અષ્ટસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 115

॥ અષ્ટસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
ઓમ્ નમો ભગવત્યૈ આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ ।
અસ્પ્_1: સર્વાકારજ્ઞતાચર્યા પ્રથમઃ પરિવર્તઃ ।
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ સ્મ ગૃધકૂટે પર્વતે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમર્ધત્રયોદશભિર્ભિક્ષુશતૈઃ, સર્વૈરર્હદ્ભિઃ ક્ષીણાસ્રવૈર્નિઃક્લેશૈર્વશીભૂતૈઃ સુવિમુક્તચિત્તૈઃ સુવિમુક્તપ્રજ્ઞૈરાજ્ઞૈરાજાનેયૈર્મહાનાગૈઃ કૃતકૃત્યૈઃ કૃતકરણીયૈરપહૃતભારૈરનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થૈઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનૈઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તૈઃ સર્વચેતોવશિપરમપારમિપ્રાપ્તૈરેકં પુદ્ગલં સ્થાપયિત્વા યદુત આયુષ્મન્તમાનન્દમ્ ॥
( વૈદ્ય 2 ) તત્ર ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમામન્ત્રયતે સ્મ - પ્રતિભાતુ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામારભ્ય યથા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્યાયુરિતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદભવત્ - કિમયમાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિર આત્મીયેન સ્વકેન પ્રજ્ઞાપ્રતિભાનબલાધાનેન સ્વકેન પ્રજ્ઞાપ્રતિભાનબલાધિષ્ઠાનેન બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપદેક્ષ્યતિ ઉતાહો બુદ્ધાનુભાવેનેતિ?
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્બુદ્ધાનુભાવેન આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ઇમમેવરૂપં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - યત્કિંચિદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર ભગવતઃ શ્રાવકા ભાષન્તે દેશયન્તિ ઉપદિશન્તિ ઉદીરયન્તિ પ્રકાશયન્તિ સંપ્રકાશયન્તિ, સ સર્વસ્તથાગતસ્ય પુરુષકારો વેદિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો હિ તથાગતેન ધર્મો દેશિતઃ, તત્ર ધર્મદેશનાયાં શિક્ષમાણાસ્તે તાં ધર્મતાં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ ધારયન્તિ, તાં ધર્મતાં સાક્ષાત્કૃત્ય ધારયિત્વા યદ્યદેવ ભાષન્તે, યદ્યદેવ દેશયન્તિ, યદ્યદેવ ઉપદિશન્તિ, યદ્યદેવોદીરયન્તિ, યદ્યદેવ ( વૈદ્ય 3 ) પ્રકાશયન્તિ, યદ્યદેવ સંપ્રકાશયન્તિ, સર્વં તદ્ધર્મતયા અવિરુદ્ધમ્ । તથાગતધર્મદેશનાયા એવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એષ નિષ્યન્દઃ યત્તે કુલપુત્રા ઉપદિશન્તસ્તાં ધર્મતાં ધર્મતયા ન વિરોધયન્તિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્બુદ્ધાનુભાવેન ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદ્ભગવાનેવમાહ - પ્રતિભાતુ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામારભ્ય યથા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં નિર્યાયુરિતિ । બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ ઇતિ યદિદં ભગવન્નુચ્યતે, કતમસ્યૈતદ્ભગવન્ ધર્મસ્યાધિવચનં યદુત બોધિસત્ત્વ ઇતિ? નાહં ભગવંસ્તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યદુત બોધિસત્ત્વ ઇતિ । તમપ્યહં ભગવન્ ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા નામ । સો ઽહં ભગવન્ બોધિસત્ત્વં વા બોધિસત્ત્વધર્મં વા અવિન્દન્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્, પ્રજ્ઞાપારમિતામપ્યવિન્દન્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કતમં બોધિસત્ત્વં કતમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદિષ્યામિ અનુશાસિષ્યામિ? અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ સચેદેવં ભાષ્યમાણે દેશ્યમાને ઉપદિશ્યમાને બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિષીદતિ ન વિષાદમાપદ્યતે, નાસ્ય વિપૃષ્ઠીભવતિ માનસમ્, ન ભગ્નપૃષ્ઠીભવતિ, નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, એષ એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામનુશાસનીયઃ । એષૈવાસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા વેદિતવ્યા । એષો ઽવવાદઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સચેદેવં તિષ્ઠતિ, એષૈવાસ્યાવવાદાનુશાસની ॥
પુનરપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાવયતા એવં શિક્ષિતવ્યં યથા અસૌ શિક્ષ્યમાણસ્તેનાપિ બોધિચિત્તેન ન મન્યેત । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ - તચ્ચિત્તમચિત્તમ્ । પ્રકૃતિશ્ચિત્તસ્ય પ્રભાસ્વરા ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે અસ્તિ તચ્ચિત્તં યચ્ચિત્તમચિત્તમ્? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા અચિત્તતા, તત્ર અચિત્તતાયામસ્તિતા વા નાસ્તિતા વા વિદ્યતે વા ઉપલભ્યતે વા? શારિપુત્ર આહ - ન હ્યેતદાયુષ્મન્ સુભૂતે ।
સુભૂતિરાહ - સચેદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર તત્ર અચિત્તતાયામસ્તિતા વા નાસ્તિતા વા ન વિદ્યતે વા નોપલભ્યતે વા, અપિ નુ તે યુક્ત એષ પર્યનુયોગો ભવતિ યદાયુષ્માન્ શારિપુત્ર એવમાહ - અસ્તિ તચ્ચિત્તં યચ્ચિત્તમચિત્તમિતિ? એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કા પુનરેષા આયુષ્મન્ સુભૂતે અચિત્તતા? સુભૂતિરાહ - અવિકારા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અવિકલ્પા અચિત્તતા ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મતે સુભૂતયે સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધ્વાયુષ્મન્ સુભૂતે । યથાપિ નામ ત્વં ભગવતા અરણાવિહારિણામગ્રતાયાં નિર્દિષ્ટો નિર્દિશસિ ।
અતશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરુપપરીક્ષિતવ્યઃ, અવિરહિતશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વેદિતવ્યઃ । શ્રાવકભૂમાવ્ અપિ શિક્ષિતુકામેન ઇયમેવ ( વૈદ્ય 4 ) પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા । ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં યોગમાપત્તવ્યમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમાવ્ અપિ શિક્ષિતુકામેન ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા । ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં યોગમાપત્તવ્યમ્ । બોધિસત્ત્વભૂમાવ્ અપિ શિક્ષિતુકામેન ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા । ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુપાયકૌશલ્યસમન્વાગતેન સર્વબોધિસત્ત્વધર્મસમુદાગમાય યોગઃ કરણીયઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇહૈવ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિસ્તરેણ સર્વબોધિસત્ત્વધર્મા ઉપદિષ્ટાઃ, યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં યોગમાપત્તવ્યમ્ । અનુત્તરાયામ્ અપિ સમ્યક્સંબોધૌ શિક્ષિતુકામેન ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા । ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુપાયકૌશલ્યસમન્વાગતેન સર્વબુદ્ધધર્મસમુદાગમાય યોગઃ કરણીયઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇહૈવ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિસ્તરેણ સર્વબુદ્ધ ધર્મા ઉપદિષ્ટાઃ, યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં યોગમાપત્તવ્યમ્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યો ઽહં ભગવન્ એતદેવ બોધિસત્ત્વનામધેયં ન વેદ્મિ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અપિ ન વેદ્મિ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ । સો ઽહં ભગવન્ એતદેવ બોધિસત્ત્વનામધેયમવિન્દન્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અપિ અવિન્દન્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કતમં બોધિસત્ત્વં કતમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદિષ્યામિ અનુશાસિષ્યામિ? એતદેવ ભગવન્ કૌકૃત્યં સ્યાત્, યો ઽહં વસ્ત્વવિન્દન્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ નામધેયમાત્રેણ આયવ્યયં કુર્યાં યદુત બોધિસત્ત્વ ઇતિ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવંસ્તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વેન તસ્ય નામધેયસ્ય । એવં તન્નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્ । સચેદ્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયાં ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિષીદતિ ન વિષાદમાપદ્યતે, નાસ્ય વિપૃષ્ઠીભવતિ માનસમ્, ન ભગ્નપૃષ્ઠીભવતિ, નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે । અધિમુચ્યતે ઽધ્યાશયેન અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વેદિતવ્યઃ, સ્થિતો ઽવિનિવર્તનીયાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ, સુસ્થિતો ઽસ્થાનયોગેન । પુનરપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતા ન રૂપે સ્થાતવ્યં ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ, ન વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સચેદ્રૂપે તિષ્ઠતિ, રૂપાભિસંસ્કારે ચરતિ, ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં સચેદ્વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ । સચેદ્વિજ્ઞાને તિષ્ઠતિ, વિજ્ઞાનાભિસંસ્કારે ચરતિ, ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ અભિસંસ્કારે ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, નાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યતે, નાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયતે । અપરિપૂરયમાણઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન નિર્યાસ્યતિ ( વૈદ્ય 5 ) સર્વજ્ઞતાયામપરિગૃહીતં પરિગૃહ્ણન્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપં હિ અપરિગૃહીતં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં હિ અપરિગૃહીતં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । યશ્ ચ રૂપસ્યાપરિગ્રહઃ, ન તદ્રૂપમ્ । એવં યો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । યો વિજ્ઞાનસ્યાપરિગ્રહઃ, ન તદ્વિજ્ઞાનમ્ । સાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપરિગૃહીતા । એવં હ્યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ । અયં ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વધર્માપરિગૃહીતો નામ સમાધિર્વિપુલઃ પુરસ્કૃતઃ અપ્રમાણનિયતો ઽસાધારણઃ । સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ સાપિ સર્વજ્ઞતા અપરિગૃહીતા, ન હિ નિમિત્તતો ગ્રહીતવ્યા । સચેન્નિમિત્તતો ગ્રહીતવ્યા અભવિષ્યત્, ન ચેહ શ્રેણિકઃ પરિવ્રાજકઃ શ્રદ્ધામલપ્સ્યત । તત્ર હિ શ્રેણિકઃ પરિવ્રાજકઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાને અધિમુચ્ય શ્રદ્ધાનુસારી પ્રાદેશિકેન જ્ઞાનેનાવતીર્ણઃ । સો ઽવતીર્ય ન રૂપં પરિગૃહ્ણીતે । એવં ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ । ન વિજ્ઞાનં પરિગૃહ્ણીતે । નાપિ તત્ર પ્રીતિસુખેન તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । નાધ્યાત્મં રૂપસ્ય તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । ન વહિર્ધા રૂપસ્ય તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । નાધ્યાત્મબહિર્ધા રૂપસ્ય તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । નાપ્યન્યત્ર રૂપાત્તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । એવં નાધ્યાત્મં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । નાધ્યાત્મં વિજ્ઞાનસ્ય તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । ન વહિર્ધા વિજ્ઞાનસ્ય તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । નાધ્યાત્મવહિર્ધા વિજ્ઞાનસ્ય તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । નાપ્યન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્તજ્જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ । અત્ર પદપર્યાયે શ્રેણિકઃ પરિવ્રાજકો ઽધિમુક્તઃ । સો ઽત્ર સર્વત્ર શ્રદ્ધાનુસારી સર્વજ્ઞજ્ઞાને ધર્મતાં પ્રમાણીકૃત્ય એવમધિમુક્ત ઇતિ । તેન ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ પરિગૃહીતઃ । નાપિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો ય ઉપલબ્ધઃ, યં ગૃહ્ણીયાન્મુઞ્ચેદ્વા । સ નિર્વાણમ્ અપિ ન મન્યતે । ઇયમ્ અપિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા વેદિતવ્યા યદ્રૂપં ન પરિગૃહ્ણીતે । એવં યદ્વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ । યદ્વિજ્ઞાનં ન પરિગૃહ્ણીતે । ન ચાન્તરા પરિનિર્વાતિ, અપરિપૂર્ણૈર્દશભિસ્તથાગતબલૈશ્ચતુર્ભિસ્તથાગતવૈશારદ્યૈરષ્ટાદશભિશ્ ચ આવેણિકૈર્બુદ્ધધર્મૈઃ । તસ્માદિયમ્ અપિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા વેદિતવ્યા ॥
પુનરપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતા એવમુપપરીક્ષિતવ્યમેવમુપનિધ્યાતવ્યમ્ - કતમૈષા પ્રજ્ઞાપારમિતા? કસ્ય ચૈષા પ્રજ્ઞાપારમિતા? કિં યો ધર્મો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ? સચેદેવમુપપરીક્ષમાણઃ એવમુપનિધ્યાયન્ નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિષીદતિ ન વિષાદમાપદ્યતે, નાસ્ય વિપૃષ્ઠીભવતિ માનસમ્, ન ભગ્નપૃષ્ઠીભવતિ, નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વેદિતવ્યઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કિં કારણમાયુષ્મન્ સુભૂતે અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વેદિતવ્યઃ? યદા રૂપમેવ વિરહિતં રૂપસ્વભાવેન, એવં યદા વેદનૈવ સંજ્ઞૈવ સંસ્કારા એવ, યદા વિજ્ઞાનમેવ વિરહિતં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન, યદા પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ વિરહિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવેન, યદા સર્વજ્ઞતૈવ વિરહિતા સર્વજ્ઞતાસ્વભાવેન ॥
( વૈદ્ય 6 ) એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એતમેતદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવમ્ એતત્ । રૂપમેવાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતં રૂપસ્વભાવેન । એવં વેદનૈવ સંજ્ઞૈવ સંસ્કારા એવ । વિજ્ઞાનમેવાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન । પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવેન । સર્વજ્ઞતૈવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતા સર્વજ્ઞતાસ્વભાવેન । પ્રજ્ઞાપારમિતાલક્ષણેનાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા વિરહિતા । લક્ષણસ્વભાવેનાપિ લક્ષણં વિરહિતમ્ । લક્ષ્યસ્વભાવેનાપિ લક્ષ્યં વિરહિતમ્ । સ્વભાવલક્ષણેનાપિ સ્વભાવો વિરહિતઃ ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽત્ર શિક્ષિષ્યતે, સ નિર્યાસ્યતિ સર્વજ્ઞતાયામ્? આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - એવમેતદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર, એવમ્ એતત્ । યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽત્ર શિક્ષિષ્યતે, સ નિર્યાસ્યતિ સર્વજ્ઞતાયામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અજાતા હ્યનિર્જાતા હ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સર્વધર્માઃ । એવં ચરત આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વજ્ઞતા આસન્નીભવતિ । યથા યથા સર્વજ્ઞતા આસન્નીભવતિ, તથા તથા સત્ત્વપરિપાચનાય કાયચિત્તપરિશુદ્ધિર્લક્ષણપરિશુદ્ધિઃ બુદ્ધક્ષેત્રશુદ્ધિઃ । બુદ્ધૈશ્ ચ સમવધાનં ભવતિ । એવં ચ પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વજ્ઞતાયા આસન્નીભવતિ ॥
પુનરપરમાયુષ્માન્ સુભૂતિર્બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમારભ્યૈવમાહ - સચેદ્રૂપે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્રૂપનિમિત્તે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્રૂપં નિમિત્તમિતિ ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સ ચેદ્રૂપસ્યોત્પાદે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્રૂપસ્ય નિરોધે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્રૂપસ્ય વિનાશે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્રૂપં શૂન્યમિતિ ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । અહં ચરામીતિ ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । અહં બોધિસત્ત્વ ઇતિ ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । અહં બોધિસત્ત્વ ઇતિ હ્યુપલમ્ભ એવ સ ચરતિ । એવં સચેદ્વિદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ । સચેદ્વિજ્ઞાને ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્વિજ્ઞાનનિમિત્તે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ સચેદ્વિજ્ઞાનં નિમિત્તમિતિ ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્વિજ્ઞાનસ્ય નિરોધે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્વિજ્ઞાનસ્ય વિનાશે ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । સચેદ્વિજ્ઞાનં શૂન્યમિતિ ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । અહં ચરામીતિ ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । અહં બોધિસત્ત્વ ઇતિ ચરતિ, નિમિત્તે ચરતિ । અહં બોધિસત્ત્વ ઇતિ હ્યુપલમ્ભ એવ સ ચરતિ । સચેત્પુનરસ્યૈવં ભવતિ - ય એવં ચરતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતીતિ, નિમિત્ત એવ સ ચરતિ । અયં બોધિસત્ત્વો ઽનુપાયકુશલો વેદિતવ્યઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કથં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - સચેદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપે ચરતિ, ન રૂપનિમિત્તે ચરતિ, ન રૂપં નિમિત્તમિતિ ચરતિ, ન રૂપસ્યોત્પાદે ચરતિ, ન રૂપસ્ય નિરોધે ( વૈદ્ય 7 ) ચરતિ, ન રૂપસ્ય વિનાશે ચરતિ, ન રૂપં શૂન્યમિતિ ચરતિ, નાહં ચરામીતિ ચરતિ, નાહં બોધિસત્ત્વ ઇતિ ચરતિ । એવં સચેન્ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ । સચેન્ન વિજ્ઞાને ચરતિ, ન વિજ્ઞાનનિમિત્તે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં નિમિત્તમિતિ ચરતિ, ન વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનસ્ય નિરોધે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનસ્ય વિનાશે ચરતિ, ન વિજ્ઞાનં શૂન્યમિતિ ચરતિ, નાહં ચરામીતિ ચરતિ, નાહં બોધિસત્ત્વ ઇતિ ચરતિ । સચેત્પુનર્નાસ્યૈવં ભવતિ - ય એવં ચરતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતીતિ । એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સ હિ ચરંશ્ચરામીતિ નોપૈતિ, ન ચરામીતિ નોપૈતિ, ચરામિ ચ ન ચરામિ ચેતિ નોપૈતિ, નૈવ ચરામિ ન ન ચરામીતિ નોપૈતિ, ચરિષ્યામીતિ નોપૈતિ, ન ચરિષ્યામીતિ નોપૈતિ, ચરિષ્યામિ ચ ન ચરિષ્યામિ ચેતિ નોપૈતિ, નૈવ ચરિષ્યામિ ન ચરિષ્યામીતિ નોપૈતિ । તત્કસ્ય હેતોર્નોપૈતિ? સર્વધર્મા હ્યનુપગતા અનુપાત્તાઃ । અયમુચ્યતે સર્વધર્માનુપાદાનો નામ સમાધિર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, વિપુલઃ પુરસ્કૃતો ઽપ્રમાણનિયતો ઽસાધારણઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ । અનેનૈવ સમાધિના વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે ॥
બુદ્ધાનુભાવેન આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિર એવમાહ - વ્યાકૃતો ઽયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યો ઽનેન સમાધિના વિહરતિ । સ તમ્ અપિ સમાધિં ન સમનુપશ્યતિ, ન ચ તેન સમાધિના મન્યતે - અહં સમાહિતઃ, અહં સમાધિં સમાપત્સ્યે, અહં સમાધિં સમાપદ્યે, અહં સમાધિસમાપન્નઃ, ઇતિ, એવં તસ્ય સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન સંવિદ્યતે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કતમેનાયુષ્મન્ સુભૂતે સમાધિના વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્વ્યાક્રિયતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? શક્યઃ સ સમાધિર્દર્શયિતુમ્? સુભૂતિરાહ - નો હીદમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર । તત્કસ્ય હેતોઃ? તમ્ અપિ હિ સ કુલપુત્રઃ સમાધિં ન જાનાતિ, ન સંજાનીતે । આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આહ - ન જાનાતિ ન સંજાનીતે ઇત્યાયુષ્મન્ સુભૂતે વદસિ? આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - ન જાનાતિ ન સંજાનીતે ઇત્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વદામિ । તત્કસ્ય હેતોર્ન જાનાતિ ન સંજાનીતે? અવિદ્યમાનત્વેન તસ્ય સમાધેસ્તં સમાધિં ન જાનાતિ ન સંજાનીતે । અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મતે સુભૂતયે સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે । એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । યથાપિ નામ તથાગતાનુભાવેન તે પ્રતિભાતિ, તથાગતાધિષ્ઠાનેનોપદિશસિ । એવં ચાત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હિ શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવં શિક્ષમાણો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ( વૈદ્ય 8 ) મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવં શિક્ષમાણો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કતમસ્મિન્ ધર્મે શિક્ષતે? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કસ્મિંશ્ચિદ્ધર્મે શિક્ષતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ તે શારિપુત્ર ધર્માસ્તથા સંવિદ્યન્તે યથા બાલપૃથગ્જના અશ્રુતવન્તો ઽભિનિવિષ્ટાઃ । આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આહ - કથં તર્હિ તે ભગવન્ સંવિદ્યન્તે? ભગવાનાહ - યથા શારિપુત્ર ન સંવિદ્યન્તે, તથા સંવિદ્યન્તે એવમવિદ્યમાનાઃ । તેનોચ્યન્તે અવિદ્યેતિ । તાન્ બાલપૃથગ્જના અશ્રુતવન્તો ઽભિનિવિષ્ટાઃ । તૈરસંવિદ્યમાનાઃ સર્વધર્માઃ કલ્પિતાઃ । તે તાન્ કલ્પયિત્વા દ્વયોરન્તયોઃ સક્તાઃ તાન્ ધર્માન્ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ । તસ્માત્તે ઽસંવિદ્યમાનાન્ સર્વધર્માન્ કલ્પયન્તિ । કલ્પયિત્વા દ્વાવન્તાવભિનિવિશન્તે અભિનિવિશ્ય તન્નિદાનમુપલમ્ભં નિશ્રિત્ય અતીતાન્ ધર્માન્ કલ્પયન્તિ, અનાગતાન્ ધર્માન્ કલ્પયન્તિ, પ્રત્યુત્પન્નાન્ ધર્માન્ કલ્પયન્તિ તે કલ્પયિત્વા નામરૂપે ઽભિનિવિષ્ટાઃ । તૈરસંવિદ્યમાનાઃ સર્વધર્માઃ કલ્પિતાઃ । તે તાનસંવિદ્યમાનાન્ સર્વધર્માન્ કલ્પયન્તો યથાભૂતં માર્ગં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ । યથાભૂતં માર્ગમજાનન્તો ઽપશ્યન્તો ન નિર્યાન્તિ ત્રૈધાતુકાત્, ન બુધ્યન્તે ભૂતકોટિમ્ । તેન તે બાલા ઇતિ સંજ્ઞાં ગચ્છન્તિ । તે સત્યં ધર્મં ન શ્રદ્ધધતિ । ન ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા કંચિદ્ધર્મમભિનિવિશન્તે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવં શિક્ષમાણો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે? ભગવાનાહ - એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાયામ્ અપિ ન શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મેષુ શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે, સર્વજ્ઞતાયા આસન્નીભવતિ, સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યો ભગવન્ એવં પરિપૃચ્છેત્ - કિમયં માયાપુરુષાઃ સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષિષ્યતે, સર્વજ્ઞતાયા આસન્નીભવિષ્યતિ, સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતીતિ? તસ્ય ભગવન્ એવં પરિપૃચ્છતઃ કથં નિર્દેષ્ટવ્યં સ્યાત્? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - તેન હિ સુભૂતે ત્વામેવાત્ર પ્રતિપ્રક્ષ્યામિ । યથા તે ક્ષમતે, તથા વ્યાકુર્યાઃ । સાધુ ભગવન્નિત્યાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાનેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અન્યા સા માયા, અન્યત્તદ્રૂપમ્, અન્યા સા માયા, અન્યા સા વેદના । અન્યા સા સંજ્ઞા, અન્યે તે સંસ્કારાઃ । અન્યા સા માયા, અન્યત્તદ્વિજ્ઞાનમ્? સુભૂતિરાહ - ન હ્યેતદ્ભગવન્ । ન હિ ભગવન્ અન્યા સા માયા અન્યત્તદ્રૂપમ્ । રૂપમેવ ભગવન્ માયા, માયૈવ રૂપમ્ । ન હિ ભગવન્ અન્યા સા માયા અન્યા સા વેદના, અન્યા સા સંજ્ઞા અન્યે તે સંસ્કારાઃ । વેદના સંજ્ઞા ( વૈદ્ય 9 ) સંસ્કારા એવ ભગવન્ માયા, માયૈવ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ન ભગવન્ અન્યા સા માયા અન્યત્તદ્વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનમેવ ભગવન્ માયા, માયૈવ વિજ્ઞાનમ્ ॥
ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અત્રૈષાં સંજ્ઞા સમજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્વ્યવહારઃ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ યદુત બોધિસત્ત્વ ઇતિ? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । તેન હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન માયાપુરુષેણેવ શિક્ષિતવ્યં ભવત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સ એવ હિ ભગવન્ માયાપુરુષો ધારયિતવ્યો યદુત પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ માયોપમં રૂપમુક્તં ભગવતા । યચ્ચ રૂપં તત્ષડિન્દ્રિયં તે પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । તથા હિ ભગવન્ માયોપમા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા ઉક્તાઃ । તથા હિ ભગવન્ માયોપમં વિજ્ઞાનમુક્તં ભગવતા । યચ્ચ વિજ્ઞાનં તત્ષડિન્દ્રિયં તે પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । મા ભગવન્ નવયાનસંપ્રસ્થિતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઇમં નિર્દેશં શ્રુત્વા ઉત્રસિષુઃ સંત્રસિષુઃ સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । ભગવાનાહ - યદિ સુભૂતે નવયાનસંપ્રસ્થિતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પાપમિત્રહસ્તગતા ભવિષ્યન્તિ, ઉત્રસિષ્યન્તિ સંત્રસિષ્યન્તિ સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । અથ ચેત્સુભૂતે નવયાનસંપ્રસ્થિતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ કલ્યાણમિત્રહસ્તગતા ભવિષ્યન્તિ, નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કાનિ પુનર્ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ? ભગવાનાહ - ય એનં પારમિતાસુ અવવદન્તિ અનુશાસતિ । યે ઽસ્મૈ મારકર્માણ્યુપદિશન્તિ । એવં મારદોષા બોદ્ધવ્યાઃ - ઇમે મારદોષાઃ । એવં મારકર્માણિ બોદ્ધવ્યાનિ - ઇમાનિ મારકર્માણિ । તાનિ ત્વયા બુદ્ધ્વા વિવર્જયિતવ્યાનીતિ । ઇમાનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય મહાયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય મહાયાનસમારૂઢસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદ્ભગવાનેવમાહ - ઇમાનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય મહાયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય મહાયાનસમારૂઢસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનીતિ । યચ્ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ ભગવન્નુચ્યતે, તત્ર બોધિસત્ત્વ ઇતિ ભગવન્ કઃ પદાર્થ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - અપદાર્થઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્માણાં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસક્તતાયાં શિક્ષતે । સર્વધર્માણાં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુબોધનાર્થેન અસક્તતાયામનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । બોધ્યર્થેન તુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । સુભૂતિરાહ - યત્પુનર્ભગવાનેવમાહ - બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ, કેન કારણેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે? ભગવાનાહ - મહતઃ સત્ત્વરાશેર્મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્ય અગ્રતાં કારયિષ્યતિ, તેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - મમાપિ ભગવન્ પ્રતિભાતિયેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । ભગવાનાહ - પ્રતિભાતુ તે શારિપુત્ર યસ્યેદાનીં કાલં મન્યસે । આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આહ - મહત્યા આત્મદૃષ્ટ્યાઃ સત્ત્વદૃષ્ટ્યાઃ જીવદૃષ્ટ્યાઃ પુદ્ગલદૃષ્ટ્યાઃ ( વૈદ્ય 10 ) ભવદૃષ્ટ્યાઃ વિભવદૃષ્ટ્યાઃ ઉચ્છેદદૃષ્ટ્યાઃ શાશ્વતદૃષ્ટ્યાઃ સ્વકાયદૃષ્ટ્યાઃ, એતાસામેવમાદ્યાનાં દૃષ્ટીનાં પ્રહાણાય ધર્મં દેશયિષ્યતીતિ, તેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - મમાપિ ભગવન્ પ્રતિભાતિ યેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્યુચ્યતે । ભગવાનાહ - પ્રતિભાતુ તે સુભૂતે યસ્યેદાનીં કાલં મન્યસે । સુભૂતિરાહ - બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ ભગવન્નુચ્યતે । યદ્ અપિ તદ્ભગવન્ બોધિચિત્તં સર્વજ્ઞતાચિત્તમનાસ્રવં ચિત્તમસમં ચિત્તં અસમસમં ચિત્તમસાધારણં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ, તત્રાપિ ચિત્તે અસક્તો ઽપર્યાપન્નઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તત્સર્વજ્ઞતાચિત્તમનાસ્રવમપર્યાપન્નં તત્, યદ્ અપિ તત્સર્વજ્ઞતાચિત્તમનાસ્રવમપર્યાપન્નમ્ । તત્રાપિ ચિત્તે અસક્તો ઽપર્યાપન્નઃ । તેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કેન કારણેન આયુષ્મન્ સુભૂતે તત્રાપિ ચિત્તે અસક્તો ઽપર્યાપન્નઃ? સુભૂતિરાહ - અચિત્તત્વાદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર તત્રાપિ ચિત્તે અસક્તો ઽપર્યાપન્નઃ ॥
શારિપુત્ર આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે અસ્તિ તચ્ચિત્તં યચ્ચિત્તમચિત્તમ્? સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર તત્ર અચિત્તતાયામસ્તિતા વા નાસ્તિતા વા વિદ્યતે વા ઉપલભ્યતે વા? શારિપુત્ર આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - તદ્યદિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર તત્ર અચિત્તતાયામસ્તિતા વા નાસ્તિતા વા ન વિદ્યતે વા નોપલભ્યતે વા, તત્કથમાયુષ્માન્ શારિપુત્ર એવમાહ - અસ્તિ તચ્ચિત્તં યચ્ચિત્તમચિત્તમિતિ? શારિપુત્ર આહ - સાધુ સાધુ આયુષ્મન્ સુભૂતે । યથાપિ નામ ત્વં ભગવતા અરણાવિહારિણામગ્રતાયાં નિર્દિષ્ટો નિર્દિશસિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - મહાસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ યદિદં ભગવન્નુચ્યતે, મહાસંનાહસંનદ્ધઃ સ સત્ત્વઃ । મહાયાનસંપ્રસ્થિતો મહાયાનસમારૂઢશ્ ચ સ સત્ત્વઃ । તસ્માત્સ મહાસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - મહાસંનાહસંનદ્ધો મહાયાનસંનદ્ધ ઇતિ યદિદં ભગવન્નુચ્યતે, કિયતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસંનાહસંનદ્ધો ભવતિ ? ભગવાનાહ - ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ - અપ્રમેયા મયા સત્ત્વાઃ પરિનિર્વાપયિતવ્યા ઇતિ । અસંખ્યેયા મયા સત્ત્વાઃ પરિનિર્વાપયિતવ્યા ઇતિ । ન ચ તે સન્તિ યૈર્યે પરિનિર્વાપયિતવ્યા ઇતિ । સ તાંસ્તાવતઃ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયતિ । ન ચ સ કશ્ચિત્સત્ત્વો યઃ પરિનિર્વૃતો યેન ચ પરિનિર્વાપિતો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં માયાધર્મતામુપાદાય સ્યાત્ । યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકરો વા માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે મહાન્તં જનકાયમભિનિર્મિમીતે । અભિનિર્માય તસ્યૈવ મહતો જનકાયસ્યાન્તર્ધાનં કુર્યાત્ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ તત્ર કેનચિત્કશ્ચિદ્ધતો વા મૃતો વા નાશિતો વા અન્તર્હિતો વા? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો ( વૈદ્ય 11 ) મહાસત્ત્વો ઽપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયતિ । ન ચ સ કશ્ચિત્સત્ત્વો યઃ પરિનિર્વૃતો યેન ચ પરિનિર્વાપિતો ભવતિ । સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમં નિર્દેશમેવં નિર્દિશ્યમાનં શ્રુત્વા નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, ઇયતા અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસંનાહસંનદ્ધો વેદિતવ્યઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ, તથા અસંનાહસંનદ્ધો બતાયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । અસંનાહસંનદ્ધો બતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અકૃતા હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતા । તે ઽપિ સત્ત્વા અકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતાઃ, યેષાં સત્ત્વાનામર્થાય અયં સંનાહસંનદ્ધઃ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ રૂપમબદ્ધમમુક્તમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । તથા હિ ભગવન્ વિજ્ઞાનમબદ્ધમમુક્તમ્ । રૂપતથતાપિ ભગવન્ અબદ્ધા અમુક્તા । એવં વેદનાતથતાપિ સંજ્ઞાતથતાપિ સંસ્કારતથતાપિ । વિજ્ઞાનતથતાપિ ભગવન્ અબદ્ધા અમુક્તા ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - રૂપમાયુષ્મન્ સુભૂતે અબદ્ધમમુક્તમિતિ વદસિ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમાયુષ્મન્ સુભૂતે અબદ્ધમમુક્તમિતિ વદસિ । રૂપતથતાપિ આયુષ્મન્ સુભૂતે અબદ્ધા અમુક્તેતિ વદસિ । એવં વેદનાતથતાપિ સંજ્ઞાતથતાપિ સંસ્કારતથતાપિ । વિજ્ઞાનતથતાપ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે અબદ્ધા અમુક્તેતિ વદસિ । અથ કતમત્તદાયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપં યદ્રૂપમબદ્ધમમુક્તમિતિ વદસિ? એવં કતમા સા વેદના, કતમા સા સંજ્ઞા, કતમે તે સંસ્કારાઃ? કતમત્તદાયુષ્મન્ સુભૂતે વિજ્ઞાનં યદ્વિજ્ઞાનમબદ્ધમમુક્તમિતિ વદસિ? કતમા સા આયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપતથતા યા રૂપતથતાપ્યબદ્ધા અમુક્તેતિ વદસિ? એવં કતમા સા વેદનાતથતા સંજ્ઞાતથતા સંસ્કારતથતા? કતમા સા આયુષ્મન્ સુભૂતે વિજ્ઞાનતથતા યા વિજ્ઞાનતથતાપ્યબદ્ધા અમુક્તેતિ વદસિ? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં પૂર્ણં મૈત્રાયણીપુત્રમેતદવોચત્ - યદાયુષ્મન્ પૂર્ણ માયાપુરુષસ્ય રૂપં તદબદ્ધમમુક્તમ્ । એવં યા માયાપુરુષસ્ય વેદના, યા માયાપુરુષસ્ય સંજ્ઞા, યે માયાપુરુષસ્ય સંસ્કારાઃ । યદાયુષ્મન્ પૂર્ણ માયાપુરુષસ્ય વિજ્ઞાનં તદબદ્ધમમુક્તમ્ । યા આયુષ્મન્ પૂર્ણ માયાપુરુષસ્ય રૂપતથતા સા અબદ્ધા અમુક્તા । એવં યા માયાપુરુષસ્ય વેદનાતથતા સંજ્ઞાતથતા સંસ્કારતથતા । યા આયુષ્મન્ પૂર્ણ માયાપુરુષસ્ય વિજ્ઞાનતથતા સા અબદ્ધા અમુક્તા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસદ્ભૂતત્વાદબદ્ધા અમુક્તા, વિવિક્તત્વાદબદ્ધા અમુક્તા, અનુત્પન્નત્વાદબદ્ધા અમુક્તા । અયં સ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય મહાયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય મહાયાનસમારૂઢસ્ય મહાસંનાહો ઽસંનાહઃ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રસ્તૂષ્ણીમભૂત્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ( વૈદ્ય 12 ) મહાસંનાહસંનદ્ધઃ સન્ મહાયાનસંપ્રસ્થિતો મહાયાનસમારૂઢો ભવતિ । કતમચ્ચ તન્મહાયાનમ્? કથં વા તત્સંપ્રસ્થિતો વેદિતવ્યઃ? કુતો વા તન્મહાયાનં નિર્યાસ્યતિ? કેન વા તન્મહાયાનં સંપ્રસ્થિતમ્? ક્વ વા તન્મહાયાનં સ્થાસ્યતિ? કો વા અનેન મહાયાનેન નિર્યાસ્યતિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - મહાયાનમિતિ સુભૂતે અપ્રમેયતાયા એતદધિવચનમ્ । અપ્રમેયમિતિ સુભૂતે અપ્રમાણત્વેન । યદ્ અપિ સુભૂતે એવં વદસિ - કથં વા તત્સંપ્રસ્થિતો વેદિતવ્યઃ? કુતો વા તન્મહાયાનં નિર્યાસ્યતિ? કેન વા તન્મહાયાનં સંપ્રસ્થિતમ્? ક્વ વા તન્મહાયાનં સ્થાસ્યતિ? કો વા અનેન મહાયાનેન નિર્યાસ્યતીતિ? પારમિતાભિઃ સંપ્રસ્થિતઃ । ત્રૈધાતુકાન્નિર્યાસ્યતિ । યેનારમ્બણં તેન સંપ્રસ્થિતમ્ । સર્વજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિર્યાસ્યતિ, અપિ તુ ખલુ પુનર્ન કુતશ્ચિન્નિર્યાસ્યતિ । ન કેનાપિ સંપ્રસ્થિતમ્ । ન ક્વચિત્સ્થાસ્યતિ । અપિ તુ સ્થાસ્યતિ સર્વજ્ઞતાયામસ્થાનયોગેન । નાપિ કશ્ચિત્તેન મહાયાનેન નિર્યાતો નાપિ નિર્યાસ્યતિ નાપિ નિર્યાતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યશ્ ચ નિર્યાયાત્, યેન ચ નિર્યાયાત્, ઉભાવેતૌ ધર્મૌ ન વિદ્યેતે નોપલભ્યેતે । એવમવિદ્યમાનેષુ સર્વધર્મેષુ કતમો ધર્મઃ કતમેન ધર્મેણ નિર્યાસ્યતિ? એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસંનદ્ધો મહાયાનસંપ્રસ્થિતો મહાયાનસમારૂઢો ભવતિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - મહાયાનં મહાયાનમિતિ ભગવન્નુચ્યતે । સદેવમાનુષાસુરં લોકમભિભવન્નિર્યાસ્યતિ આકાશસમતયા અતિમહત્તયા તન્મહાયાનમ્ । યથા આકાશે અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામવકાશઃ, એવમેવ ભગવન્ અસ્મિન્ યાને અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામવકાશઃ । અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ મહાયાનમિદં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ । નૈવાસ્યાગમો દૃશ્યતે, નૈવાસ્ય નિર્ગમો દૃશ્યતે, નાપ્યસ્ય સ્થાનં સંવિદ્યતે । એવમસ્ય ભગવન્ મહાયાનસ્ય નૈવ પૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે, નાપ્યપરાન્ત ઉપલભ્યતે, નાપિ મધ્ય ઉપલભ્યતે । અથ સમં ભગવંસ્તદ્યાનમ્ । તસ્માન્મહાયાનં મહાયાનમિત્યુચ્યતે । અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મતે સુભૂતયે સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે । એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । એવં મહાયાનમિદં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ । અત્ર શિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ સર્વજ્ઞતા અનુપ્રાપ્તા, અનુપ્રાપ્સ્યતે અનુપ્રાપ્યતે ચ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અયં ભગવન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કૃતશો ઽધીષ્ટો મહાયાનમુપદેષ્ટવ્યં મન્યતે । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - નાહં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં વ્યતિક્રમ્ય મહાયાનમવોચમ્ । ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । અનુલોમત્વં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયા મહાયાનમુપદિશસિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - બુદ્ધાનુભાવાદ્ભગવન્ । અપિ નુ ખલુ પુનર્ભગવન્ પૂર્વાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, અપરાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, મધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ । તત્કસ્ય હેતોર્નોપૈતિ? રૂપાપર્યન્તતયા હિ બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા, એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ( વૈદ્ય 13 ) વિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા હિ બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા । રૂપં બોધિસત્ત્વ ઇતિ નોપૈતિ । ઇદમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ નોપૈતિ, ઇદમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે । એવં ભગવન્ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં બોધિસત્ત્વધર્મમનુપલભમાનો નાહં ભગવન્ તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યસ્યૈતન્નામધેયં યદુત બોધિસત્ત્વ ઇતિ । પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અપિ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે । સર્વજ્ઞતામ્ અપિ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે । સો ઽહં ભગવન્ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં તં ધર્મમનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કતમં ધર્મં કતમેન ધર્મેણ કતમસ્મિન્ ધર્મે ઽવવદિષ્યામિ અનુશાસિષ્યામિ? બુદ્ધ ઇતિ ભગવન્ નામધેયમાત્રમ્ એતત્ । બોધિસત્ત્વ ઇતિ ભગવન્ નામધેયમાત્રમ્ એતત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ભગવન્ નામધેયમાત્રમ્ એતત્ । તચ્ચ નામધેયમનભિનિર્વૃત્તમ્ । યથા આત્મા આત્મેતિ ચ ભગવન્નુચ્યતે, અત્યન્તતયા ચ ભગવન્નનભિનિર્વૃત્ત આત્મા । એવમસ્વભાવાનાં સર્વધર્માણાં કતમત્તદ્રૂપં યદગ્રાહ્યમનભિનિર્વૃત્તમ્? કતમે તે વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ? કતમત્તદ્વિજ્ઞાનં યદગ્રાહ્યમનભિનિર્વૃત્તમ્? એવમેતેષાં સર્વધર્માણાં યા અસ્વભાવતા, સા અનભિનિર્વૃત્તિઃ । યા ચ સર્વધર્માણામનભિનિર્વૃત્તિર્ન તે ધર્માઃ । તત્કિમનભિનિર્વૃત્તિમનભિનિર્વૃત્ત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદિષ્યામ્યનુશાસિષ્યામિ? ન ચાન્યત્ર ભગવન્ અનભિનિર્વૃત્તિતઃ સર્વધર્મા વા બુદ્ધધર્મા વા બોધિસત્ત્વધર્મા વા ઉપલભ્યન્તે, યો વા બોધાય ચરેત્ । સચેદ્ભગવન્ એવં ભાષ્યમાણે એવં દેશ્યમાને એવમુપદિશ્યમાને બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિષીદતિ ન વિષાદમાપદ્યતે, નાસ્ય વિપૃષ્ઠીભવતિ માનસં ન ભગ્નપૃષ્ઠીભવતિ નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, એવં વેદિતવ્યમ્ - ચરત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । ભાવયત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ઉપપરીક્ષતે ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ઉપનિધ્યાયત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામિતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યસ્મિન્ હિ સમયે ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઇમાન્ ધર્માન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વ્યુપપરીક્ષતે, તસ્મિન્ સમયે ન રૂપમુપૈતિ, ન રૂપમુપગચ્છતિ, ન રૂપસ્યોત્પાદં સમનુપશ્યતિ, ન રૂપસ્ય નિરોધં સમનુપશ્યતિ । એવં ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ । ન વિજ્ઞાનમુપૈતિ, ન વિજ્ઞાનમુપગચ્છતિ, ન વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદં સમનુપશ્યતિ, ન વિજ્ઞાનસ્ય નિરોધં સમનુપશ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યો રૂપસ્યાનુત્પાદો ન તદ્રૂપમ્ । યો રૂપસ્યાવ્યયો ન તદ્રૂપમ્ । ઇત્યનુત્પાદશ્ ચ રૂપં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । ઇત્યવ્યયશ્ ચ રૂપં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । યત્પુનરેતદુચ્યતે રૂપમિતિ, અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા । એવં તથા હિ યો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । તથા હિ યો વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદો ન તદ્વિજ્ઞાનમ્, યો વિજ્ઞાનસ્યાવ્યયો ન તદ્વિજ્ઞાનમ્ । ઇત્યનુત્પાદશ્ ચ વિજ્ઞાનં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । ઇત્યવ્યયશ્ ચ વિજ્ઞાનં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । યત્પુનરેતદુચ્યતે વિજ્ઞાનમિતિ, અદ્વયસ્તૈષા ગણના કૃતા । એવં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વાકારં સર્વધર્માન્ વ્યુપપરીક્ષમાણઃ તસ્મિન્ સમયે ન રૂપમુપૈતિ, ન રૂપમુપગચ્છતિ, ન રૂપસ્યોત્પાદં સમનુપશ્યતિ, ન રૂપસ્ય નિરોધં સમનુપશ્યતિ । એવં ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ । ન વિજ્ઞાનમુપૈતિ, ( વૈદ્ય 14 ) ન વિજ્ઞાનમુપગચ્છતિ, ન વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદં સમનુપશ્યતિ, ન વિજ્ઞાનસ્ય નિરોધં સમનુપશ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યો રૂપસ્યાનુત્પાદો ન તદ્રૂપમ્ । યો રૂપસ્યાવ્યયો ન તદ્રૂપમ્ । ઇત્યનુત્પાદશ્ ચ રૂપં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । ઇત્યવ્યયશ્ ચ રૂપં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । યત્પુનરેતદુચ્યતે રૂપમિતિ, અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા । એવં તથા હિ યો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । તથા હિ યો વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદો ન તદ્વિજ્ઞાનમ્, યો વિજ્ઞાનસ્યાવ્યયો ન તદ્વિજ્ઞાનમ્ । ઇત્યનુત્પાદશ્ ચ વિજ્ઞાનં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । ઇત્યવ્યયશ્ ચ વિજ્ઞાનઃ ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । યત્પુનરેતદુચ્યતે વિજ્ઞાનમિતિ, અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - તેન હિ યથાહમાયુષ્મતઃ સુભૂતેર્ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ, તથા બોધિસત્ત્વો ઽપ્યનુત્પાદઃ । યદિ ચ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો ઽપ્યનુત્પાદઃ કિં બોધિસત્ત્વો દુષ્કરચારિકાં ચરતિ? યાનિ વા તાનિ સત્ત્વાનાં કૃતશો દુઃખાન્યુત્સહતે પ્રત્યનુભવિતુમ્? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - નાહમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર ઇચ્છામિ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં દુષ્કરચારિકાં ચરન્તમ્ નાપિ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યો દુષ્કરસંજ્ઞયા ચરતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દુષ્કરસંજ્ઞાં જનયિત્વા શક્યો ઽપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામર્થઃ કર્તુમ્ । અપિ તુ સુખસંજ્ઞામેવ કૃત્વા । સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે માતૃસંજ્ઞાં પિતૃસંજ્ઞાં પુત્રસંજ્ઞાં દુહિતૃસંજ્ઞાં કૃત્વા સ્ત્રીપુરુષેષુ । એવમેતાઃ સંજ્ઞાઃ કૃત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરતિ । તસ્માન્માતૃસંજ્ઞા પિતૃસંજ્ઞા પુત્રસંજ્ઞા દુહિતૃસંજ્ઞા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે યાવદાત્મસંજ્ઞા ઉત્પાદયિતવ્યા । યથા આત્મા સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વદુઃખેભ્યો મોચયિતવ્યઃ, એવં સર્વસત્ત્વાઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વદુઃખેભ્યો મોચયિતવ્યા ઇતિ । એવં ચ સર્વસત્ત્વેષુ સંજ્ઞા ઉત્પાદયિતવ્યા - મયૈતે સર્વસત્ત્વા ન પરિત્યક્તવ્યાઃ । મયૈતે સર્વસત્ત્વાઃ પરિમોચયિતવ્યા અપરિમાણતો દુઃખસ્કન્ધાત્ । ન ચ મયૈતેષુ ચિત્તપ્રદોષ ઉત્પાદયિતવ્ય અન્તશઃ શતશો ઽપિ છિદ્યમાનેનેતિ । એવં હિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ સચેદેવંચિત્તો વિહરિષ્યતિ, ન દુષ્કરસંજ્ઞી ચરિષ્યતિ, ન દુષ્કરસંજ્ઞી વિહરિષ્યતિ । પુનરપરમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - યથા સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વમાત્મા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વધર્મા ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે । એવમાધ્યાત્મિકબાહ્યેષુ સર્વધર્મેષુ સંજ્ઞા ઉત્પાદયિતવ્યા । સચેદેવંચિત્તશ્ચરિષ્યતિ, ન દુષ્કરસંજ્ઞી ચરિષ્યતિ, ન દુષ્કરસંજ્ઞી વિહરિષ્યતિ । યદપ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવમાહ - અનુત્પાદો બોધિસત્ત્વો ઇતિ । એવમેતદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર, એવમ્ એતત્ । અનુત્પાદો બોધિસત્ત્વ ઇતિ ॥

