ સુખ-હેતુષુ દૃશ્યમાનેષુ સ્મર્યમાણેષુ વા તદ્-ગુણાનુસન્ધાનાભ્યાસેન યો રત્ય્-આત્મકો ગર્ધો ઽભિલાષસ્ તૃષ્ણા લોભઃ સ કામઃ । સ્ત્રી-પુંસયોઃ પરસ્પર-વ્યતિકરાભિલાષે ત્વ્ અત્યન્ત-નિરૂઢઃ કામ-શબ્દઃ । એતદ્-અભિલાષેણ કામઃ ક્રોધસ્ તથા લોભ ઇત્ય્ અત્ર ધન-તૃષ્ણા લોભઃ સ્ત્રી-વ્યતિકર-તૃષ્ણા કામ ઇતિ કામ-લોભૌ પૃથગ્ ઉક્તૌ । ઇહ તુ
તૃષ્ણા-સામાન્યાભિપ્રાયેણ કામ-શબ્દઃ પ્રયુક્ત ઇતિ લોભઃ પૃથઙ્ નોક્તઃ । એવમ્ આત્મનઃ પ્રતિકૂલેષુ દુઃખ-હેતુષુ દૃશ્યમાનેષુ શ્રૂયમાણેષુ વા તદ્-દોષાનુસન્ધાનાભ્યાસેન યઃપ્રજ્વલનાત્મકો દ્વેષો મન્યુઃ સ ક્રોધઃ । તયોર્ ઉત્કટાવસ્થા લોક-વેદ-વિરોધ-પ્રતિસન્ધાન-પ્રતિબન્ધકતયા લોક-વેદ-વિરુદ્ધ-પ્રવૃત્ત્ય્-ઉન્મુખત્વ-રૂપા નદી-વેગ-સામ્યેન વેગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યથા હિ નદ્યા વેગો વર્ષાસ્વ્ અતિપ્રબલતયા લોક-વેદ-વિરોધ-પ્રતિસન્ધાનેનાનિચ્છન્તમ્ અપિ ગર્તે પાતયિત્વા મજ્જયતિ ચાધો નયતિ ચ, તથા કામ-ક્રોધયોર્ વેગો વિષયાભિધ્યાનાભ્યાસેન વર્ષા-કાલ-સ્થાનીયેનાતિપ્રબલો લોક-વેદ-વિરોધ-પ્રતિસન્ધાનેનાનિચ્છન્તમ્ અપિ
વિષય-ગર્તે પાતયિત્વા સંસાર-સમુદ્રે મજ્જયતિ ચાધો મહા-નરકાન્ નયતિ ચેતિ વેગ-પદ-પ્રયોગેણ સૂચિતમ્ । એતચ્ ચાથ કેન પ્રયુક્તો ઽયમ્ ઇત્ય્ અત્ર નિવૃત્તમ્ ।
તમ્ એતાદૃશં કામ-ક્રોધોદ્ભવં વેગમ્ અન્તઃકરણ-પ્રક્ષોભ-રૂપં સ્તમ્ભ-સ્વેદાદ્ય્-અનેક-બાહ્ય-વિકાર-લિઙ્ગમ્ આ-શરીર-વિમોક્ષણાચ્ છરીર-વિમોક્ષણ-પર્યન્તમ્ અનેક-નિમિત્ત-વશાત્ સર્વદા સમ્ભાવ્યમાનત્વેનાવિસ્રમ્ભણીયમ્ અન્તર્ ઉત્પન્ન-દોષ-દર્શનાભ્યાસજેન વશીકાર-સંજ્ઞક-વૈરાગ્યેણ સોઢું તદ્-અનુરૂપ-કાર્યાસમ્પાદનેનાનર્થકં કર્તું શક્નોતિ સમર્થો ભવતિ, સ એવ યુક્તો યોગી, સ એવ સુખી, સ એવ નરઃ પુમાન્ પુરુષાર્થ-સમ્પાદનાત્ । તદ્-ઇતરસ્ ત્વ્ આહાર-નિદ્રા-ભય-મૈથુનાદિ-પશુ-ધર્મ-માત્ર-રતત્વેન મનુષ્યાકારઃ પશુર્ એવેતિ ભાવઃ ।
આ-શરીર-વિમોક્ષણાદ્ ઇત્ય્ અત્રાન્યદ્ વ્યાખ્યાનમ્ - યથા મરણાદ્ ઊર્ધ્વં વિલપન્તીભિર્ યુવતીભિર્ આલિઙ્ગ્યમાનો ઽપિ પુત્રાદિભિર્ દહ્યમાનો ઽપિ પ્રાણ-શૂન્યત્વાત્ કામ-ક્રોધ-વેગં સહતે, તથા મરણાત્ પ્રાગ્ અપિ જીવન્ન્ એવ યઃ સહતે સ યુક્ત ઇત્ય્ આદિ । અત્ર યદિ મરણવજ્ જીવને ઽપિ કામ-ક્રોધાનુત્પત્તિ-માત્રં બ્રૂયાત્ તદૈતદ્ યુજ્યતે । યથોક્તં વશિષ્ઠેન -
પ્રાણે ગતે યથા દેહઃ સુખં દુઃખં ન વિન્દતિ ।
તથા ચેત્ પ્રાણ-યુક્તો ઽપિ સ કૈવલ્યાશ્રમે વસેત્ ॥ ઇતિ ।
ઇહ તૂપન્નયોઃ કામ-ક્રોધયોર્ વેગ-સહને પ્રસ્તુતે તયોર્ અનુત્પત્તિ-માત્રં ન દાર્ષ્ટાન્ત ઇતિ કિમ્ અતિનિર્બન્ધેન

