ભગવદ્ગીતા · અધ્યાય 140

બલદેવઃ : એવં પૃષ્ટો ભગવાન્ ઉવાચ ત્રિવિધેતિ । આલસ્યાત્ ક્લેશાચ્ ચ શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય યે શ્રદ્ધયા દેવાદીન્ યજન્તે દેહિનઃ । સા તેષાં સ્વભાવજા બોધ્યા પ્રાક્તનઃ શુભાશુભ-સંસ્કારઃ સ્વભાવસ્ તસ્માજ્ જાતેત્ય્ અર્થઃ । અનાદિ-ત્રિગુણ-પ્રકૃતિ-સંસૃષ્ટાનાં દેહિનામ્ અનાદિતો ઽનાવૃત્તસ્ય સંસારસ્ય સાત્ત્વિકત્વાદિના ત્રૈવિધ્યાત્ તજ્-જાત-શ્રદ્ધાપિ ત્રિવિધેત્ય્ આહ સાત્ત્વિકીત્યાદિ । સ્વભાવમ્ અન્યથયિતું સમર્થા ખલુ સદ્-ઉપદિષ્ટ-શાસ્ત્ર-જન્યા વિવેક-સંવિત્ સા તેષાં નાસ્ત્ય્ અતઃ સ્વભાવજા શ્રદ્ધા ત્રિવિધા ભવતિ । તાદૃક્-શાસ્ત્ર-જન્યા શ્રદ્ધા ત્વ્ અન્યૈવ યથા તદ્-ઉક્તિ-વિધિનૈવ તદ્-અર્થાનુષ્ઠાનમ્

ભ્ગ્ 17.3
સત્ત્વાનુરૂપા સર્વસ્ય શ્રદ્ધા ભવતિ ભારત ।
શ્રદ્ધા-મયો ઽયં પુરુષો યો યચ્-છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ

શ્રીધરઃ : નનુ ચ શ્રદ્ધા સાત્ત્વિક્ય્ એવ સત્ત્વ-કાર્યત્વેન ત્વયૈવ શ્રી-ભાગવતે ઉદ્ધવં પ્રતિ નિર્દિષ્ટત્વાત્ । યથોક્તં -
શમો દમસ્ તિતિક્ષેજ્યા તપઃ સત્યં દયા સ્મૃતિઃ ।
તુષ્ટિસ્ ત્યાગો ઽસ્પૃહા શ્રદ્ધા હ્રીર્ દયા નિર્વૃત્તિર્ ધૃતિઃ ॥[ભ્પ્ 11.25.2]
ઇત્ય્ એતાઃ સત્ત્વસ્ય વૃત્તયઃ । ઇતિ ।
અથ કથં તસ્યાસ્ ત્રૈવિધ્યમ્ ઉચ્યતે । સત્યમ્ । તથાપિ રજસ્-તમો-યુક્ત-પુરુષાશ્રયત્વેન રજસ્-તમો-મિશ્રિતત્વેન સત્ત્વસ્ય ત્રૈવિધ્યાચ્ છ્રદ્ધાયાપિ ત્રૈવિધ્યં ઘટતે ઇત્ય્ આહસત્ત્વાનુરૂપેતિ । સત્ત્વાનુરૂપા સત્ત્વ-તારતમ્યાનુસારિણી સર્વસ્ય વિવેકિનો ઽવિવેકિનો લોકસ્ય શ્રદ્ધા વિક્રિઅત ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ એવાહ યો યચ્ છ્રદ્ધઃ યાદૃશી શ્રદ્ધા યસ્ય । સ એવ સઃ । તાદૃશ-શ્રદ્ધા-યુક્ત એવ સઃ । યઃ પૂર્વં સત્ત્વોત્કર્ષેણ સાત્ત્વિક-શ્રદ્ધયા યુક્તઃ પુરુષઃ સ પુનસ્ તાદૃશ-સ્વ-સંસ્કારેણ સાત્ત્વિક-શ્રદ્ધયાયુક્ત એવ ભવતિ । યસ્ તુ રજસ ઉત્કર્ષેણ રાજસ-શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સ પુનસ્ તાદૃશ એવ ભવતિ । યસ્ તુ તમસ ઉત્કર્ષેણ તામસ-શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સ પુનસ્
તાદૃશ એવ ભવતિ । લોકાચાર-માત્રેણ પ્રવર્તમાનેષ્વ્ એવં સાત્ત્વિક-રાજસ-તામસ-શ્રદ્ધા-વ્યવસ્થા । શાસ્ત્ર-જનિત-વિવેક-જ્ઞાન-યુક્તાનાં તુ સ્વભાવ-વિજયેન સાત્ત્વિકી એકૈવ શ્રદ્ધેતિ પ્રકરણાર્થઃ

મધુસૂદનઃ : પ્રાગ્-ભવીયાન્તઃ-કરણ-ગત-વાસના-રૂપ-નિમિત્ત-કારણ-વૈચિત્ર્યેણ શ્રદ્ધા-વૈચિત્ર્યમ્ ઉક્ત્વા તદ્-ઉપાદાન-કારણાન્તઃ-કરણ-વૈચિત્ર્યેણાપિ તદ્-વૈચિત્ર્યમ્ આહ સત્ત્વેતિ । સત્ત્વં પ્રકાશ-શીલત્વાત્ સત્ત્વ-પ્રધાન-ત્રિગુણાપઞ્ચીકૃત-પઞ્ચ-મહા-ભૂતારબ્ધમ્ અન્તઃ-કરણમ્ । તચ્ ચ ક્વચિદ્ ઉદ્રિક્ત-સત્ત્વમ્ એવ યથા દેવાનામ્ । ક્વચિદ્ રજસાભિભૂત-સત્ત્વં યથા યક્ષાદીનામ્ । ક્વચિત્ તમસાભિભૂત-સત્ત્વં યથા પ્રેત-ભૂતાદીનામ્ । મનુષ્યાણાં તુ પ્રાયેણ વ્યામિશ્રમ્ એવ । તચ્ ચ શાસ્ત્રીય-વિવેક-જ્ઞાનેનોદ્ભૂત-સત્ત્વં રજસ્-તમસી અભિભૂય ક્રિયતે । શાસ્ત્રીય-વિવેક-વિજ્ઞાન-શૂન્યસ્ય તુ સર્વસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્ય સત્ત્વાનુરૂપા શ્રદ્ધા સત્ત્વ-વૈચિત્ર્યાદ્ વિચિત્રા ભવતિ, સત્ત્વ-પ્રધાને ઽન્તઃ-કરણે સાત્ત્વિકી । રજઃ-પ્રધાને
તસ્મિન્ રાજસી તમઃ-પ્રધાને તુ તસ્મિંસ્ તામસીતિ । હે ભારત મહા-કુલ-પ્રસૂત જ્ઞાન-નિરતેતિ વા શુદ્ધ-સાત્ત્વિકત્વં દ્યોતયતિ । યત્ ત્વયા પૃષ્ટં તેષાં નિષ્ટા કેતિ તત્રોત્તરં શૃણુ । અયં શાસ્ત્રીય-જ્ઞાન-શૂન્યઃ કર્માધિકૃતઃ પુરુષસ્ ત્રિગુણાન્તઃ-કરણ-સમ્પિણ્ડિતઃ શ્રદ્ધા-મયઃ પ્રાચુર્યેણાસ્મિન્ શ્રદ્ધા પ્રકૃતેતિ તત્-પ્રસ્તુત-વચને મયટ્ । અનન્ય-મયો યજ્ઞ ઇતિવત્ । અતો યો યચ્-છ્રધો યા સાત્ત્વિકી રાજસી તામસી વા શ્રદ્ધા યસ્ય સ એવ શ્રદ્ધાનુરૂપ એવ સ સાત્ત્વિકો રાજસસ્ તામસો વા । શ્રદ્ધયૈવ નિષ્ઠા વ્યાખ્યાતેત્ય્ અભિપ્રાયઃ

વિશ્વનાથઃ : સત્ત્વમ્ અન્તઃકરણં ત્રિવિધં સાત્ત્વિકં રાજસં તામસં ચ । તદ્-અનુરૂપા સાત્ત્વિકાન્તઃકરણાનાં સાત્ત્વિક્ય્ એવ શ્રદ્ધા । રાજસાન્તઃકરણાનાં રાજસ્ય્ એવ । તામસાન્તઃકરણાનાં તામસ્ય્ એવેત્ય્ અર્થઃ । યચ્-છ્રદ્ધો યસ્મિન્ યજનીયે દેવે ઽસુરે રાક્ષસે વા શ્રદ્ધાવાન્ યો ભવતિ । સ સ એવ ભવતિ તત્ તચ્ છબ્દેનૈવ વ્યપદિશ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

બલદેવઃ : યદ્યપિ શ્રદ્ધા સત્ત્વ-ગુણ-વૃત્તિસ્ તથાપ્ય્ અન્તઃ-કરણ-ધર્મસ્ય સ્વભાવસ્યાન્તઃ-કરણસ્ય ચ ધર્મિણસ્ ત્રૈવિધ્યાત્ તદ્-ઉદિતાયાસ્ તસ્યાસ્ ત્રૈવિધ્યં સિદ્ધ્યેદ્ ઇતિ ભાવેનાહ સત્ત્વાનુરૂપેતિ । સત્ત્વમ્ અન્તઃકરણં ત્રિગુણાત્મકં તદ્-અનુરૂપા સર્વસ્ય પ્રાણિજાતસ્ય શ્રદ્ધા ભવતિ । સત્ત્વ-પ્રધાનાન્તઃકરણસ્ય શ્રદ્ધા સાત્ત્વિકી । રજઃ-પ્રધાનાન્તઃકરણસ્ય તુ રાજસી । તમઃપ્રધાનાન્તઃકરણસ્ય તુ શ્રદ્ધા તામસીતિ । અતો ઽયં પૂજ્ય-પૂજક-રૂપો લૌકિકઃ પુરુષઃ શ્રદ્ધામયસ્ ત્રિવિધ-શ્રદ્ધા-પ્રચુરો યઃ પુરુષો યચ્-છ્રદ્ધો યસ્મિન્ પૂજ્યે દેવાદૌ યક્ષાદૌ પ્રેતાદૌ ચ શ્રદ્ધાવાન્ ભવતિ । સ પૂજકો ઽપિ સ એવ તત્-તચ્-છબ્દેન
વ્યપદેશ્ય પૂજ્ય-ગુણવાન્ પૂજક ઇત્ય્ અર્થઃ

યજન્તે સાત્ત્વિકા દેવાન્ યક્ષરક્ષાંસિ રાજસાઃ ।
પ્રેતાન્ ભૂતગણાંશ્ ચાન્યે યજન્તે તામસા જનાઃ

શ્રીધરઃ : સાત્ત્વિકાદિ-ભેદમ્ એવ કાર્ય-ભેદેન પ્રપઞ્ચયતિ યજન્ત ઇતિ । સાત્ત્વિકા જનાઃ સત્ત્વ-પ્રકૃતીન્ દેવાન્ એવ યજન્તે પૂજયન્તિ । રાજસાસ્ તુ રજઃ-પ્રકૃતીન્ યક્ષાન્ રક્ષસાંશ્ ચ યજન્તે । એતેભ્યો ઽન્યે વિલક્ષણાસ્ તામસા જનાસ્ તામસાન્ એવ પ્રેતાન્ ભૂત-ગણાંશ્ ચ યજન્તે । સત્ત્વાદિ-પ્રકૃતીનાં તત્-તદ્-દેવાદીનાં પૂજા-રુચિભિસ્ તત્-તત્-પૂજકાનાં સાત્ત્વિકાદિત્વં જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : શ્રદ્ધા જ્ઞાતા સતી નિષ્ઠાં જ્ઞાપયિષ્યતિ । કેનોપાયેન સા જ્ઞાયતામ્ ઇત્ય્ અપેક્ષિતે દેવ-પૂજાદિકાર્ય-લિઙ્ગેનાનુમેયેત્ય્ આહ યજન્ત ઇતિ । જનાઃ શાસ્ત્રીય-વિવેક-હીના યે સ્વાભાવિક્યા શ્રદ્ધયા દેવાન્ વસુ-રુદ્રાદીન્ સાત્ત્વિકાન્ યજન્તે તે ઽન્યે સાત્ત્વિકા જ્ઞેયાઃ । યે ચ યક્ષાન્ કુવેરાદીન્ રક્ષાંસિ ચ રાક્ષસાન્ નિરૃતિ-પ્રભૃતીન્ રાજસાન્ યજન્તે તે ઽન્યે રાજસા જ્ઞેયાઃ । યે ચ પ્રેતાન્ વિપ્રાદયઃ સ્વધર્માત્ પ્રચ્યુતા દેહ-પાતાદ્ ઊર્ધ્વં વાયવીયં દેહમ્ આપન્ના ઉલ્કામુખ-કટ-પૂતનાદિ-સંજ્ઞાઃ પ્રેતા ભવન્તીતિ મનૂક્તાન્ પિશાચ-વિશેષાન્ વા ભૂત-ગણાંશ્ ચ સપ્ત-માતૃકાદીંશ્ ચ તામસાન્ યજન્તે તે ઽન્યે તામસા જ્ઞેયાઃ
। અન્ય ઇતિ પદં ત્રિષ્વ્ અપિ વૈલક્ષણ્ય-દ્યોતનાય સમ્બધ્યતે

વિશ્વનાથઃ : ઉક્તમ્ અર્થં સ્પષ્ટયતિ સાત્ત્વિકાન્તઃ-કરણાઃ સાત્ત્વિક્યા શ્રદ્ધયા સાત્ત્વિક-શાસ્ત્ર-વિધિના સાત્ત્વિકાન્ દેવાન્ એવ યજન્તે । દેવેષ્વ્ એવ શ્રદ્ધાવત્ત્વાદ્ દેવા એવોચ્યન્તે । એવં રાજસા રાજસાન્તઃ-કરણા ઇત્ય્ આદિ વિવરિતવ્યમ્

બલદેવઃ : કાર્ય-ભેદેન સાત્ત્વિકાદિ-ભેદં પ્રપઞ્ચયતિ યજન્ત ઇતિ । શાસ્ત્રીય-વિવેક-સંવિદ્-વિહીના યે જનાઃ સ્વભાવ-જયા શ્રદ્ધયા દેવાન્ સાત્ત્વિકાન્ વસુ-રુદ્રાદીન્ યજન્તે તે ઽન્યે રાજસાઃ । યે પ્રેતાન્ ભૂત-ગણાંશ્ ચ તામસા યજન્તે તે ઽન્યે તામસાઃ । દ્વિજાઃ સ્વધર્મ-વિભ્રષ્ટા દેહ-પાતોત્તર-લબ્ધ-વાયવીય-દેહા ઉલ્કામુખ-કટ-પૂતનાદિ-સંજ્ઞાઃ પ્રેતા મનૂક્તાઃ પિશાચ-વિશેષા વેતિ વ્યાખ્યાતારશ્ ચાત્ સપ્ત-માતૃકાદયઃ । એવમ્ આલસ્યાત્ ત્યક્ત-વેદ-વિધીનાં સ્વભાવાન્ સાત્ત્વિકાદ્યા નિરૂપિતાઃ । એતે ચ બલવદ્ વૈદિક-સત્-પ્રસઙ્ગાત્ સ્વભાવાન્ વિજિત્ય કદાચિદ્ વેદે ઽપ્ય્ અધિકૃતો ભવન્તીતિ બોધ્યમ્

