અવદાનશતક · અધ્યાય 9

ઇતિ
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ આનન્દ, એવમ્ એતત્ । નાહેત્વપ્રત્યયમ્ આનન્દ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ । પશ્યસ્ય્ આનન્દ દક્ષિણપઞ્ચાલરાજેન મમૈવંવિધં સત્કારં કૃતમ્* । એવં ભદન્ત । એષ આનન્દ પઞ્ચાલરાજો ઽનેન કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ ત્રિકલ્પાસંખ્યેયસમુદાનીતાં બોધિં સમુદાનીય મહાકરુણાપરિભાવિતાઃ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 23 --------------------
ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂર્ય વિજયો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો ભવિષ્યતિ, દશભિર્ બલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈસ્ ત્રિભિર્ આવેણિકૈઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ મહાકરુણયા ચ । અયમ્ અસ્ય દેયધર્મો યો મમાન્તિકે ચિત્તપ્રસાદઃ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_9 ધૂપઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે ॥ તેન ખલુ સમયેન શ્રાવસ્ત્યાં દ્વૌ શ્રેષ્ઠિનૌ । તાવ્ અન્યોન્યં પ્રતિવિરુદ્ધૌ બભૂવતુઃ । તાભ્યામ્ એકઃ પૂરણો ઽભિપ્રસન્નઃ, દ્વિતીયો બુદ્ધે ભગવતિ । તતસ્ તયોઃ પરસ્પરં કથાસાંકથ્યવિનિશ્ચયે વર્તમાને પૂરણોપાસક આહ: બુદ્ધાત્ પૂરણો વિશિષ્ટતર ઇતિ । બુદ્ધોપાસક આહ: ભગવાન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિશિષ્ટતર ઇતિ । તતસ્ તાભ્યાં સર્વસ્વાપહરણે બન્ધનિક્ષેપઃ કૃતઃ ॥
યાવદ્ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતઃ શ્રુતમ્* । તેનામાત્યાનામ્ આજ્ઞા દત્તા: તયોર્ મીમાંસા કર્તવ્યેતિ । તતસ્ તૈર્ અમાત્યૈઃ સર્વવિજિતે ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્*: સપ્તમે દિવસે બુદ્ધતીર્થિકોપાસકયોર્ મીમાંસા ભવિષ્યતિ, યે ચાદ્ભુતાનિ દ્રષ્ટુકામાસ્ તે આગચ્છન્ત્વ્ ઇતિ । તતઃ સપ્તમે દિવસે વિસ્તીર્ણાવકાશે પૃથિવીપ્રદેશે ઽનેકેષુ પ્રાણિશતસહસ્રેષુ સંનિપતિતેષુ ગગનતલે ચાનેકેષુ દેવતાસહસ્રેષુ સંનિપતિતેષુ ગોમયમણ્ડલકે કૢપ્તે સર્વગન્ધમાલ્યેષૂપહૃતેષુ પૂર્વતરં તીર્થિકોપાસકેન સત્યોપયાચનં કૃતમ્*: યેન સત્યેન પૂરણપ્રભૃતયઃ ષટ્ શાસ્તારો લોકે શ્રેષ્ઠાઃ, અનેન સત્યેનેમાનિ પુષ્પાણિ અયં ચ ધૂપઃ ઇદં ચ પાનીયં તાન્ ઉપગચ્છન્ત્વ્ ઇતિ ॥ એવં પ્રવ્યાહતમાત્રે (સ્પેયેર્: પ્રવ્યાહૃતમાત્રે) તાનિ પુષ્પાણિ ભૂમૌ પતિતાનિ, અગ્નિર્ નિર્વૃતઃ, પાનીયં પૃથિવ્યામ્ અસ્તં પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગતમ્* । તતો મહાજનકાયેન કિલકિલાપ્રક્ષ્વેડોચ્ચૈર્ નાદો મુક્તઃ, યમ્ અભિવીક્ષ્ય તીર્થ્યોપાસકસ્ તૂષ્ણીભૂતો મઙ્કુભૂતઃ (સ્પેયેર્: મદ્ગુભૂતઃ), સ્રસ્તસ્કન્ધો ઽધોમુખો નિષ્પ્રતિભાનઃ, પ્રધ્યાનપરમઃ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ ॥
તતો ભગવચ્છ્રાવકેણ હર્ષોત્કણ્ઠજાતેન પ્રસાદવિકસિતાભ્યાં નયનાભ્યામ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણજાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સત્યોપયાચનં કૃતમ્*: યેન સત્યેન ભગવાન્ સર્વસત્વાનામ્ અગ્ર્યઃ, અનેન સત્યેનેમાનિ પુષ્પાણિ ધૂપ ઉદકં ભગવન્તમ્ ઉપગચ્છન્ત્વ્ ઇતિ । એવં પ્રવ્યાહૃતમાત્રો તાનિ પુષ્પાણિ હંસપંક્તિર્ ઇવાકાશે જેતવનાભિમુખં સંપ્રસ્થિતાનિ, ધુપો ઽભ્રકૂટવત્*, ઉદકં વૈડૂર્યશલાકવત્* । અથ સ મહાજનકાયસ્ તત્ પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા કિલકિલાપ્રવેક્ષ્વેડોચ્ચૈઃશબ્ધં કુર્વંસ્ તેષાં સંપ્રસ્થિતાનાં પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધઃ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 24 --------------------
તતસ્ તાનિ પુષ્પાણિ ભગવત ઉપરિ સ્થિતાનિ, ધૂપ ઉદકં ચાગ્રતઃ । તતઃ સ મહાજનકાયો લબ્ધપ્રસાદો ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રાવણાય । તેષાં ભગવાન્ ઇદં સૂત્રં ભાષતે સ્મ:
તિસ્ર ઇમા બ્રાહ્મણગૃહપતયો ઽગ્રપ્રજ્ઞપ્તયઃ । કતમાસ્ તિસ્રઃ? બુદ્ધે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ, ધર્મે, સંઘે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ । બુદ્ધે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ કતમા? યે કેચિદ્ બ્રાહ્મણગૃહપતયઃ સત્વા અપદા વા દ્વિપદા વા બહુપદા વા, રૂપિણો વા અરૂપિણો વા, સંજ્ઞિનો વા અસંજ્ઞિનો વા, નૈવસંજ્ઞિનો નાસંજ્ઞિનઃ, તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેષામ્ અગ્ર આખ્યાતઃ । યે કેચિદ્ બુદ્ધે ઽભિપ્રસન્નાઃ, અગ્રે તે ઽભિપ્રસન્નાઃ । તેષામ્ અગ્રે ઽભિપ્રસન્નાનામ્ અગ્ર એવ વિપાકઃ પ્રતિકાંક્ષિતવ્યો દેવેષુ વા દેવભૂતાનાં મનુષ્યેષુ વા મનુષ્યભૂતાનામ્* । ઇયમ્ ઉચ્યતે બ્રાહ્મણગૃહપતયો બુદ્ધે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ । ધર્મે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ કતમા? યે કેચિદ્ ધર્માઃ સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા, વિરાગો ધર્મસ્ તેષામ્ અગ્ર આખ્યાતઃ । યે કેચિદ્ ધર્મે ઽભિપ્રસન્ના, અગ્રે તે ઽભિપ્રસન્નાઃ । તેષામ્ અગ્રે ઽભિપ્રસન્નાનામ્ અગ્ર એવ વિપાકઃ પ્રતિકાંક્ષિતવ્યો દેવેષુ વા દેવભૂતાનાં મનુષ્યેષુ વા મનુષ્યભૂતાનામ્* । ઇયમ્ ઉચ્યતે બ્રાહ્મણગૃહપતયો ધર્મે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ । સંઘેષુ અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ કતમા? યે કેચિત્ સંઘા વા ગણા વા પૂગા વા પરિષદો વા, તથાગતશ્રાવકસંઘસ્ તેષામ્ અગ્ર આખ્યાતઃ । યે કેચિત્ સંઘે ઽભિપ્રસન્નાઃ, અગ્રે તે ઽભિપ્રસન્નાઃ । તેષામ્ અગ્રે ઽભિપ્રસન્નાનામ્ અગ્ર એવ વિપાકઃ પ્રતિકાંક્ષિતવ્યો દેવેષુ વા દેવભૂતાનાં મનુષ્યેષુ વા મનુષ્યભૂતાનામ્* । ઇયમ્ ઉચ્યતે બ્રાહ્મણગૃહપતયો સંઘે અગ્રપ્રજ્ઞપ્તિઃ ।
અસ્મિન્ ખલુ ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે તેષાં બ્રાહ્મણગૃહપતીનાં કૈશ્ચિદ્ બુદ્ધધર્મસંઘેષુ પ્રસાદઃ પ્રતિલબ્ધઃ, કૈશ્ચિચ્ છરણગમનશિક્ષાપદાનિ ગૃહીતાનિ, કૈશ્ચિત્ પ્રવ્રજ્ય ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા, સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય, સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । તેન ચ તીર્થ્યોપાસકેન તથાગતાન્તિકે પ્રસાદઃ પ્રતિલબ્ધઃ । તતો મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમઃ {ભગવતઃ} પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ: અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ અન્ધે લોકે અનાયકે અપરિણાયકે બુદ્ધો ભૂયાસમ્ અતીર્ણાનાં સત્વાનાં તારયિત, અમુક્તાનાં મોચયિતા, અનાશ્વસ્તાનામ્ આશ્વાસયિતા, અપરિનિર્વૃતાનાં પરિનિર્વાપયિતેતિ ॥