વિશ્વનાથઃ : સંસાર-સિન્ધૌ પતિતો ઽપ્ય્ એષ એવ યોગી એષ એવ સુખીત્ય્ આહ શક્નોતીતિ

બલદેવઃ : શક્નોતીહૈવ યઃ સોઢું પ્રાક્ શરીર-વિમોક્ષણાત્ । કામ-ક્રોધોદ્ભવં વેગં સ યુક્તઃ સ સુખી નરઃ

ભ્ગ્ 5.24
યો ઽન્તઃ-સુખો ઽન્તરારામસ્ તથાન્તર્-જ્યોતિર્ એવ યઃ ।
સ યોગી બ્રહ્મ-નિર્વાણં બ્રહ્મ-ભૂતો ઽધિગચ્છતિ

શ્રીધર : ન કેવલં કામ-ક્રોધ-વેગ-સંહરણ-માત્રેણ મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ । અપિ તુ યો ઽન્તઃ-સુખ ઇતિ । અન્તરાત્મન્ય્ એવ સુખં યસ્ય । ન વિષયેષુ । અન્તર્ એવારામ આક્રીડા યસ્ય ન બહિઃ । અન્તર્ એવ જ્યોતિર્ દૃષ્ટિર્ યસ્ય । ન ગીત-નૃત્યાદિષુ । સ એવં બ્રહ્મણિ ભૂતઃ સ્થિતઃ સન્ બ્રહ્મણિ નિર્વાણં લયમ્ અધિગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ

મધુસૂદનઃ : કામ-ક્રોધ-વેગ-સહન-માત્રેણૈવ મુચ્યન્તે ઇતિ ન, કિન્તુ યો ઽન્તર્ ઇતિ ।
અન્તર્-બાહ્ય-વિષય-નિરપેક્ષમ્ એવ સ્વરૂપ-ભૂતં સુખં યસ્ય સો ઽન્તઃ-સુખો બાહ્ય-વિષય-જનિત-સુખ-શૂન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । કુતો બાહ્ય-સુખાભાવસ્ તત્રાહ અન્તર્ આત્મન્ય્ એવ ન તુ સ્ત્ર્ય્-આદિ-વિષયે બાહ્ય-સુખ-સાધન આરામ આરમણં ક્રીડા યસ્ય સો ઽન્તર્-આરામસ્ ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહત્વેન બાહ્ય-સુખ-સાધન-શૂન્ય ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ ત્યક્ત-સર્વ-પરિગ્રહસ્યાપિ યતેર્ યદૃચ્છોપનતૈઃ કોકિલાદિ-મધુર-શબ્દ-શ્રવણ-મન્દ-પવન-સ્પર્શન-ચન્દ્રોદય-મયૂર-નૃત્યાદિ-દર્શનાતિ-મધુર-શીતલ-ગઙ્ગોદક-પાન-કેતકી-કુસુમ-સૌરભાદ્ય્-અવઘ્રાણાદિભિર્ ગ્રામ્યૈઃ સુખોત્પત્તિ-સમ્ભવાત્ કથં બાહ્ય-સુખ-તત્-સાધન-શૂન્યત્વમ્ ઇતિ તત્રાહ તથાન્તર્-જ્યોતિર્ એવ યઃ । યથાન્તર્ એવ સુખં ન બાહ્યૈર્ વિષયૈસ્ તથાન્તર્ એવાત્મનિ જ્યોતિર્ વિજ્ઞાનં ન બાહ્યૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ યસ્ય સો ઽન્તર્-જ્યોતિઃ શ્રોત્રાદિ-જન્ય-શબ્દાદિ-વિષય-વિજ્ઞાન-રહિતઃ । એવ-કારો વિશેષણ-ત્રયે ઽપિ સમ્બધ્યતે । સમાધિ-કાલે શબ્દાદિ-પ્રતિભાસાભાવાદ્ વ્યુત્થાન-કાલે તત્-પ્રતિભાસે ઽપિ મિથ્યાત્વ-નિશ્ચયાન્ ન બાહ્ય-વિષયૈસ્ તસ્ય સુખોત્પત્તિ-સમ્ભવ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ય એવં યથોક્ત-વિશેષણ-સમ્પન્નઃ સ યોગી સમાહિતો બ્રહ્મ-નિર્વાણં બ્રહ્મ પરમાનન્દ-રૂપં કલ્પિત-દ્વૈતોપશમ-રૂપત્વેન નિર્વાણં તદ્ એવ, કલ્પિત-ભાવસ્યાધિષ્ઠાનાત્મકત્વાત્ । અવિદ્યાવરણ-નિવૃત્ત્યાધિગચ્છતિ નિત્ય-પ્રાપ્તમ્ એવ પ્રાપ્નોતિ । યતઃ સર્વદૈવ બ્રહ્મ-ભૂતો નાન્યઃ । બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્ય્ એતિ ઇતિ શ્રુતેઃ । અવસ્થિતેર્ ઇતિ કાશ-કૃત્સ્નઃ ઇતિ ન્યાયાચ્ ચ