શારિપુત્ર આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વ એવાનુત્પાદઃ, ઉતાહો બોધિસત્ત્વધર્મા અપ્યનુત્પાદઃ? સુભૂતિરાહ - બોધિસત્ત્વધર્મા અપિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પાદઃ શારિપુત્ર આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વધર્મા એવાનુત્પાદઃ, ઉતાહો સર્વજ્ઞતાપ્યનુત્પાદઃ? સુભૂતિરાહ - સર્વજ્ઞતાપ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પાદઃ । આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે ( વૈદ્ય 15 ) સર્વજ્ઞતૈવાનુત્પાદઃ, ઉતાહો સર્વજ્ઞતાધર્મા અપ્યનુત્પાદઃ? આહ - સર્વજ્ઞતાધર્મા અપ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પાદઃ । આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે સર્વજ્ઞતાધર્મા એવાનુત્પાદઃ, ઉતાહો પૃથગ્જનો ઽપ્યનુત્પાદઃ? આહ - પૃથગ્જનો ઽપ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પાદઃ । આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે પૃથગ્જન એવાનુત્પાદઃ, ઉતાહો પૃથગ્જનધર્મા અપ્યનુત્પાદઃ? આહ - પૃથગ્જનધર્મા આપ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પાદઃ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - યદ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો ઽપ્યનુત્પાદઃ, બોધિસત્ત્વધર્મા અપ્યનુત્પાદઃ, સર્વજ્ઞતાપ્યનુત્પાદઃ, સર્વજ્ઞતાધર્મા અપ્યનુત્પાદઃ, પૃથગ્જનો ઽપ્યનુત્પાદઃ, પૃથગ્જનધર્મા અપ્યનુત્પાદઃ, નન્વાયુષ્મન્ સુભૂતે અનુપ્રાપ્તૈવ અયત્નેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વજ્ઞતા ભવતિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - નાહમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પન્નસ્ય ધર્મસ્ય પ્રાપ્તિમિચ્છામિ, નાપ્યભિસમયમ્ । નાપ્યનુત્પન્નેન ધર્મેણ અનુત્પન્ના પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્યતે । આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે અનુત્પન્નેન ધર્મેણ અનુત્પન્ના પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્યતે, ઉતાહો ઉત્પન્નેન ધર્મેણ અનુત્પન્ના પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્યતે? આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પન્નો ધર્મ ઉત્પન્નઃ, ઉતાહો અનુત્પન્ન એવ ધર્મો ઽનુત્પન્નઃ? આહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે ઉત્પાદ એવ ધર્મો ઽનુત્પાદઃ, ઉતાહો અનુત્પાદો ધર્મ ઉત્પાદઃ? આહ - ઉત્પાદો ધર્મો ઽનુત્પાદો ધર્મ ઇત્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન પ્રતિભાતિ જલ્પિતુમ્ । આહ - અનુત્પાદો ઽપિ તે આયુષ્મન્ સુભૂતે પ્રતિભાતિ જલ્પિતુમ્ । આહ - અનુત્પાદ એવાયુષ્મન્ શારિપુત્ર જલ્પઃ । અનુત્પાદ એવ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર પ્રતિભાતિ । અનુત્પાદ એવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રતિભાનમ્ । એવમેવાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અત્યન્તં પ્રતિભાતિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - ધાર્મકથિકાનામાયુષ્માન્ સુભૂતિરગ્રતાયાં સ્થાપિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્યાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરો યતો યત એવ પરિપ્રશ્નીક્રિયતે, તતસ્તત એવ નિઃસરતિ, ધર્મતાયાશ્ ચ ન ચલતિ, તાં ચ ધર્મતાં ન વિરોધયતિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - ધર્મતૈષા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ભગવતઃ શ્રાવકાણામનિશ્રિતધર્માણામ્ । તે યતો યત એવ પરિપ્રશ્નીક્રિયન્તે, તતસ્તત એવ નિઃસરન્તિ, ધર્મતાં ચ ન વિરોધયન્તિ, ધર્મતાયાશ્ ચ ન વ્યતિવર્તન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ અનિશ્રિતત્ત્વાત્સર્વધર્માણામ્ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ આયુષ્મન્ સુભૂતે । કતમૈષા સર્વધર્માનિશ્રિતપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્? સુભૂતિરાહ - પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સાર્વયાનિકી, સર્વધર્માનિશ્રિતતયા સર્વધર્માનિશ્રિતપારમિતા ચ । ઇતિ હિ યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયામેવં દેશ્યમાનાયામેવમુપદિશ્યમાનાયાં ન ભવતિ ચિત્તસ્ય અવલીનત્વમ્, ન ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વમ્, ન ભવતિ ધંધાયિતત્વમ્, ન ભવતિ ચિત્તસ્યાન્યથાત્વમ્, વેદિતવ્યમયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિહરત્યનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ અવિરહિતશ્ચાનેન મનસિકારેણેતિ ॥ ( વૈદ્ય 16 )
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મતં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કથમાયુષ્મન્ સુભૂતે અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિરહિતો મનસિકારેણ ભવતિ, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરતિ? યદિ હ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિરહિતો મનસિકારેણ ભવતિ, એવં સ વિરહિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ ભવતિ । યદિ ચ આયુષ્મન્ સુભૂતે અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ ભવતિ, એવં સ વિરહિતો મનસિકારેણ ભવતિ । યદિ ચ આયુષ્મન્ સુભૂતે મનસિકારેણાવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, અવિરહિત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ ભવતિ । એવં સતિ સર્વસત્ત્વા અપ્યવિરહિતા ભવિષ્યન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વસત્ત્વા અપિ હ્યવિરહિતા મનસિકારેણ વિહરન્તિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર । અપિ તુ ઉપાલપ્સ્યે ત્વા । અર્થ એવ ત્વાયુષ્મતા શારિપુત્રેણ ભૂતપદાભિધાનેન પરિગૃહીતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાસ્વભાવતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર મનસિકારાસ્વભાવતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વાસદ્ભાવતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર મનસિકારાસદ્ભાવતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વવિવિક્તતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર મનસિકારવિવિક્તતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વાચિન્ત્યતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર મનસિકારાચિન્ત્યતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વાનભિસંબોધનતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર મનસિકારાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વાયથાભૂતાર્થાભિસંબોધનતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર મનસિકારાયથાભૂતાર્થાભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા । અનેન આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવંરૂપેણ મનસિકારેણ ઇચ્છામિ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં વિહરન્તમનેન વિહારેણેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વાકારજ્ઞતાચર્યાપરિવર્તો નામ પ્રથમઃ ॥
અસ્પ્_2: શક્રપરિવર્તો દ્વિતીયઃ ।
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન શક્રો દેવાનામિન્દ્રસ્તસ્યામેવ પર્ષદિ સંનિપતિતઃ સંનિષણ્ણો ઽભૂત્ ચત્વારિંશતા ત્રાયસ્ત્રિંશત્કાયિકૈર્દેવપુત્રસહસ્રૈઃ સાર્ધમ્ । ચત્વારશ્ ચ લોકપાલા વિંશત્યા ચાતુર્મહારાજકાયિકૈર્દેવપુત્રસહસ્રૈઃ સાર્ધમ્ । બ્રહ્માપિ સહાપતિર્દશભિર્બ્રહ્મકાયિકૈર્દેવપુત્રસહસ્રૈઃ સાર્ધમ્ । પઞ્ચ ચ શુદ્ધાવાસાનાં દેવપુત્રાણાં સહસ્રાણિ તસ્યામેવ પર્ષદિ સંનિપતિતાનિ સંનિષણ્ણાન્યભૂવન્ । યો ઽપિ ચ દેવાનાં સ્વકર્મવિપાકજો ઽવભાસઃ, સો ઽપિ સર્વો બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધતેજસા બુદ્ધાધિષ્ઠાનેનાભિભૂતો ઽભૂત્ ॥

અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચત્ - ઇમાન્યાર્ય સુભૂતે સંબહુલાનિ દેવપુત્રસહસ્રાણિ અસ્યાં પર્ષદિ સંનિપતિતાનિ સંનિષણ્ણાનિ આર્યસ્ય સુભૂતેરન્તિકાત્પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોતુકામાનિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામુપદેશમવવાદાનુશાસનીં ચ । તત્કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્, કથં શિક્ષિતવ્યમ્, કથં યોગમાપત્તવ્યમ્? સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - તેન હિ કૌશિક ઉપદેક્ષ્યામિ તે બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધતેજસા બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન । યૈર્દેવપુત્રૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તં નોત્પાદિતમ્, તૈરુત્પાદયિતવ્યમ્ । યે ત્વવક્રાન્તાઃ સમ્યક્ત્વનિયામમ્, ન તે ભવ્યા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયિતુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? બદ્ધસીમાનો હિ તે સંસારસ્રોતસઃ । અભવ્યા હિ તે પુનઃ પુનઃ સંસરણાય અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયિતુમ્ । અપિ નુ ખલુ પુનસ્તેષામપ્યનુમોદે । સચેત્તે ઽપ્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદયેરન્, નાહં કુશલમૂલસ્યાન્તરાયં કરોમિ । વિશિષ્ટેભ્યો હિ ધર્મેભ્યો વિશિષ્ટતમા ધર્મા અધ્યાલમ્બિતવ્યાઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમામન્ત્રયતે સ્મ - સાધુ સાધુ સુભૂતે, સાધુ ખલુ પુનસ્ત્વં સુભૂતે, યસ્ત્વં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામુત્સાહં દદાસિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કૃતજ્ઞૈરસ્માભિર્ભગવન્ ભગવતો ભવિતવ્યં નાકૃતજ્ઞૈઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પૌર્વકાણાં હિ ભગવંસ્તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકે ઽસ્મદર્થે ભગવાન્ યથા બ્રહ્મચર્યં બોધાય ચરન્ પૂર્વં બોધિસત્ત્વભૂત એવ સન્, યૈઃ શ્રાવકૈરવવદિતો ઽનુશિષ્ટશ્ ચ પારમિતાસુ, તત્ર ભગવતા ચરતા અનુત્તરં જ્ઞાનમુત્પાદિતમ્ । એવં ભગવન્ અસ્માભિર્ અપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુપરિગ્રહીતવ્યા અનુપરિવારયિતવ્યાશ્ચ, સંપરિગ્રહીતવ્યાઃ સંપરિવારયિતવ્યાશ્ ચ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસ્માભિર્ અપિ હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુપરિગૃહીતા અનુપરિવારિતાશ્ચ, સંપરિગૃહીતાઃ સંપરિવારિતાશ્ ચ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમામન્ત્રયતે સ્મ - તેન હિ કૌશિક શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ, ભાષિષ્યે ઽહં તે યથા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્ । શૂન્યતાયાં કૌશિક તિષ્ઠતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્ । તેન હિ કૌશિક ( વૈદ્ય 18 ) બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાસંનાહસંનદ્ધેન ભવિતવ્યમ્ । ન રૂપે સ્થાતવ્યમ્ । ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ । ન વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યમ્ । ન ચક્ષુષિ સ્થાતવ્યમ્ । ન રૂપે સ્થાતવ્યમ્ । ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યમ્ । ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શે સ્થાતવ્યમ્ । ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શજાયાં વેદનાયાં સ્થાતવ્યમ્ । એવં ન શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસુ સ્થાતવ્યમ્ । ન શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મેષુ, ન શ્રોત્રવિજ્ઞાને, યાવન્ન મનોવિજ્ઞાને । ન મનઃસંસ્પર્શે, ન મનઃસંસ્પર્શજાયાં વેદનાયાં સ્થાતવ્યમ્ । ન પૃથિવીધાતૌ સ્થાતવ્યમ્ । નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, નાકાશધાતૌ, ન વિજ્ઞાનધાતૌ સ્થાતવ્યમ્ । ન સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સ્થાતવ્યમ્ । ન સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગેષુ, ન માર્ગાઙ્ગેષુ સ્થાતવ્યમ્ । ન સ્રોતઆપત્તિફલે સ્થાતવ્યમ્ । ન સકૃદાગામિફલે, ન અનાગામિફલે, નાર્હત્ત્વે સ્થાતવ્યમ્ । ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે સ્થાતવ્યમ્ । ન બુદ્ધત્વે સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ રૂપમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ વેદનેતિ, સંજ્ઞેતિ, સંસ્કારા ઇતિ । ઇતિ હિ વિજ્ઞાનમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ ચક્ષુરિતિ, યાવન્મનઃસંસ્પર્શજા વેદનેતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ પૃથિવીધાતુરિતિ, યાવદ્વિજ્ઞાનધાતુરિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનીતિ, ઇતિ હિ માર્ગાઙ્ગાનીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ સ્રોતઆપત્તિફલમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્, ઇતિ હિ સકૃદાગામિફલમિતિ, અનાગામિફલમિતિ, અર્હત્ત્વમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । ઇતિ હિ બુદ્ધત્વમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । રૂપં નિત્યમનિત્યમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં નિત્યમનિત્યમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । રૂપં સુખં દુઃખમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સુખં દુઃખમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । રૂપં શૂન્યમશૂન્યમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં શૂન્યમશૂન્યમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । રૂપમાત્માનાત્મેતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમાત્માનાત્મેતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । રૂપં શુભમશુભમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં શુભમશુભમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । રૂપં શૂન્યમુપલભ્યતે વેતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં શૂન્યમુપલભ્યતે વેતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । સ્રોતઆપત્તિફલમસંસ્કૃતપ્રભાવિતમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । એવં સકૃદાગામિફલમનાગામિફલમર્હત્ત્વમસંસ્કૃતપ્રભાવિતમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધત્વમસંસ્કૃતપ્રભાવિતમિતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । સ્રોતઆપન્નો દક્ષિણીય ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । સ્રોતઆપન્નાઃ સપ્તકૃતો ભવપરમા ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । સકૃદાગામી દક્ષિણીય ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । સકૃદાગામ્યપરિનિષ્ઠિતત્ત્વાત્સકૃદિમં લોકમાગમ્ય દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । અનાગામી દક્ષિણીય ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ અનાગામી અનાગમ્ય ઇમં લોકં તત્રૈવ પરિનિર્વાસ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । અર્હન્ દક્ષિણીય ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । અર્હન્નિહૈવ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધો દક્ષિણીય ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽતિક્રમ્ય શ્રાવકભૂમિમપ્રાપ્ય બુદ્ધભૂમિં પરિનિર્વાસ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । બુદ્ધો દક્ષિણીય ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ । બુદ્ધો ઽતિક્રમ્ય ( વૈદ્ય 19 ) પૃથગ્જનભૂમિમતિક્રમ્ય શ્રાવકભૂમિમતિક્રમ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમપ્રભેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામર્થં કૃત્વા અપ્રમેયાણ્યસંખ્યેયાનિ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ પરિનિર્વાપ્ય અપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધત્વનિયતાન્ કૃત્વા બુદ્ધભૂમૌ સ્થિત્વા બુદ્ધકૃત્યં કૃત્વા અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ બુદ્ધપરિનિર્વાણેન પરિનિર્વાસ્યતિ ઇત્યેવમપ્યનેન ન સ્થાતવ્યમ્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદભવત્ - યદિ બુદ્ધો ઽતિક્રમ્ય પૃથગ્જનભૂમિમતિક્રમ્ય શ્રાવકભૂમિમતિક્રમ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામર્થં કૃત્વા અપ્રમેયાણ્યસંખ્યેયાનિ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ પરિનિર્વાપ્ય અપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધત્વનિયતાન્ કૃત્વા બુદ્ધભૂમૌ સ્થિત્વા બુદ્ધકૃત્યં કૃત્વા અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ બુદ્ધપરિનિર્વાણેન પરિનિર્વાસ્યતિ ઇત્યેવમપ્યનેન ન સ્થાતવ્યમ્, તત્કથં પુનરનેન સ્થાતવ્યં, કથં શિક્ષિતવ્યમિતિ? અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્બુદ્ધાનુભાવેન આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ક્વ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સ્થિતઃ? આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આહ - ન ક્વચિદાયુષ્મન્ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સ્થિતઃ । તત્કસ્ય હેતો? અપ્રતિષ્ઠિતમાનસો હિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । સ નૈવ સંસ્કૃતે ધાતૌ સ્થિતો નાપ્યસંસ્કૃતે ધાતૌ સ્થિતો ન ચ તતો વ્યુત્થિતઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્થાતવ્યમ્, એવં શિક્ષિતવ્યમ્ - યથા તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન ક્વચિત્સ્થિતો નાસ્થિતો ન વિષ્ઠિતો નાવિષ્ઠિતઃ, તથા સ્થાસ્યામીત્યેવમનેન શિક્ષિતવ્યમ્ । યથા તથાગતસ્થાનં તથા સ્થાસ્યામીતિ, તથા શિક્ષિષ્યે ઇતિ, યથા તથાગતસ્થાનં તથા સ્થાસ્યામીતિ, તથા શિક્ષિષ્યે ઇતિ, યથા તથાગતસ્થાનં તથા સ્થાસ્યામીતિ સુસ્થિતો ઽસ્થાનયોગેનેતિ એવમત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્થાતવ્યમેવં શિક્ષિતવ્યમ્ । એવં હિ શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિહરત્યનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ અવિરહિતશ્ચાનેન મનસિકારેણેતિ ॥
અથ ખલુ તત્ર પર્ષદિ કેષાંચિદ્દેવપુત્રાણામેતદભૂત્ - યાનિ તાનિ યક્ષાણાં યક્ષભાષિતાનિ યક્ષરુતાનિ યક્ષપદાનિ યક્ષમન્ત્રિતાનિ યક્ષપ્રવ્યાહૃતાનિ, તાનિ વિજ્ઞાયન્તે જલ્પ્યમાનાનિ । ન પુનરિદં વિજ્ઞાયતે યત્સુભૂતિઃ સ્થવિરો ભાષતે પ્રવ્યાહરતિ દેશયત્યુપદિશતિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્બુદ્ધાનુભાવેન તેષાં દેવપુત્રાણામિમમેવંરૂપં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય તાન્ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - ન વિજ્ઞાયતે ન વિજ્ઞાયતે ઇદં દેવપુત્રાઃ । તથા હિ નાત્ર કિંચિત્સૂચ્યતે, નાત્ર કિંચિત્ શ્રૂયતે ॥
અથ ખલુ તેષાં દેવપુત્રાણાં પુનરેવૈતદભૂત્ - ઉત્તાનીકરિષ્યતિ બત અયમાર્યસુભૂતિઃ । ઉત્તાનીકરિષ્યતિ બતાયમાર્યસુભૂતિરિતિ । દૂરાદ્દૂરતરમાર્યસુભૂતિઃ પ્રવિશતિ, સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરમ્ । ગમ્ભીરાદ્ગમ્ભીરતરમાર્યસુભૂતિઃ પ્રવિશતિ દેશયતિ ભાષત ઇતિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્બુદ્ધાનુભાવેન પુનર્ અપિ તેષામેવ દેવપુત્રાણાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય તાન્ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે ( વૈદ્ય 20 ) સ્મ - તેન હિ દેવપુત્રાઃ યઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તુકામઃ સ્રોતઆપત્તિફલે સ્થાતુકામઃ, સ નેમાં ક્ષાન્તિમનાગમ્ય....પેયાલમ્ । યઃ સકૃદાગાભિફલં પ્રાપ્તુકામઃ, સકૃદાગામિફલે સ્થાતુકામઃ, યો ઽનાગામિફલં પ્રાપ્તુકામો ઽનાગામિફલે સ્થાતુકામઃ, યો ઽર્હત્ત્વં પ્રાપ્તુકામો ઽર્હત્ત્વે સ્થાતુકામઃ, યઃ પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્તુકામઃ પ્રત્યેકબોધૌ સ્થાતુકામઃ, સ નેમાં ક્ષાન્તિમનાગમ્ય..... । યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાપ્તુકામો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સ્થાતુકામઃ, સ નેમાં ક્ષાન્તિમનાગમ્ય............. ॥
અથ ખલુ પુનર્ અપિ તેષાં દેવપુત્રાણામેતદભવત્ - કિંરૂપા અસ્ય આર્યસુભૂતેર્ધાર્મશ્રવણિકા એષ્ટવ્યાઃ? અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્બુદ્ધાનુભાવેન તેષાં દેવપુત્રાણાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય તાન્ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - માયાનિર્મિતસદૃશા હિ દેવપુત્રા મમ ધાર્મશ્રવણિકા એષ્ટવ્યાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે નૈવ શ્રોષ્યન્તિ ન ચ સાક્ષાત્કરિષ્યન્તિ ॥
અથ ખલુ તે દેવપુત્રા આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચન્ - કિં પુનરાર્ય સુભૂતે માયોપમાસ્તે સત્ત્વા ન તે માયા? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્તાન્ દેવપુત્રાનેતદવોચત્ - માયોપમાસ્તે દેવપુત્રાઃ સત્ત્વાઃ । સ્વપ્નોપમાસ્તે દેવપુત્રાઃ સત્ત્વાઃ । ઇતિ હિ માયા ચ સત્ત્વાશ્ ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હિ સ્વપ્નશ્ ચ સત્ત્વાશ્ ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । સર્વધર્મા અપિ દેવપુત્રા માયોપમાઃ સ્વપ્નોપમાઃ । સ્રોતઆપન્નો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । એવં સકૃદાગામ્ય્ અપિ સકૃદાગામિફલમપિ, અનાગામ્ય્ અપિ અનાગામિફલમપિ, અર્હન્ન્ અપિ અર્હત્ત્વમ્ અપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । પ્રત્યેકબુદ્ધત્વમ્ અપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽપિ માયોપમઃ સ્વપ્નોપમઃ । સમ્યક્સંબુદ્ધત્વમ્ અપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમ્ । અથ ખલુ દેવપુત્રા આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચન્ - સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽપ્યાર્ય સુભૂતે માયોપમઃ સ્વપ્નોપમ ઇતિ વદસિ? સમ્યક્સંબુદ્ધત્વ્ અપિ માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદસિ? સુભૂતિરાહ - નિર્વાણમ્ અપિ દેવપુત્રા માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદામિ, કિં પુનરન્યં ધર્મમ્ । તે દેવપુત્રા આહુઃ - નિર્વાણમપ્યાર્ય સુભૂતે માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદસિ? આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - તદ્યદિ દેવપુત્રા નિર્વાણાદપ્યન્યઃ કશ્ચિદ્ધર્મો વિશિષ્ટતરઃ સ્યાત્, તમપ્યહં માયોપમં સ્વપ્નોપમમિતિ વદેયમ્ । ઇતિ હિ દેવપુત્રા માયા ચ નિર્વાણં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । ઇતિ હિ સ્વપ્નશ્ ચ નિર્વાણં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રઃ, આયુષ્માંશ્ ચ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રઃ, આયુષ્માંશ્ ચ મહાકોષ્ઠિલઃ, આયુષ્માંશ્ ચ મહાકાત્યાયનઃ, આયુષ્માંશ્ ચ મહાકાશપઃ, અન્યે ચ મહાશ્રાવકા અનેકૈર્બોધિસત્ત્વસહસ્રૈઃ સાર્ધમાયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમામન્ત્રયન્તે સ્મ - કે ઽસ્યા આયુષ્મન્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં નિર્દિશ્યમાનાયાઃ પ્રત્યેષકા ભવિષ્યન્તિ? અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દસ્તાન્ સ્થવિરાનેતદવોચત્ - તે ખલ્વાયુષ્મન્તો વેદિતવ્યા અવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા ( વૈદ્ય 21 ) મહાસત્ત્વાઃ, દૃષ્ટિસંપન્ના વા પુદ્ગલાઃ, અર્હન્તો વા ક્ષીણાસ્રવાઃ, યે ઽસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં નિર્દિશ્યમાનાયાઃ પ્રત્યેષકા ભવિષ્યન્તિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તાન્ સ્થવિરાનેતદવોચત્ - નાસ્યા આયુષ્મન્તઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં નિર્દિશ્યમાનાયાઃ કેચિત્પ્રત્યેષકા ભવિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ - અત્ર ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ સૂચ્યતે, ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ પરિદીપ્યતે, ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । તદ્યથૈવાત્ર ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ સૂચ્યતે, ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ પરિદીપ્યતે, ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, તથૈવાસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં નિર્દિશ્યમાનાયા ન કશ્ચિત્પ્રત્યેષકો ભવિષ્યતિ ॥

અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યૈતદભૂત્ - અસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય આર્યેણ સુભૂતિના ભાષ્યમાણસ્ય પૂજાર્થં યન્ન્વહં પુષ્પાણ્યભિનિર્માય આર્યં સુભૂતિમભ્યવકિરેયમિતિ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રસ્તસ્યાં વેલાયાં પુષ્પાણ્યભિનિર્માય આયુષ્મન્તં સુભૂતિમભ્યવાકિરત્ । અથ ખલ્વાયુષ્મતઃ સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્ય શક્રં દેવાનામિન્દ્રમનુવ્યાહરણાયૈતદભૂત્ - ન ખલુ પુનરિમાનિ પુષ્પાણિ મયા ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ દેવેષુ પ્રચરન્તિ દૃષ્ટપૂર્વાણિ, યાનીમાનિ શક્રેણ દેવાનામિન્દ્રેણ અભ્યવકીર્ણાનિ । નિર્મિતાન્યેતાનિ પુષ્પાણિ । નૈતાનિ પુષ્પાણિ વૃક્ષગુલ્મલતાનિર્જાતાનિ, યાનિ શક્રેણ દેવાનામિન્દ્રેણાભ્યવકીર્ણાનિ, મનોમયાન્યેતાનિ પુષ્પાણીતિ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મતઃ સુભૂતેશ્ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - અનિર્જાતાન્યેતાન્યાર્ય સુભૂતે પુષ્પાણિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ મનોનિર્જાતાનિ કાનિચિત્પુષ્પાણિ, નાપિ વૃક્ષગુલ્મલતાનિર્જાતાનિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - યત્ત્વં કૌશિક એવં વદસિ - અનિર્જાતાન્યેતાનિ પુષ્પાણિ, નૈતાનિ મનોનિર્જાતાનિ, નાપિ વૃક્ષગુલ્મલતાનિર્જાતાનીતિ । યત્કૌશિક અનિર્જાતં ન તત્પુષ્પમ્ । અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યૈતદભૂત્ - ગમ્ભીરપ્રજ્ઞો બતાયમાર્યઃ સુભૂતિઃ । તાં ચ નામ પદપ્રજ્ઞપ્તિં નિર્દિશતિ, તાં ચ ન વિરોધયતિ, તાં ચોત્તાનીકરોતિ, તામેવ ચોપદિશતિ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મતં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતદાર્ય સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । એવં ચાત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં યથા આર્યસુભૂતિરુપદિશતિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । એવમત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્ । એવં શિક્ષમાણઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સ્રોતઆપત્તિફલે શિક્ષતે, ન સકૃદાગામિફલે, ન અનાગામિફલે, નાહર્ત્વે શિક્ષતે, ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે શિક્ષતે, ન બુદ્ધત્વે શિક્ષતે । યો નાસુ ભૂમિષુ શિક્ષતે, સ બુદ્ધત્વે સર્વજ્ઞત્વે વા શિક્ષતે । યો બુદ્ધત્વે સર્વજ્ઞત્વે વા શિક્ષતે, સો ઽપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષતે । યો ઽપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષતે, સ ન રૂપસ્ય વિવૃદ્ધયે શિક્ષતે, ન પરિહાણાય । એવં સ ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । સ ન વિજ્ઞાનસ્ય વિવૃદ્ધયે શિક્ષતે, ન પરિહાણાય । યો ન રૂપસ્ય વિવૃદ્ધયે શિક્ષતે ન પરિહાણાય । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । યો ન વિજ્ઞાનસ્ય વિવૃદ્ધયે શિક્ષતે ન પરિહાણાય, સ ન રૂપસ્ય પરિગ્રહાય શિક્ષતે નોત્સર્ગાય । ( વૈદ્ય 22 ) એવં સ ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । સ ન વિજ્ઞાનસ્ય પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્સર્ગાય, નાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્પાદાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે । યો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્પાદાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે, સ ન સર્વજ્ઞતાયા અપિ પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્પાદાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે, સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - ય આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્પાદાય નાન્તર્ધાનાસ્ય શિક્ષતે, સ ન સર્વજ્ઞતાયા અપિ પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્પાદાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણ આયુષ્માન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે, સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ ॥
આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - એવમેતદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર, એવમ્ એતત્ । ય આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્પાદાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે, સ ન સર્વજ્ઞતાયા અપિ પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્પાદાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે । સર્વબુદ્ધધર્માણામ્ અપિ ન પરિગ્રહાય શિક્ષતે, નોત્પાદાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે । એવં ચાયુષ્મન્ શારિપુત્ર શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે, સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - પ્રજ્ઞાપારમિતા આર્ય શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કુતો ગવેષિતવ્યાઃ? શારિપુત્ર આહ - પ્રજ્ઞાપારમિતા કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આયુષ્મતઃ સુભૂતેઃ પરિવર્તાદ્ગવેષિતવ્યા । એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - કસ્યૈષ આર્ય શારિપુત્ર અનુભાવો વેદિતવ્યઃ? કસ્યૈતદધિષ્ઠાનં વેદિતવ્યં યદાર્યસુભૂતિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષતે? આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આહ - તથાગતસ્યૈષ કૌશિક અનુભાવો વેદિતવ્યઃ । તથાગતસ્યૈતદધિષ્ઠાનં વેદિતવ્યં યદાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષતે । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - યત્કૌશિક એવં વદસિ - કસ્યૈષો ઽનુભાવો વેદિતવ્યઃ, કસ્યૈતદનુષ્ઠાનં વેદિતવ્યં યદાર્યસુભૂતિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષતે ઇતિ? તથાગતસ્યૈષ કૌશિક અનુભાવો વેદિતવ્યઃ । તથાગતસ્યૈતદધિષ્ઠાનં વેદિતવ્યં યદહં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષે । યદ્ અપિ કૌશિક એવં વદસિ - પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કુતો ગવેષિતવ્યેતિ? પ્રજ્ઞાપારમિતા કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન રૂપાદ્ગવેષિતવ્યા નાપ્યન્યત્ર રૂપાદ્ગવેષિતવ્યા । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારેભ્યઃ ન વિજ્ઞાનાદ્ગવેષિતવ્યાઃ, નાપ્યન્યત્ર વિજ્ઞાનાદ્ગવેષિતવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ન રૂપં પ્રજ્ઞાપારમિતા, નાપ્યન્યત્ર રૂપાત્પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા, નાપ્યન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - મહાપારમિતેયમાર્ય સુભૂતે યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્રમાણપારમિતેયમાર્ય સુભૂતે યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપરિમાણપારમિતેયમાર્ય ( વૈદ્ય 23 ) સુભૂતે યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનન્તપારમિતેયમાર્ય સુભૂતે યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । મહાપારમિતેયં કૌશિક યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્રમાણપારમિતેયં કૌશિક યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપરિમાણપારમિતેયં કૌશિક યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનન્તપારમિતેયં કૌશિક યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપમહત્તયા હિ કૌશિક મહાપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમહત્તયા હિ કૌશિકમહાપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । રૂપાપ્રમાણતયા કૌશિક અપ્રમાણપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાપ્રમાણતયા કૌશિક અપ્રમાણપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞપારમિતા । રૂપાપરિમાણતયા કૌશિક અપરિમાણપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાપરિમાણતયા કૌશિક અપરિમાણપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞપારમિતા । રૂપાનન્તતયા કૌશિક અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાનન્તતયા કૌશિક અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં મહાપારમિતેતિ કૌશિક નાભિનિવિશતે । એવમપ્રમાણપારમિતેતિ, એવમપરિમાણપારમિતેતિ, એવમનન્તપારમિતેતિ નાભિનિવિશતે । તસ્માત્કૌશિક મહાપારમિતેયમ્, અપ્રમાણપારમિતેયમ્, અપરિમાણપારમિતેયમ્, અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
આરમ્બણાનન્તતયા કૌશિક અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । સત્ત્વાનન્તતયા કૌશિક અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । કથં પુનઃ કૌશિક આરમ્બણાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા? સર્વધર્માણાં હિ કૌશિક યતો નાન્તો ન મધ્યં ન પર્યવસાનમુપલભ્યતે, તતઃ કૌશિક અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનેન કૌશિક પર્યાયેણ આરમ્બણાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । પુનરપરં કૌશિક યસ્માત્સર્વધર્મા અનન્તા અપર્યન્તાઃ, ન તેષામન્તો વા મધ્યં વા પર્યવસાનં વા ઉપલભ્યતે, તસ્માત્કૌશિક અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપસ્ય હિ કૌશિક નાન્તો ન મધ્યં ન પર્યવસાનમુપલભ્યતે । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । વિજ્ઞાનસ્ય હિ કૌશિક નાન્તો ન મધ્યં ન પર્યવસાનમુપલભ્યતે । અનેનાપિ કૌશિક પર્યાયેણ આરમ્બણાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
પુનરપરં કૌશિક સત્ત્વો ઽનન્તો ઽપર્યન્તઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સત્ત્વસ્યાન્તો વા મધ્યં વા પર્યવસાનં વોપલભ્યતે । તસ્માત્કૌશિક સત્ત્વાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કથમાયુષ્મન્ સુભૂતે સત્ત્વાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા? સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - ન હિ કૌશિક ગણનાયોગેન વા ગણનાબહુત્વેન વા સત્ત્વાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
શક્ર આહ - કથં તર્હીદાનીમાર્ય સુભૂતે સત્ત્વાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં યદુત ( વૈદ્ય 24 ) પ્રજ્ઞાપારમિતા? સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - તત્કં મન્યસે કૌશિક કતમસ્યૈતદ્ધર્મસ્યાધિવચનં યદુત સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ? શક્ર આહ - નૈતદાર્ય સુભૂતે ધર્મસ્યાધિવચનં ન અધર્માધિવચનં યદુત સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ । આગન્તુકમેતન્નામધેયં પ્રક્ષિપ્તમ્ । અવસ્તુકમેતન્નામધેયં પ્રક્ષિપ્તમ્ । અનાત્મીયમેતન્નામધેયં પ્રક્ષિપ્તમ્ । અનારમ્બણમેતન્નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદુત સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ । સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - તત્કિં મન્યસે કૌશિક કાચિદત્ર સત્ત્વપરિદીપના કૃતા? શક્ર આહ - નો હીદમાર્ય સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - યત્ર કૌશિક ન કાચિત્સત્ત્વપરિદીપના કૃતા, તત્ર કા સત્ત્વાનન્તતા? સચેત્કૌશિક તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનન્તવિજ્ઞપ્તિઘોષેણ ગમ્ભીરનિર્ઘોષેણ સ્વરેણ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ અપિ વિતિષ્ઠમાનઃ સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ વાચં ભાષેત, અપિ નુ તત્ર કશ્ચિત્સત્ત્વ ઉત્પન્નો વ ઉત્પત્સ્યતે વા ઉત્પદ્યતે વા, નિરુદ્ધો વા નિરોત્સ્યતે વા નિરુધ્યતે વા? શક્ર આહ - નો હીદમાર્ય સુભૂતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? આદિશુદ્ધત્વાદાદિપરિશુદ્ધત્વાત્સત્ત્વસ્ય । સુભૂતિરાહ - અનેનાપિ કૌશિક પર્યાયેણ એવં સત્ત્વાનન્તતયા અનન્તપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં ચ પુનઃ કૌશિક સત્ત્વાનન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનન્તતા વેદિતવ્યા ॥
અથ ખલુ સેન્દ્રકા દેવાઃ સબ્રહ્મકાઃ સપ્રજાપતિકાઃ સર્ષિનરનારીગણાસ્ત્રિરુદાનમુદાનયન્તિ સ્મ - અહો ધર્મઃ, અહો ધર્મઃ, અહો ધર્મસ્ય ધર્મતા । યસ્તથાગતસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ, સ આર્યેણ સુભૂતિના સ્થવિરેણ સુભાષિતેનેહ સૂચ્યતે દેશ્યતે પ્રકાશ્યતે પ્રભાવ્યતે । તથાગતં તં વયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમદ્યાગ્રેણ ધારયિષ્યામો યો ઽનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા અવિરહિતો ભવિષ્યતિ, યો ઽપિ ચ અનેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરિષ્યતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તાન્ સેન્દ્રકાન્ સબ્રહ્મકાન્ સપ્રજાપતિકાન્ સર્ષિનરનારીગણાનામન્ત્રયતે સ્મ - એવમેતદ્દેવપુત્રાઃ, એવમ્ એતત્ । યદાહં દેવપુત્રા દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે દીપવત્યાં રાજધાન્યામન્તરાયણમધ્યગતો ઽનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા અવિરહિતો ઽભૂવમ્, તદાહં દીપંકરેણ તથાગતેનાર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધેન વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ - ભવિષ્યસિ ત્વં માણવ અનાગતે ઽધ્વનિ અસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈઃ શાક્યમુનિર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાનાં ચ બુદ્ધો ભગવાનિતિ । અથ ખલુ તે દેવપુત્રા ભગવન્તમેતદવોચન્ - આશ્ચર્યં ભગવન્, પરમાશ્ચર્યં સુગત । યાવદિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સર્વજ્ઞતાયા આહારિકા અનુપરિગ્રાહિકા ચેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શક્રપરિવર્તો નામ દ્વિતીયઃ ॥
અસ્પ્_3: અપ્રમેયગુણધારણપારમિતાસ્તૂપસત્કારપરિવર્તસ્તૃતીયઃ ।

અથ ખલુ ભગવાન્ યે તત્ર દેવપુત્રાઃ પર્ષદિ સંનિપતિતાઃ સંનિષણ્ણાશ્ચાભૂવન્, યાશ્ ચ ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકાઃ સંનિપતિતાઃ સંનિષણ્ણાશ્ચાભૂવન્, તાન્ દેવપુત્રાન્ સંનિપતિતાન્ સંનિષણ્ણાંશ્ ચ વિદિત્વા, તાશ્ ચ સર્વાશ્ચતસ્રઃ પર્ષદઃ સંનિપતિતાઃ સંનિષણ્ણાશ્ ચ વિદિત્વા, કામાવચરાન્ રૂપાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ બ્રહ્મકાયિકાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ આભાસ્વરાંશ્ ચ પરીત્તશુભાંશ્ ચ અકનિષ્ઠાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ સાક્ષિણઃ સ્થાપયિત્વા, શક્રદેવેન્દ્રપ્રમુખાન્ કામાવચરાન્ દેવપુત્રાન્ મહાબ્રહ્મપ્રમુખાંશ્ ચ બ્રહ્મકાયિકાન્ દેવપુત્રાનાભાસ્વરાંશ્ ચ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - યો હિ કશ્ચિદ્દેવપુત્રાઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ, ન તસ્ય મારો વા મારકાયિકા વા દેવતા અવતારપ્રેક્ષિણ્યો ઽવતારગવેષિણ્યો ઽવતારં લપ્સ્યન્તે । નાપિ તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા મનુષ્યા વા અમનુષ્યા વા અવતારપ્રેક્ષિણો ઽવતારગવેષિણો ઽવતારં લપ્સ્યન્તે । નાપિ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા વિષમાપરિહારેણ કાલં કરિષ્યતિ ॥
પુનરપરં દેવપુત્રાઃ યે દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, યૈશ્ ચ દેવપુત્રૈરિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા નોદ્ગૃહીતા ન ધારિતા ન વાચિતા ન પર્યવાપ્તા ન પ્રવર્તિતા, તે દેવપુત્રાસ્તં કુલપુત્ર વા કુલદુહિતરં વા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે, તસ્ય ચ કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણતો ધારયતો વાચયતઃ પર્યવાપ્નુવતઃ પ્રવર્તયમાનસ્યાન્તિકાચ્છ્રોષ્યન્તિ, શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ । ન ચ ખલુ પુનર્દેવપુત્રાસ્તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણતો ધારયતો વાચયતઃ પર્યવાપ્નુવતઃ પ્રવર્તયમાનસ્ય અરણ્યગતસ્ય વા વૃક્ષમૂલગતસ્ય વા શૂન્યાગારગતસ્ય વા અભ્યવકાશગતસ્ય વા પથિ ગતસ્ય વા ઉત્પથગતસ્ય વા અટવીગતસ્ય વા મહાસમુદ્રગતસ્ય વા તત્ર તત્રોપસંક્રામતો વા ચંક્રમ્યમાણસ્ય વા સ્થિતસ્ય વા નિષણ્ણસ્ય વા વિપન્નસ્ય વા ભયં વા ભવિષ્યતિ, સ્તમ્ભિતત્વં વા ભવિષ્યતિ, ઉત્પત્સ્યતે વા ॥
અથ ખલુ ચત્વારો મહારાજાનો ભગવન્તમેતદવોચન્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યદિમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણન્ ધારયન્ વાચયન્ પર્યવાપ્નુવન્ પ્રવર્તયન્ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાનત્રયે સત્ત્વાન્ વિનયતિ, ન ચ સત્ત્વસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । વયં ભગવંસ્તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામઃ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અહમ્ અપિ ભગવંસ્તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ ॥
બ્રહ્માપિ સહાપતિઃ સાર્ધં બ્રહ્મકાયિકૈર્દેવપુત્રૈર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - અહમ્ અપિ ભગવંસ્તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ ॥

