અવદાનશતક · અધ્યાય 1

અવ્શ્_1 પૂર્ણભદ્રઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । તત્ર ભગવતો ઽચિરાભિસંબુદ્ધબોધેર્ યશસા ચ સર્વલોક આપૂર્ણઃ ॥
અથ દક્ષિણાગિરિષુ જનપદે સંપૂર્ણો નામ બ્રાહ્મણમહાશાલઃ પ્રતિવસતિ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । સ ચ શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલસ્ ત્યાગરુચિઃ પ્રદાનરુચિઃ પ્રદાનાભિરતો મહતિ ત્યાગો વર્તતે ॥
યાવદ્ અસૌ સર્વપાષણ્ડિકં યજ્ઞમ્ આરબ્ધો યષ્ટુમ્*, યત્રાનેકાનિ તીર્થિકશતસહસ્રાણિ ભુઞ્જતે સ્મ । યદા ભગવતા રાજા બિમ્બિસારઃ સપરિવારો વિનીતઃ, તસ્ય ચ વિનયાદ્ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ વિનયમ્ ઉપગતાનિ, તદા રાજગૃહાત્ પૂર્ણસ્ય જ્ઞાતયો ઽભ્યાગત્ય પૂર્ણસ્ય પુરસ્તાદ્ બુદ્ધસ્ય વર્ણં ભાષયિતું પ્રવૃત્તા ધર્મસ્ય સંઘસ્ય ચ । અથ પૂર્ણો બ્રાહ્મણમહાશાલો ભગવતો ગુણસંકીર્તનં પ્રતિશ્રુત્ય મહાન્તં પ્રસાદં પ્રતિલબ્ધવાન્* । તતઃ શરણમ્ અભિરુહ્ય રાજગૃહાભિમુખઃ સ્થિત્વા ઉભૌ જાનુમણ્ડલે પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુષ્પાણિ ક્ષિપન્*, ધૂપમ્ ઉદકં ચ ભગવન્તમ્ આયાચિતું પ્રવૃત્તઃ: આગચ્છતુ ભગવાન્ યજ્ઞં મે અનુભવિતું યજ્ઞવાટમ્ ઇતિ । અથ તાનિ પુષ્પાણિ બુદ્ધાનાં બુદ્ધાનુભાવેન દેવતાનાં ચ દેવતાનુભાવેનોપરિ ભગવતઃ પુષ્પમણ્ડપં ક્ષિપ્ત્વા તસ્થુઃ ધૂપો ઽભ્રકૂટવદ્ ઉદકં વૈડૂર્યશલાકવત્ ॥
અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ કૃતકરપુટો ભગવન્તં પપ્રચ્છ: કુત ઇદં ભદન્ત નિમન્ત્રણમ્ આયાતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: દક્ષિણાગિરિષ્વ્ આનન્દ જનપદે સંપૂર્ણો નામ બ્રાહ્મણમહાશાલઃ પ્રતિવસતિ,
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 2 --------------------
તત્રાસ્માભિર્ ગન્તવ્યમ્, સજ્જીભવન્તુ ભિક્ષવ ઇતિ । ભગવાન્ ભિક્ષુસહસ્રપરિવૃત્તો દક્ષિણાગિરિષુ જનપદે ચારિકાં ચરિત્વા પૂર્ણસ્ય બ્રાહ્મણમહાશાલસ્ય યજ્ઞવાટસમીપે સ્થિત્વા ચિન્તામ્ આપેદે: યન્વ્ અહં પૂર્ણબ્રાહ્મણમ્ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણાવર્જયેયમ્ ઇતિ । અથ ભગવાંસ્ તં ભિક્ષુસહસ્રમ્ અન્તર્ધાપ્ય એકઃ પાત્રચરકવ્યગ્રહસ્તઃ પૂર્ણસ્મીપે સ્થિતઃ । અથ પૂર્ણો બ્રાહ્મણમહાશાલો ભગવન્તં દદર્શ દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યંજનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનસ્ ત્વરિતત્વરિતં ભગવતઃ સમીપમ્ ઉપસંક્રમ્ય ભગવન્તમ્ ઉવાચ: સ્વાગતં ભગવન્, નિષીદતુ ભગવાન્, ક્રિયતાં આસનપરિગ્રહો મમાનુગ્રહાર્થમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: યદિ તે પરિત્યક્તં દીયતામ્ અસ્મિન્ પાત્ર ઇતિ । અથ પૂર્ણો બ્રાહ્મમહાશાલઃ પઞ્ચમાણવકશતપરિવૃતો ભગવતો વિવિધભક્ષ્યભોજ્યખાદ્યલેહ્યપેયચોષ્યાદિભિર્ આહારૈર્ આરબ્ધઃ પાત્રં પરિપૂરયિતુમ્* । ભગવાન્ અપિ સ્વકાત્ પાત્રાદ્ ભિક્ષુપાત્રેષ્વ્ આહારં સંક્રમયતિ । યદા ભગવતો વિદિતં પૂર્ણાનિ ભિક્ષુસહસ્રસ્ય પાત્રાણીતિ, તદા સ્વપાત્રં પૂર્ણમ્ આદર્શિતુમ્* । તતો ભિક્ષુસહસ્રં પૂર્ણપાત્રમ્ અર્ધચન્દ્રાકારેણ દર્શિતવાન્ । દેવતાભિર્ અપ્ય્ આકાશસ્થાભિઃ શબ્દમ્ ઉદીરિતમ્: પૂર્ણાનિ ભગવતો ભિક્ષુસહસ્રસ્ય ચ પાત્રાણીતિ ।