ભ્ગ્ 17.5-6
અશાસ્ત્ર-વિહિતં ઘોરં તપ્યન્તે યે તપો જનાઃ ।
દમ્ભાહંકાર-સંયુક્તાઃ કામ-રાગ-બલાન્વિતાઃ

કર્શયન્તઃ શરીર-સ્થં ભૂત-ગ્રામમ્ અચેતસઃ ।
માં ચૈવાન્તઃ-શરીર-સ્થં તાન્ વિદ્ધ્ય્ આસુર-નિશ્ચયાન્

શ્રીધરઃ : રાજસ-તામસેષ્વ્ અપિ પુનર્ વિશેષાન્તરમ્ આહ અશાસ્ત્ર-વિહિતમ્ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । શાસ્ત્ર-વિધિમ્ અજાનન્તો ઽપિ કેચિત્ પ્રાચીન-પુણ્ય-સંસ્કારેણ ઉત્તમાઃ સાત્ત્વિકા એવ ભવન્તિ । કેચિન્ મધ્યમા રાજસા ભવન્તિ । અધમાસ્ તુ તામસા ભવન્તિ । યે પુનર્ અત્યન્તં મન્દ-ભાગ્યાસ્ તે ગતાનુગત્યા પાષણ્ડ-સઙ્ગેન ચ તદ્-આચારાનુવર્તિનઃ સન્તો ઽશાસ્ત્ર-વિહિતં ઘોરં ભૂત-ભયઙ્કરં તપસ્ તપ્યન્તે કુર્વન્તિ । તત્ર હેતવઃ દમ્ભાહઙ્કારાભ્યાં સંયુક્તાઃ । તથા કામો ઽભિલાષઃ । રાગ આસક્તિઃ । બલમ્ આગ્રહઃ । એતૈર્ અન્વિતાઃ સન્તઃ । તાન્ આસુર-નિશ્ચયાન્ વિદ્વીત્ય્ ઉત્તરેણાન્વયઃ

કિં ચ કર્શયન્ત ઇતિ । શરીર-સ્થં પ્રારમ્ભકત્વેન દેહે સ્થિતં ભૂતાનાં પૃથિવ્ય્-આદીનાં ગ્રામં સમૂહં કર્શયન્તો વૃથૈવ ઉપવાસાદિભિઃ કૃશં કુર્વન્તો ઽચેતસો ઽવિવેકિનઃ । માં ચાન્તર્યામિતયાન્તઃ-શરીર-સ્થં દેહ-મધ્યે સ્થિતં મદ્-આજ્ઞા-લઙ્ઘનેનૈવ કર્શયન્તઃ । એવં યે તપશ્ ચરન્તિ તાન્ આસુર-નિશ્ચયાન્ । આસુરો ઽતિક્રૂરો નિશ્ચયો યેષાં તાન્ વિદ્ધિ

મધુસૂદનઃ : એવમ્ અનાદૃત-શાસ્ત્રાણાં સત્ત્વાદિ-નિષ્ઠા કાર્યતો નિર્ણીતા । તત્ર કેચિદ્ રાજસ-તામસા અપિ પ્રાગ્-ભવીય-પુણ્ય-પરિપાકાત્ સાત્ત્વિકા ભૂત્વા શાસ્ત્રીય-સાધને ઽધિક્રિયન્તે । યે તુ દુરાગ્રહેણ દુર્દૈવ-પરિપાક-પ્રાપ્ત-દુર્જન-સઙ્ગાદિ-દોષેણ ચ રાજસ-તામસતાં ન મુઞ્ચન્તિ તે શાસ્ત્રીય-માર્ગાદ્ ભ્રષ્ટા અસન્-માર્ગાનુસરણેનેહ લોકે પરત્ર ચ દુઃખ-ભાગિન એવેત્ય્ આહ દ્વાભ્યામ્ ।
અશાસ્ત્ર-વિહિતં શાસ્ત્રેણ વેદેન પ્રત્યક્ષેણાનુમિતેન વા ન વિહિતમ્ અશાસ્ત્રેણ બુદ્ધાદ્ય્-આગમેન બોધિતં વા ઘોરં પરસ્યાત્મનઃ પીડા-કરં તપસ્ તપ્ત-શિલા-રોહણાદિ તપ્યન્તે કુર્વન્તિ યે જનાઃ । દમ્ભો ધાર્મિકત્વ-ખ્યાપનમ્ અહંકારો ઽહમ્ એવ શ્રેષ્ઠ ઇતિ દુરભિમાનસ્ તાભ્યાં સમ્યગ્ યુક્તાઃ, યોગસ્ય સમ્યક્ત્વમ્ અનાયાસેન વિયોગ-જનના-સામર્થ્યં કામે કામ્યમાન-વિષયે યો રાત્ગસ્ તન્-નિમિત્તં બલમ્ અત્ય્ગ્ર-દુઃખ-સહન-સામર્થ્યં તેનાન્વિતાઃ । કામો વિષયે ઽભિલાષઃ । રાગઃ સદા-તદ્-અભિનિવિષ્ટત્વ-રૂપો ઽભિષ્વઙ્ગઃ । બલમ્ અવશ્યમ્ ઇદં
સાધયિષ્યામીત્ય્ આગ્રહઃ । તૈર્ અન્વિતા ઇતિ વા । અત એવ બલદ્-દુઃખ-દર્શને ઽપ્ય્ અનિવર્તમાનાઃ, કર્શયન્તઃ કૃશી-કુર્વન્તો વૃથોપવાસાદિના શરીર-સ્થં ભૂત-ગ્રામં દેહેન્દ્રિય-સંઘાતાકારેણ પરિણતં પૃથિવ્યાદિ-ભૂત-સમુદાયમ્ અચેતસો વિવેક-શૂન્યા માં ચાન્તઃ-શરીર-સ્થં ભોક્તૃ-રૂપેણ સ્થિતં ભોગ્યસ્ય શરીરસ્ય કૃશીકરણેન કૃશીકુર્વન્ત એવ । મામ અન્તર્યામિત્વેન શરીરાન્તઃ-સ્થિતં બુદ્ધિ-તદ્-વૃત્તિ-સાક્ષિ-ભૂતમ્ ઈશ્વરમ્ આજ્ઞા-લઙ્ઘનેન કર્શયન્ત ઇતિ વા । તાન્ ઐહિક-સર્વ-ભોગ-વિમુખાન્ પરત્ર ચાધમ-ગતિ-ભાગિનઃ સર્વ-પુરુષાર્થ-ભ્રષ્ટાન્ આસુર-નિશ્ચયાન્ આસુરો વિપર્યાસ-રૂપો વેદાર્થ-વિરોધી નિશ્ચયો યેષાં
તાન્ મનુષ્યત્વેન પ્રતીયમાનાન્ અપ્ય્ અસુર-કાર્ય-કારિત્વાદ્ અસુરાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ પરિહરણાય । નિશ્ચયસ્યાસુરત્વાત્ તત્-પૂર્વિકાણાં સર્વાસામ્ અન્તઃ-કરણ-વૃત્તીનામ્ આસુરત્વમ્ । અસુરત્વ-જાતિ-રહિતાનાં ચ મનુષ્યાણાં કર્મણૈવાસુરત્વાત્ તાન્ અસુરાન્ વિદ્ધીતિ સાક્ષાન્ નોક્તમ્ ઇતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥5-6॥
વિશ્વનાથઃ : યસ્ ત્વયા પૃષ્ઠં યે શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય કામ-ભોગ-રહિતાઃ શ્રદ્ધયા યજન્તે તેષાં કા નિષ્ઠા ઇતિ । તસ્યોત્તરમ્ અધુના શૃણ્વ્ ઇત્ય્ આહ અશાસ્ત્રેતિ દ્વાભ્યામ્ । ઘોરં પ્રાણિ-ભયઙ્કરં તપસ્ તપ્યન્તે કુર્વન્તીત્ય્-ઉપલક્ષણમ્ ઇદં જપ-યાગાદિકમ્ અપ્ય્ અશાસ્ત્રીયં કુર્વન્તિ । કામાચરણ-રાહિત્યં શ્રદ્ધાન્વિતત્વં ચ સ્વત એવ લભ્યતે । દમ્ભાહઙ્કાર-સંયુક્તા ઇતિ । દમ્ભાહઙ્કારાભ્યાં વિના શાસ્ત્ર-વિધ્ય્-ઉલ્લઙ્ઘનાનુપપત્તેઃ । કામઃ સ્વસ્યાજરામરત્વ-રાજ્યાદ્ય્-અભિલાષો રાગસ્ તપસ્ય્ આસક્તિર્ બલં હિરણ્યકશિપુ-પ્રભૃતીનામ્ ઇવ તપઃ-કરણ-સામર્થ્યમ્ । તૈર્ અન્વિતાઃ શરીર-સ્થમ્
અયમ્ભકત્વેન દેહ-સ્થિતમ્ । ભૂતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં ગ્રામં સમૂહં કર્શયન્તઃ કૃશી-કુર્વન્તો માં ચ મદ્-અંશ-ભૂતં જીવં ચ દુઃખયન્તઃ । આસૂય-નિશ્ચયાન્ અસુરાણામ્ એવ નિષ્ઠાયાં સ્થિતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥5-6॥
બલદેવઃ : વેદ-બાહ્યાનાં કદાચિદ્ અપિ દુર્ગતેર્ નિસ્તારો નેતિ પૂર્વાધ્યાયોક્તં દૃઢયન્ન્ આહ અશાસ્ત્રેતિ દ્વાભ્યામ્ । અશાસ્ત્રેણ વેદ-વિરુદ્ધેન સ્વાગમેન વિહિતં ઘોરં પર-પીડકં તપો યે તપ્યન્તે કુર્વન્તિ કામ-રાગો વિષય-સ્પૃહા બલં ચ મયા શક્યમ્ એતત્ સિદ્ધૈઃ કર્તુમ્ ઇતિ દુરાગ્રહઃ શરીરસ્થમ્ આરમ્ભકતયા શરીરં સ્થિતં ભૂત-ગ્રામં પૃથિવ્યાદિ-સઙ્ઘાતં કર્ષયન્તો વૃથોપવાસાદિના કૃશં કુર્વન્તો ઽન્તઃ-શરીર-સ્થં શરીર-મધ્ય-ગતાન્તર્યામિણં માં ચાવજ્ઞયા કર્ષયન્તો ઽચેતસઃ શાસ્ત્રીય-વિવેક-સંવિદ્-વિહીનાસ્ તાન્ વેદ-બાહ્યાન્ આસુર-નિશ્ચયાન્ નિશ્ચયેનાસુરાન્
વિદ્ધીતિ પૂર્વોક્તાનાં તેષાં દુર્ગતિર્ અવર્જનીયૈવેતિ ભાવઃ । સ્વભાવજયા શ્રદ્ધયા યક્ષ-રક્ષઃ-પ્રેતાદીન્ યજતાં બલવદ્-વૈદિક-સદ્-અનુગ્રહે સતિ શાસ્ત્રીય-શ્રદ્ધયાસુર-ભાવ-વિનાશઃ સ્યાદ્ એવ । દેવાન્ યજતાં તુ વસ્તુતઃ સાત્ત્વિકત્વાત્ તદ્-અનુગ્રહે સતિ શાસ્ત્રીયા સુલભેતિ સ્થિતમ્ ॥5-6॥
ભ્ગ્ 17.7
આહારસ્ ત્વ્ અપિ સર્વસ્ય ત્રિવિધો ભવતિ પ્રિયઃ ।
યજ્ઞસ્ તપસ્ તથા દાનં તેષાં ભેદમ્ ઇમં શૃણુ

શ્રીધરઃ : આહારાદિ-ભેદાદ્ અપિ સાત્ત્વિકાદિ-ભેદં દર્શયિતુમ્ આહ આહારસ્ ત્વ્ ઇત્ય્ આદિ-ત્રયોદશભિઃ । સર્વસ્યાપિ જનસ્ય ય આહારો ઽન્નાદિ સ તુ યથાયથં ત્રિવિધઃ પ્રિયો ભવતિ । તથા યજ્ઞ-તપો-દાનાનિ ચ ત્રિવિધાનિ ભવન્તિ તેષાં વક્ષ્યમાનં ભેદમ્ ઇમં શૃણુ । એતચ્ ચ રાજસ-તામસાહાર-યજ્ઞાદિ-પરિત્યાગેન સાત્ત્વિકાહાર-યજ્ઞાદિ-સેવયા સત્ત્વ-વૃદ્ધૌ યત્ન-કર્તવ્ય ઇત્ય્ એતદ્ અર્થં કથ્યતે

મધુસૂદનઃ : યે સાત્ત્વિકાસ્ તે દેવા યે તુ રાજસાસ્ તામસાશ્ ચ તે વિપર્યસ્તત્વાદ્ અસુરા ઇતિ સ્થિતે સાત્ત્વિકાનામ્ આદાનાય રાજસ-તામસાનાં હાનાય ચાહાર-યજ્ઞ-તપો-દાનાનાં ત્રૈવિધ્યમ્ આહ આહાર ઇતિ । ન કેવલં શ્રદ્ધૈવ ત્રિવિધા । આહારો ઽપિ સર્વસ્ય પ્રિયસ્ ત્રિવિધ એવ ભવતિ સર્વસ્ય ત્રિગુણાત્મકત્વેન ચતુર્થ્યાં વિધાયા અસંભવાત્ । યથા દૃષ્ટાર્થ આહારસ્ ત્રિવિધસ્ તથા યજ્ઞ-તપો-દાનાન્ય-દૃષ્ટાર્થાન્ય્ અપિ ત્રિવિધાનિ । તત્ર યજ્ઞં વ્યાખ્યાસ્યામો દ્રવ્ય-દેવતા-ત્યાગઃ ઇતિ કલ્પ-કારૈર્ દેવતોદ્દેશેન દ્રવ્ય-ત્યાગો યજ્ઞ ઇતિ નિરુક્તઃ । સ ચ યજતિના જુહોતિના ચ ચોદિતત્વેન યાગો હોમશ્ ચેતિ દ્વિવિધ ઉત્તિષ્ઠદ્-ધોમા વષટ્-કાર-પ્રયોગાન્તા યાજ્યાપુરો ઽનુવાક્યાવન્તો યજતય ઉપવિષ્ટ-હોમઃ સ્વાહા-કાર-પ્રયોગાન્તા
યાજ્યાપુરો ઽનુવાક્યારહિતા જુહોતય ઇતિ કલ્પ-કારૈર્ વ્યાખ્યાતો યજ્ઞ-શબ્દેનોક્તઃ । તપઃ કાયેન્દ્રિય-શોષણં કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદિ । દાનં પરસ્વત્વાપત્તિ-ફલકઃ સ્વ-સ્વત્વ-ત્યાગઃ । તેષામ્ આહાર-યજ્ઞ-તપો-દાનાનાં સાત્ત્વિક-રાજસ-તામસ-ભેદં મયા વ્યાખ્યાયમાનમ્ ઇમં શૃણુ

