અવયવિનિરાકરણ · ભાગ 11

પણ્ડિતાશોકરચિતમ્
અવયવિનિરાકરણમ્ ।
નમઃ સમન્તભદ્રાય ॥
અભ્યાસાતિશયસ્તથા ન વિહિતસ્તાદૃક્ શ્રુતં નાર્જ્જિતં ।
તન્મે ચાપલમર્થલેશમધુનાનિર્મ્માતુમીહે યદિ ।
એતત્ સર્વ્વમવેક્ષ્યયન્નિગદિતં તત્પણ્ડિતૈર્દૃશ્યતામ્ ।
પ્રીણન્ત્યેવ વિ + + + + હિ શિશોઃ પ્રાયઃ પિતૃણાં મનઃ ॥
યો વિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસવાન્ નાસાવેકઃ । યથા ઘટાદિરર્થઃ । વિરુદ્વધર્મ્માધ્યાસવાંશ્ચ સ્થૂલોનીલાદિરર્થ ઇતિ વ્યાપકવિરુદ્વોપલબ્ધિઃ । ઇહ દૃશ્યમાનસ્થૂલોનીલાદિરર્થો ધર્મ્મી, સ ચાનુભવાવસિતો ઽસતિ બાધકે પ્રત્યક્ષસિદ્વો હેતોરાશ્રયાસિદ્વિં નિહન્તિ । નનુ ભવદ્ભિરસન્નેવાવયવી પ્રતિજ્ઞાયતે સ કથં પ્રત્યક્ષસિદ્વઃ । નાવયવિનમિહ ધર્મ્મિણં પ્રતિપન્નાઃ સ્મઃ કિન્તુ પ્રતિભાસમાનસ્થૂલ નીલાદિકમર્થમ્ । ન તર્હિ વિરુદ્વધર્મ્મસંસર્ગાદવયવિન એકત્વં નિષિદ્વં સ્યાત્ । યદ્યેવં કસ્તર્હિ ભવતો ઽવયવી । એકો ઽનેકાવયવસમવેતાર્થ ઇતિ ચેત્ । સ કિં પ્રતિભાસમાનાત્ સ્થૂલનીલાદેરન્યો ઽનન્યો વા । ન તાવંદન્યઃ, દૃશ્યત્વેનાભ્યુપગમાત્ । ન ચ પ્રતિભાસમાનસ્થૂલનીલાર્થવ્યતિરેકેણાપરઃ પ્રતિભાતિ । અનન્યશ્ચેત્ । તસ્યૈકત્વપ્રતિક્ષેપે કથમપ્રતિષિદ્વમેકત્વમવયવિનઃ ।
નનુ ચ પ્રતિભાસમાનશ્ચેદર્થોનાવયવિરૂપોધર્મ્મી । કિન્તર્હિ રૂપમસ્યાવશિષ્ટપ્રસિદ્વં ભવિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે, પ્રતિભાસમાનઃ સ્થૂલોનીલાકારઃ પ્રત્યક્ષસિદ્વં રૂપં, અવયવિત્વાનભ્યુપગમે ઽપ્યવશિષ્યતે । ન ચૈવં મન્તવ્યં । ન પરમાણુસઞ્ચયવાદિનાં સ્થૂલાકારઃ કશ્ચિદર્થો ઽસ્તિ યઃ પ્રસિદ્વો ધર્મ્મી સ્યાદિતિ । અવયવ્યનભ્યુપગમે ઽપિ હિ નિરવયવાનેકાત્મકઃ સ્થૂલો ઽર્થોભ્યુપગમ્યમાનઃ કેન નિષિદ્વઃ । સ્યાન્મતં નિરવયવાઃ પરમાણવઃ કથં પ્રત્યક્ષે સ્થૂલેના કારેણાવભાસેરન્, સ્થૂલસૂક્ષ્મયોર્વિરોધાદિતિ । તદપિ ન યુક્તં । પરમાણવ એવ હિ પરરૂપદેશપરિહારેણોત્પન્નાઃ પરસ્પરસહિતા અવભાસમાના દેશવિતાનવન્તો ભાસન્તે । વિતતદેશત્વઞ્ચ સ્થૂલત્વં, યત્તુક્તં સ્થૂલસૂક્ષ્મયોર્વિરોધ ઇતિ તત્ કિં પરરૂપદેશપરિહારવતી નિરવયવાનામુત્પત્તિઃ । પરસ્પરસહિતાનામેકવિજ્ઞાનાવભાસિત્વં વા વિરુદ્વમિતિ વક્તુમધ્યવસિતં । ઇદઞ્ચેદ્વિરુદ્વં સ્થૂલાકારઃ કિં વિરુદ્વઃ । અતએવ નિરવયવેષુ બહુષ્વેકસ્મિન્ વિજ્ઞાને પ્રતિભાસ માનેષુ ભવન્ પ્રતિભાસકાલભાવી