તતઃ પ્રાતિહાર્યદર્શનાત્ પૂર્ણઃ પ્રસાદજાતો મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમો હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિતઃ ઉદગ્રપ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધિં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ: અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ અન્ધે લોકે અનાયકે અપરિણાયકે બુદ્ધો ભૂયાસમ્ અતીર્ણાનાં સત્વાનાં તારયિતા, અમુક્તાનાં મોચયિતા, અનાશ્વસ્તાનામ્ આશ્વાસયિતા, અપરિનિર્વૃતાનાં પરિનિર્વાપયિતેતિ ॥
અથ ભગવાન્ પૂર્ણસ્ય બ્રાહ્મણમહાશાલસ્ય હેતુપરંપરાં કર્મપરંપરાં ચ જ્ઞાત્વા સ્મિતં પ્રાવિરકાર્ષીત્* । ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ તસ્મિન્ સમયે નીલપીતલોહિતાવદાતા અર્ચિષો મુખાન્ નિશ્ચાર્ય કાશ્ચિદ્ અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, કાશ્ચિદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ । યા અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ તાઃ સંજીવં કાલસૂત્રં સંઘાતં રૌરવં મહારૌરવં તપનં પ્રતાપનમ્ અવીચિમ્ અર્બુદં નિરર્બુદં અટટં હહવં હુહુવમ્ ઉત્પલં પદ્મં મહાપદ્મં નરકાન્ ગત્વા યે ઉષ્ણનરકાસ્ તેષુ શીતીભૂતા નિપતન્તિ, યે શીતનરકાસ્ તેષુ ઉષ્ણીભૂતા નિપતન્તિ । તેન તેષાં સત્વાનાં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્યન્તે । તેષામ્ એવં ભવતિ: કિં નુ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતાઃ આહોસ્વિદ્ અન્યત્રોપપન્ના ઇતિ । તેષાં પ્રસાદસંજનનાર્થં ભગવાન્ નિર્મિતં વિસર્જયતિ । તેષાં નિર્મિતં દૃષ્ટ્વૈવં ભવતિ: ન હ્ય્ એવ વયં ભવન્તઃ ઇતશ્ ચ્યુતાઃ, નાપ્ય્ અન્યત્રોપપન્નાઃ, અપિ ત્વ્ અયમ્ અપૂર્વદર્શનઃ સત્વઃ, અસ્યાનુભાવેનાસ્માકં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધા ઇતિ । તે નિર્મિતે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય તન્ નરકવેદનીયં કર્મ ક્ષપયિત્વા દેવમનુષ્યેષુ પ્રતિસન્ધિં ગૃહ્ણન્તિ, યત્ર સત્યાનાં ભાજનભૂતા ભવન્તિ । યા ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ, તાશ્ ચાતુર્મહારાજિકાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્, યામાંસ્ તુષિતાન્
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 3 --------------------
નિર્માણરતીન્ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકાન્ બ્રહ્મપુરોહિતાન્ મહાબ્રહ્મણઃ પરીત્તાભાન્ અપ્રમાણાભાન્ આભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાન્ અપ્રમાણશુભાઞ્ શુભકૃત્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાન્ અબૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાન્ અકનિષ્ઠાન્ દેવાન્ ગત્વા અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મેત્ય્ ઉદ્ઘોષયન્તિ, ગાથાદ્વયં ચ ભાષન્તે:
આરભધ્વં નિષ્ક્રામત યુજ્યધ્વં બુદ્ધશાસને ।
ધુનીત મૃત્યુનઃ સૈન્યં નડાગારમ્ ઇવ કુઞ્જરઃ