વિશ્વનાથ - યસ્ તુ સંસારાતીતસ્ તસ્ય તુ બ્રહ્માનુભવ એવ સુખમ્ ઇત્ય્ આહ ય ઇતિ । અન્તરાત્મન્ય્ એવ સુખં યસ્ય સઃ । યતો ઽન્તરાત્મન્ય્ એવ રમતે, અતો ઽન્તરાત્મન્ય્ એવ જ્યોતિર્ દૃષ્ટિર્ યસ્ય સઃ

બલદેવ - યત્ પ્રીત્યા તં સોઢું શક્તસ્ તદ્ આહ યો ઽન્તર્ ઇતિ । અન્તર્વર્તિનાનુભૂતેનાત્મના સુખં યસ્ય સઃ, તેનૈવારામઃ ક્રીડા યસ્ય સઃ । તસ્મિન્ન્ એવ જ્યોતિર્ દૃષ્ટિર્ યસ્ય સઃ । ઈદૃશો યોગી નિષ્કામ-કર્મી બ્રહ્મ-ભૂતો લબ્ધ-શુદ્ધ-જૈવ-સ્વરૂપો બ્રહ્માધિગચ્છતિ પરમાત્માનં લભતે । નિર્વાણં મોક્ષ-રૂપં તેનૈવ તલ્-લાભાત્

ભ્ગ્ 5.25
લભન્તે બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ ઋષયઃ ક્ષીણ-કલ્મષાઃ ।
છિન્ન-દ્વૈધા યતાત્માનઃ સર્વ-ભૂત-હિતે રતાઃ

શ્રીધરઃ : કિં ચ લભન્ત ઇતિ । ઋષયઃ સમ્યગ્-દર્શિનઃ । ક્ષીણં કલ્મષં યેષામ્ । સર્વેષાં ભૂતાનાં હિતે રતાઃ કૃપલવઃ । તે બ્રહ્મ-નિર્વાણં મોક્ષં લભન્તે

મધુસૂદનઃ : મુક્તિ-હેતોર્ જ્ઞાનસ્ય સાધનાન્તરાણિ વિવૃણ્વન્ન્ આહ લભન્ત ઇતિ । પ્રથમં યજ્ઞાદિભિઃ ક્ષીણ-કલ્મષાઃ । તતો ઽન્તઃકરણ-શુદ્ધયા ઋષયઃ સૂક્ષ્મ-વસ્તુ-વિવેચન-સમર્થાઃ સંન્યાસિનઃ । તતઃ શ્રવણાદિ-પરિપાકેણ ચ્છિન્ન-દ્વૈધા નિવૃત્ત-સર્વ-સંશયાઃ । તતો નિદિધ્યાસન-પરિપાકેણ સંયતાત્માનઃ પરમાત્મન્ય્ એવૈકાગ્ર-ચિત્તાઃ । એતાદૃશાશ્ ચ દ્વૈતાદર્શિત્વેન સર્વ-ભૂત-હિતે રતા હિંસા-શૂન્યા બ્રહ્મ-વિદો બ્રહ્મ-નિર્વાણં લભન્તે ।
યસ્મિન્ સર્વાણિ ભૂતાનિ આત્મૈવાભૂદ્ વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમ્ અનુપશ્યતઃ ॥ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
બહુ-વચનમ્, તદ્ યો દેવાનાં ઇત્ય્ આદિ-શ્રુત્ય્-ઉક્તાનિયમ-પ્રદર્શનાર્થમ્