( વૈદ્ય 26 ) અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યદિમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણન્ ધારયન્ વાચયન્ પર્યવાપ્નુવન્ પ્રવર્તયન્ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાન્ યતો દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પ્રતિલભતે પરિગૃહ્ણાતિ, કિં પુનર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુદ્ગૃહીતાયાં સર્વાઃ ષટ્ પારમિતા ઉદ્ગૃહીતા ભવન્તિ? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં કૌશિક ઉદ્ગૃહીતાયાં સર્વાઃ ષટ્ પારમિતા ઉદ્ગૃહીતા ભવન્તિ । પુનરપરં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુદ્ગૃહીતાયાં ધારિતાયાં વાચિતાયાં પર્યવાપ્તાયાં પ્રવર્તિતાયાં સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પરિગૃહ્ણાતિ । તાન્ કૌશિક્ સર્વાન્ શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ, ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિતિ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાનેતદવોચત્ - તત્ર કૌશિક યે મમ ધર્મં વિગ્રહીતવ્યં મંસ્યન્તે, વિવદિતવ્યં મંસ્યન્તે, વિરોધયિતવ્યં મંસ્યન્તે, તેષાં વિગ્રહીતુકામાનાં વિવદિતુકામાનાં વિરોધયિતુકામાનામુત્પન્નોત્પન્ના વિગ્રહા વિવાદા વિરોધાઃ, પુનરેવાન્તર્ધાસ્યન્તિ, ન સ્થાસ્યન્તિ । તેષાં વિગ્રહીતુકામાનાં વિવદિતુકામાનાં વિરોધયિતુકામાનાં ન તે ઽભિપ્રાયાઃ પરિપૂરિં ગમિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતત્કૌશિક ભવતિ - ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ ઉપદેક્ષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ, તસ્યૈવં તાન્યુત્પન્નોત્પન્નાન્યધિકરણાનિ પુનરેવાન્તર્ધાસ્યન્તિ, ન સ્થાસ્યન્તિ । તેષાં વિગ્રહીતુકામાનાં વિવદિતુકામાનાં વિરોધયિતુકામાનાં ન તે ઽભિપ્રાયાઃ પરિપૂરિં ગમિષ્યન્તિ । ઇમમ્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં ગુણં પરિગૃહ્ણાતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણાતિ ધારયતિ વાચયતિ પર્યવાપ્નોતિ પ્રવર્તયતિ દેશયતિ ઉપદિશતિ ઉદ્દિશતિ સ્વાધ્યાયતિ । તદ્યથાપિ નામ કૌશિક મઘી નામૌષધી સર્વવિષપ્રશમની । તત્ર આશીવિષેણ જન્તુના બુભુક્ષિતેન આહારાર્થિના આહારગવેષિણા કશ્ચિદેવ પ્રાણકજાતો જન્તુર્દૃષ્ટો ભવેત્ । સ આશીવિષસ્તં પ્રાણકજાતં ગન્ધેનાનુબધ્નીયાદનુગચ્છેદાહારહેતોર્ભક્ષયિતુકામઃ । અથ સ પ્રાણકજાતો યેન સા મધી નામૌષધી તેનોપસંક્રમેત્, તેનોપસંક્રમ્ય તિષ્ઠેત્ । અથ સ આશીવિષસ્તસ્યા ઓષધ્યા ગન્ધેનૈવ પ્રત્યુદાવર્તેત । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્યા ઓષધ્યા ભૈષજ્યગુણઃ સ તાદૃશો યસ્તસ્યાશીવિષસ્ય તદ્વિષમભિભવતિ । એવં બલવતી હિ સા ઓષધી । એવમેવ કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ ઉપદેક્ષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ, તસ્ય કૌશિક યાનિ તાન્યુત્પન્નોત્પન્નાન્યધિકરણાનિ વિગ્રહા વિવાદા વિરોધા ભવિષ્યન્તિ, તે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાસ્તેજસા બલેન સ્થામતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાબલાધાનેન ક્ષિપ્રં તત એવોપરંસ્યન્તિ ઉપશમિષ્યન્તિ અન્તર્ધાસ્યન્તિ ન વિવર્ધિષ્યન્તે । યતો યત એવોત્પત્સ્યન્તે, તત્ર તત્રૈવ નિરોત્સ્યન્તે અન્તર્ધાસ્યન્તિ, ન વિવર્ધિષ્યન્તે ન સ્થાસ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતા હિ રાગાદીનાં યાવન્નિર્વાણગ્રાહસ્યોપશમયિત્રી, ન વિવર્ધિકેતિ । ચત્વારશ્ ચ તસ્ય મહારાજાનઃ ( વૈદ્ય 27 ) શક્રશ્ ચ દેવાનામિન્દ્રો બ્રહ્મા ચ સહાપતિઃ સર્વે ચ બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વાશ્ ચ રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યન્તિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ ઉપદેક્ષ્યતિઃ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ । અયં તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકો ગુણઃ પરિગૃહીતો ભવિષ્યતિ ॥
પુનરપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ ઉપદેક્ષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ, સ આદેયવચનશ્ ચ ભવિષ્યતિ, મૃદુવચનશ્ ચ ભવિષ્યતિ, મિતવચનશ્ ચ ભવિષ્યતિ, અપ્રકીર્ણવચનશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ન ચ ક્રોધાભિભૂતો ભવિષ્યતિ, ન ચ માનાભિભૂતો ભવિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તં પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિદમયતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિણમયતિ, ન ક્રોધં વર્ધયતિ, ન માનં વર્ધયતિ । સ નોપનાહં પરિગૃહ્ણાતિ, ન વ્યાપાદં પરિગૃહ્ણાતિ, નાનુશયં ધારયતિ । એવં ચરતો ઽસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા સ્મૃતિર્મૈત્રી ચોત્પદ્યતે । તસ્યૈવં ભવતિ - સચેદહં વ્યાપાદમુત્પાદયિષ્યામિ, તેનેન્દ્રિયાણિ મે પરિભેત્સ્યન્તે, મુખવર્ણશ્ ચ મે ધક્ષ્યતે । અયુક્તં ચૈતન્મમ યદહમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતઃ, તત્ર શિક્ષિતુકામઃ, ક્રોધસ્ય વશં ગચ્છેયમ્ । ઇત્યેવં સ ક્ષિપ્રમેવ સ્મૃતિં પ્રતિલભતે । ઇમમ્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં ગુણં પરિગૃહ્ણાતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયતિ ઉપદેક્ષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ । એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યથેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિદમનાય પ્રત્યુપસ્થિતા અનુનામાય બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ॥

ભગવાનાહ - પુનરપરં કૌશિક ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ ઉપદેક્ષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ, સચેત્કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામેવમુદ્ગૃહ્ણન્ ધારયન્ વાચયન્ પર્યવાપ્નુવન્ પ્રવર્તયન્ દેશયન્ ઉપદિશયન્ ઉદ્દિશન્ સ્વાધ્યાયન્ સંગ્રામે વર્તમાને સંગ્રામશિરસિ સમારૂઢઃ સ્યાત્ । તસ્ય સંગ્રામમવતરતો વા અવતીર્ણસ્ય વા અતિક્રામતો વા સંગ્રામમધ્યગતસ્ય વા તિષ્ઠતો વા નિષણ્ણસ્ય વા અસ્થાનમેતત્કૌશિક અનવકાશો યત્તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં મનસિ કુર્વતો વા ઉદ્ગૃહ્ણતો વા ધારયતો વા વાચયતો વા પર્યવાપ્નુવતો વા પ્રવર્તયતો વા દેશયતો વા ઉપદિશતો વા ઉદ્દિશતો વા સ્વાધ્યાયતો વા જીવિતાન્તરાયો વા ભવેત્ । પરોપક્રમેણ જીવિતાન્તરાયં સો ઽનુપ્રાપ્નુયાત્, નૈતત્સ્થાનં વિદ્યતે । સચેત્પુનસ્તસ્ય કશ્ચિત્કૌશિક તત્ર શસ્ત્રં વા દણ્ડં વા લોષ્ટં વા અન્યદ્વા ક્ષિપેત્, નૈતત્તસ્ય શરીરે નિપતેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? મહાવિદ્યેયં કૌશિક યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્રમાણેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપરિમાણેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનુત્તરેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસમેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસમસમેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ કૌશિક ( વૈદ્ય 28 ) વિદ્યાયાં શિક્ષમાણઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા નાત્મવ્યાબાધાય ચેતયતે, ન પરવ્યાબાધાય ચેતયતે, નોભયવ્યાબાધાય ચેતયતે । અત્ર હિ કૌશિક વિદ્યાયાં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે, સર્વજ્ઞજ્ઞાનં ચ પ્રતિલપ્સ્યતે । તેન સો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સર્વસત્ત્વાનાં ચિત્તાનિ વ્યવલોકયિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ કૌશિક વિદ્યાયાં શિક્ષમાણસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન તત્કિંચિદસ્તિ, યન્ન પ્રાપ્તં વા ન જ્ઞાતં વા ન સાક્ષાત્કૃતં વા સ્યાત્ । તસ્માત્સર્વજ્ઞજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । અયમ્ અપિ કૌશિક તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા દૃષ્ટધાર્મિકો ગુણઃ પરિગૃહીતો ભવિષ્યતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ ઉપદેક્ષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ ॥
પુનરપરં કૌશિક યત્રેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા અન્તશો લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા પૂજાપૂર્વંગમં સ્થાપયિત્વા ન સત્કરિષ્યતે, નોદ્ગ્રહીષ્યતે, ન ધારયિષ્યતે, ન વાચયિષ્યતે, ન પર્યવાપ્સ્યતે, ન પ્રવર્તયિષ્યતે, ન દેશયિષ્યતે, નોપદેક્ષ્યતે, નોદ્દેક્ષ્યતે, ન સ્વાધ્યાસ્યતે, ન તત્ર કૌશિક સત્ત્વાનાં મનુષ્યો વા અમનુષ્યો વા અવતારાર્થિકો ઽવતારગવેષી અવતારં લપ્સ્યતે સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકમ્ । ઇમમ્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં ગુણં પરિગૃહ્ણાતિ ॥
પુનરપરં કૌશિક તદ્યથાપિ નામ યે બોધિમણ્ડગતા વા બોધિમણ્ડપરિસામન્તગતા વા બોધિમણ્ડાભ્યન્તરગતા વા બોધિવૃક્ષમૂલગતા વા મનુષ્યા વા અમનુષ્યા વા, તિર્યગ્યોનિગતાનપ્યુપાદાય, યાવન્ન તે શક્યા મનુષ્યૈર્વા અમનુષ્યૈર્વા વિહેઠયિતું વા વ્યાપાદયિતું વા આવેશયિતું વા સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તત્ર હિ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અભિસંબુદ્ધા અભિસંભોત્સ્યન્તે અભિસંબુધ્યન્તે ચ, યે સર્વસત્ત્વાનામભયમવૈરમનુત્રાસં પ્રભાવયન્તિ પ્રકાશયન્તિ । એવમેવ કૌશિક યત્ર કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ ઉપદેક્ષ્યતિ ઉદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ, તત્ર હિ કૌશિક સત્ત્વા ન શક્યા મનુષ્યૈર્વા અમનુષ્યૈર્વા વિહેઠયિતું વા વ્યાપાદયિતું વા આવેશયિતું વા, સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અનયૈવ હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતયા પૃથિવીપ્રદેશઃ સત્ત્વાનાં ચૈત્યભૂતઃ કૃતો વન્દનીયો માનનીયઃ પૂજનીયો ઽર્ચનીયો ઽપચાયનીયઃ સત્કરણીયો ગુરુકરણીયઃ, ત્રાણં શરણં લયનં પરાયણં કૃતો ભવિષ્યતિ તત્રોપગતાનાં સત્ત્વાનામ્ । ઇમમ્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં ગુણં પરિગૃહ્ણાતિ ॥

એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યો ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા સ્થાપયેત્, એનાં ચ દિવ્યાભિઃ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ સત્કુર્યાત્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ અર્ચયેત્ અપચાયેત્, યશ્ ચ ( વૈદ્ય 29 ) તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય શરીરાણિ સ્તૂપેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ પરિગૃહ્ણીયાત્ ધારયેદ્ધા, તાંશ્ ચ તથૈવ દિવ્યાભિઃ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ સત્કુર્યાત્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ અર્ચયેત્ અપચાયેત્, કતરસ્તયોઃ કુલપુત્રયોઃ કુલદુહિત્રોર્વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - તેન હિ કૌશિક ત્વામેવાત્ર પ્રતિપ્રક્ષ્યામિ । યથા તે ક્ષમતે, તથા વ્યાકુર્યાઃ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક યો ઽયં તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સર્વજ્ઞતાત્મભાવો ઽભિનિર્વર્તિતઃ, સ કતમસ્યાં પ્રતિપદિ શિક્ષમાણેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ સર્વજ્ઞતા પ્રતિલબ્ધા અભિસંબુદ્ધા? એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ઇહૈવ ભગવન્ ભગવતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ સર્વજ્ઞતા પ્રતિલબ્ધા અભિસંબુદ્ધા । ભગવાનાહ - તસ્માત્તર્હિ કૌશિક નાનેનાત્મભાવશરીરપ્રતિલમ્ભેન તથાગતસ્તથાગત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । સર્વજ્ઞતાયાં તુ પ્રતિલબ્ધાયાં તથાગતસ્તથાગત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । યેયં કૌશિક સર્વજ્ઞતા તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય, પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતૈષા । એષ ચ કૌશિક તથાગતસ્યાત્મભાવશરીરપ્રતિલમ્ભઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યનિર્જાતઃ સન્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનાશ્રયભૂતો ભવતિ । એનં હ્યાશ્રયં નિશ્રિત્ય સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય પ્રભાવના ભવતિ, બુદ્ધશરીરપ્રભાવના ભવતિ, ધર્મશરીરપ્રભાવના ભવતિ, સંઘશરીરપ્રભાવના ભવતિ । ઇત્યેવં સર્વજ્ઞજ્ઞાનહેતુકો ઽયમાત્મભાવશરીરપ્રતિલમ્ભઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનાશ્રયભૂતત્વાત્સર્વસત્ત્વાનાં ચૈત્યભૂતો વન્દનીયઃ સત્કરણીયો ગુરુકરણીયો માનનીયઃ પૂજનીયો ઽર્ચનીયો ઽપચાયનીયઃ સંવૃત્તો ભવતિ । એવં ચ મમ પરિનિર્વૃતસ્યાપિ સતઃ એષાં શરીરાણાં પૂજા ભવિષ્યતિ । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક યઃ કશ્ચિત્કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં વા કૃત્વા સ્થાપયેત્, એનાં ચ દિવ્યાભિઃ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ સત્કુર્યાત્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ અર્ચયેત્ અપચાયેત્, અયમેવ કૌશિક તયોઃ કુલપુત્રયોઃ કુલદુહિત્રોર્વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય હિ કૌશિક તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પૂજા કૃતા ભવિષ્યતિ, યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં પુસ્તકગતાયાં વા સત્કારં ગુરુકારં માનનાં પૂજનામર્ચનામપચાયનાં પૂજાં ચ વિવિધાં કુર્યાત્, અયમેવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય હિ કૌશિક તેન પૂજા કૃતા ભવિષ્યતિ, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ પૂજાં કરિષ્યતિ ॥

એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ય ઇમે ભગવન્ જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન લિખિષ્યન્તિ, નોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ન ધારયિષ્યન્તિ, ન વાચયિષ્યન્તિ ન પર્યવાપ્સ્યન્તિ ન પ્રવર્તયિષ્યન્તિ ન દેશયિષ્યન્તિ નોપદેક્ષ્યન્તિ નોદ્દેક્ષ્યન્તિ ન સ્વાધ્યાસ્યન્તિ, તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિર્ન સત્કરિષ્યન્તિ, ન ગુરુકરિષ્યન્તિ, ન ( વૈદ્ય 30 ) માનયિષ્યન્તિ, ન પૂજયિષ્યન્તિ, નાર્ચયિષ્યન્તિ, નાપચાયિષ્યન્તિ, કિં નુ તે ભગવન્ ન જ્ઞાસ્યન્તિ એવં મહાર્થિકા ભગવતોક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પૂજા કૃતા ભવિષ્યતીતિ? કિં નુ તે ભગવન્ ન વેત્સ્યન્તિ - એવં મહાનુશંસા એવં મહાફલા એવં મહાવિપાકા ભગવતોક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પૂજા કૃતા ભવિષ્યતીતિ? ન ચ તે વેદયિષ્યન્તિ, ઉત જ્ઞાસ્યન્તિ વેત્સ્યન્તિ, વેદયિષ્યન્તિ, ન ચ પુનઃ શ્રદ્ધાસ્યન્તિ? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે કૌશિક કિયન્તસ્તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા તે બુદ્ધે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ, યે ધર્મે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ, યે સંઘે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ? એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અલ્પકાસ્તે ભગવન્ જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે બુદ્ધે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ, યે ધર્મે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ, યે સંઘે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ । એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । અલ્પકાસ્તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે બુદ્ધે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ, યે ધર્મે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ, યે સંઘે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ । તેભ્યઃ કૌશિક અલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે, યે સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્નુવન્તિ, તતઃ સકૃદાગામિફલમનાગામિફલમ્ । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તેયે ઽર્હત્ત્વ પ્રાપ્નુવન્તિ । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે પ્રત્યેકબોધિં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદયન્તિ । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદ્ય તં ચિત્તોત્પાદં બૃંહયન્તિ । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદ્ય ઉપબૃંહયિત્વા ચ આરબ્ધવીર્યા વિહરન્તિ । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યન્તે । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તો ઘટમાના અવિનિવર્તનીયાયાં બોધિસત્ત્વભૂમાવવતિષ્ઠન્તે । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તો ઘટમાના અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । તેભ્યો ઽપ્યલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તો ઘટમાના અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે । તે તે કૌશિક બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે અવિનિવર્તનીયાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય અન્યેષામધ્યાશયસંપન્નાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણાનાં ઘટમાનાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપદિશન્તિ ચ ઉદ્દિશન્તિ । તે ચોદ્ગૃહ્ણન્તિ ધારયન્તિ વાચયન્તિ પર્યવાપ્નુવન્તિ પ્રવર્તયન્તિ ઉપદેશયન્તિ ઉપદિશન્તિ ઉદ્દિશન્તિ સ્વાધ્યાયન્તિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ, સત્કુર્વન્તિ ગુરુકુર્વન્તિ માનયન્તિ પૂજયન્તિ અર્ચયન્તિ અપચાયન્તિ । સન્તિ ખલુ પુનઃ કૌશિક અપ્રમેયા અસંખ્યેયાઃ સત્ત્વાઃ, યે બોધિચિત્તમુત્પાદયન્તિ, બોધિચિત્તમુત્પાદ્ય બોધિચિત્તમુપબૃંહયન્તિ, બોધિચિત્તમુપબૃંહયિત્વા બોધાય ચરન્તિ । તેષાં ખલુ પુનઃ કૌશિક અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં બોધાય ચરતામ્ અપિ યદ્યેકો વા દ્વૌ વા અવિનિવર્તનીયાયાં ( વૈદ્ય 31 ) બોધિસત્ત્વભૂમાવવતિષ્ઠેયાતામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? દુરભિસંભવા હિ કૌશિક અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્હીનવીર્યૈઃ કુસીદૈર્હીનસત્ત્વૈર્હીનચિત્તૈર્હીનસંજ્ઞૈર્હીનાધિમુક્તિકૈર્હીનપ્રજ્ઞૈઃ । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા સુખં અભીક્ષ્ણં શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા દેશયિતવ્યા ઉપદેષ્ટવ્યા ઉદ્દેષ્ટવ્યા સ્વાધ્યાતવ્યા પરિપ્રષ્ટવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ એવં જ્ઞાસ્યતિ - અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્ શિક્ષિતઃ । અસ્માભિરપ્યત્ર શિક્ષિતવ્યમ્ । એષો ઽસ્માકં શાસ્તેતિ । તિષ્ઠતો વા કૌશિક પરિનિર્વૃતસ્ય વા તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ પ્રતિસર્તવ્યા । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક યઃ કશ્ચિત્કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાયૈ કોટિશઃ સપ્તરત્નમયાંસ્તથાગતધાતુગર્ભાન્ સ્તૂપાન્ કારયેત્ । કારયિત્વા ચ તાન્ યાવજ્જીવં દિવ્યૈઃ પુષ્પૈર્ દિવ્યૈર્ ધૂપૈર્ દિવ્યૈર્ ગન્ધૈર્ દિવ્યૈર્ માલ્યૈર્ દિવ્યૈર્ વિલેપનૈર્ દિવ્યૈશ્ ચૂર્ણૈર્ દિવ્યૈર્ વસ્ત્રૈર્ દિવ્યૈશ્ છત્રૈર્ દિવ્યૈર્ ધ્વજૈર્ દિવ્યાભિર્ ઘણ્ટાભિઃ, દિવ્યાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ ચ ( વૈદ્ય 32 ) દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્

ચ દિવ્યાભિઃ પૂજાભિઃ સત્કુર્યાત્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ અર્ચયેત્ અપચાયેત્, તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્પર્યવાપ્નુયાત્પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્ સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્ સ્થાપયેત્ સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચાનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાત્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ અર્ચયેત્ અપચાયેત્ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્, અયમેવ તતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક અયં જમ્બૂદ્વીપઃ સપ્તરત્નમયાનાં તથાગતધાતુગર્ભાણાં સ્તૂપાનાં પરિપૂર્ણઃ । સચેત્કૌશિક યાવન્તશ્ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, તેષામેકૈકઃ સત્ત્વ એકૈકં સપ્તરત્નમયં તથાગતધાતુગર્ભં સ્તૂપં કારયેત્, તં ચ યાવજ્જીવં દિવ્યૈઃ પુષ્પૈર્દિવ્યૈર્ધૂપૈર્દિવ્યૈર્ગન્ધૈર્દિવ્યૈર્માલ્યૈર્દિવ્યૈશ્ચૂર્ણૈર્દિવ્યૈર્વસ્ત્રૈર્દિવ્યૈશ્છ - ત્રૈર્દિવ્યૈર્ધ્વજૈર્દિવ્યાભિર્ઘણ્ટાભિર્દિવ્યાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દિવ્યદીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ દિવ્યાભિ, પૂજાભિઃ, સત્કુર્યાત્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ અર્ચયેત્ અપચાયેત્, તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ તે સર્વસત્ત્વાસ્તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેયુઃ? શક્ર આહ - બહુ ભગવન, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેત્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ પ્રવર્તયેત્ દેશયેત્ ઉપદિશેત્ ઉદ્દિશેત્ સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્ સ્થાપયેત્ સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં ચાનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ ચૂર્ણૈર્ વસ્ત્રૈશ્ છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્, અયમેવ તતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ । યાવન્તઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકાયાં લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, તેષામેકૈકઃ સત્ત્વ એકૈકં સપ્તરત્નમયં ( વૈદ્ય 33 ) તથાગતધાતુગર્ભં સ્તૂપં કારયેત્, તં ચ યાવજ્જીવં દિવ્યૈઃ પુષ્પૈર્દિવ્યૈર્ધૂપૈર્દિવ્યૈર્ગન્ધૈર્દિવ્યૈર્માલ્યૈર્દિવ્યૈર્વિલેપનૈર્દિવ્યૈશ્ચૂર્ણૈર્દિવ્યૈર્વસ્ત્રૈર્દિવ્યૈશ્છત્રૈર્દિવ્યૈર્ધ્વજૈર્દિવ્યાભિર્ઘણ્ટાભિર્દિવ્યાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્, તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સર્વસત્ત્વાસ્તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેયુઃ? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્ સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્સ્થાપયેત્સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ઽભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ અનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્ પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્, અયમેવ તતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકાયાં લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, યાવન્તઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, તેષામેકૈકઃ સત્ત્વ એકૈકં સપ્તરત્નમયં તથાગતધાતુગર્ભં સ્તૂપં કારયેત્, તં ચ યાવજ્જીવં દિવ્યૈઃ