અથ ભગવાંસ્ તસ્ય તીર્થિકોપાસકસ્ય હેતુપરંપરાં કર્મપરંપરાં ચ જ્ઞાત્વા સ્મિતં પ્રાવિરકાર્ષીત્ । ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ તસ્મિન્ સમયે નીલપીતલોહિતાવદાતા અર્ચિષો મુખાન્ નિશ્ચાર્ય કાશ્ચિદ્ અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, કાશ્ચિદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ । યા અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, તાઃ સંજીવં કાલસૂત્રં સંઘાતં રૌરવં મહારૌરવં તપનં પ્રતાપનમ્ અવીચિમ્ અર્બુદં નિરર્બુદં અટટં હહવં હુહુવમ્ ઉત્પલં પદ્મં મહાપદ્મં નરકાન્ ગત્વા યે ઉષ્ણનરકાસ્ તેષુ શીતીભૂતા નિપતન્તિ, યે શીતનરકાસ્ તેષૂષ્ણીભૂતા નિપતન્તિ । તેન તેષાં સત્વાનાં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્યન્તે । તેષામ્ એવં ભવતિ: કિં નુ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતાઃ આહોસ્વિદ્ અન્યત્રોપપન્ના ઇતિ । તેષાં પ્રસાદસંજનનાર્થં ભગવાન્ નિર્મિતં વિસર્જયતિ । તેષાં નિર્મિતં દૃષ્ટ્વૈવં ભવતિ:
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 25 --------------------
ન હ્ય્ એવ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતા નાપ્ય્ અન્યત્રોપપન્નાઃ । અપિ ત્વ્ અયમ્ અપૂર્વદર્શનઃ સત્વઃ, અસ્યાનુભાવેનાસ્માકં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધા ઇતિ । તે નિર્મિતે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય તન્ નરકવેદનીયં કર્મ ક્ષપયિત્વા દેવમનુષ્યેષુ પ્રતિસન્ધિં ગૃહ્ણન્તિ, યત્ર સત્યાનાં ભાજનભૂતા ભવન્તિ । યા ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ, તાશ્ ચાતુર્મહારાજિકાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્, યામાંસ્ તુષિતાન્ નિર્માણરતીન્ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકાન્ બ્રહ્મપુરોહિતાન્ મહાબ્રહ્મણઃ પરીત્તાભાન્ અપ્રમાણાભાન્ આભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાન્ અપ્રમાણશુભાઞ્ શુભકૃત્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાન્ અબૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાન્ અકનિષ્ઠાન્ દેવાન્ ગત્વા અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મેત્ય્ ઉદ્ઘોષયન્તિ, ગાથાદ્વયં ચ ભાષન્તે:
આરભધ્વં નિષ્ક્રામત યુજ્યધ્વં બુદ્ધશાસને ।
ધુનીત મૃત્યુનઃ સૈન્યં નડાગારમ્ ઇવ કુઞ્જરઃ