વિશ્વનાથઃ : એવં બહવ એવ સાધન-સિદ્ધા ભવન્તીત્ય્ આહ લભન્ત ઇતિ

બલદેવઃ : એવં સાધન-સિદ્ધા બહવ ભવન્તીત્ય્ આહ લભન્ત ઇતિ । ઋષયસ્ તત્ત્વ-દ્રષ્ટારઃ । છિન્ન-દ્વૈધા વિનષ્ટ્-સંશયાઃ । સ્ફુટમ્ અન્યત્

ભ્ગ્ 5.26
કામ-ક્રોધ-વિયુક્તાનાં યતીનાં યત-ચેતસામ્ ।
અભિતો બ્રહ્મ-નિર્વાણં વર્તતે વિદિતાત્મનામ્

શ્રીધરઃ : કિં ચ કામેત્ય્ આદિ । કામ-ક્રોધાભ્યાં વિયુક્તાનામ્ । યતીનાં સંન્યાસિનામ્ । સંયત-ચિત્તાનાં જ્ઞાતાત્મ-તત્ત્વાનામ્ અભિત ઉભયતો જીવતાં મૃતાનાં ચ । ન દેહાન્ત એવ તેષાં બ્રહ્મણિ લયઃ, અપિ તુ જીવતામ્ અપિ વર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : પૂર્વં કામ-ક્રોધયોર્ ઉત્પન્નયોર્ અપિ વેગઃ સોઢવ્ય ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અધુના તુ તયોર્ ઉત્પત્તિ-પ્રતિબન્ધ એવ કર્તવ્ય ઇત્ય્ આહ કામેતિ । કામ-ક્રોધયોર્ વિયોગસ્ તદ્-અનુત્પત્તિર્ એવ તદ્-યુક્તાનાં કામ-ક્રોધ-વિયુક્તાનામ્ । અતએવ યત-ચેતસાં સંયત-ચિત્તાનાં યતીનાં યત્ન-શીલાનાં સંન્યાસિનાં વિદિતાત્મનાં સાક્ષાત્-કૃત-પરમાત્મનામ્ અભિત ઉભયતો જીવતાં મૃતાનાં ચ તેષાં બ્રહ્મ-નિર્વાણં મોક્ષો વર્તતે નિત્યત્વાત્, ન તુ ભવિષ્યતિ સાધ્યત્વાભાવાત્

વિશ્વનાથઃ : જ્ઞાતસ્ ત્વં-પદાર્થ-નામ-પ્રાપ્ત-પરમાત્મ-જ્ઞાનાનાં કિયતા કાલેન બ્રહ્મ-નિર્વાણ-સુખં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ કામેતિ । યત-ચેતસામ્ ઉપરત-મનસાં ક્ષીણ-લિઙ્ગ-શરીરાણામ્ ઇતિ યાવત્, અભિતઃ સર્વતો-ભાવેનૈવ વર્તત એવેતિ બ્રહ્મ-નિર્વાણે તસ્ય નૈવાતિવિલમ્બમ્ ઇતિ ભાવઃ

બલદેવઃ : ઈદૃશાન્ પરમાત્માપ્ય્ અનુવર્તત ઇત્ય્ આહ કામેતિ । યતીનાં પ્રયત્નવતાં તાન્ અભિતો બ્રહ્મ વર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તં -
દર્શન-ધ્યાન-સંસ્પર્શૈર્ મત્સ્ય-કૂર્મ-વિહઙ્ગમાઃ ।
સ્વાન્ય્ અપત્યાનિ પુષ્ણન્તિ તથાહમ્ અપિ પદ્મજ ॥ ઇતિ

ભ્ગ્ 5.27-28
સ્પર્શાન્ કૃત્વા બહિર્ બાહ્યાંશ્ ચક્ષુશ્ ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ ।
પ્રાણાપાનૌ સમૌ કૃત્વા નાસાભ્યન્તર-ચારિણૌ

યતેન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધિર્ મુનિર્ મોક્ષ-પરાયણઃ ।
વિગતેચ્છા-ભય-ક્રોધો યઃ સદા મુક્ત એવ સઃ

શ્રીધરઃ : સ યોગી બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ ઇત્ય્ આદિષુ યોગી મોક્ષમ્ અવાપ્નોતીત્ય્ ઉક્તમ્ । તમ્ એવ યોગં સઙ્ક્ષેપેણાહ સ્પર્શાન્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । બાહ્યા એવ સ્પર્શા રૂપ-રસાદયો વિષયાશ્ ચિન્તિતાઃ સન્તો ઽન્તઃ પ્રવિશન્તિ । તાંસ્ તચ્-ચિન્તા-ત્યાગેન બહિર્ એવ કૃત્વા । ચક્ષુર્ ભ્રુવોર્ અન્તરે ભ્રૂ-મધ્ય એવ કૃત્વાત્યન્તં નેત્રયોર્ નિમીલને હિ નિદ્રયા મનો લીયતે । ઉન્મીલને ચ બહિઃ પ્રસરતિ । તદ્-ઉભય-દોષ-પરિહારાર્થમ્ અર્ધ-નિમીલનેન ભ્રૂ-મધ્યે દૃષ્ટિં નિધાયેત્ય્ અર્થઃ । ઉચ્છ્વાસ-નિઃશ્વાસ-રૂપેણ નાસિકયોર્ અભ્યન્તરે ચરન્તૌ પ્રાણાપાનાવ્ ઊર્ધ્વાધો-ગતિ-રોધેન સમૌ કૃત્વા, કુમ્ભકં કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા પ્રાણો ઽયં યથા ન
ભૈર્ નિર્યાતિ યથા ચાપાનો ઽન્તર્ ન પ્રવિશતિ, કિન્તુ નાસા-મધ્ય એવ દ્વાવ્ અપિ યથા ચરતસ્ તથા મન્દાભ્યામ્ ઉચ્છ્વાસ-નિઃશ્વાસાભ્યાં સમૌ કૃત્વેતિ