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવં યે શાસ્ત્ર-વિધિ-ત્યાગિનઃ કામ-ચારેણ વર્તન્તે પૂર્વાધ્યાયોક્તા યે ચાસ્મિન્ન્ અધ્યાયે આસુર-શાસ્ત્ર-વિધિના યક્ષ-રક્ષઃ-પ્રેતાદીન્ યજન્તે, યે ચાશાસ્ત્રીયં તપ-આદિકં કુર્વન્તિ તે સર્વે આસુર-સર્ગ-મધ્ય-ગતા એવ ભવન્તીતિ પ્રકરણાર્થઃ । તથાપ્ય્ આહારાદીનાં વક્ષ્યમાણાનાં ત્રૈવિધ્યાત્ તદ્વતાં યથા-યોગં દૈવમ્ આસુરં ચ સર્ગં સ્વયમ્ એવ વિવિચ્ય જાનીત્ય્ આહ આહારસ્ ત્વ્ ઇત્ય્ આદિ ત્રયોદશભિઃ

બલદેવઃ : એવં સ્થિતે તદ્-આહારાદીનામ્ અપિ ત્રૈવિધ્યમ્ આહ આહારસ્ ત્વ્ ઇતિ । શ્રદ્ધાવત્ સર્વસ્ય પ્રિયો ઽન્નાદિર્ આહારો ઽપિ ત્રિવિધો ભવતિ । એવં યજ્ઞાદીનિ ચ ત્રિવિધાનિ । તેષામ્ આહારાદીનાં ચતુર્ણામ્

ભ્ગ્ 17.8
આયુઃ-સત્ત્વ-બલારોગ્ય-સુખ-પ્રીતિ-વિવર્ધનાઃ ।
રસ્યાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરા હૃદ્યા આહારાઃ સાત્ત્વિક-પ્રિયાઃ

શ્રીધરઃ : તત્રાહાર-ત્રૈવિધ્યમ્ આહ આયુર્ ઇતિ ત્રિભિઃ । આયુર્ જીવિતમ્ । સત્ત્વમ્ ઉત્સાહઃ । બલં શક્તિઃ । આરોગ્યં રોગ-રાહિત્યમ્ । સુખં ચિત્ત-પ્રસાદઃ । પ્રીતિર્ અભિરુચિઃ । આયુર્-આદીનાં વિવર્ધનાઃ વિશેષેણ વૃદ્ધિ-કરાઃ । તે ચ રસ્યા રસવન્તઃ । સ્નિગ્ધાઃ સ્નેહ-યુક્તાઃ । સ્થિરા દેહે સારાંશેન ચિર-કાલ્યાવસ્થાયિનઃ । હૃદ્યા દૃષ્ટિ-માત્રાદ્ એવ હૃદયઙ્ગમાઃ । એવમ્ભૂતા આહારા ભક્ષ્ય-ભોજ્યાદયઃ સાત્ત્વિક-પ્રિયાઃ

મધુસૂદનઃ : આહાર-યજ્ઞ-તપો-દાનાનાં ભેદઃ પઞ્ચદશભિર્ વ્યાખ્યાયતે । તત્રાહાર-ભેદ આયુર્ ઇતિ ત્રિભિઃ । આયુશ્ ચિરઞ્જીવનં સત્ત્વં ચિત્ત-ધૈર્યં બલવતિ દુઃખે ઽપિ નિર્વિકારત્વાપાદકં, બલં શરીર-સામર્થ્યં સ્વોચિતે કાર્યે શ્રમાભાવ-પ્રયોજકમ્ । આરોગ્યં વ્યાધ્ય્-અભાવઃ । સુખં ભોજનાનન્તરાહ્લાદસ્ તૃપ્તિઃ । પ્રીતિર્ ભોજન-કાલે ઽનભિરુચિ-રાહિત્યમ્ ઇચ્છૌત્કટ્યં તેષાં વિવર્ધના । વિશેષેણ વૃદ્ધિ-હેતવઃ । રસ્યા આસ્વાદ્યા મધુર-રસ-પ્રધાનાઃ । સ્નિગ્ધાઃ સહજેનાગન્તુકેન વા સ્નેહેન યુક્તાઃ । સ્થિરા રસાદ્ય્-અંશેન શરીરે ચિર-કાલ-સ્થાયિનઃ
। હૃદ્યા હૃદયઙ્ગમા દુર્ગન્ધાશુચિત્વાદિ-દૃષ્ટાદૃષ્ટ-દોષ-શૂન્યાઃ । આહારાશ્ ચર્વ્ય-ચોષ્ય-લેહ્ય-પેયાઃ સાત્ત્વિકાનાં પ્રિયાઃ । એતૈર્ લિઙ્ગૈઃ સાત્ત્વિક જ્ઞેયાઃ સાત્ત્વિકત્વમ્ અભિલષદ્ભિશ્ ચૈત આદેયા ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : સાત્ત્વિકાહારવતામ્ આયુર્ વર્ધત ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ । સત્ત્વમ્ ઉત્સાહઃ । રસ્યા ઇતિ કેવલ ગુડાદીનાં રસ્યત્વે ઽપિ રૂક્ષત્વમ્ અત આહ સ્નિગ્ધા ઇતિ । દુગ્ધ-ફેનાદીનાં રસ્યત્વ-સ્નિગ્ધત્વે ઽપિ અસ્થૈર્યમ્ અત આહ સ્થિરા ઇતિ । પનસ-ફલાદીનાં રસ્યત્વે સ્નિગ્ધત્વ-સ્થિરત્વે ઽપિ હૃદ્-ઉદરાદ્ય્-અહિતત્વમ્ અત આહ હૃદ્યા હૃદ્-ઉદર-હિતા ઇતિ । તેન સ-ગવ્ય-શર્કરા-શાલિ-ગોધૂમાન્નાદય એવ રસ્યત્વાદિ-ચતુષ્ટય-ગુણવત્ત્વાત્ સાત્ત્વિક-લોક-પ્રિયા જ્ઞેયાસ્ તેષાં પ્રિયત્વે સત્ય્ એવ સાત્ત્વિકત્વં ચ જ્ઞેયમ્ । કિં ચ ગુણ-ચતુષ્ટયવત્ત્વે ઽપિ અપાવિત્ર્યે સતિ સાત્ત્વિક-પ્રિયતાદર્શનાદ્ અત્ર પવિત્રા ઇત્ય્ અપિ વિશેષણં દેયમ્ । તામસ-પ્રિયેષ્વ્ અમેધ્ય-પદ-દર્શનાત્

બલદેવઃ : તત્ર સાત્ત્વિકાહારમ્ આહ આયુરિ ઇતિ । આયુશ્ ચિર-જીવિતમ્ । સત્ત્વમ્ ચિત્ત-ધૈર્યમ્ । બલં દેહ-સામર્થ્યં । સુખં તૃપ્તિઃ । પ્રીતિર્ અભિરુચિઃ । એતાસાં વિવર્ધનાઃ રમ્યત્વાદિ-ગુણવન્તઃ સ-ગવ્ય-શર્કરાઃ શાલિ-ગોધૂમાદયઃ સાત્ત્વિકાનાં પ્રિયાસ્ તૈર્ ઉપાદેયા ઇત્ય્ અર્થઃ । રમ્યા ઇતિ નીરસાનાં ચણકાદીનાં । સ્નિગ્ધા ઇતિ રુક્ષાણાં ગુડાદીનાં । સ્થિરા ઇત્ય્ અસ્થિરાણાં દુગ્ધ-ફેનાદીનાં । હૃદ્યેત્ય્ અહૃદ્યાનાં પનસ-ફલાદીનાં ચ વ્યાવૃત્તિઃ । ક્ષુદ્-ઉદરાદ્ય્-અહિતત્વમ્ અહૃદ્યત્વમ્ । અત્ર પવિત્રા ઇતિ જ્ઞેયમ્ । તામસ-પ્રિયેષ્વ્ અમેધ્ય-પદ-દર્શનાત્

ભ્ગ્ 17.9
કટ્વ્-અમ્લ-લવણાત્યુષ્ણ-તીક્ષ્ણ-રૂક્ષ-વિદાહિનઃ ।
આહારા રાજસસ્યેષ્ટા દુઃખ-શોકામય-પ્રદાઃ

શ્રીધરઃ : તથા કટ્વ્ ઇતિ । અતિ-શબ્દઃ કટ્વ્-આદિષુ સપ્તસ્વ્ અપિ સમ્બધ્યતે । તેનાતિ-કટુર્ નિમ્બાદિઃ । અત્યમ્લો ઽતિલવણો ઽત્યુષ્ણશ્ ચ પ્રસિદ્ધઃ । અતિ-તીક્ષ્ણો મરિચાદિઃ । અતિરૂક્ષઃ કઙ્ગુ-કોદ્રવાદિઃ । અતિવિદાહી સઋષપાદિઃ । અતિકટ્વ્-આદય આહારા રાજસસ્યેષ્ટાઃ પ્રિયાઃ । દુઃખં તાત્-કાલિકં હૃદય-સન્તાપાદિ । શોકઃ પશ્ચાદ્-ભાવિ-દૌર્મનસ્યમ્ । આમયો રોગઃ । એતાન્ પ્રદદાતિ પ્રયચ્છન્તીતિ તથા

મધુસૂદનઃ : અતિ-શબ્દઃ કટ્વ્-આદિષુ સપ્તસ્વ્ અપિ યોજનીયઃ । કટુસ્ તિક્તઃ । કટુ-રસસ્ય તીક્ષ્ણ-શબ્દેનોક્તત્વાત્ । તત્રાતિકટુર્ નિમ્બાદિઃ । અત્યમ્લાતિલવણાત્યુષ્ણાઃ પ્રસિદ્ધઃ । અતિ-તીક્ષ્ણો મરિચાદિઃ । અતિરૂક્ષઃ સ્નેહ-શૂન્યઃ કઙ્ગુ-કોદ્રવાદિઃ । અતિવિદાહી સન્તાપકો રાજિકાદિઃ । દુઃખં તાત્-કાલિકીં પીડામ્ । શોકં પશ્ચાદ્-ભાવિ-દૌર્મનસ્યમ્ । આમયં રોગં ચ ધાતુ-વૈષમ્ય-દ્વારા પ્રદદતીતિ તથા-વિધા આહારા રાજસસ્યેષ્ટાઃ । એતૈર્ લિઙ્ગૈઃ રાજસા જ્ઞેયાઃ સાત્ત્વિકૈશ્ ચૈત ઉપેક્ષણીયા ઇત્ય્ અર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : અતિ-શબ્દઃ કટ્વ્-આદિષુ સપ્તસ્વ્ અપિ સમ્બધ્યતે । અતિ-કટુર્ નિમ્બાદિઃ । અત્ય્-અમ્લવણોષ્ણઃ પ્રસિદ્ધ એવ । અતિતીક્ષ્ણો મૂલિકા-વિષાદિર્ મરીચ્ય્-આદ્યા વા । અતિરૂક્ષો હિઙ્ગુ-કોદ્રવાદિઃ । વિદાહી દાહકરો ભૃષ્ટ-ચણકાદિઃ । એતે દુઃખાદિ-પ્રદાઃ । તત્ર દુઃખં તાત્કાલિકો રસનાકણ્ઠાદિ-સન્તાપઃ । શોકઃ પશ્ચાદ્-ભાવિ-દૌર્મનસ્યમ્ । આમયો રોગઃ

બલદેવઃ : રાજસાહારમ્ આહ કટ્વ્ ઇતિ । સપ્તસ્વ્ અતિ-શબ્દો યોજ્યઃ । અતિ-કટુર્ ઇતિ તિક્તો નિમ્બાદિર્ ન ચ મરિચાદિસ્ તસ્ય તીક્ષ્ણ-શબ્દેનોક્તેર્ અત્યમ્લો ઽતિલવણો ઽત્યુષ્ણશ્ ચ । ખ્યાતો ઽતિતીક્ષ્ણો મરીચ્ય્-આદિર્ અતિરુક્ષઃ કઙ્ગુકાદિર્ અતિદાહી રાજિકાદિઃ । એતે રાજસસ્યેષ્ટાઃ, સાત્ત્વિકાનાં તુ હેયાઃ । દુઃખં તાત્કાલિકં જિહ્વા કણ્ઠાદિ-શોષણજમ્ । શોકો દૌર્મનસ્યં પાશ્ચાત્યમ્ આમયો રુધિર-કોપઃ ।
ભ્ગ્ 17.10
યાત-યામં ગત-રસં પૂતિ પર્યુષિતં ચ યત્ ।
ઉચ્છિષ્ટમ્ અપિ ચામેધ્યં ભોજનં તામસ-પ્રિયમ્

શ્રીધરઃ : તથા યાત-યામમ્ ઇતિ । યાતો યામઃ પ્રહરો યસ્ય પક્વસ્યૌદનાદેસ્ તદ્ યાત-યામમ્ । શૈત્યાવસ્થાં પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ગતરસં નિષ્પીડિત-સારમ્ । પૂતિ દુર્ગન્ધમ્ । પર્યૂષિતં દિનાન્તર-પક્વમ્ । ઉચ્છિષ્ટમ્ અન્ય-ભુક્તાવશિષ્ટમ્ । અમેધ્યમ્ અભક્ષ્યં કલઞ્જ્ય્-આદિ । એવમ્ભૂતં ભોજનં તામસસ્ય પ્રિયમ્