પુષ્પૈર્દિવ્યૈર્ધૂપૈર્દિવ્યૈર્ગન્ધૈર્દિવ્યૈર્માલ્યૈર્દિવ્યૈર્વિલેપનૈર્દિર્વ્યૈશ્ચૂર્ણૈર્દિવ્યૈશ્છત્રૈર્દિવ્યૈર્ ધ્વજૈર્દિવ્યાભિર્ઘણ્ટાભિર્દિવ્યાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દિવ્યદીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ દિવ્યાભિઃ, પૂજાભિઃ, સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્, તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ તે સર્વસત્ત્વાસ્તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેયુઃ? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્ધધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્પર્યવાપ્નુયાત્પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્સ્થાપયેત્ સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ અનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્, અયમેવ તતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, તેષામેકૈકઃ સત્ત્વ એકૈકં સપ્તરત્નમયં તથાગતધાતુગર્ભં સ્તૂપં કારયેત્, તં ચ ( વૈદ્ય 34 ) યાવજ્જીવં દિવ્યૈઃ પૂષ્પૈર્દિવ્યૈર્ધૂપૈર્દિવ્યૈર્ગન્ધૈર્દિવ્યૈર્માલ્યૈર્દિવ્યૈશ્ચૂર્ણૈર્દિવ્યૈર્વસ્ત્રૈર્દિવ્યૈશ્છત્રૈર્દિવ્યૈર્ધ્વજૈર્દિવ્યાભિર્ઘણ્ટાભિર્દિવ્યાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દિવ્યદીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ દિવ્યાભિઃ પૂજાભિઃ સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્, તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ તે સર્વસત્ત્વાસ્તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેયુઃ? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્પર્યવાપ્નુયાત્ પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્ સ્વાધ્યાયેત્ પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત્, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્સ્થાપયેત્ સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ અનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્ વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્, અયમેવ તતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, યેષામેકૈકઃ સત્ત્વ એકૈકં સપ્તરત્નમયં તથાગતધાતુગર્ભં સ્તૂપં કારયેત્, તં ચ યાવજ્જીવં દિવ્યાભિઃ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્ પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્, યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, સચેત્પુનસ્તે સર્વે અપૂર્વાચરમં માનુષ્યકમાત્મભાવં પ્રતિલભેરન્ પરિકલ્પમુપાદાય, તત એકૈકઃ સત્ત્વ એકૈકં સપ્તરત્નમયં તથાગતધાતુગર્ભં સ્તૂપં કારયેત્, એકૈકશ્ ચ સત્ત્વસ્તાન્ સર્વાન્ સ્તૂપાન્ કારયેત્, કારયિત્વા ચ તાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા સર્વવાદ્યૈઃ સર્વગીતૈઃ સર્વનૃત્યૈઃ સર્વતૂર્યતાલાવચરૈર્દિવ્યૈઃ સર્વપુષ્પૈઃ સર્વધૂપૈઃ સર્વગન્ધૈ સર્વમાલ્યૈઃ સર્વવિલેપનૈઃ સર્વચૂર્ણૈઃ સર્વવસ્ત્રૈર્દિવ્યાભિઃ સર્વચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ સર્વદીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ દિવ્યમાનુષિકીભિઃ સર્વપૂજાભિઃ સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્, એતે એવંરૂપયા પુણ્યક્રિયયા તે સર્વે સત્ત્વાસ્તાનપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ સ્તૂપાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય એવંરૂપાં પૂજાં કારયેયુઃ, તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ તે સર્વે સત્ત્વાસ્તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેયુઃ? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્ સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત,
અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્ સ્થાપયેત્ સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ( વૈદ્ય 35 ) ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ અનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્પૂષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્ વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્, અયમેવ તતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥

એવમુક્તો શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । પ્રજ્ઞાપારમિતાં હિ ભગવન્ સત્કુર્વતા ગુરુકુર્વતા માનયતા પૂજયતા અર્ચયતા અપચાયતા કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તો બુદ્ધજ્ઞાનપરિજ્ઞાતેષુ સર્વલોકધાતુષુ અત્યન્તતયા સત્કૃતા ગુરુકૃતા માનિતાઃ પૂજિતા અર્ચિતા અપચાયિતાશ્ ચ ભવન્તિ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ અનેન પર્યાયેણ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, યે ઽપિ તે ભગવન્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાઃ, તત્ર એકૈકઃ સત્ત્વઃ એકૈકં સપ્તરત્નમયં તથાગતધાતુગર્ભં સ્તૂપં કારયેત્, એકૈકશ્ ચ સત્ત્વસ્તાન્ સર્વાન્ સ્તૂપાન્ કારયેત્, કારયિત્વા ચ તાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા સર્વવાદ્યૈઃ સર્વગીતૈઃ સર્વનૃત્યૈઃ સર્વતૂર્યતાલાવચરૈર્દિવ્યૈઃ સર્વપુષ્પૈઃ સર્વધૂપૈઃ સર્વગન્ધૈઃ સર્વમાલ્યૈઃ સર્વવિલેપનૈઃ સર્વચૂર્ણૈઃ સર્વવસ્ત્રૈર્દિવ્યાભિઃ સર્વચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ સર્વદીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ દિવ્યમાનુષિકીભિઃ સર્વપૂજાભિઃ સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્ પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્, અયમેવ તેભ્યઃ સ ભગવન્ સર્વસત્ત્વેભ્ય કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્ સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્સ્થાપયેત્સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ અનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્ ॥
અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । બહુતરં સ કૌશિક કુલપુત્ર વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । અપ્રમેયં સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । અસંખ્યેયં સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । અચિન્ત્યં સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । અતુલ્યં સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । અપરિમાણં સ કૌશિક ( વૈદ્ય 36 ) કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા હિ કૌશિક તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સર્વજ્ઞતા । સર્વજ્ઞતાનિર્જાતા ચ તથાગતશરીરાણાં પૂજા । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્પર્યવાપ્નુયાત્પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્, સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્સ્થાપયેત્સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ અનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્, અસ્ય કૌશિક પુણ્યાભિસંસ્કારસ્ય અસૌ પૂર્વકસ્તથાગતધાતુગર્ભઃ સપ્તરત્નમયઃ સ્તૂપસંસ્કારજપુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમપિ, શતસહસ્રતમીમપિ, કોટીતમીમપિ, કોટીશતતમીમપિ, કોટીસહસ્રતમીમપિ, કોટીશતસહસ્રતમીમપિ, કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ । સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે ॥
અથ ખલુ યાનિ તાનિ ચત્વારિંશદ્દેવપુત્રસહસ્રાણિ શક્રેણ દેવાનામિન્દ્રેણ સાર્ધં સંનિપતિતાનિ તસ્યામેવ પર્ષદિ સંનિપતિતાન્યભૂવન્, તાનિ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચન્ - ઉદ્ગૃહ્ણીષ્વ માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ઉદ્ગ્રહીતવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ધારયિતવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । વાચયિતવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । પર્યવાપ્તવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । પ્રવર્તયિતવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દેશયિતવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઉપદેષ્ટવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઉદ્દેષ્ટવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સ્વાધ્યાતવ્યા માર્ષ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમામન્ત્રયતે સ્મ - ઉદ્ગૃહાણ ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ધારય ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । વાચય ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । પર્યવાપ્નુહિ ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । પ્રવર્તય ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । દેશય ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ઉપદિશ ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ઉદ્દિશય ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । સ્વાધ્યાય ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । તત્કસ્ય હેતો? યદા હિ કૌશિક અસુરાણામેવંરૂપાઃ સમુદાચારા ઉત્પત્સ્યન્તે - દેવાંસ્ત્રાયસ્ત્રિંશાન્ યોધયિષ્યામ ઇતિ, દેવૈસ્ત્રાયસ્ત્રિંશૈઃ સાર્ધં સંગ્રામયિષ્યામ ઇતિ, તદા ત્વં કૌશિક ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમન્વાહરેઃ, સ્વાધ્યાયેઃ, એવં તેષામસુરાણાં તે સમુદાચારાઃ પુનરેવાન્તર્ધાસ્યન્તિ ॥

એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - મહાવિદ્યેયં ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્રમાણેયં ભગવન્ વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપરિમાણેયં ભગવન્ ( વૈદ્ય 37 ) વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । નિરુત્તરેયં ભગવાન્ વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનુત્તરેયં ભગવન્ વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસમેયં ભગવન્ વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસમસમેયં ભગવન્ વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । મહાવિદ્યેયં કૌશિક યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્રમાણેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપરિમાણેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । નિરુત્તરેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનુત્તરેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસમેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસમસમેયં કૌશિક વિદ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ?ઇમાં હિ કૌશિક વિદ્યામાગમ્ય પૌર્વકાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । યે ઽપિ તે કૌશિક ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે, તે ઽપિ કૌશિક ઇમામેવ વિદ્યામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક એતર્હિ અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે, તે ઽપિ કૌશિક ઇમામેવ વિદ્યામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । અહમ્ અપિ કૌશિક ઇમામેવ વિદ્યામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ઇમામેવ કૌશિક વિદ્યામાગમ્ય દશ કુશલાઃ કર્મપથા લોકે પ્રભાવ્યન્તે, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ બોધ્યઙ્ગસંપ્રયુક્તાનિ લોકે પ્રભાવ્યન્તે, ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ બોધ્યઙ્ગસંપ્રયુક્તાનિ લોકે પ્રભાવ્યન્તે, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો બોધ્યઙ્ગપરિગૃહીતા લોકે પ્રભાવ્યન્તે, ષડભિજ્ઞા બોધ્યઙ્ગસંપ્રયુક્તા લોકે પ્રભાવ્યન્તે, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષા ધર્મા લોકે પ્રભાવ્યન્તે, સંક્ષેપેણ ચતુરશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણિ લોકે પ્રભાવ્યન્તે, બુદ્ધજ્ઞાનં સ્વયંભૂજ્ઞાનમચિન્ત્યજ્ઞાનં લોકે પ્રભાવ્યન્તે, ઇમામેવ કૌશિક વિદ્યામાગમ્ય યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । યદાપિ કૌશિક તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે નોત્પદ્યન્તે, તદાપિ કૌશિક બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પૂર્વશ્રુતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાનિષ્યન્દેન યે ઉપાયકૌશલ્યસમન્વાગતા ભવન્તિ, તે ઽપિ કૌશિક સત્ત્વાનામનુકમ્પકાઃ અનુકમ્પામુપાદાય ઇમં લોકમાગમ્ય દશ કુશલાન્ કર્મપથાન્ લોકે પ્રભાવયન્તિ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ બોધ્યઙ્ગવિપ્રયુક્તાનિ લોકે પ્રભાવયન્તિ, ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ બોધ્યઙ્ગવિપ્રયુક્તાનિ લોકે પ્રભાવયન્તિ । ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીર્બોધ્યઙ્ગવિયુક્તા લોકે પ્રભાવયન્તિ । પઞ્ચાભિજ્ઞા બોધ્યઙ્ગવિપ્રયુક્તા લોકે પ્રભાવયન્તિ । તદ્યથાપિ નામ કૌશિક ચન્દ્રમણ્ડલમાગમ્ય સર્વા ઓષધીઃ તારા યથાબલં યથાસ્થામમવભાસયન્તિ, નક્ષત્રાણિ ચ યથાબલં યથાસ્થામમવભાસયન્તિ, એવમેવ કૌશિક તથાગતસ્યાર્હતં સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અત્યયેન સદ્ધર્મસ્યાન્તર્ધાને તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામનુત્પાદાત્ યા કાચિદ્ધર્મચર્યા સમચર્યા અસમચર્યા કુશલચર્યા લોકે પ્રજ્ઞાયતે પ્રભાવ્યતે, સર્વા સા બોધિસત્ત્વનિર્જાતા બોધિસત્ત્વપ્રમાવિતા ( વૈદ્ય 38 ) બોધિસત્ત્વોપાયકૌશલ્યપ્રવર્તિતા । તચ્ચ બોધિસત્ત્વાનામુપાયકૌશલ્યં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતં વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં કૌશિક ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણંતાં ધારયતાં વાચયતાં પર્યવાપ્નુવતાં પ્રવર્તયતાં દેશયતામુપદિશતામુદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં લિખતાં મનસિ કુર્વતાં સમન્વાહરતાં ચ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં વા તન્નિદાનં બહવો દૃષ્ટધાર્મિકા ગુણાઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાઃ । એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતમૈઃ પુનર્ભગવન્ દૃષ્ટધાર્મિકૈર્ગુણૈઃ સમન્વાગતાસ્તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ ? ભગવાનાહ - ન તે કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા વિષમાપરિહારેણ કાલં કરિષ્યન્તિ, ન વિષેણ કાલં કરિષ્યન્તિ, ન શસ્ત્રેણ કાલં કરિષ્યન્તિ, નાગ્નિના કાલં કરિષ્યતિ, નોદકેન કાલં કરિષ્યન્તિ, ન દણ્ડેન કાલં કરિષ્યન્તિ, ન પરિપક્રમેણ કાલં કરિષ્યન્તિ । ઉત્પન્નોત્પન્નાશ્ચૈષામુપદ્રવા રાજતો વા રાજપુત્રતો વા રાજમન્ત્રિતો વા રાજમહામાત્રતો વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમન્વાહરતાં વા સ્વાધ્યાયતાં વા પુનરેવાન્તર્ધાસ્યન્તિ । તેષાં ચ એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુનઃ પુનઃ સમન્વાહરતાં વા સ્વાધ્યાયતાં વા યે તત્રોપસંક્રામેયુરવતારપ્રેક્ષિણો ઽવતારગવેષિણો રાજાનો વા રાજપુત્રા વા રાજમન્ત્રિણો વા રાજમહામાત્રા વા, ન તે ઽવતારં લપ્સ્યન્તે યથાપિ નામ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતત્વાત્ । ઉપસંક્રાન્તાનાં ચ તેષાં રાજ્ઞાં વા રાજપુત્રાણાં વા રાજમન્ત્રિણાં વા, રાજમહામાત્રાણાં વા આલપિતુકામતા ભવિષ્યતિ, અભિભાષિતુકામતા ભવિષ્યતિ, પ્રતિસંમોદિતવ્યં ચ તે મંસ્યન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇયં હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે મૈત્રોપસંહારેણ મૈત્રચિત્તતયા કરુણોપસંહારેણ કરુણચિત્તતયા પ્રત્યુપસ્થિતા । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક યે ઽપિ તે વ્યાલસરીસૃપકાન્તારમધ્યગતાઃ, તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં વા મનુષ્યા વા અમનુષ્યા વા અવતારપ્રેક્ષિણો ઽવતારગવેષિણઃ, તે ઽપિ તેષાં કૌશિક અવતારં ન લપ્સ્યન્તે સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકમ્ ॥

અથ ખલ્વન્યતીર્થ્યાનાં પરિવ્રાજકાનામુપાલમ્ભાભિપ્રાયાણાં શતં તસ્યાં વેલાયાં યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રામતિ સ્મ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો દૂરત એવ આગચ્છતસ્તાનન્યતીર્થ્યાન્ પરિવ્રાજકાન્ દૃષ્ટ્વા તેષાં ચિત્તાનિ વ્યવલોક્ય એવં ચિન્તયામાસ - ઇમે ખલુ અન્યતીર્થ્યાઃ પરિવ્રાજકા ઉપાલમ્ભાભિપ્રાયા યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રામન્તિ સ્મ । યન્ન્વહં યાવન્માત્રો મયાં ભગવતો ઽન્તિકાદસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રદેશ ઉદ્ગૃહીતઃ, તાવન્માત્રં સ્મૃત્યા સમન્વાહરેયં સ્વાધ્યાયેયં પ્રવર્તયેયમ્, યથૈતે ઽન્યતીર્થાઃ પરિવ્રાજકા ભગવન્તં નોપસંક્રામેયુઃ । એવમસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ભાષ્યમાણાયા નાન્તરાયઃ સ્યાદિતિ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો યાવન્માત્રો ભગવતો ઽન્તિકાદસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રદેશઃ ઉદ્ગૃહીતઃ, તાવન્માત્રં સ્મૃત્યા સમન્વાહરતિ સ્મ, સ્વાધ્યાયતિ સ્મ, પ્રવર્તયતિ સ્મ । અથ તે ઽન્યતીર્થાઃ પરિવ્રાજકા દૂરાદ્દૂરતરં ભગવન્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તેનૈવ દ્વારેણ તેનૈવ માર્ગેણ પુનરેવ નિષ્ક્રાન્તાઃ । અથ ખલ્વાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદભૂત્ ( વૈદ્ય 39 ) - કિમત્ર કારણં યેન ઇમે ઽન્યતીર્થ્યાઃ પરિવ્રાજકા દૂરાદ્દૂરતરં ભગવન્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તેનૈવ દ્વારેણ તેનૈવ માર્ગેણ પુનરેવ નિષ્ક્રાન્તાઃ? અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ઇમમેવંરૂપં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - શક્રેણ શારિપુત્ર દેવાનામિન્દ્રેણ તેષામન્યતીર્થ્યાનાં પરિવ્રાજકાનામુપાલમ્ભાભિપ્રાયાણાં ચિત્તાનિ વ્યવલોક્ય ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્મૃત્યા સમન્વાહૃતા સ્વાધ્યાયિતા પ્રવર્તિતા, તેષામન્યતીર્થ્યાનાં પરિવ્રાજકાનાં વિગ્રહીતુકામાનાં વિવદિતુકામાનાં વિરોધયિતુકામાનાં નિવર્તનાર્થમ્, યથા અસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ભાષ્યમાણાયા એતે ઽન્યતીર્થ્યાઃ પરિવ્રાજકા નોપસંક્રામેયુરિતિ, માન્તરાયં કાર્ષુઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ભાષ્યમાણાયા ઇતિ । મયા ચ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યાભ્યનુજ્ઞાતમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નાહં શારિપુત્ર તેષામન્યતીર્થ્યાનાં પરિવ્રાજકાનામેકસ્યાપિ શુક્લં ધર્મં સમનુપશ્યામિ । સર્વે તે શારિપુત્ર ઉપાલમ્ભાભિપ્રાયાઃ પ્રતિહતચિત્તા ઉપસંક્રમિતુકામા અભૂવન્ ॥
અથ ખલુ મારસ્ય પાપીયસ્ય એતદભૂત્ - ઇમાસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ચતસ્રઃ પર્ષદઃ સંનિપતિતાઃ સંનિષણ્ણાસ્તથાગતસ્ય સંમુખીભૂતાઃ । ઇમે ચ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રાઃ સંમુખીભૂતાઃ । નિયતમત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વ્યાકરિષ્યન્તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । યન્ન્વહમુપસંક્રામેયં વિચક્ષુઃકરણાયેતિ । અથ ખલુ મારઃ પાપીયાંશ્ચતુરઙ્ગબલકાયમભિનિર્માય યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રામતિ સ્મ । અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યૈતદભૂત્ - મારો બતાયં પાપીયાંશ્ચતુરઙ્ગબલકાયમભિનિર્માય યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રામતિ સ્મ । યશ્ચાયં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્ય વ્યૂહઃ, નાયં રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્ય વ્યૂહઃ, નાપિ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતશ્ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્ય વ્યૂહઃ, નાપિ શાક્યાનાં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્ય વ્યૂહઃ, નાપિ લિચ્છવીનાં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્ય વ્યૂહઃ, યો ઽયં મારેણ પાપીયસા અભિનિર્મિતઃ । સમનુબદ્ધો દીર્ઘરાત્રં મારઃ પાપીયાન્ ભગવતો ઽવતારપ્રેક્ષી અવતારગવેષી, સત્ત્વાનાં ચ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ । યન્ન્વહમિમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્મૃત્યા સમન્વાહરેયં સ્વાધ્યાયેયં પ્રવર્તયેયમિતિ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્મૃત્યા સમન્વાહરતિ સ્મ સ્વાધ્યાયતિ સ્મ પ્રવર્તયતિ સ્મ । યથા યથા ચ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્મૃત્યા સમન્વાહરતિ સ્મ સ્વાધ્યાયતિ સ્મ પ્રવર્તયતિ સ્મ, તથા તથા મારઃ પાપીયાંસ્તેનૈવ માર્ગેણ પુનરેવ પ્રત્યુદાવૃત્તઃ ॥
અથ ખલુ ત્રાયસ્ત્રિંશત્કાયિકા દેવપુત્રા દિવ્યાનિ માન્દારપુષ્પાણ્યભિનિર્માય વિહાયસા અન્તરીક્ષગતા યેન ભગવાંસ્તેનાભ્યવકિરન્તિ સ્મ, યેન ભગવાંસ્તેન તાનિ દિવ્યાનિ માન્દારવપુષ્પાણ્યભિપ્રકિરન્તિ સ્મ, એવં ચોદાનમુદાનયન્તિ સ્મ - ચિરસ્ય બતેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા જામ્બૂદ્વીપકાનાં મનુષ્યાણામુપાવૃત્તેતિ । પુનરેવ ચ દિવ્યાનિ માન્દારવાણિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા યેન ભગવાંસ્તેનાભ્યવકિરન્તિ સ્મ, અભિપ્રકિરન્તિ સ્મ । એવં ચાવોચન્ - યે કેચિદ્ભગવન્ સત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યન્તે ભાવયિષ્યન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યન્તિ, ન તેષાં મારો વા મારકાયિકા વા દેવતા અવતારં લપ્સ્યન્તે । ન તે ભગવન્ સત્ત્વા અવરકેણ કુશલમૂલેન ( વૈદ્ય 40 ) સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, યે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ, શ્રુત્વ ચોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ, ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ, ઉપદેક્ષ્યન્તિ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પૂર્વજિનકૃતાધિકારાસ્તે ભગવન્ સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યેષામિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોત્રાવભાસમાગમિષ્યતિ । કઃ પુનર્વાદો યે એનામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ ઉપદેક્ષ્યન્તિ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે, તથાગતપર્યુપાસિતાસ્તે ભગવન્ સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ સર્વજ્ઞતા ગવેષિતવ્યા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ યાનિ કાનિચિદ્રત્નાનિ મહારત્નાનિ, સર્વાણિ તાનિ મહાસમુદ્રપ્રભાવિતાનિ, સર્વાણિ તાનિ મહાસમુદ્રાદ્ગવેષિતવ્યાનિ, એવમેવ ભગવન્ સર્વજ્ઞતામહારત્નં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામહાસમુદ્રાદ્ગવેષિતવ્યમ્ । એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । અતોનિર્જાતં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સર્વજ્ઞતામહારત્નં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતામહાસમુદ્રાત્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ન ભગવન્ દાનપારમિતાયા વર્ણં ભાષતે, ન નામધેયં પરિકીર્તયતિ । ન શીલપારમિતાયાઃ, ન ક્ષાન્તિપારમિતાયાઃ, ન વીર્યપારમિતાયાઃ । ન ભગવન્ ધ્યાનપારમિતાયા વર્ણં ભાષતે, ન નામધેયં પરિકીર્તયતિ । અપિ તુ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવૈકસ્યા ભગવાન્ વર્ણં ભાષતે, નામધેયં ચ પરિકીર્તયતિ । ભગવાનાહ એવમેતદાનન્દ, એવમ્ એતત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવાહમાનન્દ વર્ણં ભાષે નામધેયં ચ પરિકીર્તયામિ, નાન્યાસાં પારમિતાનામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતા હિ આનન્દ પૂર્વંગમા પઞ્ચાનાં પારમિતાનામ્ । તત્કિં મન્યસે આનન્દ અપરિણામિતં દાનં સર્વજ્ઞતાયાં દાનપારમિતાનામધેયં લભતે? આયુષ્માનાનન્દ આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે આનન્દ અપરિણામિતં શીલમપરિણામિતા ક્ષાન્તિરપરિણામિતં વીર્યમપરિણામિતં ધ્યાનમ્? તત્કિં મન્યસે આનન્દ અપરિણામિતા પ્રજ્ઞા સર્વજ્ઞતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનામધેયં લભતે? આનન્દ આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે ત્વમાનન્દ અચિન્ત્યા સા પ્રજ્ઞા યા કુશલમૂલાનિ સર્વજ્ઞતાપરિણામેન પરિણામયતિ? આનન્દ આહ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । અચિન્ત્યા સા ભગવન્ પ્રજ્ઞા, પરમાચિન્ત્યા સા ભગવન્ પ્રજ્ઞા, યા કુશલમૂલાનિ સર્વજ્ઞતાપરિણામેન પરિણામયતિ ભગવાનાહ - તસ્માત્તર્હિ આનન્દ પરમત્વાત્સા પ્રજ્ઞા પારમિતાનામધેયં લભતે, યયા સર્વજ્ઞતાયાં પરિણામિતાનિ કુશલમૂલાનિ પારમિતાનામધેયં લભન્તે । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ સર્વજ્ઞતાપરિણામિતકુશલમૂલત્વાત્પ્રજ્ઞાપારમિતા પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પૂર્વંગમા નાયિકા પરિણાયિકા । અનેન યોગેન અન્તર્ગતાઃ પઞ્ચ પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામેવ આનન્દ ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાધિવચનમેતદ્યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પરિકીર્તિતાયાં સર્વાઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિકીર્તિતા ભવન્તિ । તદ્યથાપિ નામ આનન્દ મહાપૃથિવ્યાં બીજાનિ પ્રકીર્ણાનિ સામગ્રીં લભમાનાનિ વિરોહન્તિ । મહાપૃથિવી ચ તેષાં બીજાનાં પ્રતિષ્ઠા । ( વૈદ્ય 41 ) મહાપૃથિવીપ્રતિષ્ઠિતાનિ ચ તાનિ બીજાનિ વિરોહન્તિ । એવમેવ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાસંગૃહીતાઃ પઞ્ચ પારમિતાઃ સર્વજ્ઞતાયાં પ્રતિષ્ઠન્તે । પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિષ્ઠિતાઃ પઞ્ચ પારમિતા વિરોહન્તિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતત્વાચ્ચ પારમિતાનામધેયં લભન્તે । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પૂર્વંગમા નાયિકા પરિણાયકા ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ન તાવદિમે ભગવંસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સર્વે ગુણાઃ પરિકીર્તિતાઃ, યાન્ ગુણાન્ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પરિગૃહ્ણીતે પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વા ઉપદિશ્ય ઉદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય । અથ હિ મયા યો ભગવતો ઽન્તિકાદસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રદેશ ઉદ્ગૃહીતઃ, સ પ્રવર્તિતઃ । ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ કૌશિક । ન ખલુ પુનઃ કૌશિક કેવલં યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ, તસ્યૈવ કેવલમમી ગુણા ભવિષ્યન્તિ । યો ઽપિ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા ધારયિષ્યતિ સ્થાપયિષ્યતિ સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચાનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ અર્ચયિષ્યતિ અપચાયિષ્યતિ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયિષ્યતિ, તસ્યાપ્યહં કૌશિક કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા એનાન્ દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ વદામિ ॥
એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અહમ્ અપિ ભગવંસ્તસ્યાપિ કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા ધારયિષ્યતિ સ્થાપયિષ્યતિ સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચાનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ અર્ચયિષ્યતિ અપચાયિષ્યતિ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયિષ્યતિ । કઃ પુનર્વાદો યઃ એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિષ્યતિ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ અર્ચયિષ્યતિ અપચાયિષ્યતિ પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયિષ્યતિ ॥
ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ કૌશિક । તસ્ય ખલુ પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રસ્ય કુલદુહિતુર્વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્વાધ્યાયતો બહૂનિ દેવપુત્રશતાન્યુપસંક્રમિષ્યન્તિ । બહૂનિ દેવપુત્રસહસ્રાણિ ( વૈદ્ય 42 ) બહૂનિ દેવપુત્રશતસહસ્રાણિ ધર્મશ્રવણાયોપસંક્રમિષ્યન્તિ । તે ચ દેવપુત્રા ધર્મં શૃણ્વન્તસ્તસ્ય ધર્મભાણકસ્ય પ્રતિભાનમુપસંહર્તવ્યં મંસ્યન્તે । યદાપિ સ ધર્મભાણકો ન જલ્પિતુકામો ભવિષ્યતિ, તદાપિ તસ્ય તે દેવપુત્રાસ્તેનૈવ ધર્મગૌરવેણ પ્રતિભાનમુપસંહર્તવ્યં મંસ્યન્તે, યથા તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા ભાષિતુમેવ છન્દો ભવિષ્યતિ । ઇમમ્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં ગુણં પરિગૃહ્ણાતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ ॥