પ્રતિભાસધર્મ્મઃ સ્થૂલાકારો ન તુ વાસ્તવઃ પ્રત્યેકમભાવાત્ । પ્રતિભાસાત્ પ્રાગૂર્દ્વં વા ન તર્હિ સ્થૂલો ઽર્થ ઇતિ ચેત્ । ન તદાપિ પ્રતિભાસયોગ્યતાસમ્ભવાત્ યદૈવ હિ સઞ્ચિતા ભવેયુસ્તદૈવ પ્રતિભાસયોગ્યાઃ પરમાણવઃ । યદા ચ પ્રતિભાસયોગ્યા સ્તદા સ્થૂલાઃ । યસ્ત્વાહ નિરવયવેષુ બહુષુ પ્રતિભાસમાનેષ્વવશ્યમન્તરેણાપિ પ્રતિભાસિતવ્યં । અન્તરાનવભાસે પરસ્પરવિવિક્તા એવ નાવભાસિતાઃ સ્યુઃ । વિવિક્તાનવભાસે ચાણુમાત્રકં પિણ્ડો ભવેત્ । ન ચાન્તરમવભાસમાનમુત્પશ્યામઃ । તદયં નિરન્તર એક એવ સ્થલો નિરવયવાનેકાત્મકો ભવિતુમર્હતિ, અપિ ત્વેકઃ સ્થૂલાત્મક એવેતિ । સો ઽપ્યેવં વાચ્યઃ । કિં વિજાતીયપરમાણ્વન્તરમન્તરં । આહોસ્વિત્ શૂન્યાકાશયોગઃ । તત્ર શૂન્યાકાશયોગસ્તાવદવસ્તુતયા નેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષગોચરઃ । અર્થસામર્થ્યભાવિનિ તાત્રાર્થસ્યૈવ પ્રતિભાસોપપત્તેઃ । વિજાતીયન્ત્વિન્દ્રિયાન્તરગ્રાહ્યં કથમિન્દ્રિયાન્તરજ્ઞાને ઽવભાસેતાવિષયત્વાત્ । તત્ કેનાન્તરેણાવભાસિતવ્યમિતિ ન વિદ્મઃ । યત્ પુનરુચ્યતે । અન્તરાલાનવભાસે વિવિક્તા નાવભાસેરન્નિતિ ।
તત્રાપિ કિમેષામન્તરં વિવેકઃ પરરૂપશૂન્યતા વેતિ ચિન્ત્યં । નિરૂપયન્તસ્તુ પરરૂપશૂન્યતામેવ વિવેકં વસ્તૂનાં પશ્યામઃ । પરરૂપશૂન્યાશ્ચેમે ભાસમાનાઃ કથં વિવિક્તા નાવભાસેરન્નિતિ । નનુ ચ ન પ્રત્યેકં પરમાણૂનાં સ્થૂલાકારઃ । તતઃ સમુદિતાનામેષ્ટવ્યઃ । યથા ચ નીલપરમાણૂનાં પ્રત્યેકમસમ્ભવન્ પીતાકારો બહુષ્વપિ ન દૃશ્યતે । તથા પ્રત્યેકમસમ્ભવન્ સ્થૂલાકારઃ કથં બહુષુ સ્યાદિતિ ।
ઉક્તમત્ર । અવિરુદ્વો નિરવયવાણાં સ્થૂલાકાર ઇતિ । નીલવિરુદ્વસ્તુ પીતાકારઃ । તતઃ પીતવિરુદ્વં નીલાકારં વિભ્રાણેષુ બહુષ્વપિ કથં પીતાકારો ભવેત્ । નૈવં નિરવયવત્વવિરુદ્વઃ સ્થૂલાકારઃ યથોક્તાન્યાયાત્ । તદેવં પ્રત્યક્ષસિદ્વઃ સ્થૂલો ઽર્થ ઇહ ધર્મ્મીતિ વ્યવસ્થિતં । તદેવમવસ્થિતે ધર્મ્મિણિ હેતોઃ સત્ત્વમસત્ત્વં વા નિરૂપ્યં । તત્ર પાણ્યાદાવેકસ્મિન્ કમ્પમાને સ્થૂલો ઽર્થઃ સકમ્પનિઃકમ્પે રૂપે યુગપત્ પ્રતિપદ્યમાનઃ કથં વિરુદ્વધર્મ્મસંસર્ગવાન્ન સ્યાત્ । સકમ્પનિઃકમ્પયોર્હિ રૂપયોઃ પરસ્પરાભાવાવ્યભિચારનિમિત્તકો ઽસ્તિ વિરોધઃ । ભાવાભાવયોરેવ હિ પરસ્પરપરિહારાત્મકો વિરોધઃ । વસ્તુનોસ્તુ તદભાવાવ્યભિચારેણૈવ । ઇહ ચ સકમ્પનિઃકમ્પે રૂપે ગૃહ્ણત્ પ્રત્યક્ષમેવ સામર્થ્યાત્ પરસ્પરાભાવં સાધયતિ । વ્યવહારયતિ તુ નિર્વ્વિશેષણૈવાનુપલબ્ધિઃ । સ્યાદેતત્ પાણ્યાદાવેકસ્મિન્નવયવે કમ્પમાને નાવયવિનઃ કમ્પ રૂપમભ્યુપેયં । અવયવ એવ હિ તદા ક્રિયાવાન્ દૃશ્યતે । ન ચેદં મન્તવ્યં । અવયવે ક્રિયાવતિ તદાધેયેનાવયવિનાપિ ક્રિયાવતા ભવિતવ્યં, યથા રથે ચલતિ તદા રૂઢો ઽપિ ચલતીતિ । અવયવાવયવિકર્મ્મણોર્ભિન્નનિમિત્તત્વાત્ । નિમિત્તાયૌગપદ્યાચ્ચ । યદા હિ આત્મનઃ પાણિકમ્પનેચ્છા ભવતિ । તતઃ પ્રયત્નઃ । તદા પ્રયત્નવદાત્મપાણિસંયોગાત્ પાણૌ ક્રિયા । યદા તુ શરીરકમ્પનાર્થઃ પ્રયત્નવિશેષ આત્મનો જાયતે । તદા તત્પ્રયત્નવદાત્મશરીરસંયોગાત્ શરીરે કર્મ્મેતિ નિમિત્તભેદઃ । અતો ભિન્નમિતિ તયોરેકસ્મિન્ જાતે કથં નિમિત્તાન્તરપ્રતિબદ્વજન્મા તદભાવે તદપરો ઽપિ તથૈવ જાયેત । રથ તદારૂઢકર્મ્મણોસ્તુ સત્યપિ નિમિત્તભેદે નિમિત્તયૌગપદ્યાત્ સહભાવઃ । તથા હિ નોદનં રથકર્મ્મણો ઽસમવાયિકારણં । તદારૂઢકર્મ્મણસ્તુ નોદ્યસંયોગઃ । તયોશ્ચ સહભાવાત્ કર્મ્મણી અપિ યૌગપદ્યેન જાયેતે । તદેતત્ સકલમાલોચ્ય ભદન્તધર્મ્મોત્તરેણેદમુક્તમ્ । ન ચાત્રા વયવઃ ક્રિયાવાન્ । અવયવેષુ હિ ક્રિયાવત્સુ વિભાગો જાયતે । ક્રિયાયા વિભાગારમ્ભં પ્રતિ નિરપેક્ષકારણત્વાત્ । તેન ચ સંયોગે ઽસમવાયિકારણે નિવર્ત્તતે નિવર્ત્તેતાવયવિ દ્રવ્યમિતિ । ઇદમાહુરત્ર કણાદશિષ્યાઃ । નોદનાદભિઘાતાદ્વા જાયમાનઃ ક્રિયાવિશેષો દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગારમ્ભકો દૃષ્ટઃ । અન્યત્તુ વિભાગમાત્રમારભતે ન તુ યથોક્તવિશેષં । અન્યસ્મિન્ પદ્મસઙ્કોચવિકાશાદિકે કર્મ્મણ્યવયવસંયોગનિવૃત્તેરદર્શનાત્ । તદ્વત્ પ્રયત્નજન્યસ્યાપિ કર્મ્મણો નાસ્તિ સંયોગનિવર્ત્તનસામર્થ્યં । તતો નાસ્તિ દ્રવ્યનિવૃત્તિરિતિ

। અયમત્ર સમાધિઃ । ઇહાવયવિનિ ક્રિયાવતિ નિયમેનાવયવૈરપિ ક્રિયાવદ્ભિર્ભવિતવ્યં । અન્યથાવયવસંસૃષ્ટેભ્ય આકાશદેશેભ્યો વિભાગો ઽવયવાસંસૃષ્ટેશ્ચ સંયોગોવયવિનઃ ક્રિયાવતઃ સ્યાત્ । અવયવાસ્તુ ક્રિયાવિરહિણઃ પૂર્વ્વક્રાન્તેભ્યો નભોદેશેભ્યો નાપસર્ય્યેયુઃ । અવયવિસમાક્રાન્તૈશ્ચ દેશૈર્નાભિસમ્બધ્યેરન્ । ન ચાવયવિસંયોગવિભાગાભ્યામવયવસંયોગવિભાગૌ વાચ્યૌ । કાર્ય્યસંયોગવિભાગયોઃ કારણસંયોગવિભાગૌ પ્રતિ નિમિત્તભાવાનભ્યુપગમાત્ । કારણસંયોગવિભાગાવેવ હિ કાર્ય્યસંયોગવિભાગાવારભેતે ।