મધુસૂદનઃ : યાતયામમ્ અર્ધ-પક્વં નિર્વીર્યસ્ય ગત-રસ-પદેનોક્તત્વાદ્ ઇતિ ભાષ્યમ્ । ગત-રસં વિરસતાં પ્રાપ્તં શુષ્કમ્ । યાત-યામં પક્વં સત્ પ્રહરાદિ-વ્યવહિત-મોદનાદિ શૈત્યં પ્રાપ્તમ્ । ગત-રસં ઉદ્ધૃત-સારમ્ મથિત-દુગ્ધાદીત્ય્ અન્યે । પૂતિ દુર્ગન્ધમ્ । પર્યૂષિતં પક્વં સદ્ રાત્ર્ય્-અન્તરિતમ્ । ચેન તત્-કાલોન્માદ-કરં ધત્તૂરાદિ સમુચ્ચીયતે । યદ્ અતિપ્રસિદ્ધં દુષ્ટત્વેનોચ્છિષ્ટમ્ ભુક્તાવશિષ્ટમ્ । અમેધ્યમ્ અયજ્ઞાર્હમ્ અશુચિ માંસાદિ । અપિ ચેતિ વૈદ્યક-શાસ્ત્રોક્તમ્ અપથ્યં સમુચ્ચીયતે । એતાદૃશં યદ્ ભોજનં ભોજ્યં તત્ તામસસ્ય પ્રિયં
સાત્ત્વિકૈર્ અતિદૂરાદ્ ઉપેક્ષણીયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતાદૃશ-ભોજનસ્ય દુઃખ-શોકામય-પ્રદત્વમ્ અતિપ્રસિદ્ધમ્ ઇતિ કણ્ઠતો નોક્તમ્ ।
અત્ર ચ ક્રમેણ રસ્યાદિ-વર્ગઃ સાત્ત્વિકઃ । કટ્વ્-આદિ-વર્ગો રાજસઃ । યાત-યામાદિ-વર્ગસ્ તામસ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ આહાર-વર્ગ-ત્રયમ્ । તત્ર સાત્ત્વિક-વર્ગ-વિરોધિત્વમ્ ઇતર-વર્ગ-દ્વયે દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથા હ્ય્ અતિકટુત્વાદિકં રસ્યત્વ-વિરોધિત્વાત્ સ્થિરત્વ-વિરોધિની । અત્યુષ્ણત્વાદિકં હૃદ્યત્વ-વિરોધિ । આમય-પ્રદત્વમ્ આયુઃ-સત્ત્વ-બલારોગ્ય-વિરોધિ । દુઃખ-શોકઅ-પ્રદત્વં સુખ-પ્રીતિ-વિરોધિ । એવં સાત્ત્વિક-વર્ગ-વિરોધિત્વં રાજસ-વર્ગે સ્પષ્ટમ્ । તથા તામસ-વર્ગે ઽપિ ગત-રસત્વ-યાતયામત્વ-પર્યુષિતત્વાનિ યથા-સમ્ભવં રસ્યત્વ-સ્નિઘ્ધત્વ-સ્થિરત્વ-વિરોધીનિ । પૂતિત્વોચ્છિષ્ટત્વામેધ્યત્વાનિ હૃદ્યત્વ-વિરોધીનિ । આયુઃ-સત્ત્વાદિ-વિરોધિત્વં તુ સ્પષ્ટમ્
એવ । રાજસ-વર્ગે દૃષ્ટ-વિરોધ-માત્રં તામસ-વર્ગે તુ દૃષ્ટાદૃષ્ટ-વિરોધ ઇત્ય્ અતિશયઃ

વિશ્વનાથઃ : યાતો યામઃ પ્રહરો યસ્ય પક્વસ્યૌદનાદેસ્ તદ્ યાત-યામં શૈત્યાવસ્થાં પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ગત-રસં ગત-સ્વાભાવિક-રસં નિષ્પીડિત-રસમ્ પક્વામ્રત્વ-ગષ્ટ્ય્-આદિકં વા । પૂતિ દુર્ગન્ધમ્ । પર્યૂષિતં દિનાન્તર-પક્વમ્ । ઉચ્છિષ્ટમ્ ગુર્વાદિભ્યો ઽન્યેષાં ભુક્તાવશિષ્ટમ્ । અમેધ્યમ્ અભક્ષ્યં કલજ્ઞાદિ । તતશ્ ચૈવં પર્યાલોચ્ય સ્વ-હિતૈષિભિઃ સાત્ત્વિક આહારઃ સેવ્ય ઇતિ ભાવઃ । વૈષ્ણવૈસ્ તુ સો ઽપિ ભગવદ્-અનિવેદિતસ્ ત્યાજ્ય એવ । ભગવન્-નિવેદિતમ્ અન્નાદિકં તુ નિર્ગુણ-ભક્ત-લોક-પ્રિયમ્ ઇતિ શ્રી-ભાગવતાજ્ જ્ઞેયમ્

બલદેવઃ : તામસાહારમ્ આહ યાતેતિ । યાતો ઽતિક્રાન્તો યામઃ પ્રહરો યસ્ય રાદ્ધસ્યાન્નાદેસ્ તદ્ યાતયામમ્ । ગત-રસં વૈરસ્યવત્ । પૂતિઃ દુર્ગન્ધમ્ । પર્યુષિતં પૂર્વે ઽહ્નિ રાદ્ધમ્ ઉચ્છિષ્ટં ગુરોર્ અન્યેષાં ભુક્તાવશિષ્ટમ્ અમેધ્યમ્ અપવિત્રં કલઞ્જાદિ । ઈદૃગ્-ભોજનં તામસાનાં પ્રિયં સાત્ત્વિકાનાં ત્વ્ અતિદૂરતો હેયમ્

ભ્ગ્ 17.11
અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્ યજ્ઞો વિધિ-દૃષ્ટો ય ઇજ્યતે ।
યષ્ટવ્યમ્ એવેતિ મનઃ સમાધાય સ સાત્ત્વિકઃ

શ્રીધરઃ : યજ્ઞો ઽપિ ત્રિવિધઃ । તત્ર સાત્ત્વિકં યજ્ઞમ્ આહ અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્ ઇતિ । ફલાકાઙ્ક્ષા-રહિતૈઃ પુરુષૈર્ વિધિનાદિષ્ટ આવશ્યકતયા વિહિતો યો યજ્ઞ ઇજ્યતે ઽનુષ્ઠીયતે સ સાત્ત્વિકો યજ્ઞઃ । કથમ્ ઇજ્યતે । યષ્ટવ્યમ્ એવેતિ । યજ્ઞાનુષ્ઠાનમ્ એવ કાર્યમ્ । નાન્યત્ ફલં સાધનીયમ્ ઇત્ય્ એવં મનઃ સમાધાયૈકાગ્રં કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં ક્રમ-પ્રાપ્તં ત્રિવિધં યજ્ઞમ્ આહ અફલેતિ ત્રિભિઃ । અગ્નિહોત્ર-દર્શપૂર્ણમાસ-ચાતુર્માસ્ય-પશુ-બન્ધ-જ્યોતિષ્ટોમાદિર્ યજ્ઞો દ્વિવિધઃ કામ્યો નિત્યશ્ ચ । ફલ-સંયોગેન ચોદિતઃ કામ્યઃ સર્વાઙ્ગોપસંહારેણૈવ મુખ્ય-કલ્પેનાનુષ્ઠેયઃ । ફલ-સંયોગં વિના જીવનાદિ-નિમિત્ત-સંયોગેન ચોદિતઃ સર્વાઙ્ગોપસંહારાસમ્ભવે પ્રતિનિધ્ય્-આદ્ય્-ઉપાદાનેનામુખ્ય-કલ્પેનાપ્ય્ અનુષ્ઠેયો નિત્યઃ । તત્ર સર્વાઙ્ગોપસંહારાસમ્ભવે ઽપિ પ્રતિનિધિમ્ ઉપાદાયાવશ્યં યષ્ટવ્યમ્ એવ પ્રત્યવાય-પરિહારાયાયાવશ્યક-જીવનાદિ-નિમિત્તેન ચોદિતત્વાદ્ ઇતિ મનઃ
સમાધાય નિશ્ચિત્યાફલાકાઙ્ક્ષિભિર્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્ય્-અર્થિતયા કામ્ય-પ્રયોગ-વિમુખૈર્ વિધિ-દૃષ્ટો યથા-શાસ્ત્રં નિશ્ચિતો યો યજ્ઞ ઇજ્યતે ઽનુષ્ઠીયતે સ યથા-શાસ્ત્રમ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્ય્-અર્થમ્ અનુષ્ઠીયમાનો નિત્ય-પ્રયોગઃ સાત્ત્વિકો જ્ઞેયઃ

વિશ્વનાથઃ : અથ યજ્ઞસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ આહ અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્ ઇતિ । ફલાકાઙ્ક્ષા-રાહિત્યે કથં યજ્ઞે પ્રવૃત્તિર્ અત આહ -- યષ્ટવ્યમ્ એવેતિ । સ્વાનુષ્ઠેયત્વેન શાસ્ત્રોક્તત્વાદ્ અવશ્ય-કર્તવ્યમ્ એતદ્ ઇતિ મનઃ સમાધાય

બલદેવઃ : અથ યજ્ઞ-ત્રૈવિધ્યમ્ આહ અફલેતિ ત્રિભિઃ । અફલાકાઙ્ક્ષિભિઃ ફલેચ્છા-શૂન્યૈર્ યો યજ્ઞ ઇજ્યતે ક્રિયતે વિધિ-દૃષ્ટો વિધિ-વાક્યાજ્ જાતઃ સ સાત્ત્વિકઃ । નનુ ફલેચ્છાં વિના તત્ર કથં પ્રવૃત્તિસ્ તત્રાહ યષ્ટવ્યમ્ એવેતિ । માં પ્રતિ વેદેનોક્તત્વાત્ તત્ યજનમ્ એવ કાર્યં, ન તુ તેન ફલં સાધ્યમ્ ઇતિ મનઃ સમાધાયૈકાગ્રં કૃત્વેત્ય્ અર્થઃ

ભ્ગ્ 17.12
અભિસંધાય તુ ફલં દમ્ભાર્થમ્ અપિ ચૈવ યત્ ।
ઇજ્યતે ભરત-શ્રેષ્ઠ તં યજ્ઞં વિદ્ધિ રાજસમ્

શ્રીધરઃ : રાજસં યજ્ઞમ્ આહ અભિસન્ધાયેતિ । ફલમ્ અભિસન્ધાયોદ્દિશ્ય તુ યદ્ ઇજ્યતે યજ્ઞઃ ક્રિયતે । દમ્ભાર્થં ચ સ્વ-મહત્ત્વ-ખ્યાપનાર્થં ચ । તં યજ્ઞં રાજસં વિદ્ધિ

મધુસૂદનઃ : ફલં કામ્યં સ્વર્ગાદિ અભિસન્ધાયોદ્દિશ્ય ન ત્વ્ અન્તઃકરણ-શુદ્ધિઃ । તુર્ નિત્ય-પ્રયોગ-વૈલક્ષણ્ય-સૂચનાર્થઃ । દમ્ભો લોકે ધાર્મિકત્વ-ખ્યાપનં તદ્-અર્થમ્ । અપિ ચૈવેતિ વિકલ્પ-સમુચ્ચયાભ્યાં ત્રૈવિધ્ય-સૂચનાર્થમ્ । પારલૌકિકં ફલમ્ અભિસન્ધાયૈવાદમ્ભાર્થત્વે ઽપિ પારલૌકિક-ફલાનભિસન્ધાને ઽપિ દમ્ભાર્થમ્ એવેતિ વિકલ્પેન દ્વૌ પક્ષૌ । પારલૌકિક-ફલાર્થમ્ અપ્ય્ ઐહલૌકિક-દમ્ભાર્થમ્ અપીતિ સમુચ્ચયેનૈકઃ પક્ષઃ । એવં દૃષ્ટાદૃષ્ટ-ફલાભિસન્ધિનાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધિમ્ અનુદ્દિશ્ય યદ્ ઇજ્યતે યથા-શાસ્ત્રં યો યજ્ઞો ઽનુષ્ઠીયતે તં યજ્ઞં રાજસં
વિદ્ધિ હાનાય । હે ભરત-શ્રેષ્ઠેતિ યોગ્યત્વ-સૂચનમ્

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્

બલદેવઃ : ફલં સ્વર્ગાદિકમ્ અભિસન્ધાય યદ્ ઇજ્યતે દમ્ભાર્હ્તં વા સ્વમહિમ-ખ્યાપનાય, તં યજ્ઞં રાજસં વિદ્ધિ

ભ્ગ્ 17.13
વિધિ-હીનમ્ અસૃષ્ટાન્નં મન્ત્ર-હીનમ્ અદક્ષિણમ્ ।
શ્રદ્ધા-વિરહિતં યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે

શ્રીધરઃ : તામસં યજ્ઞમ્ આહ વિધિ-હીનમ્ ઇતિ । વિધિ-હીનં શાસ્ત્રોક્ત-વિધિ-શૂન્યમ્ અસૃષ્ટાન્નં બ્રાહ્મણાદિભ્યો ન સૃષ્ટં ન નિષ્પાદિતમ્ અન્નં યસ્મિંસ્ તમ્ । મન્ત્રૈર્ હીનં । યથોક્ત-દક્ષિણા-રહિતં શ્રદ્ધા-શૂન્યં ચ યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે કથયન્તિ શિષ્ટાઃ

મધુસૂદનઃ : યથા-શાસ્ત્ર-બોધિત-વિપરીતમ્ અન્ન-દાન-હીનં સ્વરતો વર્ણતશ્ ચ મન્ત્ર-હીનં યથોક્ત-દક્ષિણા-હીનમ્ ઋત્વિગ્-દ્વેષાદિના શ્રદ્ધા-રહિતં તામસં યજ્ઞં પરિચક્ષતે શિષ્ટાઃ । વિધિ-હીનત્વાદ્ય્-એકૈક-વિશેષણઃ પઞ્ચ-વિધઃ સર્વ-વિશેષણ-સમુચ્ચયેન ચૈક-વિધ ઇતિ ષટ્ । દ્વિ-ત્રિ-ચતુર્-વિશેષણ-સમુચ્ચયેન ચ બહવો ભેદાસ્ તામસ-યજ્ઞસ્ય જ્ઞેયાઃ । રાજસે યજ્ઞે ઽન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્ય્-અભાવે ઽપિ ફલોત્પાદકમ્ અપૂર્વમ્ અસ્તિ યથા-શાસ્ત્રમ્ અનુષ્ઠાનાત્ । તામસે ત્વ્ અયથા-શાસ્ત્રાનુષ્ઠાનાન્ ન કિમ્ અપ્ય્ અપૂર્વમ્ અસ્તીત્ય્ અતિશયઃ

વિશ્વનાથઃ : અસૃષ્ટાન્નમ્ અન્ન-દાન-રહિતમ્

બલદેવઃ : વિધીતિ અસૃષ્ટાન્નમ્ અન્ન-દાન-રહિતં મન્ત્ર-હીનં સ્વરતો વર્ણતશ્ ચ હીનેન મન્ત્રણોપેતં શ્રદ્ધા-વિરહિતં ઋત્વિગ્-વિદ્વેષાત્