યતેતિ । અનેનોપાયેન યતાઃ સંયતા ઇન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધયો યસ્ય । મોક્ષ એવ પરમ્ અયનં પ્રાપ્યં યસ્ય । અતએવ વિગતા ઇચ્છા-ભય-ક્રોધા યસ્ય । એવંભૂતો યો મુનિઃ સ સદા જીવન્ન્ અપિ મુક્ત એવેત્ય્ અર્થઃ ॥27-28॥
મધુસૂદનઃ : પૂર્વમ્ ઈશ્વરાર્પિત-સર્વ-ભાવસ્ય કર્મ-યોગેનાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિસ્ તતઃ સર્વ-કર્મ-સંન્યાસસ્ તતઃ શ્રવણાદિ-પરસ્ય તત્ત્વ-જ્ઞાનં મોક્ષ-સાધનમ્ ઉદેતીત્ય્ ઉક્તમ્ । અધુના સ યોગી બ્રહ્મ-નિર્વાણમ્ ઇત્ય્ અત્ર સૂચિતં ધ્યાન-યોગં સમ્યગ્-દર્શન-સ્યાન્તરઙ્ગ-સાધનં વિસ્તરેણ વક્તું સૂત્ર-સ્થાનીયાંસ્ ત્રીન્ શ્લોકાન્ આહ ભગવાન્ । એતેષામ્ એવ વૃત્તિ-સ્થાનીયઃ કૃત્સ્નઃ ષષ્ઠો ઽધ્યાયો ભવિષ્યતિ । તત્રાપિ દ્વાભ્યાં સઙ્ક્ષેપેણ યોગ ઉચ્યતે । તૃતીયેન તુ તત્-ફલં પરમાત્મ-જ્ઞાનમ્ ઇતિ વિવેકઃ ।
સ્પર્શાન્ શબ્દાદીન્ બાહ્યાન્ બહિર્ ભવાન્ અપિ શ્રોત્રાદિ-દ્વારા તત્-તદ્-આકારાન્તઃ-કરણ-વૃત્તિભિર્ અન્તઃ-પ્રવિષ્ટાન્ પુનર્ બહિર્ એવ કૃત્વા પર-વૈરાગ્ય-વશેન તત્-તદ્-આકારાં વૃત્તિમ્ અનુત્પાદ્યેત્ય્ અર્થઃ । યદ્ય્ એત આન્તરા ભવેયુસ્ તદોપાય-સહસ્રેણાપિ બહિર્ ન સ્યુઃ સ્વભાવ-ભઙ્ગ-પ્રસઙ્ગાત્ । બાહ્યાનાં તુ રાગ-વશાદ્ અન્તઃ-પ્રવિષ્ટાનાં વૈરાગ્યેણ બહિર્ ગમનં સમ્ભવતીતિ વદિતું બાહ્યાન્ ઇતિ વિશેષણમ્ । તદ્ અનેન વૈરાગ્યમ્ ઉક્ત્વાભ્યાસમ્ આહ ચક્ષુશ્ ચૈવાન્તરે ભ્રુવોઃ કૃત્વેત્ય્ અનુષજ્યતે । અત્યન્ત-નિમીલને હિ નિદ્રાખ્યા લયાત્મિકા વૃત્તિર્ એકા ભવેત્ । પ્રસારેણ તુ પ્રમાણ-વિપર્યય-વિવેક-વિકલ્પ-સ્મૃતયશ્ ચતસ્રો વિક્ષેપાત્મિકા વૃત્તયો ભવેયુઃ । પઞ્ચાપિ
તુ વૃત્તયો નિરોદ્ધવ્યા ઇતિ અર્ધ-નિમીલનેન ભ્રૂ-મધ્યે ચક્ષુષો નિધાનમ્ । તથા પ્રાણાપાનૌ સમૌ તુલ્યાવ્ ઊર્ધ્વાધો-ગતિ-વિચ્છેદેન નાસાભ્યન્તર-ચારિણૌ કુમ્ભકેણ કૃત્વા, અનેનોપાયેન યતાઃ સંયતા ઇન્દ્રિય-મનો-બુદ્ધયો યસ્ય સ તથા । મોક્ષ-પરાયણઃ સર્વ-વિષય-વિરક્તો મુનિર્ મનન-શીલો ભવેત્ । વિગતેચ્છા-ભય-ક્રોધ ઇતિ વીર્ત-રાગ-ભય-ક્રોધ ઇત્ય્ અત્ર વ્યાખ્યાતમ્ । એતાદૃશો યઃ સંન્યાસી સદા ભવતિ મુક્ત એવ સઃ । ન તુ તસ્ય મોક્ષઃ કર્તવ્યો ઽસ્તિ । અથવા ય એતાદૃશઃ સ સદા જીવન્ન્ અપિ મુક્ત એવ ॥27-28॥
વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવમ્ ઈશ્વરાર્પિત-નિષ્કામ-કર્મ-યોગેનાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિઃ । તતો જ્ઞાનં ત્વં-પદાર્થ-વિષયકમ્ । તતસ્ તત્-પદાર્થ-જ્ઞાનાર્થં ભક્તિઃ । તદ્-ઉત્થ-જ્ઞાનેન ગુણાતીતેન બ્રહ્માનુભવ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ઇદાનીં નિષ્કામ-કર્મ-યોગેન શુદ્ધાન્તઃકરણસ્યાષ્ટાઙ્ગ-યોગં બ્રહ્માનુભવ-સાધનં જ્ઞાન-યોગાદ્ અપ્ય્ ઉત્કૃષ્ટત્વેન ષષ્ઠાધ્યાયે વક્તું તત્-સૂત્ર-રૂપં શ્લોક-ત્રયમ્ આહ સ્પર્શાન્ ઇતિ । બાહ્યા એવ શબ્દ-સ્પર્શ-રૂપ-રસ-ગન્ધાઃ સ્પર્શ-શબ્દ-વાચ્યાઃ । મનસિ પ્રવિશ્ય યે વર્તન્તે તાન્, તસ્માન્ મનસઃ સકાશાદ્ બહિષ્કૃત્ય વિષયેભ્યો
મનઃ પ્રત્યાહૃત્યેત્ય્ અર્થઃ । ચક્ષુષી ચ ભ્રુવોર્ અન્તરે મધ્યે ક્ટ્વા નેત્રયોઃ સમ્પૂર્ણ-નિમીલને નિદ્રયા મનો લીયત ઉન્મીલનેન બહિઃ પ્રસરતિ । તદ્-ઉભય-દોષ-પરિહારાર્થમ્ અર્ધ-નિમીલનેન ભ્રૂ-મધ્યે દૃષ્ટિં નિધાયોચ્છ્વાસ-નિશ્વાસ-રૂપેણ નાસિકયોર્ અભ્યન્તરે ચરન્તૌ પ્રાણાપાનાવ્ ઊર્ધ્વાધો-ગતિ-નિરોધેન સમૌ કૃત્વા । યતા વશીકૃતા ઇન્દ્રિયાદયો યેન સઃ ॥27-28॥
બલદેવઃ : અથ કર્મણા નિષ્કામેણ વિશુદ્ધ-મનાઃ સમુદિતાત્મ-જ્ઞાનસ્ તદ્-દર્શનાય સમાધિં કુર્યાદ્ ઇતિ સાઙ્ગં યોગં સૂચયન્ન્ આહ સ્પર્શાન્ ઇતિ । સ્પર્શા શબ્દાદયો વિષયાસ્ તે બાહ્યા એવ સ્મૃતાઃ સન્તો મનસિ પ્રવિશન્તિ । તાંસ્ તત્-સ્મૃતિ-પરિત્યાગેન બહિષ્કૃત્ય વિષયેભ્યો મનઃ પ્રત્યાહૃત્યેત્ય્ અર્થઃ । ભ્રુવોર્ અન્તરે મધ્યે ચક્ષુશ્ ચ ક્ટ્વા નેત્રયોઃ સંનિમીલને નિદ્રયા મનસો લયઃ । પ્રોન્મીલને ચ બહિસ્ તસ્ય પ્રસારઃ સ્યાત્ । તદ્-ઉભય-વિનિવૃત્તયે ઽર્ધ-નિમીલનેન ભ્રૂ-મધ્યે દૃષ્ટિં નિધાયેત્ય્ અર્થઃ । તથા નાસાભ્યન્તર-ચારિણૌ પ્રાણાપાનાવ્ ઊર્ધ્વાધો-ગતિ-નિરોધેન સમૌ તુલ્યૌ કૃત્વા કુમ્ભયિત્વેત્ય્ અર્થઃ
। એતેનોપાયેન યતા આત્માવલોકનાય સ્થાપિતા ઇન્દ્રિયાદયો યેન સઃ । મુનિર્ આત્મ-મનન-શીલઃ । મોક્ષ-પરાયણો મોક્ષૈક-પ્રયોજનઃ । અતો વિગતેચ્છાદિઃ । ઈદૃશો યઃ સર્વદા ફલ-કાલવત્ સાધન-કાલે ઽપિ મુક્ત એવ ॥27-28॥
ભ્ગ્ 5.29
ભોક્તારં યજ્ઞ-તપસાં સર્વ-લોક-મહેશ્વરમ્ ।
સુહૃદં સર્વ-ભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમ્ ઋચ્છતિ