ન ચ વિપર્ય્યયઃ સિદ્વાન્તહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । તેનાવયવાવયવિનાં પૃથગ્દેશત્વાદાધાર્ય્યાધારભાવહાનૌ સમવાયો ઽપિ ન વ્યવતિષ્ઠેત । તસ્માદવયવિનિ ક્રિયાવતિ અવયવાઃ ક્રિયાવન્ત ઇત્યકામકૈરપિ વૈશેષિકૈરિદમભ્યુપેયં । યથા ચાવયવિક્રિયાયામવયવાઃ ક્રિયાવન્ત સ્તથાવયવેષ્વપિ ક્રિયાવત્સુ તદવયવૈઃ ક્રિયાવદ્ભિર્ભાવ્યમિતિ । અનયા દિશા દ્વ્યણુકે ક્રિયાવતિ તદારમ્ભકૌ પરમાણૂક્રિયાવન્તૌ મન્તવ્યૌ ।
અતશ્ચલાવયવસમ્બન્ધિનશ્ચલાઃ પરમાણવઃ । નિઃક્રિયાવયવસમ્બન્ધિનસ્તુ નિઃક્રિયા । પરમાણુક્રિયાયાં તદારબ્ધમપિ બ્દ્યણુકદ્રવ્યં ક્રિયાવત્ પ્રસજ્યેત । સર્વ્વાવયવક્રિયાયાઃ કાર્ય્યક્રિયાવિનાભૂતત્વાત્ । એકસ્ય પરમાણોઃ ક્રિયા ન પરસ્યેતિ ચેત્ । સક્રિયનિઃક્રિયૌ તર્હિ પરમાણૂ પરસ્પરં વિભજ્યમાનાવુજ્ઝિતદ્રવ્યારમ્ભકસંયોગૌ સ્યાતાં । તતશ્ચ દ્રવ્યનાશઃ । એવઞ્ચ બ્દ્યણુકદ્રવ્યસ્ય ક્રિયાવત્ત્વે ત્ર્યણુકે ઽપિ ક્રિયા સ્યાદિત્યનેન ક્રમેણ પરિદૃશ્યમાનો ઽચલશ્ચલઃ સ્યાદવયવઃ । તસ્માન્નિઃક્રિયાવયવસમ્બન્ધિનો નિઃક્રિયાઃ પરમાણવશ્ચલાવયવસમ્બન્ધિભ્યશ્ચલેભ્યો વિભજ્યમાના દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગવિનાશવન્તઃ સ્યુઃ । નિરવયવો હિ પરમાણુર્યમણુમાત્રનભોદેશમાક્રમ્ય પરમાણ્વન્તરેણ સંયુજ્યતે । તતો વિભજ્યમાનઃ કથમનુજ્ઝિતપરમાણ્વન્તરપ્રત્યાસત્તિકઃ સ્યાત્ । સાવયવો હિ ભાવ એકેનાવયવેન વસ્ત્વન્તરસંયુક્ત એવાવયવાન્તરૈ શ્ચલૈઃ । પૂર્વ્વાક્રાન્તાન્નભોદેશાન્ વિરહય્ય દેશાન્તરમાક્રામેત્ । નિરવયવેષુ ત્વત્યન્તમસ્તમિતેયં કથેતિ યુક્તં દ્રબ્યનાશપ્રસઙ્ગમુત્પશ્યામઃ ।
અથવાન્યથાયં વિરુદ્વધર્મ્મસંસર્ગઃ । તથાહ્યાવૃતે એકસ્મિન્ પાણ્યાદૌ સ્થૂલસ્યાર્થસ્યાવૃતાનાવૃતે રૂપે યુગપદ્ભવન્તી વિરુદ્વધર્મ્મદ્વયસંયોગમસ્યાવેદયતઃ । ન ચાનાવૃતૈકરૂપ એવાયમિતિ શક્યં વક્તું । અર્દ્વાવરણે ઽપિ અનાવૃતસ્ય પૂર્વ્વવદ્દર્શનપ્રસઙ્ગાત્ । અવયવદર્શનાયત્તોપલબ્ધેઃ । તદ્દૃષ્ટૌ અસ્યા દૃષ્ટિરિતિ ચેત્ । અદૃષ્ટિરેવ તર્હિ અસ્યાસ્તુ । ન તુ દૃષ્ટયદૃષ્ટી । નન્વસ્ત્યેવાવયવિદર્શનમવયવાવરણે ઽપીતિ કો ઽયં પ્રસઙ્ગઃ । એવન્તર્હિ સ્થૂલઃ પ્રાગ્વદુપલભ્યેત । ઇદમત્રાહ કશ્ચિત્ । ભૂયો ઽવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષસહાયો ઽવયવીન્દ્રિયસન્નિકર્ષઃ સ્થૂલોપલબ્ધેનિમિત્તં, ન ચાર્દ્વાવરણે ભૂયસામવયવાનામસ્તીન્દ્રિયસન્નિકર્ષઃ તતો ન સ્થૂલગ્રહણમિતિ । સો ઽપ્યેવં પ્રષ્ટવ્યઃ । કિં સ્થૂલો નામાવયવિનો ઽન્યઃ । સ એવાનેકવ્યાપી સ્થૂલઃ । તત્ર યદ્યવયવ્યેવ સ્થૂલઃ । તદા તદ્ગ્રહણે કથન્ન સ્થૂલગ્રહણમિતિ ચિન્ત્યમ્ ।