દેવ-દ્વિજ-ગુરુ-પ્રાજ્ઞ-પૂજનં શૌચમ્ આર્જવમ્ ।
બ્રહ્મચર્યમ્ અહિંસા ચ શારીરં તપ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : તપસઃ સાત્ત્વિકાદિ-ભેદં દર્શયિતું પ્રથમં તાવત્ શારીરાદિ-ભેદેન તસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ આહ દેવેત્ય્ આદિ ત્રિભિઃ । તત્ર શારીરમ્ આહ દેવેતિ । પ્રાજ્ઞા ગુરુ-વ્યક્તિરિક્તા અન્યે ઽપિ તત્ત્વ-વિદઃ । દેવ-બ્રાહ્મણાદિ-પૂજનં શૌચાદિકં ચ શારીરં શરીર-નિર્વર્ત્યં તપ ઉચ્યતે

મધુસૂદનઃ : ક્રમ-પ્રાપ્તસ્ય તપસઃ સાત્ત્વિકાદિ-ભેદં કથયિતું શારીર-વાચિક-માનસ-ભેદેન તસ્ય ત્રવિધ્યમ્ આહ ત્રિભિઃ દેવેતિ । દેવા બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-શિવ-સૂર્યાગ્નિ-દુર્ગાદયઃ । દ્વિજા દ્વિજોત્તમા બ્રાહ્મણાઃ । ગુરવઃ પિતૃ-માત્ર્-આચાર્યાદયઃ । પ્રાજ્ઞાઃ પણ્ડિતાઃ વિદિત-વેદ-તદ્-ઉપકરણાર્થાઃ । તેષાં પૂજનં પ્રણામ-શુશ્રૂષાદિ યથા-શાસ્ત્રં । શૌચં મૃજ્-જલાભ્યાં શરીર-શોધનમ્ । આર્જવમ્ અકૌટિલ્યં ભાવ-સંશુદ્ધિ-શબ્દેન માનસે તપસિ વક્ષ્યતિ । શારીરં ત્વ્ આર્જવં વિહિત-પ્રતિષિદ્ધયોર્ એક-રૂપ-પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિ-શાલિત્વમ્ । બ્રહ્મચર્યં
નિષિદ્ધ-મૈથુન-નિવૃત્તિઃ । અહિંસા-શાસ્ત્રીય-પ્રાણિ-પીડનાભાવઃ । ચ-કારાદ્ અસ્તેયાપરિગ્રહાવ્ અપિ । શારીરં શરીર-પ્રધાનૈઃ કર્ત્રાદિભિઃ સાધ્યં ન તુ કેવલેન શરીરેણ । પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવ ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ । ઇત્થં શારીરં તપ ઉચ્યતે

વિશ્વનાથઃ : તપસસ્ ત્રૈવિધ્યં વદન પ્રથમં સાત્ત્વિકસ્ય તપસસ્ ત્રૈવિધ્યમ્ આહ દેવેત્ય્ આદિ ત્રિભિઃ

બલદેવઃ : ક્રમ-પ્રાપ્તસ્ય તપસઃ સાત્ત્વિકાદિ-ભેદં વક્તું તસ્યાદૌ શારીરાદિ-ભાવેન ત્રૈવિધ્યમ્ આહ દેવેતિ ત્રિભિઃ । દેવા વસુ-રુદ્રાદયો દ્વિજા બ્રાહ્મણ-શ્રેષ્ઠા ગુરવો માતૃ-પિતૃ-દેશિકાઃ પ્રાજ્ઞા વિદિત-વેદ-વેદાઙ્ગાઃ પરે ઽત્ર તેષાં પૂજનમ્ । શૌચં દ્વિવિધમ્ ઉક્તમ્ । આર્જવં વિહિત-નિષિદ્ધયોર્ ઐક્ય-રૂપ્યેણ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તત્વમ્ । બ્રહ્મચર્યં વિહિત-મૈથુનં ચ । એતચ્ છારીરં શરીર-નિર્વર્ત્યં તપઃ

ભ્ગ્ 17.15
અનુદ્વેગ-કરં વાક્યં સત્યં પ્રિય-હિતં ચ યત્ ।
સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચૈવ વાઙ્-મયં તપ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : વાચિકં તપ આહ અનુદ્વેગકરમ્ ઇતિ । ઉદ્વેગં ભયં ન કરોતીત્ય્ અનુદ્વેગકરં વાક્યમ્ । સત્યં શ્રોતુઃ પ્રિયમ્ । હિતં ચ પરિણામે સુખ-કરમ્ । સ્વાધ્યાયાભ્યસનં વેદાભ્યાસશ્ ચ વાઙ્-મયં વાચા નિર્વર્ત્યં તપઃ

મધુસૂદનઃ : અનુદ્વેગ-કરં ન કસ્યચિદ્ દુઃખ-કરં, સત્યં પ્રમાણ-મૂલમ્ અબાધિતાર્થમ્ । પ્રિયં શ્રોતુસ્ તત્-કાલ-શ્રુતિ-સુખં હિતં પરિણામે સુખ-કરમ્ । ચ-કારો વિશેષણાનાં સમુચ્છયાર્થઃ । અનુદ્વેગ-કરત્વાદિ-વિશેષણ-ચતુષ્ટયેન વિશિષ્ટં ન ત્વ્ એકેનાપિ વિશેષણેન ન્યૂનમ્ । યદ્ વાક્યં યથા શાન્તો ભવ વત્સ સ્વાધ્યાયં યોગં ચાનુતિષ્ઠ તથા તે શ્રેયો ભવિષ્યતીત્ય્ આદિ તદ્ વાઙ્-મયં વાચિકં તપઃ શારીરવત્ । સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચ યથા-વિધિ વેદાભ્યાસશ્ ચ વાઙ્-મયં તપ ઉચ્યતે । એવ-કારઃ
પ્રાગ્-વિશેષણ-સમુચ્ચયાવધારણે વ્યાખ્યાતવ્યઃ

વિશ્વનાથઃ : અનુદ્વેગ-કરં સમ્બોધ્ય-ભિન્નાનામ્ અપ્ય્ ઉનુદ્વેજકમ્

બલદેવઃ : અનુદ્વેગકરમ્ ઉદ્વેગં ભયં કસ્યાપિ યન્ ન કરોતિ । સત્યં પ્રમાણિકમ્ । શ્રોતુઃ પ્રિયમ્ । પરિણામે હિતં ચ । એતદ્-વિશેષણ-ચતુષ્ટયવદ્-વાક્યં તથા સ્વાધ્યાયસ્ય વેદાભ્યસનં ચ વાઙ્-મયં વાચા નિર્વર્ત્યં તપઃ

ભ્ગ્ 17.16
મનઃ-પ્રસાદઃ સૌમ્યત્વં મૌનમ્ આત્મ-વિનિગ્રહઃ ।
ભાવ-સંશુદ્ધિર્ ઇત્ય્ એતત્ તપો માનસમ્ ઉચ્યતે

શ્રીધરઃ : માનસં તપ આહ મનઃ-પ્રસાદ ઇતિ । મનસઃ પ્રસાદઃ સ્વચ્છતા । સૌમત્વમ્ અક્રૂરતા । મૌનં મુનેર્ ભાવઃ । મનનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મનો મનસો વિનિગ્રહો વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાહારઃ । ભાવ-સંશુદ્ધિર્ વ્યવહારે માયા-રાહિત્યમ્ । ઇત્ય્ એતન્ માનસં તપઃ

મધુસૂદનઃ : મનસઃ પ્રસાદઃ સ્વચ્છતા વિષય-ચિન્તા-વ્યાકુલત્વ-રાહિત્યમ્ । સૌમ્યત્વં સૌમસ્યં સર્વ-લોક-હિતૈષિત્વં પ્રતિષિદ્ધાચિન્તનં ચ । મૌનં મુનિ-ભાવ એકાગ્રતયાત્મ-ચિન્તનં નિદિધ્યાસનાખ્યં વાક્-સંયમ-હેતુર્ મનઃ-સંયમો મૌનમ્ ઇતિ ભાષ્યમ્ । આત્મ-વિનિગ્રહ આત્મનો મનસો વિશેષેણ સર્વ-વૃત્તિ-નિગ્રહો નિરોધ-સમાધિર્ અસમ્પ્રજ્ઞાતઃ । ભાવસ્ય હૃદયસ્ય શુદ્ધિઃ કામ-ક્રોધ-લોભાદિ-મલ-નિવૃત્તિઃ । પુનર્ અશુદ્ધ્ય્-ઉત્પાદ-રાહિત્યેન સમ્યક્ત્વેન વિશિષ્ટા સા ભાવ-શુદ્ધિઃ । પરૈઃ સહ વ્યવહાર-કાલે માયા-રાહિત્યં સેતિ ભાષ્યમ્
। ઇત્ય્ એતદ્ એવં-પ્રકારં તપો માનસમ્ ઉચ્યતે

વિશ્વનાથઃ : નોથિન્ગ્.
બલદેવઃ : મનસઃ પ્રસાદઃ વૈમલ્યં વિષય-સ્મૃત્ય્-અવૈયગ્ર્યમ્ । સૌમત્વમ્ અક્રૌર્યમ્ સર્વ-સુખેચ્છ્રુત્વમ્ । મૌનમ્ આત્મ- મનનમ્ । આત્મનો મનસો વિનિગ્રહો વિષયેભ્યઃ પ્રત્યાહારઃ । ભાવ-સંશુદ્ધિર્ વ્યવહારે નિષ્કપટતા । ઇત્ય્ એતન્ માનસા નિર્વર્ત્યં તપઃ

ભ્ગ્ 17.17
શ્રદ્ધયા પરયા તપ્તં તપસ્ તત્ ત્રિવિધં નરૈઃ ।
અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્ યુક્તૈઃ સાત્ત્વિકં પરિચક્ષતે

શ્રીધરઃ : તદ્ એવં શરીર-વાઙ્-મનોભિર્ નિર્વર્ત્યં ત્રિવિધં તપો દર્શિતમ્ । તસ્ય ત્રિવિધસ્યાપિ તપસઃ સાત્ત્વિકાદિ-ભેદેન ત્રૈવિધ્યમ્ આહ શ્રદ્ધયેત્યાદિ-ત્રિભિઃ । તત્ ત્રિવિધમ્ અપિ તપઃ પરયા શ્રેષ્ઠયા શ્રદ્ધયા ફલાકાઙ્ક્ષા-શૂન્યૈર્ યુક્તૈર્ એકાગ્ર-ચિત્તૈર્ નરૈસ્ તપ્તં સાત્ત્વિકં કથયન્તિ

મધુસૂદનઃ : શારીર-વાચિક-માનસ-ભેદેન ત્રિવિધસ્યોક્તસ્ય તપસઃ સાત્ત્વિકાદિ-ભેદેન ત્રૈવિધ્યમ્ ઇદાનીં દર્શયતિ શ્રદ્ધયેતિ ત્રિભિઃ । તત્-પૂર્વોક્તં ત્રિવિધં શારીરં વાચિકં માનસં ચ તપઃ શ્રદ્ધયાસ્તિક્ય-બુદ્ધ્યા પરયા પ્રકૃષ્ટયાપ્રામાણ્ય-શઙ્કાકલઙ્ક-શૂન્યયા ફલાભિસન્ધિ-શૂન્યૈર્ યુક્તૈઃ સમાહિતૈઃ સિદ્ધ્ય્-અસિદ્ધ્યોર્ નિર્વિકારૈર્ નરૈર્ અધિકારિભિસ્ તપ્તમ્ અનુષ્ઠિતં સાત્ત્વિકં પરિચક્ષતે શિષ્ટાઃ

વિશ્વનાથઃ : ત્રિવિધમ્ ઉક્ત-લક્ષણં કાયિક-વાચિક-માનસમ્

બલદેવઃ : ઉક્તસ્ય તપસઃ સાત્ત્વિકાદિતયા ત્રૈવિધ્યમ્ આહ શ્રદ્ધયેતિ-ત્રિભિઃ । તદ્ ઉક્તં ત્રિવિધં તપઃ ફલાકાઙ્ક્ષા-શૂન્યૈર્ યુક્તૈર્ એકાગ્ર-ચિત્તૈર્ નરૈર્ પરયા શ્રદ્ધયા તપ્તમ્ અનુષ્ઠિતં સાત્ત્વિકમ્

ભ્ગ્ 17.18
સત્કાર-માન-પૂજાર્થં તપો દમ્ભેન ચૈવ યત્ ।
ક્રિયતે તદ્ ઇહ પ્રોક્તં રાજસં ચલમ્ અધ્રુવમ્

શ્રીધરઃ : રાજસમ્ આહ સત્-કારેતિ । સત્-કારઃ સાધુર્ અયમ્ ઇતિ તાપસો ઽયમ્ ઇત્ય્ આદિ વાક્-પૂજા । માનઃ પ્રતુત્થાનાભિવાદનાદિર્ દૈહિકી પૂજા । પૂજાર્થ-લાભાદિઃ । એતદ્-અર્થં દમ્ભેન ચ યત્ તપઃ ક્રિયતે । અતએવ ચલમ્ અનિયતમ્ । અધ્રુવં ચ ક્ષણિકમ્ । યદ્ એવમ્ભૂતં તપસ્ તદ્ ઇહ રાજસં પ્રોક્તમ્

મધુસૂદનઃ : સત્કારઃ સાધુર્ અયં તપસ્વી બ્રાહ્મણ ઇત્ય્ એવમ્ અવિવેકિભિઃ ક્રિયમાણા સ્તુતિઃ । માનઃ પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનાદિઃ । પૂજા પાદ-પ્રક્ષાલનાર્ચન-ધન-દાનાદિઃ । તદ્-અર્થં દમ્ભેનૈવ ચ કેવલં ધર્મ-ધ્વજિત્વેનૈવ ચ ન ત્વ્ આસ્તિક્ય-બુદ્ધ્યા યત્ તપઃ ક્રિયતે તદ્ રાજસં પ્રોક્તં શિષ્ટૈઃ । ઇહાસ્મિન્ન્ એવ લોકે ફલદં ન પારલૌકિકં ચલમ્ અત્યલ્પ-કાલ-સ્થાયિ-ફલમ્ । અધ્રુવં ફલ-જનકતા-નિયમ-શૂન્યમ્

વિશ્વનાથઃ : સત્-કારઃ સાધુર્ અયમ્ ઇત્ય્ અન્યઃ કર્તવ્યા વાક્-પૂજા । માનઃ પ્રતુત્થાનાભિવાદનાદિભિર્ અન્યૈઃ કર્તવ્યા દૈહિકી પૂજા । પૂજા અન્યૈર્ દીયમાનૈર્ ધનાદિભિર્ ભાવિની વા માનસી પૂજા તદ્ અર્થમ્ । દમ્ભેન ચ યત્ ક્રિયતે તદ્ રાજસં તપઃ । ચલમ્ કિઞ્ચિત્-કાલિકમ્ । અધ્રુવમ્ અનિયત-સત્કારાદિ-ફલકમ્