પુનરપરં કૌશિક તસ્ય કુલપુત્રસ્ય કુલદુહિતુર્વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષમાણસ્ય ચતસૄણાં પર્ષદામગ્રતો નાવલીનચિત્તતા ભવિષ્યતિ - મા ખલુ માં કશ્ચિત્પર્યનુયુઞ્જીત ઉપાલમ્ભાભિપ્રાય ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા રક્ષાવરણગુપ્તિં કરોતિ । સ ઉપાલમ્ભાન્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારી ન સમનુપશ્યતિ, ઉપાલમ્ભકરાન્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારી ન સમનુપશ્યતિ, યો ઽપ્યુપાલભ્યેત તમ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ, તામ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ । એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા અનેન પર્યાયેણ ન કશ્ચિત્પર્યનુયોગો ભવિષ્યતિ । સ ચ નોત્રસિષ્યતિ, ન સંત્રસિષ્યતિ, ન સંત્રાસમાપત્સ્યતે । ઇમાન્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પરિગૃહ્ણાતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ ॥
પુનરપરં કૌશિક સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રિયો ભવિષ્યતિ માતાપિતૄણાં મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતશ્રમણબ્રાહ્મણાનાં હિતાનાં ચ, પ્રતિબલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, શક્તશ્ ચ ભવિષ્યતિ ઉત્પન્નોત્પન્નાનાં પરપ્રવાદિનાં સહધર્મેણ નિગ્રહાય, પરૈશ્ ચ પ્રત્યનુયુજ્યમાનઃ પ્રત્યનુયોગવ્યાકરણસમર્થો ભવિષ્યતિ । ઇમાન્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પરિગૃહ્ણાતિ, યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ ॥

યત્ર ખલુ પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા પૂજાપૂર્વંગમં સ્થાપયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ, તત્ર કૌશિક યે કેચિચ્ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ દેવેષુ દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ઽપિ તત્ર આગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યાવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય ( વૈદ્ય 43 ) સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । એવં યે કેચિત્કૌશિક ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ દેવેષુ દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્ય ઉદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક યામેષુ દેવેષુ દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક તુષિતેષુ દેવેષુ દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક નિર્માણરતિષુ દેવેષુ દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક પરનિર્મિતવશવર્તિષુ દેવેષુ દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ ઉપદેક્ષ્યન્તિ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । એવં યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક રૂપાવચરેષુ દેવેષુ દેવપુત્રા યાવન્તો બ્રહ્મલોકે બ્રહ્મકાયિકા દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ ઉપદેક્ષ્યન્તિ ઉદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । મા તે ઽત્ર કૌશિક એવં ભૂદ્યથા બ્રહ્મકાયિકા એવેતિ । યથા બ્રહ્મકાયિકાઃ, એવં યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક બ્રહ્મપુરોહિતેષુ દેવેષુ ( વૈદ્ય 44 ) દેવપુત્રા..........પેયાલમ્ । એવં યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક મહાબ્રહ્માસુ પરીત્તાભેષ્વપ્રમાણાભેષ્વાભાસ્વરેષુ પરીત્તસુભેષ્વપ્રમાણશુભેષુ શુભકૃત્સ્નેષ્વનભ્રકેષુ પુણ્યપ્રસવેષુ બૃહત્ફલેષ્વસંજ્ઞિસત્ત્વેષ્વબૃહેષ્વતપેષુ સુદૃશેષુ સુદર્શનેષુ । યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક અકનિષ્ઠેષુ દેવેષુ દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । એવં ચ કૌશિક તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - યે કેચિદ્દશસુ દિક્ષુ અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ દેવા નાગા યક્ષા ગન્ધર્વા અસુરા ગરુડાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યા અમનુષ્યાઃ, તે ઇતઃ પુસ્તકાત્પ્રજ્ઞાપારમિતાં પશ્યન્તુ વન્દન્તાં નમસ્કુર્વન્તુ ઉદ્ગૃહ્ણન્તુ ધારયન્તુ પર્યવાપ્નુવન્તુ પ્રવર્તયન્તુ દેશયન્તુ ઉપદિશન્તુ ઉદ્દિશન્તુ સ્વાધ્યાયન્તુ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વા ઉપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ સ્વભવનાનિ ગચ્છન્તુ - તેષામિદં ધર્મદાનમેવ દત્તં ભવત્વિતિ । મા તે ઽત્ર કૌશિક એવં ભૂત્ - યે અસ્મિન્નેવ ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થિતાઃ, તે એવ કેવલં તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્ત ઇતિ । ન તે કૌશિક એવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક યાવન્તસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થિતાઃ,

તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । તે ઽપિ તત્રાગત્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતાં પ્રેક્ષિષ્યન્તે વન્દિષ્યન્તે નમસ્કરિષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । પ્રેક્ષ્ય વન્દિત્વા નમસ્કૃત્યોદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય પુનરેવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । તસ્ય ખલુ પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા ગૃહં વા લયનં વા પ્રાસાદો વા સુરક્ષિતો ભવિષ્યતિ । ન ચ તસ્ય કશ્ચિદ્વિહેઠકો ભવિષ્યતિ સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકેન । ઇમમ્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં ગુણં પરિગ્રહીષ્યતિ - યત્ર હિ નામ એવં મહૌજસ્કા દેવા નાગા યક્ષા ગન્ધર્વા અસુરા ગરુડાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યા અમનુષ્યા વા આગન્તવ્યં મંસ્યન્તે ॥
એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં પુનર્ભગવન્ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા એવં જાનીયાત્ - ઇહ દેવા વા નાગા વા યક્ષા વા ગન્ધર્વા વા અસુરા વા ગરુડા વા કિન્નરા વા મહોરગા વ મનુષ્યા વા અમનુષ્યા વા આગચ્છન્તિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોતું દ્રષ્ટું વન્દિતું નમસ્કર્તુમુદ્ગ્રહીતું ધારયિતું વાચયિતું પર્યવાપ્તું પ્રવર્તયિતું દેશયિતુમુપદેષ્ટુમુદ્દેષ્ટું સ્વાધ્યાતુમિતિ? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - સચેત્કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તત્ર ઉદારમવભાસં સંજાનીતે, નિષ્ઠા તેન કુલપુત્રેણ વા ( વૈદ્ય 45 ) કુલદુહિત્રા વા તત્ર ગન્તવ્યા - ઇહ દેવો વા નાગો વા યક્ષો વા ગન્ધર્વો વા અસુરો વા ગરુડો વા કિન્નરો વા મહોરગો વા મનુષ્યો વા અમનુષ્યો વા આગત ઇતિ, ઉપસંક્રાન્ત ઇતિ । પુનરપરં સચેત્કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તત્ર અમાનુષં ગન્ધં ઘ્રાસ્યત્યનાઘ્રાતપૂર્વમ્, ઘ્રાત્વા ચ તદ્ગન્ધં નિષ્ઠા તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તત્ર ગન્તવ્યા - ઇહ દેવો વા નાગો વા યક્ષો વા ગન્ધર્વો વા અસુરો વા ગરુડો વા કિન્નરો વા મહોરગો વા મનુષ્યો વા અમનુષ્યો વા આગત ઇતિ, ઉપસંક્રાન્ત ઇતિ ॥
પુનરપરં સચેત્કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તત્ર અમાનુષં ગન્ધં ઘ્રાસ્યતિ અનાઘ્રાતપૂર્વમ્, ઘ્રાત્વા ચ તદ્ગન્ધં નિષ્ઠા તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા તત્ર ગન્તવ્યાઃ, - ઇહ દેવો વા નાગો વા યક્ષો વા ગન્ધર્વો વા અસુરો વા ગરુડો વ કિન્નરો વા મહોરગો વા મનુષ્યો વા[અમનુષ્યો વા]આગત ઇતિ, ઉપસંક્રાન્ત ઇતિ । પુનરપરં સચેત્કૌશિક કુલપુત્રો વ કુલદુહિતા વા ચૌક્ષસમુદાચારો ભવિષ્યતિ, શુચિસમુદાચારો ભવિષ્યતિ, તસ્ય તયા ચૌક્ષસમુદાચારતયા શુચિસમુદાચારતયા તે દેવા નાગા યક્ષા ગન્ધર્વા અસુરા ગરુડાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યા અમનુષ્યા વા આગન્તવ્યં મંસ્યન્તે । યે ચ તત્ર દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગા મનુષ્યા અમનુષ્યા વા આગતા ભવિષ્યન્તિ, તે તસ્ય તયા ચૌક્ષસમુદાચારતયા શુચિસમુદાચારતયા આત્તમનસ્કાઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતા ભવિષ્યન્તિ । યાશ્ ચ તત્ર અલ્પૌજસ્કા અલ્પૌજસ્કા દેવતા અધ્યુષિતા ભવિષ્યન્તિ, તાસ્તતો ઽપક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? તેષામેવ હિ મહૌજસ્કાનાં મહૌજસ્કાનાં દેવાનાં નાગાન યક્ષાણાં ગન્ધર્વાણામસુરાણાં ગરુડાનાં કિન્નરાણાં મહોરગાણાં મનુષ્યાણાં મમનુષ્યાણાં વા શ્રિયં ચ તેજશ્ ચ ગૌરવં ચ અસહમાના એવ તા અલ્પૌજસ્કા અલ્પૌજસ્કા દેવતા તતો ઽપક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । યથા યથા ખલુ પુનઃ કૌશિક તે મહૌજસ્કા મહૌજસ્કા દેવા નાગા યક્ષા ગન્ધર્વા અસુરા ગરુડાઃ કિન્નરા મહોરગા મનુષ્યા અમનુષ્યા વા અભીક્ષ્ણમુપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે, તથા તથા સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રસાદબહુલો ભવિષ્યતિ । ઇમમ્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં ગુણં પરિગ્રહીષ્યતિ । તેન ખલુ પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તસ્ય ધર્મનેત્રીસ્થાનસ્ય પરિસામન્તકે ઽશુચિરચૌક્ષસમુદાચારો ન પ્રચારયિતવ્યઃ તસ્યાં ગુરુગૌરવતાપરિપૂરિમુપાદાય ॥
પુનરપરં કૌશિક તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા ન કાયક્લમથો ન ચિત્તક્લમથ ઉત્પત્સ્યતે । સ સુખમેવ શય્યાં કલ્પયિષ્યતિ, સુખં ચ પ્રક્રમિષ્યતિ, સુપ્તશ્ ચ સન્ ન પાપકાન્ સ્વપ્નાન્ દ્રક્ષતિ, પશ્યંશ્ ચ પુનસ્તથાગતાનેવાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ દ્રક્ષ્યતિ, સ્તૂપાનેવ દ્રક્ષ્યતિ, બોધિસત્ત્વાનેવ દ્રક્ષ્યતિ, તથાગતશ્રાવકાનેવ દ્રક્ષ્યતિ । શબ્દાંશ્ ચ શૃણ્વન્ પારમિતાશબ્દાનેવ શ્રોષ્યતિ, બોધિપક્ષાનેવ ધર્માન્ દ્રક્ષ્યતિ, બોધિવૃક્ષાનેવ દ્રક્ષ્યતિ, તેષુ ચ તથાગતાનેવાર્હતઃ ( વૈદ્ય 46 ) સમ્યક્સંબુદ્ધાનભિસંબુધ્યમાનાન્ દ્રક્ષ્યતિ । તથા અભિસંબુદ્ધાનાં ચ ધર્મચક્રપ્રવર્તનં દ્રક્ષ્યતિ, બહૂંશ્ ચ બોધિસત્ત્વાનેવ દ્રક્ષ્યતિ ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સંગાયમાનાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાસંગીતિરતાન્ - એવં સર્વજ્ઞતા પરિગ્રહીતવ્યા, એવં બુદ્ધક્ષેત્રં વિશોધયિતવ્યમ્, ઇત્યુપાયકૌશલં ચ ઉપદિશતઃ । ઉદારં ચ બુદ્ધાનાં ભગવતામભિસંબોધિશબ્દં શ્રોષ્યતિ - અમુષ્યાં દિશિ અમુષ્મિન્ દિગ્ભાગે અમુષ્મિન્ લોકધાતૌ અમુકો ઽસૌ નામ્ના તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બહુભિર્બોધિસત્ત્વશ્રાવકાણાં શતૈર્બહુભિર્બોધિસત્ત્વશ્રાવકસહસ્રૈર્ બહુભિર્બોધિસત્ત્વશ્રાવકશતસહસ્રૈર્ બહુભિર્બોધિસત્ત્વશ્રાવકકોટીભિર્ બહુભિર્બોધિસત્ત્વશ્રાવકકોટીશતૈર્ બહુભિર્બોધિસત્ત્વશ્રાવકકોટીસહસ્રૈઃ બહુભિર્બોધિસત્ત્વશ્રાવકકોટીશતસહસ્રૈર્બહુભિર્બોધિસત્ત્વશ્રાવકકોટીનિયુતશતસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો ધર્મં દેશયતીતિ । યશ્ ચ ખલુ પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાનેવંરૂપાન્ સ્વપ્નાન્ દ્રક્ષ્યતિ, સ સુખમેવ સ્વપ્સ્યતિ, સુખં ચ પ્રતિભોત્સ્યતે, ઓજઃપ્રક્ષિપ્તં ચ કાયં સુખં ચ પ્રતિસંવેદયિષ્યતિ, લઘુ લધ્વેવ ચ પ્રતિસંવેદયિષ્યતિ । ન ચાસ્ય અધિમાત્રયા આહારગૃદ્ધ્યા ચિત્તસંતતિરુત્પત્સ્યતે । મૃદુકા ચ અસ્ય આહારસંજ્ઞા ભવતિ । તદ્યથાપિ નામ કૌશિક ભિક્ષોર્યોગાચારસ્ય સમાધેર્વ્યુત્થિતસ્ય મનસિકારપરિષ્યન્દિતેન ચિત્તેન ન બલવત્યાહારે ગૃદ્ધિર્ભવતિ, મૃદુકા ચાસ્ય આહારસંજ્ઞા ભવતિ, એવમેવ કૌશિક તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા ન બલવત્યાહારે ગૃદ્ધિર્ભવિષ્યતિ । મૃદુકા ચાસ્ય આહારસંજ્ઞા ભવિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતત્કૌશિક ભવતિ - યથાપિ નામ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયોગાનુયુક્તત્વાત્તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા તથા હ્યસ્ય અમનુષ્યાઃ કાયે ઓજ ઉપસંહર્તવ્યં મંસ્યન્તે । ઇમાન્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પરિગૃહ્ણાતિ ॥

પુનરપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા પૂજાપૂર્વંગમં સ્થાપયેત્ પૂજયેન્નોદ્ગૃહ્ણીયાન્ન ધારયેન્ન વાચયેન્ન પર્યવાપ્નુયાત્ ન પ્રવર્તયેન્ન દેશયેન્નોપદિશેન્નોદ્દિશેન્ન સ્વાધ્યાયેત્, અયમેવ તતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્પર્યવાપ્નુયાત્પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્સ્થાપયેત્સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચાનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । તાં ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલે - પનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયેત્, અયમેવ તતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક ઇમાન્ દૃષ્ટધાર્મિકાન્ વિશિષ્ટાન્ ગુણાન્ પરિગૃહીતુકામેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિશ્રદ્ધાતવ્યા ( વૈદ્ય 47 ) અવકલ્પયિતવ્યા અધિભોક્તવ્યા । પ્રસન્નચિત્તેન બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સત્કૃત્ય અધ્યાશયેન શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા દેશયિતવ્યા ઉપદેષ્ટવ્યા ઉદ્દેષ્ટવ્યા સ્વાધ્યાતવ્યા, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતવ્યા, અર્થતો વિવરિતવ્યા, મનસાન્વવેક્ષિતવ્યા, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત । અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા સ્થાપયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચાનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । અર્થિકાનાં ચ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ સંવિભાગં કરિષ્યામિ, મમ ચ પરેષાં ચ કલ્યાણસત્ત્વાનાં બુદ્ધનેત્રીમહાચક્ષુરવૈકલ્યતા ભવિષ્યતીતિ । સદા ચ સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા અર્ચયિતવ્યા અપચાયિતવ્યા પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયિતવ્યેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામપ્રમેયગુણધારણપારમિતાસ્તૂપસત્કારપરિવર્તો નામ તૃતીયઃ ॥
અસ્પ્_4: ગુણપરિકીર્તનપરિવર્તશ્ચતુર્થઃ ।