અથ સ્થૂલત્વાખ્યઃ પરિમાણવિશેષો ગુણઃ સ દ્રબ્યાદન્ય એવેતિ ચેત્ । એવન્તર્હિ પરિમાણરહિતમેવ તત્ દ્રવ્યમુપ લભ્યતે । ન ત્વસ્યાન્યેનાન્યેન પરિમાણેન યોગઃ । ન ચાસ્યાનેકપરિમાણકલ્પનાપિ સાધ્વી । યુગપત્ સર્વ્વેષામનુપલબ્ધેઃ । ન ચ દૃશ્યસ્ય દર્શનનિવૃત્તિર્યુક્તા । અવયવસ્યૈવ તત્ પરિમાણમુપલભ્યત ઇતિ ચેત્ । યદ્યેવં સ એવ તર્હ્યવયવઃ સ્વેન પરિમાણેન સમ્બદ્વઃ પ્રત્યક્ષોસ્ત્વાવરણકાલેનાવયવી । સ્યાદેતદેકાર્થસમબાયાદ્ભાન્તિનિમિત્તાદવયવ્યેવાવયવપરિમાણેન સમ્બદ્વઃ પ્રતિભાતીતિ તદપિ ન શોભનં । દ્વયોઃ સમપરિમાણયોરવયવાવયવિનોઃ પ્રતિભાસપ્રસઙ્ગઃ । યસ્ય હિ મહતો ઽવયવસ્ય તત પરિમાણં સ તાવત્ સ્વેન પરિમાણેન સમ્બદ્વઃ પ્રતિભાતિ । અવયવિનશ્ચ તત્પરિમાણસમ્બદ્વપ્રતિભાસાભ્યુપગમે દ્વયોઃ સમપરિમાણયોરયવાયવવિનોઃ પ્રતિભાસ આસજ્યતે ।
ન ચાસ્તિ યથોક્તઃ પ્રતિભાસઃ પરિમાણરહિતઃ । સો ઽવયવઃ પ્રતિભાસ ઇતિ ચેત્ । સ્યાદેતદ્યસ્યાવયવસ્ય પરિમાણેનાવયવી સમ્બદ્વઃ પ્રતિભાતિ સ સ્વં પરિમાણં પરિત્યજ્યાભાતીતિ । ઇદમપિ પરિમાણવિરહિણોવયવસ્યાદૃષ્ટેરશક્યં કલ્પયિતું । એકાર્થસમવાયાચ્ચ ભ્રાન્તિ નિમિત્તાદલ્પતરાવયવપરિમાણવાનપ્યવયવી પ્રતિભાસેત । ન ચ બાધકમન્તરેણ ભ્રાન્તિરપિ શક્યા વ્યવસ્થાપયિતુમ્ ।
અસ્તિ તર્હિ સ્થૂલો ઽવયવ એવ પ્રત્યક્ષઃ । એવમાવરણકાલ ઇવાનાવરણાવસ્થાયામપિ સ્થૂલતરો ઽવયવઃ પ્રત્યક્ષો ઽસ્તુ । પરમધ્યાવર્ત્તિનામવયવાનામિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાભાવે સ્થૂલતમાવયવિદર્શનાનુપપત્તેઃ સ્યાન્મતં નિખિલા વયવદર્શનં ન સ્થૂલપ્રત્યક્ષકારણં । કિન્તુ ભૂયો ઽવયવદર્શનમિતિ । ઇદમપિ ન સમ્યક્ । અભિમુખાવસ્થિતસ્ય હિ પર્વ્વતાદેરર્વ્વાચીનાવયવદર્શનેન તથા સ્થૂલપ્રતિપત્તિર્યથાર્વ્વાક્પરમધ્યવર્ત્તિનાં દર્શને । તતો ન યાવન્નિરવશેષાવયવદર્શનં તાવત્ કથં સ્થૂલતમાર્થપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ । ન ચાવયવા અર્વાક્પરમધ્યવર્ત્તિનો યુગપદ્દૃશ્યન્તે । તત્ કથમવયવી સ્થૂલો દૃશ્યેત । ક્રમેણ દિશામવયવાનાં પ્રત્યક્ષીકરણે પ્રત્યક્ષઃ સ્થૂલો ઽવયવીતિ ચેત્ । અન્યદા તુ કઃ પ્રત્યક્ષઃ ઇતિ વિમૃષ્યં । અવયવ ઇતિ ચેત્ । અવયવી અપિ પરમધ્યવર્ત્તિનો ન યુગપદ્દૃશ્યન્ત ઇતિ કથં સો ઽપિ પ્રત્યક્ષઃ સ્યાત્ । તદેવં નાવયવી નાવયવાઃ પ્રત્યક્ષા ઇતિ ન કિઞ્ચિદૃશ્યેતેતિ । તત્ સિદ્વમાવૃતાનાવૃતરૂપઃ સ્થૂલો ઽર્થ ઇતિ ॥