શ્રીધરઃ : નન્વ્ એવમ્ ઇન્દ્રિયાદિ-સંયમન-માત્રેણ કથં મુક્તિઃ સ્યાત્ ? ન તન્-માત્રેણ, કિન્તુ જ્ઞાન-દ્વારેણેત્ય્ આહ ભોક્તારમ્ ઇતિ । યજ્ઞાનાં તપસાં ચૈવ મમ ભક્તૈઃ સમર્પિતાનાં યદૃચ્છયા ભોક્તારં પાલકમ્ ઇતિ વા । સર્વેષાં લોકાનાં મહાન્તમ્ ઈશ્વરમ્ । સર્વ-ભૂતાનાં સુહૃદં નિરપેક્ષોપકારિણમ્ । અન્તર્યામિણં માં જ્ઞાત્વા મત્-પ્રસાદેન શાન્તિં મોક્ષમ્ ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ

વિકલ્પ-શઙ્કાપોહેન યેનૈવં સાઙ્ખ્ય-યોગયોઃ ।
સમુચ્ચયઃ ક્રમેણોક્તઃ સર્વજ્ઞં નૌમિ તં હરિમ્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
સંન્યાસ-યોગો નામ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : એવં યોગ-યુક્તઃ કિં જ્ઞાત્વા મુચ્યત ઇતિ તદાહ ભોક્તારમ્ ઇતિ । સર્વેષાં યજ્ઞાનાં તપસાં ચ કર્તૃ-રૂપેણ દેવતા-રૂપેણ ચ ભોક્તારં ભોગ-કર્તારં પાલકમ્ ઇતિ વા । ભુજ પાલનાભ્યવહારયોઃ ઇતિ ધાતુઃ । સર્વેષાં લોકાનાં મહાન્તમ્ ઈશ્વરં હિરણ્યગર્ભાદીનામ્ અપિ નિયન્તારમ્ । સર્વેષાં પ્રાણિનાં સુહૃદં પ્રત્યુપકાર-નિરપેક્ષતયોપકારિણં સર્વાન્ત્ગર્યામિણં સર્વ-ભાસકં પરિપૂર્ણ-સચ્-ચિદ્-આનનદૈક-રસં પરમાર્થ-સત્યં સર્વાત્માનં નારાયણં માં જ્ઞાત્વાત્મત્વેન
સાક્ષાત્કૃત્ય શાન્તિં સર્વ-સંસારોપરતિં મુક્તિમ્ ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ । ત્વાં પશ્યન્ન્ અપિ કથં નાહં મુક્ત ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાનિરાકરણાય વિશેષણાનિ । ઉક્ત-રૂપેણૈવ મમ જ્ઞાનં મુક્તિ-કારણમ્ ઇતિ ભાવઃ