બલદેવઃ : સત્-કારઃ સાધુર્ અયં તપસ્વીતિ સ્તુતિઃ । માનઃ પ્રતુત્થાનાદિર્ આદરઃ । પૂજા ચરણ-પ્રક્ષાલન-ધન્-દાનદિસ્ તદ્-અર્થં યત્ તપો દમ્ભેન ચ ક્રિયતે તદ્ રાજસં પ્રોક્તમ્ । ચલં કિઞ્ચિત્-કાલિકમ્ । અધ્રુવમ્ અનિયત-સત્કારાદિ-ફલકમ્

ભ્ગ્ 17.19
મૂઢ-ગ્રાહેણાત્મનો યત્ પીડયા ક્રિયતે તપઃ ।
પરસ્યોત્સાદનાર્થં વા તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

શ્રીધરઃ : તામસં તપ આહ મૂઢેતિ । મૂઢ-ગ્રાહેણાવિવેક-કૃતેન દુરાગ્રહેણાત્મના પીડયા યત્ તપઃ ક્રિયતે । પરસ્યોત્સાદનાર્થં વા અન્યસ્ય વિનાશાર્થમ્ અભિચાર-રૂપં તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતં કથિતમ્

મધુસૂદનઃ : મૂઢ-ગ્રાહેણાવિવેકાતિશય-કૃતેન દુરાગ્રહેણાત્મનો દેહેન્દ્રિય-સંઘાતસ્ય પીડયા યત્ તપઃ ક્રિયતે પરસ્યોત્સાદનાર્થં વાન્યસ્ય વિનાશાર્થમ્ અભિચાર-રૂપં વા તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતં શિષ્ટૈઃ

વિશ્વનાથઃ : મૂઢ-ગ્રાહેણ મૌઢ્ય-ગ્રહણેન । પરસ્યોત્સાદનાર્થં વિનાશાર્થમ્

બલદેવઃ : મૂઢ-ગ્રાહેણાવિવેકજેન દુરાગ્રહેણાત્મના દેહેન્દ્રિયાદેઃ પીડયા ચ યત્ તપઃ પરસ્યોત્સાદનાર્થં વિનાશાય વા ક્રિયતે તત્ તામસમ્

ભ્ગ્ 17.20
દાતવ્યમ્ ઇતિ યદ્ દાનં દીયતે ઽનુપકારિણે ।
દેશે કાલે ચ પાત્રે ચ તદ્ દાનં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્

શ્રીધરઃ : પૂર્વં પ્રતિજ્ઞાતમ્ એવ દાનસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ આહ દાતવ્યમ્ ઇતિ । દાતવ્યમ્ એવેત્ય્ એવં નિશ્ચયેન યદ્ દાનં દીયતે ઽનુપકારિણે પ્રત્યુપકાર-સમર્થાય । દેશે કુરુક્ષેત્રાદૌ કાલે ગ્રહણાદૌ । પાત્રે ચેતિ દેશ-કાલ-સાહચર્યાત્ સપ્તમી પ્રયુક્તા । પાત્રે પાત્ર-ભૂતાય તપઃ-શ્રુતાદિ-સમ્પન્નાય બ્રાહ્મણાયેત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા પાત્ર ઇતિ તૃજ્-અન્તમ્ । રક્ષકાયેત્ય્ અર્થઃ । ચતુર્થ્ય્ એવૈષા । સ હિ સર્વસ્માદ્ આપદ્-ગણાદ્ દાતારં પાતીતિ પાતા । તસ્મૈ યદ્ એવમ્ભૂતં દાનં તત્ સાત્ત્વિકમ્

મધુસૂદનઃ : ઇદાનીં ક્રમ-પ્રાપ્તસ્ય દાનસ્ય ત્રૈવિધ્યં દર્શયતિ દાતવ્યમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । દાતવ્યમ્ એવ શાસ્ત્ર-ચોન્દના-વશાદ્ ઇત્ય્ એવં નિશ્ચયેન ન તુ ફલાભિસન્ધિના યદ્ દાનં તુલા-પુરુષાદિ દીયતે ઽનુપકારિણે પ્રત્યુપકારાજનકાય । દેશે પુણ્યે કુરુક્ષેત્રાદૌ કાલે ચ પુણ્યે સૂર્યોપરાગાદૌ । પાત્રે ચેતિ ચતુર્થ્ય્-અર્થે સપ્તમી । કીદૃશાયાનુપકારિણે દીયતે પાત્રાય ચ વિદ્યા-તપો-યુક્તાય । પાત્ર રક્ષકાયેતિ વા । વિદ્યા-તપોભ્યામ્ આત્મનો દાતુશ્ ચ પાલન-ક્ષમ એવ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ શાસ્ત્રાત્ । તદ્ એવં-ભૂતં દાનં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્

વિશ્વનાથઃ : દાતવ્યમ્ ઇત્ય્ એવં નિશ્ચયેન । ન તુ ફલાભિસન્ધિના યદ્ દાનમ્

બલદેવઃ : અથ દાનસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ આહ દાતવ્યમ્ ઇતિ । નિશ્ચયેન યદ્ દાનમ્ અનુપકારિણે પાત્રે વિદ્યા-તપોભ્યાં દાતૂ રક્ષકાય બ્રાહ્મણાય યદ્ દીયતે તદ્ દાનં સાત્ત્વિકમ્ । અનુપકારિણે પ્રત્યુપકારમ્ અનુદ્દિશ્યેત્ય્ અર્થઃ । દેશે તીર્થે કાલે ચ સઙ્ક્રાન્ત્ય્-આદૌ

ભ્ગ્ 17.21
યત્ તુ પ્રત્યુપકારાર્થં ફલમ્ ઉદ્દિશ્ય વા પુનઃ ।
દીયતે ચ પરિક્લિષ્ટં તદ્ દાનં રાજસં સ્મૃતમ્

શ્રીધરઃ : રાજસં દાનમ્ આહ યદ્ ઇતિ । કાલાન્તરે ઽયં માં પ્રત્યુપકરિષ્યતીત્ય્ એવમ્ અર્થં ફલં વા સ્વર્ગાદિકમ્ ઉદ્દિશ્ય યત્ પુનર્ દાનં દીયતે પરિક્લિષ્ટં ચિત્ત-ક્લેશ-યુક્તં યથા ભવતિ એવમ્ભૂતં તદ્ દાનં રાજસમ્ ઉદાહૃતમ્

મધુસૂદનઃ : પ્રત્યુપકારાર્થં કાલાન્તરે મામ્ અયં ઉપકરિષ્યતીત્ય્ એવમ્ દૃષ્ટાર્થં ફલં વા સ્વર્ગાદિકમ્ ઉદ્દિશ્ય યત્ પુનર્ દાનં સાત્ત્વિક-વિલક્ષણં દીયતે પરિક્લિષ્ટં ચ કથમ્ એતાવદ્ વ્યયિતમ્ ઇતિ પશ્ચાત્ તાપ-યુક્તં યથા ભવત્ય્ એવં ચ યદ્ દીયતે તદ્ દાનં રાજસમ્ ઉદાહૃતમ્

વિશ્વનાથઃ : પર-ક્લિષ્ટં કથમ્ એતાવદ્ વ્યયિતમ્ ઇતિ પશ્ચાત્-તાપ-યુક્તમ્ । યદ્ વા દિત્સાયાં અભાવે ઽપિ ગુર્વ્-આદ્યાજ્ઞાન્રોધ-વશાદ્ એવ દત્તમ્ । પરિક્લિષ્ટમ્ અકલ્યાણ-દ્રવ્ય-કર્મકમ્

બલદેવઃ : યત્ તુ પ્રતુપકારાર્થં દૃષ્ટ-ફલાર્થં ફલં વા સ્વર્ગાદિકમ્ અદૃષ્ટમ્ ઉદ્દિશ્યાનુસન્ધાય દીયતે તદ્ દાનં રાજસમ્ । પરિક્લિષ્ટં કથમ્ એતાવદ્ વ્યયિતવ્યમ્ ઇતિ પશ્ચાત્-તાપ-યુક્તં યથા સ્યાત્ તથા ગુરુ-વાક્યાનુરોધાદ્ વા યદ્ દીયતે તદ્ રાજસમ્

ભ્ગ્ 17.22
અદેશકાલે યદ્ દાનમ્ અપાત્રેભ્યશ્ ચ દીયતે ।
અસત્કૃતમ્ અવજ્ઞાતં તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

શ્રીધરઃ : તામસં દાનમ્ આહ અદેશેતિ । અદેશે ઽશુચિ-સ્થાને । અકાલે અશૌચાદિ-સમયે । અપાત્રેભ્યો વિટ-નટ-નર્તકાદિભ્યઃ । યદ્ દાનં દીયતે દેશ-કાલ-પાત્ર-સમ્પત્તાવ્ અપ્ય્ અસત્-કૃતં પાદ-પ્રક્ષાલનાદિ-સત્કાર-શૂન્યમ્ । અવજ્ઞાતં પાત્ર-તિરસ્કાર-યુક્તમ્ । એવમ્ભૂતં દાનં તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

મધુસૂદનઃ : અદેશે સ્વતો દુર્જન-સંસર્ગાદ્ વા પાપ-હેતાવ્ અશુચિ-સ્થાને । અકાલે પુણ્ય-હેતુત્વેનાપ્રસિદ્ધે યસ્મિન્ કસ્મિંશ્ચિત્ । અશૌચ-કાલે વા । અપાત્રેભ્યશ્ ચ વિદ્યા-તપો-રહિતેભ્યો નટ-વિટાદિભ્યો યદ્ દાનં દીયતે દેશ-કાલ-પાત્ર-સમ્પત્તાવ્ અપિ અસત્-કૃતં પ્રિય-ભાષણ-પાદ-પ્રક્ષાલન-પૂજાદિ-સત્કાર-શૂન્યમ્ અવજ્ઞાનં પાત્ર-પરિભવ-યુક્તં ચ તદ્ દાનં તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

વિશ્વનાથઃ : અસત્કારો ઽવજ્ઞાયાઃ ફલમ્

બલદેવઃ : અદેશે ઽશુચિ-સ્થાને । અકાલે ઽશુચિ-સમયે । યદ્ અપાત્રેભ્યો નટાદિભ્યો દીયતે, દેશાદિ-સમ્પત્તાવ્ અપિ યદ્ અસત્કૃતં ચરણ-પ્રક્ષાલનાદિ-સત્કાર-શૂન્યમ્ અવજ્ઞાતં તૂઙ્કારાદ્ય્-અનાદર-ભાષણોપેતં ચ યદ્ દાનં તત્ તામસમ્

ભ્ગ્ 17.23-24
ઓં તત્ સદ્ ઇતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।
બ્રાહ્મણાસ્ તેન વેદાશ્ ચ યજ્ઞાશ્ ચ વિહિતાઃ પુરા

તસ્માદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્ય યજ્ઞ-દાન-તપઃ-ક્રિયાઃ ।
પ્રવર્તન્તે વિધાનોક્તાઃ સતતં બ્રહ્મ-વાદિનામ્

શ્રીધરઃ : નન્વ્ એવં વિચાર્યમાણે સર્વમ્ અપિ યજ્ઞ-તપો-દાનાદિ રાજસ-તામસ-પ્રાયમ્ એવેતિ વ્યર્થો યજ્ઞાદિ-પ્રયાસ ઇત્ય્ આશઙ્ક્ય તથાવિધસ્યાપિ સાત્ત્વિકત્વોપપાદનાત્ પ્રકારં દર્શયિતુમ્ આહ ઓમ્ ઇતિ । ઓં તત્ સદ્ ઇતિ ત્રિવિધો બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનો નિર્દેશો નામ-વ્યપદેશઃ સ્મૃતઃ શિષ્ટૈઃ । તત્ર તાવદ્ ઓમ્ ઇતિ બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધેર્ ઓમ્ ઇતિ બ્રહ્મણો નામ । જગત્-કારણત્વેનાતિ-પ્રસિદ્ધત્વાદ્ અવિદુષાં પરોક્ષત્વાચ્ ચ તચ્-છબ્દો ઽપિ બ્રહ્મણો નામ । પરમાર્થ-સત્ત્વ-સાધુત્વ-પ્રશસ્તત્વાદિભિઃ સચ્-છબ્દો ઽપિ બ્રહ્મણો નામ । સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ ઇત્ય્ આદિ શ્રુતેઃ । અયં ત્રિવિધો ઽપિ નામ નિર્દેશેન બ્રાહ્મણાશ્ ચ વેદાશ્ ચ યજ્ઞાશ્ પુરા સૃષ્ટ્ય્-આદૌ વિહિતા વિધાત્રા નિર્મિતાઃ
। સગુણી-કૃતા ઇતિ વા । યથા યસ્યાયં ત્રિવિધો નિર્દેશસ્ તેન પરમાત્મના બ્રાહ્મણાદયઃ પવિત્રતમાઃ સૃષ્ટાઃ । તસ્માત્ તસ્યાયં ત્રિવિધો નિર્દેશો ઽતિપ્રશસ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