તથા રાગારાગાભ્યાં વિરોધઃ સમ્ભાવનીયઃ । તથા હ્યેકસ્મિન્નુક્તે સ્થુલો ઽર્થો રક્તારક્તે રૂપે યુગપત્ પ્રતિપદ્યમાનો વિરુદ્વરૂપદ્વયયોગમાત્મનઃ પ્રકાશયતિ । નન્વ વયવ એવ રક્તો ઽવયવી ત્વરક્તૈકરૂપ એવેતિ । યદ્યેવં રક્તે ઽવયવે ઽરક્તરૂપો ઽવયવી દૃશ્યેત । ન ચૈવં । અથવા રાગદ્રવ્યસંયોગો હિ રક્તત્વં । અવયવસ્ય ચ રાગદ્રવ્યેણ સંયોગે ઽવયવિનો ઽપિ તેન ભાવ્યં । અવશ્યં હિ કારણસંયોગિના કાર્ય્યમપિ સંયુજ્યત ઇતિ સમયાત્ । યસ્ત્વાહ રક્ત એવાવયવી । અસ્તિ હિ કુઙ્કુમારક્તે પટાવયવે કુઙ્કુમારક્તઃ પટ ઇતિ પ્રત્યયઃ । તતો રાગદ્રવ્યસંયુક્ત એવાવયવીતિ તસ્યાપિ વર્ણાન્તરાનવભાસઃ સ્યાદવયવિનઃ । રાગદ્રવ્યં હિ પ્રત્યાસીદત્ નિજરૂપં વસ્તુન સ્તિરોધત્તે સ્વેન ચ રૂપેણ દ્રવ્યં સમ્બન્ધતિ । યથા રક્તોવયવસ્તિરોહિતસહજરૂપો રાગદ્રવ્યસમવાયિના રૂપેણ સમ્બન્ધી પ્રતિભાતિ । અવયવિન્યપિ રાગદ્રવ્યસંયોગિનિ વર્ણાન્તરાનવભાસપ્રસઙ્ગો દુર્વ્વારઃ । તન્ન રક્ત એવાવયવીતિ શક્યં વક્તુમ્ ।

અન્યસ્તુ સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્ત્યા સમાધત્તે । સ હ્યાહ શબ્દ ઇવાવ્યાપ્યવૃત્તિઃ સંયોગઃ । તેનૈકાર્થો રક્તશ્ચારક્તશ્ચેતિ । સો ઽપ્યેવં પર્ય્યનુયોજ્યઃ । કથમવ્યાપ્યવૃત્તિઃ । યદિ હિ સ્વાશ્રયે સમવેતો રૂપાદિવત્ વ્યાપ્યવૃત્તિરેવાયં । અસમવેતશ્ચાવૃત્તિરેવાપ્યદ્રવ્યેષ્તિવ ગન્ધઃ । એકત્ર સંયોગસ્યભાવાભાવાવ્યાપિનો વૃત્તિરિતિ ચેત્ । સ્યાદેતદ્યથા વિરુદ્વાવપિ રૂપરસાવેકમાશ્રયેતે । તથા સંયોગસ્યાપ્યેકત્ર ભાવાભાવૌ યુગપત્ સ્યાતામ્ ।
અહો મોહવિજૃમ્ભિતં । અભાવો હિ ભાવનિવૃત્તિરૂપો નાસ્ય ભાવનિવૃત્તિં હિત્વા રૂપાન્તરમીક્ષતે । યશ્ચ યન્નિવૃત્તિરૂપઃ સ કથં તસ્મિન્ સત્યેવ ભવતિ । ભાવે વા તન્નિવૃત્તિરૂપતાં જહ્યાત્ । તથા હ્યનલં પશ્યન્નપિ સલિલાર્થી તત્ર પ્રવર્ત્તેત । જલવિવિક્તસ્યાનલસ્ય દશનાત્ । જલાભાવસિદ્વેરપ્રવૃત્તેરિતિ ચેત્ । ભવત્વનુપલમ્ભાજ્જલાભાવસિદ્વિસ્તથાપિ જલસત્તાં સમ્ભાવયન્ જલાર્થી પ્રવર્ત્તેત । નનુ તત્ર યદિ જલં સ્યાદુપલભ્યેત કિમતઃ । અતો ઽનુપલમ્ભાદભાવો જલસ્યેતિ । યદ્યપ્યભ્યુપગતૈવ જલાભાવસિદ્વિઃ । તથાપિ તદર્થિનસ્તદ્ભાવશઙ્કયા પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ । યુગપદેકત્ર સંયોગસ્ય ભાવાભાવૌ દૃશ્યેતે । તેનૈવં કલ્પયામો ન સ્વેચ્છયા । નનુ કિમભાવોભાવપ્રતિષેધાત્મકઃ પ્રતીયતે । અન્યથા વા । તત્ર ભાવનિવૃત્તિરૂપે ઽભાવે સિદ્વે કથં ભાવોપલબ્ધિર્ન ભ્રાન્તા સ્યાત્ । ભાવાપ્રતિષેધાત્મકશ્ચ નાભાવઃ । નામમાત્રન્તુ સ્યાત્ । ન ચ નામમાત્રાદર્થસ્ય તથાભાવઃ । રૂપરસયોસ્તુ ન પરસ્પરનિવૃત્તી રૂપમિતિ કથં તદુદાહરણમિહ શોભેત । ન ચ રૂપરસયોરેકત્ર સમવાયો ઽસ્માભિરનુ મન્યતે । શબ્દો ઽપ્યેવમેવાવ્યાપ્યવૃત્તિરસિદ્વઃ સ કથં પ્રકૃતસંશયનિવૃત્તયે કલ્પ્યેતેતિ । અલં બહુભાષિતયા ॥
અથવા સ્થૂલો ઽર્થસ્તદતદ્દેશઃ પ્રતીયતે । તદ્દેશયોશ્ચ પરસ્પરાભાવાવ્યભિચારનિમિત્તો ઽસ્તિ વિરોધઃ । અતો વિરુદ્વધર્મ્મસંસર્ગઃ સ્થૂલસ્ય । સ્યાદેતત્ કથં તદતદ્દેશયોઃ પરસ્પરાભાવાવ્યભિચારઃ । ઉચ્યતે । ઇહ તાવદેકસ્મિન્ દેશે પરિચ્છિદ્યમાને તાદ્રૂપ્યપ્રચ્યુતિરસ્ય વ્યવચ્છિદ્યતે । તદવ્યવચ્છેદે તત્પરિચ્છેદાભાવપ્રસક્તેઃ । પ્રચ્યુતિવચ્ચ પ્રચ્યુતિમદપિ દેશાન્તરં વ્યવચ્છિદ્યતે । યદિ હિ પરિચ્છિદ્યમાનો દેશાન્તરસ્વભાવો ભવેત્તદા તદ્રૂપ એવોપલબ્ધો ભવેત્ । દેશાન્તરરૂપન્તુ વિરહય્ય સ્વેન રૂપેણ પ્રકાશમાનો દેશો દેશાન્તરાસંસૃષ્ટ ઇત્યવસીયતે । યથા ચ દેશસ્ય દેશાન્તરાસંસર્ગસ્તથા તેનાધારભૂતેન દેશેન યદ્યાપ્તં રૂપં તદપિ દેશાન્તરસંસર્ગાદવિચ્છિન્નં ભવતિ । કથં હિ તેન દેશેન વ્યાપ્તં રૂપં તદભાવવતિ દેશાન્તરે વર્ત્તેત । યથા એકેન દેશેન વ્યાપ્તો ઘટો ન દેશાન્તરે વર્ત્તતે । દેશાન્તરે ઽનુપલમ્ભાદવૃત્તિરિતિ ચેત્ । વિપ્રકૃષ્ટે દેશાન્તરે કથમસ્યાભાવઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । તસ્માદિદમકામકેનાપિ વાચ્યં । યદુત એકદેશવ્યાપ્તં રૂપં ન દેશાન્તરે વર્ત્તતે ઇતિ । તસ્ય તેન બ્યાપનપ્રસઙ્ગાત્ । તદભાવવતિ દેશાન્તરે વર્ત્તમાનો ઽપિ તેન દેશેન વ્યાપ્યેત । ન ચ વ્યાપ્તિરસ્ય શક્યાવસાતું । ભાગાન્તરાસમ્ભવાત્ । એતેન તન્નિરસ્તં । યદાહ કશ્ચિત્ । યથૈકોભાવસ્તદતદ્દેશં જનયન્નવિરુધ્યત ઇતિ । તદપિ ન પ્રકૃતાનુરૂપમ્ ।