યો હ્ય્ અસ્મિન્ ધર્મવિનયે અપ્રમત્તશ્ ચરિષ્યતિ ।
પ્રહાય જાતિસંસારં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ

ઇતિ
અથ તા અર્ચિષસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અન્વાહિણ્ડ્ય ભગવન્તમ્ એવ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુગચ્છન્તિ । તદ્ યદિ ભગવાન્ અતીતં કર્મ વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ભગવતઃ પૃષ્ઠતો ઽન્તર્ધીયન્તે । અનાગતં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પુરસ્તાદ્ અન્તર્ધીયન્તે । નરકોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । તિર્યગુપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાર્ષ્ણ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । પ્રેતોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદાઙ્ગુષ્ઠે ઽન્તર્ધીયન્તે । મનુષ્યોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, જાનુનોર્ અન્તર્ધીયન્તે । બલચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, વામે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । ચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, દક્ષિણે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । દેવોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, નાભ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । શ્રાવકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, આસ્યે ઽન્તર્ધીયન્તે । પ્રત્યેકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઊર્ણાયામ્ અન્તર્ધીયન્તે । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઉષ્ણીષે અન્તર્ધીયન્તે ॥
અથ તા અર્ચિષો ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવત ઊષ્ણીષે ઽન્તર્હિતાઃ । અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ કૃતકરપુટો ભગવન્તં પપ્રચ્છ:
નાનાવિધો રઙ્ગસહસ્રચિત્રો
વક્ત્રાન્તરાન્ નિષ્કસિતઃ કલાપઃ ।
અવભાસિતા યેન દિશઃ સમન્તાદ્
દિવાકરેણોદયતા યથૈવ

ગાથાશ્ ચ ભાષતે:
વિગતોદ્ભવા દૈન્યમદપ્રહીણા
બુદ્ધા જગત્ય્ ઉત્તમહેતુભૂતાઃ ।
નાકારણં શઙ્ખમૃણાલગૌરં
સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ જિના જિતારયઃ

તત્કાલં સ્વયમ્ અધિગમ્ય વીર બુદ્ધ્યા
શ્રોતૄણાં શ્રમણ જિનેન્દ્ર કાઙ્ક્ષિતાનામ્* ।
ધીરાભિર્ મુનિવૃષ વાગ્ભિર્ ઉત્તમાભિર્
ઉત્પન્નં વ્યપનય સંશયં શુભાભિઃ

નાકાસ્માલ્ લવણજલાદ્રિરાજધૈર્યાઃ
સંબુદ્ધાઃ સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ નાથાઃ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 4 --------------------
યસ્યાર્થે સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ ધીરાઃ
તં શ્રોતું સમભિલષન્તિ તે જનૌઘાઃ