યો હ્ય્ અસ્મિન્ ધર્મવિનયે અપ્રમત્તશ્ ચરિષ્યતિ ।
પ્રહાય જાતિસંસારં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ

ઇતિ
અથ તા અર્ચિષસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અન્વાહિણ્ડ્ય ભગવન્તમ્ એવ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુગચ્છન્તિ । તદ્ યદિ ભગવાન્ અતીતં કર્મ વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ભગવતઃ પૃષ્ઠતો ઽન્તર્ધીયન્તે । અનાગતં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પુરસ્તાદ્ અન્તર્ધીયન્તે । નરકોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । તિર્યગુપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાર્ષ્ણ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । પ્રેતોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદાઙ્ગુષ્ઠે ઽન્તર્ધીયન્તે । મનુષ્યોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, જાનુનોર્ અન્તર્ધીયન્તે । બલચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, વામે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । ચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, દક્ષિણે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । દેવોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, નાભ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । શ્રાવકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, આસ્યે ઽન્તર્ધીયન્તે । પ્રત્યેકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઊર્ણાયામ્ અન્તર્ધીયન્તે । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઉષ્ણીષે અન્તર્ધીયન્તે ॥
અથ તા અર્ચિષો ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવત ઊષ્ણીષે ઽન્તર્હિતાઃ । અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ કૃતકરપુટો ભગવન્તં પપ્રચ્છ:
નાનાવિધો રઙ્ગસહસ્રચિત્રો
વક્ત્રાન્તરાન્ નિષ્કસિતઃ કલાપઃ ।
અવભાસિતા યેન દિશઃ સમન્તાદ્
દિવાકરેણોદયતા યથૈવ

ગાથાશ્ ચ ભાષતે:
વિગતોદ્ભવા દૈન્યમદપ્રહીણા
બુદ્ધા જગત્ય્ ઉત્તમહેતુભૂતાઃ ।
નાકારણં શઙ્ખમૃણાલગૌરં
સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ જિના જિતારયઃ

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 26 --------------------
તત્કાલં સ્વયમ્ અધિગમ્ય વીર બુદ્ધ્યા
શ્રોતૄણાં શ્રમણ જિનેન્દ્ર કાઙ્ક્ષિતાનામ્* ।
ધીરાભિર્ મુનિવૃષ વાગ્ભિર્ ઉત્તમાભિર્
ઉત્પન્નં વ્યપનય સંશયં શુભાભિઃ

નાકાસ્માલ્ લવણજલાદ્રિરાજધૈર્યાઃ
સંબુદ્ધાઃ સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ નાથાઃ ।
યસ્યાર્થે સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ ધીરાઃ
તં શ્રોતું સમભિલષન્તિ તે જનૌઘાઃ