ઇદાનીં પ્રત્યેકમ્ ઓઙ્કારાદીનાં પ્રાશસ્ત્યં દર્શયિષ્યન્ન્ ઓઙ્કારસ્ય તદ્ એવાહ તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ એવં બ્રહ્મણો નિર્દેશઃ પ્રશસ્તસ્ તસ્માદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્ય ઉચ્ચાર્ય કૃતા વેદ-વાદિનાં યજ્ઞાદ્યાઃ શાસ્ત્રોક્તાઃ ક્રિયાઃ સતતં સર્વદા અઙ્ગ-વૈકલ્યે ઽપિ પ્રકર્ષેણ વર્તન્તે । સગુણા ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : તદ્ એવમ્ આહાર-યજ્ઞ-તપો-દાનાનાં ત્રૈવિધ્ય-કથનેન સાત્ત્વિકાનિ તાન્ય્ આદેયાનિ રાજસ-તામસાનિ તુ પરિહર્તવ્યાનીત્ય્ ઉક્તમ્ । તત્રાહારસ્ય દૃષ્ટાર્થત્વેન નાસ્ત્ય્ અઙ્ગ-વૈગુણ્યેન ફલાભાવ-શઙ્કા । યજ્ઞ-તપો-દાનાનાં ત્વ્ અદૃષ્ટાર્થાનામ્ અઙ્ગ-વૈગુણ્યાદ્ અપૂર્વાનુત્પત્તૌ ફલાભાવઃ સ્યાદ્ ઇતિ સાત્ત્વિકાનીઅમ્ અપિ તેષામ્ આનર્થક્યં પ્રાપ્તં પ્રમાદ-બહુલત્વાદ્ અનુષ્ઠાતૄણામ્ અતસ્ તદ્-વૈગુણ્ય-પરિહારાર્ય ઓં તત્ સદ્ ઇતિ ભગવન્-નામોચ્ચારણ-રૂપં સામાન્ય-પ્રાયશ્ચિત્તં પરમ-કારુણિકતયોપદિશતિ ભગવાન્ ઓમ્ ઇતિ । ઓં તત્ સદ્ ઇત્ય્ એવં-રૂપો બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનો નિર્દેશો નિર્દિશ્યતે ઽનેનેતિ નિર્દેશઃ પ્રતિપાદક-શબ્દો નામેતિ યાવત્ । ત્રિવિધસ્ તિસ્રો
વિધા અવયવા યસ્ય સ ત્રિવિધઃ સ્મૃતો વેદાન્ત-વિદ્ભિઃ । એક-વચનાત્ ત્ર્ય્-અવયવમ્ એકં નામ પ્રણવવત્ । યસ્માત્ પૂર્વૈર્ મહર્ષિભિર્ અયં બ્રહ્મણો નિર્દેશઃ સ્મૃતસ્ તસ્માદ્ ઇદાનીન્તનૈર્ અપિ સ્મર્તવ્ય ઇતિ વિધિર્ અત્ર કલ્પ્યતે । વષટ્-કર્તુઃ પ્રથમ-ભક્ષ ઇત્ય્ આદિષ્વ્ ઇવ વચનાનિ ત્વ્ અપૂર્વત્વાદ્ ઇતિ ન્યાયાત્ । યજ્ઞ-દાન-તપઃ-ક્રિયા-સંયોગાચ્ ચાસ્ય તદ્ અવૈગુણ્યમ્ એવ ફલં ##ષ્ટાશ્વ-દગ્ધ-રથ-વત્-પરસ્પરાકાઙ્ક્ષયા કલ્પ્યતે ।
પ્રમાદાત્ કુર્વતાં કર્મ પ્રચ્યવેતાધ્વરેષુ યત્ ।
સ્મરણાદ્ એવ તદ્ વિષ્ણોઃ સમ્પૂર્ણં સ્યાદ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
ઇતિ સ્મૃતેસ્ તથૈવ શિષ્ટાચારાચ્ ચ । બ્રહ્મણો નિર્દેશઃ સ્તૂયતે કર્મ-વૈગુણ્ય-પરિહાર-સામર્થ્ય-કથનાય । બ્રાહ્મણા ઇતિ ત્રૈવર્ણિકોપલક્ષણમ્ । બ્રાહ્મણાદ્યાઃ કર્તારો વેદાઃ કરણાનિ યજ્ઞાઃ કર્માણિ તેન બ્રહ્મણો નિર્દેશેન કરણ-ભૂતેન પુરા વિહિતાઃ પ્રજાપતિના । તસ્માદ્ યજ્ઞાદિ-સૃષ્ટિ-હેતુત્વેન તદ્-વૈગુણ્ય-પરિહાર-સમર્થો મહા-પ્રભાવો ઽયં નિર્દેશ ઇત્ય્ અર્થઃ

ઇદાનીમ્ અ-કાર-ઉ-કાર-મ-કાર-વ્યાખ્યાનેન તત્-સમુદાયોંકાર-વ્યાખ્યાનવદ્ ઓંકાર-તચ્-છબ્દ-સચ્-છબ્દ-વ્યાખ્યાનેન તત્-સમુદાય-રૂપં બ્રહ્મણો નિર્દેશં સ્તુત્ય્-અતિશયાય વ્યાખ્યાતુમ્ આરભતે ચતુર્ભિઃ । તત્ર પ્રથમમ્ ઓંકારં વ્યાચષ્ટે તસ્માદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ ઓમ્ ઇતિ બ્રહ્મ ઇત્ય્ આદિષુ શ્રુતિષ્વ્ ઓમ્ ઇતિ બ્રહ્મણો નામ પ્રસિદ્ધં તસ્માદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્યોંકારોચ્ચારણાનન્તરં વિધાનોક્તા વિધિ-શાસ્ત્ર-બોધિતા બ્રહ્મ-વાદિનાં વેદ-વાદિનાં યજ્ઞ-દાન-તપઃ-ક્રિયાઃ સતતં પ્રવર્તન્તે પ્રકૃષ્ટતયા વૈગુણ્ય-રાહિત્યેન વર્તન્તે । યસ્યૈકાવયવોચ્ચારણાદ્ અપ્ય્ અવૈગુણ્યં કિં પુનસ્ તસ્ય સર્વસ્યોચ્ચારણાદ્ ઇતિ સ્તુત્ય્-અતિશયઃ

વિશ્વનાથઃ : તદ્ એવં તપો-યજ્ઞાદીનાં ત્રૈવિધ્યં સામાન્યતો મનુષ્ય-માત્રમ્ અધિકૃત્યોક્તમ્ । તત્ર યે સાત્ત્વિકેષ્વ્ અપિ મધ્યે બ્રહ્મ-વાદિનસ્ તેષાં તુ બ્રહ્મ-નિર્દેશ-પૂર્વકા એવ યજ્ઞાદયો ભવન્તીત્ય્ આહ ઓં તત્ સદ્ ઇત્ય્ એવં બ્રહ્મણો નિર્દેશો નામ્ના વ્યપદેશઃ સ્મૃતઃ । શિષ્ટૈર્ દેશિતઃ । તત્ર ઓમ્ ઇતિ સર્વ-શ્રુતિષુ પ્રસિદ્ધમ્ એવ બ્રહ્મણો નામ । જગત્-કારણત્વેનાતિપ્રસિદ્ધેર્ અતન્-નિરસનેન ચ પ્રસિદ્ધેસ્ તદ્ ઇતિ ચ । સદ્ એવ સૌમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ ઇતિ શ્રુતેઃ સદ્ ઇતિ ચ । યસ્માત્ ઓં તત્ સત્ શબ્દ-વાચ્યેન બ્રહ્મણૈવ બ્રાહ્મણા વેદા યજ્ઞાશ્ ચ વિહિતાઃ કૃતાસ્ તસ્માત્ ઓમ્ ઇતિ બ્રહ્મણો નામોદાહૃત્યોચ્ચાર્ય વર્તમાનાનાં બ્રહ્મ-વાદિનાં
યજ્ઞાદયઃ પ્રવર્તન્તે ॥23-24॥
બલદેવઃ : તદ્ એવં તપો-યજ્ઞ-તપો-દાનાનાં ત્રૈવિધ્ય-કથનેન સાત્ત્વિકાનાં તેષામ્ ઉપદેયત્વં, રાજસાદીનાં હેયત્વં ચ દર્શિતમ્ । અથ સાત્ત્વિકાધિકારિણાં યજ્ઞાદીનિ વિષ્ણુ-નામ-પૂર્વકાણ્ય્ એવભવન્તીત્ય્ ઉચ્યતે ઓમ્ ઇતિ । ઓમ્ ઇત્ય્ આદિકસ્ ત્રિવિધો બ્રહ્મણો વિષ્ણોર્ નિર્દેશો નામ-ધેયં શિષ્ટૈઃ સ્મૃતઃ । ઓમ્ ઇત્ય્ એતદ્ બ્રહ્મણો નેદિષ્ટં નામ ઇતિ શ્રુતેઃ । ઓમ્ ઇત્ય્ એકં નામ । તત્ ત્વમ્ અસિ ઇતિ શ્રુતેઃ તદ્ ઇતિ દ્વિતીયં નામ । સદ્ એવ સૌમ્ય ઇતિ શ્રુતેઃ સદ્ ઇતિ તૃતીયં નામ । ઉપલક્ષણમ્ ઇદમ્ । વિષ્ણ્વ્-આદિ-નામ્નાં તેન ત્રિવિધેન નિર્દેશેન બ્રાહ્મણા
વેદા યજ્ઞાશ્ ચ પુરા ચતુર્મુખેન વિહિતાઃ પ્રકટિતાસ્ તસ્માન્ મહા-પ્રભાવો ઽયં નિર્દેશસ્ તત્-પૂર્વકાણાં યજ્ઞાદીનાં નાઙ્ગ-વૈગુણ્યમ્ । તેન ફલ-વૈગુણ્યં ચ નેતિ

યસ્માદ્ એવં તસ્માદ્ ઓમ્ ઇતિ નિર્દેશમ્ ઉદાહૃત્યોચ્ચાર્યાનુષ્ઠિતા બ્રહ્મ-વાદિનાં સાત્ત્વિકાનાં ત્રૈ-વર્ણિકાનાં યજ્ઞાદ્યાઃ ક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે । અઙ્ગ-વૈકલ્યે ઽપિ સાઙ્ગતાં ભજન્તીતિ

ભ્ગ્ 17.25
તદ્ ઇત્ય્ અનભિસંધાય ફલં યજ્ઞ-તપઃ-ક્રિયાઃ ।
દાન-ક્રિયાશ્ ચ વિવિધાઃ ક્રિયન્તે મોક્ષ-કાઙ્ક્ષિભિઃ

શ્રીધરઃ : દ્વિતીયં નામ પ્રસ્તૌતીતિ તદ્ ઇતિ તદ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્ય ઇતિ પૂર્વસ્યાનુષઙ્ગઃ । તદ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્યોચ્ચાર્ય શુદ્ધ-ચિત્તૈર્ મોક્ષ-કાઙ્ક્ષિભિઃ પુરુષૈઃ ફલાભિસન્ધિમ્ અકૃત્વા યજ્ઞાદ્યાઃ ક્રિયાઃ ક્રિયન્તે । અતશ્ ચિત્ત-શોધન-દ્વારેણ ફલ-સઙ્કલ્પ-ત્યજનેન મુમુક્ષુત્વ-સમ્પાદકત્વાત્ તચ્-છબ્દ-નિર્દેશઃ પ્રશસ્ત ઇત્ય્ અર્થઃ

મધુસૂદનઃ : દ્વિતીયં તચ્-છબ્દં વ્યાચષ્ટે તદ્ ઇતિ । તત્ત્વમ્ અસિ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધં તદ્ ઇતિ બ્રહ્મણો નામોદાહૃત્ય ફલમ્ અનભિસન્ધાયાન્તઃ-કરણ-શુદ્ધ્ય્-અર્થં યજ્ઞ-તપઃ-ક્રિયા દાન-ક્રિયાશ્ ચ વિવિધા મોક્ષ-કાઙ્ક્ષિભિઃ ક્રિયન્તે તસ્માદ્ અતિપ્રશસ્તમ્ એતત્

વિશ્વનાથઃ : તદ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્યેતિ પૂર્વસ્યાનુષઙ્ગઃ । અનભિસન્ધાય ફલાભિસન્ધિમ્ અકૃત્વા

બલદેવઃ : તદ્ ઇતિ નિર્દેશમ્ ઉદાહૃત્ય ફલમ્ અનભિસન્ધાય યજ્ઞાદી-ક્રિયા મોક્ષ-કાઙ્ક્ષિભિસ્ તૈઃ ક્રિયન્તે અનુષ્ઠીયન્તે । નિષ્કામતયા મુમુક્ષા-સમ્પાદનાન્ મહા-પ્રભાવસ્ તચ્-છબ્દઃ

ભ્ગ્ 17.26-27
સદ્-ભાવે સાધુ-ભાવે ચ સદ્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રયુજ્યતે ।
પ્રશસ્તે કર્મણિ તથા સચ્-છબ્દઃ પાર્થ યુજ્યતે

યજ્ઞે તપસિ દાને ચ સ્થિતિઃ સદ્ ઇતિ ચોચ્યતે ।
કર્મ ચૈવ તદ્-અર્થીયં સદ્ ઇત્ય્ એવાભિધીયતે

શ્રીધરઃ : સચ્-છબ્દસ્ય પ્રાશસ્ત્યમ્ આહ સદ્-ભાવ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । સદ્-ભાવે ઽસ્તિત્વે । દેવ-દત્તસ્ય પુત્રાદિકમ્ અસ્તીત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । સાધુ-ભાવે ચ સાધુત્વે । દેવ-દત્તસ્ય પુત્રાદિ શ્રેષીઓહમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે । સદ્ ઇત્ય્ એતત્ પદં પ્રયુજ્યતે । પ્રશસ્તે માઙ્ગલિકે વિવાહાદિ-કર્મણિ ચ સદ્ ઇદં કર્મેતિ સચ્-છબ્દો યુજ્યતે પ્રયુજ્યતે । સઙ્ગચ્છત ઇતિ વા

કિં ચ યજ્ઞ ઇતિ । યજ્ઞાદિષુ ચ યા સ્થિતિસ્ તાત્પર્યેનાવસ્થાનં તદ્ અપિ સદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યસ્ય ચેદં નામ-ત્રયં સ એવ પરમાત્મા અર્થઃ ફલં યસ્ય તત્-તદ્-અર્થં કર્મ-પૂજોપહાર-ગૃહાઙ્ગન-પરિમાર્જનોપલેપન-રઙ્ગ-માઙ્ગલિકાદિ-ક્રિયા તત્-સિદ્ધયે યદ્ અન્યત્ કર્મ ક્રિયત ઉદ્યાન-શાલિ-ક્ષેત્ર-ધનાર્જનાદિ-વિષયં તત્ કર્મ તદ્-અર્થીયમ્ । તચ્ ચાતિવ્યવહિતમ્ અપિ સદ્ ઇત્ય્ એવાભિધીયતે । યસ્માદ્ એવમ્ અતિ-પ્રશસ્તમ્ એતન્ નામ-ત્રયં તસ્માદ્ એતત્ સર્વ-કર્મ-સાદ્ગુણ્યાર્થં કીરયેદ્ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ । અત્ર ચાર્થવાદાનુપપત્ત્યા વિધિઃ કલ્પ્યતે । વિધેયં સ્તૂયતે વસ્ત્વ્ ઇતિ ન્યાયાત્ । અપરે તુ પ્રવર્તન્તે વિધિનોક્તાઃ ક્રિયન્તે મોક્ષ-કાઙ્ક્ષિભિઃ
ઇત્ય્ આદિ વર્તમાનોપદેશઃ સમિધા યજતીત્ય્ આદિવદ્ વિધિતયા પરિણમનીય ઇત્ય્ આહુઃ । તત્ તુ સદ્-ભાવે સાધુ-ભાવે ચેત્ય્ આદિષુ પ્રાપ્તાર્થત્વાન્ ન સઙ્ગચ્છત ઇતિ પૂર્વોક્ત-ક્રમેણ વિધિ-કલ્પનૈવ જ્યાયસી