તથાહિ ભાવાભાવાવેવ પરસ્પરપરિહારેણ વિરુદ્વૌ ન વસ્તુની । વસ્તુનોસ્તુ પરસ્પરાભાવાવ્યભિચારેણ વિરોધઃ । તેન યદેવ વસ્તુ વસ્ત્વન્તરપ્રચ્યુતિમત્ તદેવ તેન વિરુદ્વં । ન ચૈકકાર્ય્યનિવર્ત્તનશક્તિઃ કાર્ય્યાન્તરશક્તયભાવાવ્યભિચારિણી । અનુપલમ્ભો હિ વસ્તુનો વસ્ત્વન્તરાભાબાવ્યભિચારં સાધયતિ । એકકાર્ય્યનિર્વર્ત્તનશક્તિમતિ ચ રૂપે ગૃહ્યમાણે કાર્ય્યાન્તર નિર્વર્ત્તનશક્તિરપિ પરિચ્છિદ્યત ઇતિ । કથં તદભાવઃ । એકદેશસમ્બદ્વં તુ રૂપં દેશાન્તરસંસર્ગિરૂપપરિહારેણોપલભ્યમાનન્તદભાવાવ્યભિચારિ તેન વિરુદ્વં । યથાત્યન્ત સદૃશોર્વસ્તુનોર્યુગપદુપલભ્યમાનયોઃ સત્યપિ ચાકારભેદે દૂરાદનુપલક્ષ્યમાણભેદયોર્દેશભેદમાત્રનિમિત્તકં પ્રત્યક્ષાવસિતં વિરોધમાશ્રિત્ય ભેદો ઽવસ્થાપ્યતે । યસ્ત્વાહ । યથૈકં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ભિન્નેષુ ચક્ષુરાદિષુ વર્ત્તતે તદધીનોત્પાદતયા । તથાન્યો ઽપિ ભિન્નદેશનિવૃત્તિર્ન્ન ભેત્સ્યત ઇતિ । સો ઽપિ દેશભેદનિમિત્તે વિરોધે ઽવસ્થાપ્યમાને વસ્તુનઃ કારણભેદનિમિત્તંવિરો ધમાસઞ્જયન્ ન નૈપુણ્યમાત્મનો નિવેદયતિ । ન હિ વિજ્ઞાનસ્ય દેશો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ । અમૂર્ત્તત્વાત્ । સ્યાદેતત્ । યથા દેશભેદનિમિત્તો વિરોધસ્તથા કારણભેદનિમિત્તો ઽપિ સ્યાત્ । કો હિ વસ્તુતો વિશેષઃ, કારણભેદાદ્દેશભેદસ્યેતિ ।
ઉક્તમિહ । પરસ્પરાભાવાવ્યભિચારનિમિત્તો વસ્તૂનામસ્તિ વિરોધઃ । સ દેશભેદે ઽપિ સન્નિધીયેતે ન કારણભેદે । દેશભેદવતી હિ રૂપે ઽન્યો ઽન્યપરિહારેણોપલભ્યમાને । પરસ્પરાભાવાવ્યભિચારિણી ભવતો ન કારણભેદવતી । તદેવં કમ્પરાગાવરણભાવાભાવકૃતે દેશભેદનિબન્ધને ચ ચતુર્થે વિરુદ્વધર્મ્મસંસર્ગે ઽવયવિવિષયે વ્યવસ્થાપિતે પક્ષધર્મ્મત્વં સિદ્વં હેતોઃ । અધુનાવ્યાપ્તિરેવાસ્ય સ્વસાધ્યેન સમર્થનીયા । ઇહ વિરુદ્વધર્મ્મસંસર્ગવિરહમાત્રનિબન્ધનો ભેદવ્યવહારો વસ્તૂનાં દૃષ્ટઃ, અહેતોરયોગાત્ । નિમિત્તાન્તરસ્ય વાદર્શનાત્ । તતો વિરુદ્વધર્મ્મસંસર્ગે ઽપિ ભવન્નભેદવ્યવહારો વ્યાપકં નિમિત્તવત્ત્વં જહ્યાત્ । તતો વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા તસ્માદ્વ્યાવૃત્તો વિરુદ્વધર્મ્મવિરહેણ વ્યાપ્યતે । તદ્વિરુદ્વશ્ચ વિરુદ્વધર્મ્મસંસર્ગઃ । તેનેયં વ્યાપકવિરુદ્વોપલબ્ધિભૂમિકા । એવં પ્રસાધિતે ઽસ્યાસ્ત્રૈરૂપ્યે ઽસિદ્વવિરુદ્વાનૈકાન્તિકા દોષા નાવકાશં લભન્તે । ઇતિ ॥
એવં મયા બહુષુ દુર્મ્મતિનિર્મ્મિતેષુ પ્રત્યુદ્વૃતેષુ ખલુ દૂષણકણ્ટકેષુ ।
આચાર્ય્યનીતિપથ એવ વિશોધિતો ઽયમુત્સાર્ય્યમત્સરમનેન જનઃ પ્રયાતુ ॥
સમાપ્તઞ્ચેદમવયવિનિરાકરણમિતિ ॥