અનેક-સાધનાભ્યાસ-નિષ્પન્નં હરિણેરિતમ્ ।
સ્વ-સ્વરૂપ-પરિજ્ઞાનં સર્વેષાં મુક્તિ-સાધનમ્

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ સ્વ-સ્વરૂપ-પરિજ્ઞાનં નામ
પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : એવમ્ભૂતસ્ય યોગિનો ઽપિ જ્ઞાનિન ઇવ ભક્ત્ય્-ઉત્થેન પરમાત્મ-જ્ઞાનેનૈવ મોક્ષ ઇત્ય્ આહ ભોક્તારમ્ ઇતિ । યજ્ઞાનાં કર્મિ-કૃતાનાં તપસાં ચ જ્ઞાનિ-કૃતાનાં ભોક્તારં પાલયિતારમ્ ઇતિ કર્મિણાં જ્ઞાનિનાં ચોપાસ્યમ્ । સર્વ-લોકાનાં મહેશ્વરં મહા-નિયન્તારમ્ અન્તર્યામિનં યોગિનામ્ ઉપાસ્યમ્ । સર્વ-ભૂતાનાં સુહૃદં કૃપયા સ્વ-ભક્ત-દ્વારા સ્વ-ભક્ત્ય્-ઉપદેશેન હિત-કારિણમ્ ઇતિ ભક્તાનામ્ ઉપાસ્યં માં જ્ઞાત્વેતિ સત્ત્વ-ગુણ-મય-જ્ઞાનેન નિર્ગુણસ્ય મમાનુભવાસમ્ભવાત્ ભક્ત્યાહમ્ એકયા ગ્રાહ્યઃ ઇતિ મદ્-ઉક્તેઃ । નિર્ગુણયા ભક્ત્યૈવ યોગી સ્વોપાસ્યં પરમાત્માનં મામ્ અપરોક્ષાનુભવ-ગોચરીકૃત્ય
શાન્તિં મોક્ષમ્ ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ

નિષ્કામ-કર્મણા જ્ઞાની યોગી ચાત્ર વિમુચ્યતે ।
જ્ઞાત્વાત્મ-પરમાત્માનાવ્ ઇત્ય્ અધ્યાયાર્થ ઈરિતઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-દર્શિન્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસુ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ સંગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્

બલદેવઃ : એવં સમાધિ-સ્થઃ કૃત-સ્વાત્માવલોકનઃ પરમાત્માનમ્ ઉપાસ્યમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ ભોક્તારમ્ ઇતિ । યજ્ઞાનાં તપસાં ચ ભોક્તારં પાલકમ્ । સર્વેષાં લોકાનાં વિધિ-રુદ્રાદીનામ્ અપિ મહેશ્વરમ્ । તમ્ ઈશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં [શ્વેતુ 6.7] ઇત્ય્ આદિ શ્રવણાત્ । સર્વ-ભૂતાનાં સુહૃદં નિરપેક્ષોપકારકમ્ । ઈદૃશં માં જ્ઞાત્વા સ્વારાધ્યતયાનુભૂય શાન્તિં સંસાર-નિવૃત્તિમ્ ઋચ્છતિ લભતે । સર્વેશ્વરસ્ય સુહૃદશ્ ચ સમારાધનં ખલુ સુખાવહં સુખ-સાધનમ્ ઇતિ

નિષ્કામ-કર્મણા યોગ-શિરસ્કેન વિમુચ્યતે ।
સ-નિષ્ઠો જ્ઞાન-ગર્ભેણેત્ય્ એષ પઞ્ચમ-નિર્ણયઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