મધુસૂદનઃ : તૃતીયં સચ્-ચબ્દં વ્યાચષ્ટે સદ્-ભાવ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીત્ ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતિ-પ્રસિદ્ધં સદ્ ઇત્ય્ એતદ્ બ્રહ્મણો નામ સદ્-ભાવે ઽવિદ્યમાનત્વ-શઙ્કાયાં વિદ્યમાનત્વે સાધુ-ભાવે ચાસાધુત્વ-શઙ્કાયાં સાધુત્વે ચપ્રયુજ્યતે શિષ્ટૈઃ । તસ્માદ્ વૈગુણ્ય-પરિહારેણ યજ્ઞાદેઃ સાધુત્વં તત્-ફલસ્ય ચ વિદ્યમાનત્વં કર્તું ક્ષમમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા સદ્-ભાવ-સાધુ-ભાવયોર્ ઇવ પ્રશસ્તે ઽપ્રતિબન્ધેનાશુ-સુખ-જનકે માઙ્ગલિકે કર્મણિ વિવાહાદૌ સચ્-છબ્દો હે પાર્થ યુજ્યતે પ્રયુજ્યતે । તસ્માદ્ અપ્રતિબન્ધેનાશુ-ફલ-જનકત્વં વૈગુણ્ય-પરિહારેણ યજ્ઞાદેઃ સમર્થમ્ એતન્ નામેતિ પ્રશસ્તતરમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

યજ્ઞે તપસિ દાને ચ યા સ્થિતિસ્ તત્-પરતયાવસ્થિતિર્ નિષ્ઠા સાપિ સદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે વિદ્વદ્ભિઃ । કર્મ ચૈવ તદ્-અર્થીયં તેષુ યજ્ઞ-દાન-તપો-રૂપેષ્વ્ અર્થેષુ ભવં તદ્-અનુકૂલમ્ એવ ચ કર્મ તદ્-અર્થીયં ભગવદ્-અર્પણ-બુદ્ધ્યા ક્રિયમાણં કર્મ વા તદ્-અર્થીયં સદ્ ઇત્ય્ એવાભિધીયતે । તસ્માત્ સદ્ ઇતિ નામ કર્મ-વૈગુણ્યાપનોદન-સમર્થં પ્રશસ્તતરમ્ । યસ્યૈકૈકો ઽવયવો ઽપ્ય્ એતાદૃશઃ કિં વક્તવ્યં તત્-સમુદાયસ્ય ઓં તત્ સદ્ ઇતિ નિર્દેશસ્ય માહાત્મ્યમ્ ઇતિ સંપિણ્ડિતાર્થઃ

વિશ્વનાથઃ : બ્રહ્મ-વાચકઃ સચ્-છબ્દઃ પ્રશસ્તેષ્વ્ અપિ વર્તતે । તસ્માત્ પ્રશસ્ત-માત્રે કર્મણિ પ્રાકૃતે ઽપ્રાકૃતે ઽપિ સચ્-છબ્દઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇત્ય્ આશયેનાહ સદ્-ભાવ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । સદ્-ભાવે બ્રહ્મત્વે સાધુ-ભાવે બ્રહ્મ-વાદિત્વે પ્રયુજ્યતે સઙ્ગચ્છત ઇત્ય્ અર્થઃ । યજ્ઞાદૌ સ્થિતિર્ યજ્ઞાદિ-તાત્પર્યેણાવસ્થાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્-અર્થીયં કર્મ બ્રહ્મચર્યોપયોગિ યત્ કર્મ ભગવન્-મન્દિર-માર્જનાદિકમ્ તદ્ અપિ ॥26-27॥
બલદેવઃ : સદ્ ઇતિ નિર્દેશઃ પ્રશસ્તેષ્વ્ અર્થાન્તરેષુ વર્તતે તસ્માત્ પ્રશસ્તે કર્મ-માત્રે સ પ્રયોજ્ય ઇતિ ભાવેનાહ સદ્-ભાવ ઇતિ દ્વાભ્યામ્ । સદ્-ભાવે બ્રહ્મ-ભાવે સાધુ-ભાવે ચ બ્રહ્મ-જ્ઞત્વે ઽભિધાયકતયા સચ્-છબ્દઃ પ્રયુજ્યતે સદ્ એવ સૌમ્ય ઇત્ય્ આદૌ । સતાં પ્રસઙ્ગાત્ ઇત્ય્ આદૌ ચ । તથા પ્રશસ્તે ઉપનયન-વિવાહાદિકે ચ માઙ્ગલિકે કર્મણિ સચ્-છબ્દો યુજ્યતે સઙ્ગચ્છતે । યજ્ઞાદૌ યા તેષાં સ્થિતિસ્ તાત્પર્યેણાવસ્થિતિસ્ તદ્ અપિ સદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યસ્યેદં નામ-ત્રયં તદ્-અર્થીયં કર્મ ચ તન્-મન્દિર-નિર્માણ-તદ્-વિમાર્જનાદિ સદ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે । અત્ર ત્રિવિધો ઽયં નિર્દેશઃ સ્મર્તવ્ય ઇતિ વિધિઃ કલ્પ્યતે । વષટ્-કર્તુઃ પ્રથમં ભક્ષ્યઃ
ઇત્ય્ આદાવ્ ઇવ વચનાનિ ત્વ્ અપૂર્વત્વાદ્ ઇતિ ન્યાયાદ્ યજ્ઞ-દાનાદિ-સંયોગાચ્ ચાસ્ય તદ્-વૈગુણ્યમ્ એવ ફલમ્ ।
પ્રમાદાત્ કુર્વતાં કર્મ પ્રચ્યવેતાધ્વરેષુ યત્ ।
સ્મરણાદ્ એવ તદ્ વિષ્ણોઃ સમ્પૂર્ણં સ્યાદ્ ઇતિ શ્રુતિઃ ॥ ઇતિ સ્મરણાચ્ ચ ॥26-27॥
ભ્ગ્ 17.28
અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્ તપ્તં કૃતં ચ યત્ ।
અસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે પાર્થ ન ચ તત્ પ્રેત્ય નો ઇહ

શ્રીધરઃ : ઇદાનીં સર્વ-કર્મસુ શ્રદ્ધયૈવ પ્રઋત્ત્ય્-અર્થમ્ અશ્રદ્ધયા કૃતં સર્વં નિન્દતિ અશ્રદ્ધયેતિ । અશ્રદ્ધયા હુતં હવનમ્ । દત્તં દાનમ્ । તપસ્ તપ્તં નિર્વર્તિતમ્ । યચ્ ચાન્યદ્ અપિ કૃતં કર્મ । તત્ સર્વમ્ અસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે યતસ્ તત્ પ્રેત્ય લોકાન્તરે ન ફલતિ વિગુણત્વાત્ । નો ઇહ ન ચ અસ્મિન્ લોકે ફલતિ અયશસ્કત્વાત્ ।
રજસ્-તમો-મયીં ત્યક્ત્વા શ્રદ્ધાં સત્ત્વ-મયીં શ્રિતઃ ।
તત્ત્વ-જ્ઞાને ઽધિકારી સ્યાદ્ ઇતિ સપ્તદશે સ્થિતમ્ ॥
ઇતિ શ્રી-શ્રીધર-સ્વામિ-કૃતાયાં ભગવદ્-ગીતા-ટીકાયાં સુબોધિન્યાં
શ્રદ્ધા-ત્રય-વિભાગ-યોગો નામ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ

મધુસૂદનઃ : યદ્ય્ આલસ્યાદિના શાસ્ત્રીયં વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય શ્રદ્દધાનતયૈવ વૃદ્ધ-વ્યવહાર-માત્રેણ યજ્ઞ-તપો-દાનાદિ કુર્વતાં પ્રમાદાદ્ વૈગુણ્યં પ્રાપ્ત ઓં તત્ સદ્ ઇતિ બ્રહ્મ-નિર્દેશેન તત્-પરિહારસ્ તર્હ્ય્ અશ્રદ્દધાનતયા શાસ્ત્રીયં વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય કામ-કારેણ યત્ કિંચિદ્ યજ્ઞાદિ કુર્વતામ્ અસુરાણામ્ અપિ તેનૈવ વૈગુણ્ય-પરિહારઃ સ્યાદ્ ઇતિ કૃતં શ્રદ્ધયા સાત્ત્વિકત્વ-હેતુ-ભૂતયેત્ય્ અત આહ અશ્રદ્ધયેતિ । અશ્રદ્ધયા યદ્ ધુતં હવનં કૃતમ્ અગ્નૌ દત્તં યદ્ બ્રાહ્મણેભ્યો યત્ તપસ્ તપ્તં યચ્ ચાન્યત્ કર્મ કૃતં સ્તુતિ-નમસ્કારાદિ તત્ સર્વમ્ અશ્રદ્ધયા કૃતમ્ અસદ્ અસાધ્વ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અત એવ ઓં તત્ સદ્ ઇતિ નિર્દેશેન ન તસ્ય સાધુ-ભાવઃ શક્યતે કર્તું સર્વથા
તદ્-અયોગ્યત્વાચ્ છિલાયા ઇવાઙ્કુરઃ ।
તત્ કસ્માદ્ અસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે શૃણુ હે પાર્થ । ચો હેતૌ । યસ્માત્ તદ્-અશ્રદ્ધાકૃતં ન પ્રેત્ય પર-લોકે ફલતિ વિગુણત્વેનાપૂર્વાજનકત્વાત્ । નો ઇહ નાપીહ લોકે યશઃ સાધુભિર્ નિન્દિતત્વાત્ । અત ઐહિકામુષ્મિક-ફલ-વિકલત્વાદ્ અશ્રદ્ધા-કૃતસ્ય સાત્ત્વિક્યા શ્રદ્ધયૈવ સાત્ત્વિકં યજ્ઞાદિ કુર્યાદ્ અન્તઃ-કરણ-શુદ્ધયે । તાદૃશસ્યૈવ શ્રદ્ધા-પૂર્વકસ્ય સાત્ત્વિકસ્ય યજ્ઞાદેર્ દૈવાદ્ વૈગુણ્ય-શઙ્કાયાં બ્રહ્મણો નામ-નિર્દેશેન સાદ્ગુણ્યં સમ્પાદનીયમ્ ઇતિ પરમાર્થઃ । શ્રદ્ધા-પૂર્વકમ્ અસાત્ત્વિકમ્ અપિ યજ્ઞાદિ વિગુણં બ્રહ્મણો નામ-નિર્દેશેન સાત્ત્વિકં સ-ગુણં ચ સમ્પાદિતં ભવતીતિ ભાષ્યમ્ ।
તદ્ એવમ્ અસ્મિન્ન્ અધ્યાય આલસ્યાદિનાનાદૃત-શાસ્ત્રાણાં શ્રદ્ધા-પૂર્વકં વૃદ્ધ-વ્યવહાર-માત્રેણ પ્રવર્તમાનાનાં શાસ્ત્રાનાદરેણાસુર-સાધર્મ્યેણ શ્રદ્ધા-પૂર્વકાનુષ્ઠાનેન ચ દેવ-સાધર્મ્યેણ કિમ્ અસુરા અમી દેવા વેત્ય્ અર્જુન-સંશય-વિષયાણાં રાજસ-તામસ-શ્રદ્ધા-પૂર્વકં રાજસ-તામસ-યજ્ઞાદિ-કારિણો ઽસુરાઃ શાસ્ત્રીય-જ્ઞાન-સાધનાન્ અધિકારિણઃ સાત્ત્વિક-શ્રદ્ધા-પૂર્વકં સાત્ત્વિક-યજ્ઞાદિ-કારિણસ્ તુ દેવાઃ શાસ્ત્રીય-જ્ઞાન-સાધનાધિકારિણ ઇતિ શ્રદ્ધા-ત્રૈવિધ્ય-પ્રદર્શન-મુખેનાહારાદિ-ત્રૈવિધ્ય-પ્રદર્શનેન ભગવતા નિર્ણયઃ કૃત ઇતિ સિદ્ધમ્

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્ય-શ્રી-વિશ્વેશ્વર-સરસ્વતી-પાદ-શિષ્ય-શ્રી-મધુસૂદન-સરસ્વતી-વિરચિતાયાં શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ગૂઢાર્થ-દીપિકાયામ્ શ્રદ્ધા-ત્રય-વિભાગ-યોગો નામ સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ

વિશ્વનાથઃ : સત્ કર્મ શ્રુતમ્ । તથાસત્ કર્મ કિમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાયામ્ આહ અશ્રદ્દયેતિ । હુતં હવનમ્ । દત્તં દાનમ્ । તપસ્ તપ્તં કૃતમ્ । યદ્ અન્યચ્ ચાપિ કર્મ કૃતં તત્ સર્વમ્ અસદ્ ઇતિ હુતમ્ અપ્ય્ અહુતમ્ એવ । દત્તમ્ અપ્ય્ અદત્તમ્ એવ । તપો ઽપ્ય્ અતપ્તમ્ એવ કૃતમ્ અપ્ય્ અકૃતમ્ એવ । યતસ્ તત્ ન પ્રેત્ય ન પર-લોકે ફલતિ નાપીહ-લોકે ફલતિ

ઉક્તેષુ વિવિધેષ્વ્ એવ સાત્ત્વિકં શ્રદ્ધયા કૃતમ્ ।
યત્ સ્યાત્ તદ્ એવ મોક્ષાર્હમ્ ઇત્ય્ અધ્યાયાર્થ ઈરિતઃ ॥
ઇતિ સારાર્થ-વર્ષિણ્યાં હર્ષિણ્યાં ભક્ત-ચેતસામ્ ।
ગીતાસ્વ્ અયં સપ્તદશઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગતઃ સતામ્ ॥

બલદેવઃ : અથ સાત્ત્વિક્યા શ્રદ્ધયા સર્વેષુ કર્મસુ પ્રવર્તિતવ્યમ્ । તયા વિના સર્વં વ્યર્થમ્ ઇતિ નિન્દતિ અશ્રદ્ધયેતિ । હુતં હોમો । દત્તં દાનમ્ । તપ્તમ્ અનુષ્ઠિતં યચ્ ચાન્યદ્ અપિ સ્તુતિ-પ્રણત્ય્-આદિ-કર્મ કૃતં, તત્ સર્વમ્ અસન્ નિન્દ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । કુત ઇત્ય્ અત્રાહ ન ચેતિ । હેતૌ ચ-શબ્દો યતો ઽશ્રદ્ધયા કૃતં, તત્ પ્રેત્ય પર-લોકે ન ફલતિ વિગુણાત્ તસ્માત્ પૂર્વાનુત્પત્તેર્ નાપીહ લોકે કીર્તિઃ સદ્ભિર્ નિન્દિતત્વાત્

શ્રદ્ધાં સ્વભાવજાં હિત્વા શાસ્ત્રજાં તાં સમાશ્રિતઃ ।
નિઃશ્રેયસાધિકારી સ્યાદ્ ઇતિ સપ્તદશી સ્થિતિઃ ॥
ઇતિ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતોપનિષદ્-ભાષ્યે સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