પુનરપરં ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમામન્ત્રયતે સ્મ - સચેત્કૌશિક અયં તે જમ્બૂદ્વીપઃ પરિપૂર્ણશ્ચૂલિકાબદ્ધસ્તથાગતશરીરાણાં દીયેત, ઇયં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિત્વોપનામ્યેત, તત એકતરેણ ભાગેન પ્રવાર્યમાણો ઽનયોર્દ્વયોર્ભાગયોઃ સ્થાપિતયોઃ કતમં ત્વં કૌશિક ભાગં ગૃહ્ણીયાઃ? શક્ર આહ - સચેન્મે ભગવન્ અયં જમ્બૂદ્વીપઃ પરિપૂર્ણશ્ચૂલિકાબદ્ધસ્તથાગતશરીરાણાં દીયેત, ઇયં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિત્વોપનામ્યેત, તત એકતરેણ ભાગેન પ્રવાર્યમાણો ઽનયોર્દ્વયોર્ભાગયોઃ સ્થાપિતયોરિમામેવાહં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણીયામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ તથાગતનેત્રીચિત્રીકારેણ । એતદ્ધિ તથાગતાનાં ભૂતાર્થિકં શરીરમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉક્તં હ્યેતદ્ભગવતા - ધર્મકાયા બુદ્ધા ભગવન્તઃ । મા ખલુ પુનરિમં ભિક્ષવઃ સત્કાયં કાયં મન્યધ્વમ્ । ધર્મકાયપરિનિષ્પત્તિતો માં ભિક્ષવો દ્રક્ષ્યથ । એષ ચ તથાગતકાયો ભૂતકોટિપ્રભાવિતો દ્રષ્ટવ્યો યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન ખલુ પુનર્મે ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષ્વગૌરવમ્ । ગૌરવમેવ મે ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષુ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ ઇતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાતો નિર્જાતાનિ તથાગતશરીરાણિ પૂજાં લભન્તે । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ અનયૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પૂજિતયા તેષામ્ અપિ તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણા પૂજા કૃતા ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતત્ત્વાત્તથાગતશરીરાણામ્ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ સુધર્માયાં દેવસભાયામહં યસ્મિન્ સમયે દિવ્યે સ્વકે આસને નિષણ્ણો ભવામિ, તદા મમ દેવપુત્રા ઉપસ્થાનાયાગચ્છન્તિ । યસ્મિન્ સમયે ન નિષણ્ણો ભવામિ, અથ તસ્મિન્ સમયે યન્મમાસનં તત્ર દેવપુત્રા મમ ગૌરવેણ તદાસનં નમસ્કૃત્ય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પુનરેવ પ્રક્રામન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઇહ હિ કિલ આસને નિષદ્ય શક્રો દેવાનામિન્દ્રો દેવાનાં ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં ધર્મં દેશયતીતિ । એવમેવ ભગવન્ મહેશાખ્યહેતુપ્રત્યયભૂતા પ્રજ્ઞાપારમિતા । તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સર્વજ્ઞતાયા આહારિકા । સર્વજ્ઞતાયાશ્ ચ તથાગતશરીરાણ્યાશ્રયભૂતાનિ । ન તુ તાનિ પ્રત્યયભૂતાનિ, ન કારણભૂતાનિ જ્ઞાનસ્યોત્પાદાય । એવમેવ ભગવન્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનહેતુકા તથાગતશરીરેષુ પૂજા કૃતા ભવતિ । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ અનયોર્દ્વયોર્ભાગયોઃ સ્થાપિતયોરિમામેવાહં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણીયામ્ । ન ખલુ પુનર્મે ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષ્વગૌરવમ્ । ગૌરવમેવ મે ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષુ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવંસ્તાનિ તથાગતશરીરાણિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતત્વાત્પૂજાં લભન્તે । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનર્ભગવન્ અયં જમ્બૂદ્વીપસ્તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણશ્ચૂલિકાબદ્ધઃ । તિષ્ઠતુ ચાતુર્મહાદ્વીપકો લોકધાતુસ્તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણશ્ચૂલિકાબદ્ધઃ । તિષ્ઠતુ સાહસ્રો લોકધાતુસ્તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણશ્ચૂલિકાબદ્ધઃ । તિષ્ઠતુ ભગવન્ દ્વિસાહસ્રો મધ્યમો લોકધાતુસ્તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણશ્ચૂલિકાબદ્ધઃ । અયમેવ ભગવંસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુસ્તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણશ્ચૂલિકાબદ્ધઃ, એકો ભાગઃ કૃત્વા સ્થાપ્યેત, ઇયં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિત્વા દ્વિતીયો ભાગઃ સ્થાપ્યેત । અનયોર્દ્વયોર્ભાગયોઃ સ્થાપિતયોરેકતરેણ ભાગેન પ્રવાર્યમાણો ઽનયોર્દ્વયોર્ભાગયોઃ સ્થાપિતયોર્યસ્તે ભાગો ઽભિપ્રેતસ્તમેકં ભાગં ગૃહાણેતિ, તત્ર ઇમામેવાહં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણીયામ્ । ન ખલુ ( વૈદ્ય 49 ) પુનર્ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષ્વગૌરવમ્ । ગૌરવમેવ મે ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષુ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવંસ્તાનિ તથાગતશરીરાણિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતાનિ પૂજાં લભન્તે । તથાગતશરીરાણિ હિ સર્વજ્ઞજ્ઞાનાશ્રયભૂતાનિ । તદ્ અપિ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતમ્ । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ અનયોર્દ્વયોર્ભાગયોઃ સ્થાપિતયોરિમામેવાહં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણીયામ્ । ન ખલુ પુનર્ મે ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષ્વગૌરવમ્ । ગૌરવમેવ મે ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષુ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ ઇતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાતો નિર્જાતાનિ તાનિ તથાગતશરીરાણિ પૂજાં લભન્તે યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતત્વાત્ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ અનર્ઘં મણિરત્નમેભિરેવંરૂપૈર્ગુણૈઃ સમન્વાગતં સ્યાત્ । તદ્યથા - તદ્યત્ર યત્ર સ્થાપ્યેત, તત્ર તત્ર મનુષ્યા વા અમનુષ્યા વા અવતારં ન લભેરન્ । યત્ર યત્ર વા અમનુષ્યગૃહીતઃ કશ્ચિદ્ભવેત્ પુરુષો વા સ્ત્રી વા, તત્ર તત્ર તસ્મિન્ મણિરત્ને પ્રવેશિતમાત્રે સો ઽમનુષ્યસ્તતો ઽપક્રામેત્ । વાતેનાપિ બાધ્યમાનસ્ય ધમ્યમાને શરીરે તન્મણિરત્નં સ્થાપ્યેત । તસ્ય તં વાતં નિગૃહ્ણીયાત્, ન વિવર્ધયેત્, ઉપશમયેત્ । પિત્તેનાપિ દહ્યમાને શરીરે સ્થાપ્યેત । તસ્ય તદ્ અપિ પિત્તં નિગૃહ્ણીયાત્, ન વિવર્ધયેત્, ઉપશમયેત્ । શ્લેષ્મણાપિ પરિગૃદ્ધે સર્વતો બાધ્યમાને શરીરે સ્થાપ્યેત, તસ્ય તમ્ અપિ શ્લેષ્માણં નિગૃહ્ણીયાત્, ન વિવર્ધયેત્, ઉપશમયેત્ । સાંનિપાતિકેનાપિ વ્યાધિના દુઃખિતસ્ય શરીરે સ્થાપ્યેત, તસ્ય તમ્ અપિ સાંનિપાતિકં વ્યાધિં નિગૃહ્ણીયાત્, ન વિવર્ધયેત્, ઉપશમયેત્ । અન્ધકારતમિસ્રાયાં ચ રાત્રાવપ્યવભાસં કુર્યાત્ । ઉષ્ણે ચાપિ વર્તમાને યસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે સ્થાપ્યેત, સ પૃથિવીપ્રદેશઃ શીતલો ભવેત્ । શીતે ચાપિ વર્તમાને યસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે સ્થાપ્યેત, સ પૃથિવીપ્રદેશ ઉષ્ણો ભવેત્ । યસ્મિંશ્ ચ પૃથિવીપ્રદેશે આશીવિષા અનુવિચરેયુઃ, તથા અન્યે ઽપિ ક્ષુદ્રજન્તવઃ, તત્રાપિ પૃથિવીપ્રદેશે ધાર્યેત, સ્થાપિતં વા ભવેત્, તે ઽપ્યાશીવિષાસ્તે ચ ક્ષુદ્રજન્તવસ્તતો ઽપક્રામેયુઃ । સચેદ્ભગવન્ સ્ત્રી વા પુરુષો વા આશીવિષેણ દષ્ટો ભવેત્, તસ્ય તન્મણિરત્નં દશ્યેત, તસ્ય સહદંશનેનૈવ મણિરત્નસ્ય તદ્વિષં પ્રતિહન્યેત વિગચ્છેત્ । એભિશ્ચાન્યૈશ્ ચ ભગવન્ એવંરૂપૈર્ગુણૈઃ સમન્વાગતં તન્મણિરત્નં ભવેત્ । યેષામ્ અપિ કેષાંચિદ્ભગવન્ અક્ષિષ્વર્બુદં વા તિમિરં વા અક્ષિરોગો વા પટલં વા ભવેત્, તેષાં ચ તન્મણિરત્નમક્ષિષુ સ્થાપ્યેત, તેષાં સ્થાપિતમાત્રેણૈવ તે ઽક્ષિદોષા નિર્ઘાતં પ્રશમં ગચ્છેયુઃ । એતૈશ્ ચ અન્યૈશ્ ચ ભગવન્ એવંરૂપૈર્ગુણૈઃ સમન્વાગતં તન્મણિરત્નં ભવેત્ । યત્ર ચોદકે સ્થાપ્યેત, તદપ્યુદકમેકવર્ણં કુર્યાત્સ્વકેન વર્ણેન । સચેત્પાણ્ડરેણ વસ્ત્રેણ પરિવેષ્ટ્ય ઉદકે પ્રક્ષિપ્યેત, તદુદકં પાણ્ડરીકુર્યાત્ । એવં સચેન્નીલેન પીતેન લોહિતેન માઞ્જિષ્ઠેન એતેષામન્યેષાં વા નાનાપ્રકારાણાં વસ્ત્રાણામન્યતમેન વસ્ત્રેણ તન્મણિરત્નં વેષ્ટયિત્વા વા બદ્ધ્વા વા ઉદકે પ્રક્ષિપ્યેત, તેન તેન વસ્ત્રરાગેણ તત્તત્સ્વભાવવર્ણં તદુદકં કુર્યાત્ । યો ઽપિ તસ્યોદકસ્ય કલુષભાવસ્તમ્ અપિ પ્રસાદયેત્ । એભિર્ અપિ ભગવન્ એવંરૂપૈર્ગુણૈઃ સમન્વાગતં તન્મણિરત્નં ભવેત્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - કિં પુનઃ કૌશિક દેવલોક ( વૈદ્ય 50 ) એવ તાનિ મણિરત્નાનિ સન્તિ, ઉત જામ્બૂદ્વીપકાનામ્ અપિ મનુષ્યાણાં તાનિ મણિરત્નાનિ સન્તિ? શક્ર આહ - દેવેષ્વાર્યાનન્દ તાનિ મણિરત્નાનિ સન્તિ । અપિ તુ ખલુ પુનર્જામ્બુદ્વીપકાનામ્ અપિ મનુષ્યાણાં મણિરત્નાનિ સન્તિ । તાનિ તુ ગુરુકાણિ અલ્પાનિ પરીત્તાનિ ગુણવિકલાનિ, ન તૈસ્તથારૂપૈર્ગુણૈઃ સમન્વાગતાનિ । તત્તેષાં દિવ્યાનાં મણિરત્નાનાં શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપયાન્તિ, સહસ્રતમીમપિ, શતસહસ્રતમીમપિ, કોટીતમીમપિ, કોટીશતતમીમપિ, કોટીસહસ્રતમીમપિ, કોટીશતસહસ્રતમીમપિ, કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપયાન્તિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમન્તે નોપયાન્તિ । યાનિ ખલુ પુનર્દેવેષુ, તાનિ લઘૂનિ સર્વાકારગુણપરિપૂર્ણાનિ । યત્ર ચ કરણ્ડકે તન્મણિરત્નં પ્રક્ષિપ્તં ભવતિ ઉત્ક્ષિપ્તં વા, તત ઉદ્ધૃતે ઽપિ તસ્મિન્ મણિરત્ને કરણ્ડકાત્ સ્પૃહણીય એવ સ કરણ્ડકો ભવતિ । તૈર્મણિરત્નગુણૈઃ પરા તત્ર કરણ્ડકે સ્પૃહોત્પદ્યતે । એવમેવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એતે ગુણાઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય ચ । યેન પરિનિર્વૃતસ્યાપિ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય તાનિ તથાગતશરીરાણિ પૂજાં લભન્તે - સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યેમાનિ તથાગતશરીરાણિ ભાજનભૂતાન્યભૂવન્નિતિ । યથા ચ ભગવન્ સર્વલોકધાતુષુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં ધર્મદેશના પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતત્વાત્પૂજ્યા, એવં ધર્મભાણકસ્ય ધર્મદેશના પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતત્વાત્પૂજ્યા । યથા ચ ભગવન્ રાજપુરુષો રાજાનુભાવાન્મહતો જનકાયસ્ય અકુતોભયઃ પૂજ્યઃ, એવં સ ધર્મભાણકો ધર્મકાયાનુભાવાન્મહતો જનકાયસ્ય અકુતોભયઃ પૂજ્યઃ । યથા ચ ધર્મદેશના ધર્મભાણકાશ્ ચ પૂજાં લભન્તે, એવં તાનિ તથાગતશરીરાણિ પૂજાં લભન્તે । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ તિષ્ઠતુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુસ્તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણશ્ચૂલિકાબદ્ધઃ, યે ઽપિ ભગવન્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા લોકધાતવઃ, તે ઽપિ સર્વે તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણાશ્ચૂલિકાબદ્ધા એકો ભાગઃ સ્થાપ્યેત, ઇયં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિત્વા દ્વિતીયો ભાગઃ સ્થાપ્યેત । તત્ર ચેન્માં ભગવન્ કશ્ચિદેવ પ્રવારયેદન્યતરેણ ભાગેન, પ્રવાર્યમાણો ઽનયોર્ભાગયોઃ સ્થાપિતયોઃ - યસ્તે ભાગો ઽભિપ્રેતઃ તમેકં ભાગં પરિગૃહ્ણીષ્વેતિ, તત્ર ઇમામેવાહં ભગવંસ્તયોર્દ્વયોર્ભાગયોઃ સ્થાપિતયોર્ભાગં ગૃહ્ણીયાં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ન ખલુ પુનર્ભગવન્ મમ તેષુ તથાગતશરીરેષ્વગૌરવમ્ । ગૌરવમેવ ભગવંસ્તેષુ તથાગતશરીરેષુ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતા સર્વજ્ઞતા, સર્વજ્ઞતાનિર્જાતા ચ તથાગતશરીરાણાં પૂજા ભવતિ । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પૂજિતાયામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પૂજા કૃતા ભવતિ ॥
પુનરપરં ભગવન્ યે ઽપ્રમેયેષ્વસંખ્યેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્ત એતર્હિ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તાન્ ધર્મતયા દ્રષ્ટુકામેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપત્તવ્યમ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । યે ઽપિ તે કૌશિક અભૂવન્નતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ, તે ઽપિ કૌશિક ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ । ( વૈદ્ય 51 ) યે ઽપિ તે કૌશિક ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, તે ઽપિ કૌશિક ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । યે ઽપિ તે કૌશિક એતર્હિ અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપિ કૌશિક બુદ્ધા ભગવન્તઃ ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ । અહમ્ અપિ કૌશિક એતર્હિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ ॥
એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - મહાપારમિતેયં ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વસત્ત્વાનાં હિ ભગવંસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધશ્ચિત્તચરિતાનિ સમ્યક્ પ્રજાનાતિ સંપશ્યતિ । ભગવાનાહ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । તથા હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દીર્ઘરાત્રં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, તેન સર્વસત્ત્વાનાં ચિત્તચરિતાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમ્યક્ પ્રજાનાતિ સંપશ્યતિ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામેવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ નાન્યાસુ પારમિતાસુ? ભગવાનાહ - સર્વાસુ કૌશિક ષટ્સુ પારમિતાસુ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ અત્ર પૂર્વંગમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનં વા દદતઃ, શીલં વા રક્ષતઃ, ક્ષાન્ત્યા વા સંપાદયમાનસ્ય, વીર્યં વા આરભમાણસ્ય, ધ્યાનં વા સમાપદ્યમાનસ્ય, ધર્માન્ વા વિપશ્યતઃ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતૈવાત્ર પૂર્વંગમા । ન ચ કૌશિક આસાં ષણ્ણાં પારમિતાનામુપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિણામિતાનાં સર્વજ્ઞતાપરિણામિતાનાં વિશેષઃ, ન ચ નાનાકરણમુપલભ્યતે । તદ્યથાપિ નામ કૌશિક જમ્બુદ્વીપે નાનાવૃક્ષા નાનાવર્ણા નાનાસંસ્થાના નાનાપત્રા નાનાપુષ્પા નાનાફલા નાનારોહપરિણાહસંપન્નાઃ, ન ચ તેષાં વૃક્ષાણાં છાયાયા વિશેષો વા નાનાકરણં વા પ્રજ્ઞાયતે, અપિ તુ છાયા છાયેત્યેવં સંખ્યાં ગચ્છતિ, એવમેવ કૌશિક આસાં ષણ્ણાં પારમિતાનામુપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિણામિતાનાં સર્વજ્ઞતાપરિણામિતાનાં ન વિશેષઃ, ન ચ નાનાકરણમુપલભ્યતે । એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - મહાગુણસમન્વાગતેયં ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્રમેયગુણસમન્વાગતેયં ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપર્યન્તગુણસમન્વાગતેયં ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ગુણપરિકીર્તનપરિવર્તો નામ ચતુર્થઃ ॥
અસ્પ્_5: પુણ્યપર્યાયપરિવર્તઃ પઞ્ચમઃ ।

અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યો ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અધ્યાશયતઃ શૃણુયાદુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્સ્વાધ્યાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, અર્થમસ્યા વિવૃણુયાત્, મનસાન્વવેક્ષેત, યથાધિકયા ચ પ્રજ્ઞયા અત્ર પરિમીમાંસામાપદ્યેત, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્સ્થાપયેત્સદ્ધર્મચિરસ્થિતિહેતોઃ - મા બુદ્ધનેત્રીસમુચ્છેદો ભૂત્, મા સદ્ધર્માન્તર્ધાનમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ અનુગ્રહોપસંહારઃ કૃતો ભવિષ્યતિ નેત્ર્યવૈકલ્યેનેતિ । એવમિમં નિર્દેશં શ્રુત્વા એવંમહાર્થિકા બતેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, એવંમહાનુશંસા, એવંમહાફલા, એવંમહાવિપાકા બતેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, એવં બહુગુણસમન્વાગતેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, અપરિત્યજનીયા મયા પ્રજ્ઞાપારમિતા, રક્ષિતવ્યા મમ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ગોપાયિતવ્યા મમ પ્રજ્ઞાપારમિતા, પરમદુર્લભા હીયં પ્રજ્ઞાપારમિતેત્યધિમુઞ્ચેત્ । સ્વયમેવ ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ યો વા અન્યઃ સંપૂજ્ય પરસ્મૈ ચાર્થિકાય છન્દિકાય કુલપુત્રાય કુલદુહિત્રે વા યાચમાનાય દદ્યાદુપનામયેન્નિર્યાતયેત્પરિત્યજેત્, અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા । કતરસ્તયોર્ભગવન્ કુલપુત્રયોઃ કુલદુહિત્રોર્વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ - યો વા પરિત્યાગબુદ્ધિર્યો વા ન પરિત્યાગબુદ્ધિઃ? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - તેન હિ કૌશિક ત્વામેવાત્ર પ્રતિપ્રક્ષ્યામિ । યથા તે ક્ષમતે વ્યાકુર્યાઃ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય શરીરં સત્કૃત્ય પરિચરેદ્ધારયેત્ સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્ પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્ સ્વયમેવ । યો વા અન્યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતશરીરં સ્વયં ચ સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્, દદ્યાત્ સંવિભજેત્ વૈસ્તારિકી પૂજા ભવિષ્યતીતિ સત્ત્વાનાં ચાનુકમ્પામુપાદાય । કતરસ્તયોર્દ્વયોઃ કુલપુત્રયોઃ કુલદુહિત્રોર્વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્? કિં યઃ સ્વયં ચ પૂજયેત્ પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેદ્દદ્યાત્ સંવિભજેત્, કિં વા યઃ સ્વયમેવ પ્રત્યાત્મં પૂજયેત્? શક્ર આહ - યો ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્વયં ચ તથાગતશરીરં સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્, પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેદ્દદ્યાત્સંવિભજેત્ વૈસ્તારિકી પૂજા ભવિષ્યતીતિ સત્ત્વાનાં ચાનુકમ્પામુપાદાય, અયમેવાનયોર્દ્વયોઃ કુલપુત્રયોઃ કુલદુહિત્રોર્વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । ભગવાનાહ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । એવમેતત્કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્સ્વાધ્યાયેત્, પરસ્મૈ ચાર્થિકાય છન્દિકાય કુલપુત્રાય કુલદુહિત્રે વા યાચમાનાય દદ્યાદુપનામયેન્નિર્યાતયેત્પરિત્યજેદન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા । અયમેવ કૌશિક તયોર્દ્વયોઃ કુલપુત્રયોઃ ( વૈદ્ય 53 ) કુલદુહિત્રોર્વા પરાનુગ્રહકરઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પરિત્યાગબુદ્ધિસ્તન્નિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
પુનરપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યત્ર યત્ર ભાજનીભૂતાઃ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા સ્યુઃ અસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ, તત્ર તત્ર ગત્વા તેભ્યઃ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દદ્યાત્ સંવિભાગં કુર્યાત્, અયમેવ કૌશિક તતઃ કુલપુત્રાત્કુલદુહિતુર્વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ ॥

પુનરપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યે જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાસ્તાન્ સર્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયેત્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, યઃ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુચ્યતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપ્યકિલાસિતયા સંપાદયેત્ - ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયેત્ સંદર્શયેત્ સમાદાપયેત્ સમુત્તેજયેત્ સંપ્રહર્ષયેત્, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । અયં કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પરિત્યાગબુદ્ધ્યા તતઃ પૌર્વકાત્કુલપુત્રાત્કુલદુહિતુર્વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જમ્બૂદ્વીપે સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન કૌશિક પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયેત્પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયેત્પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયેત્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયેત્પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન કૌશિક પર્યાયેણ યાવન્તો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ( વૈદ્ય 54 ) ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયેત્પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુચ્યતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશઃ લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયેત્, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયેત્ સંદર્શયેત્ સમાદાપયેત્ સમુત્તેજયેત્ સંપ્રહર્ષયેત્, વાચા નેષ્યતિ, વિનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ, યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । અયં કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પરિત્યાગબુદ્ધ્યા તતઃ પૌર્વકાત્કુલપુત્રાત્કુલદુહિતુર્વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ ॥
પુનરપરં કૌશિક યાવન્તો જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્ બહુ, સુગત ॥

ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુચ્યતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયેત્, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયેત્ સંદર્શયેત્ સમાદાપયેત્ સમુત્તેજયેત્ સંપ્રહર્ષયેત્, વાચા નેષ્યતિ, વિનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ, યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જમ્બુદ્વીપે સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ( વૈદ્ય 55 ) ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ, એતેન કૌશિક પર્યાયેણ યાવન્તો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્ બહુ સુગત ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુચ્યતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયેત્, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયેત્ સંદર્શયેત્ સમાદાપયેત્ સમુત્તેજયેત સંપ્રહર્ષયેત્, વાચા નેષ્યતિ, વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । પુનરપરં કૌશિક યાવન્તો જમ્બુદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તાન્ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચતુર્ષુ અપ્રમાણેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, એવં પેયાલેન કર્તવ્યમ્ । યથા ચતુર્ષ્વપ્રમાણેષુ, એવં ચતસૃષ્વારૂપ્યસમાપત્તિષુ, પઞ્ચસ્વભિજ્ઞાસુ, યાવત્સમસ્તાસુ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્ બહુ સુગત ॥

ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુચ્યતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમુંગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા ( વૈદ્ય 56 ) અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જામ્બૂદ્વીપકાન્ સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, અનેન પર્યાયેણ યે ઽપિ તે કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે ઽપિ તે કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે ઽપિ તે કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે ઽપિ તે કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, અનેન પર્યાયેણ યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્ બહુ સુગત ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુચ્યતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ, યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ ॥
( વૈદ્ય 57 ) પુનરપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા સ્વયં ચ વાચયેત્, પરેભ્યશ્ ચ લિખિત્વા પૂર્વવદ્દદ્યાત્, અયત્નતઃ કૌશિક પૂર્વકાત્કુલપુત્રાત્કુલદુહિતુર્વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । પુનરપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામર્થકુશલો વાચયેત્, પરેભ્યશ્ ચ લિખિત્વા પૂર્વવદ્દદ્યાત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્ પરિદીપયેત્, અયત્નતઃ કૌશિક સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ઇયમ્ અપિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપદેષ્ટવ્યાઃ? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - ઇયમ્ અપિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપદેષ્ટવ્યા અબુધ્યમાનસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉત્પત્સ્યતે હિ કૌશિક અનાગતે ઽધ્વનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા । તત્ર અબુધ્યમાનઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામો મા પ્રણંક્ષીત્તાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રતિવર્ણિકાં શ્રુત્વા ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ અનાગતે ઽધ્વનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા વેદિતવ્યા - ઇયં સા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકોપદિશ્યત ઇતિ? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - ભવિષ્યન્તિ કૌશિક અનાગતે ઽધ્વનિ એકે ભિક્ષવઃ અભાવિતકાયા અભાવિતશીલા અભાવિતચિત્તા અભાવિતપ્રજ્ઞા એડમૂકજાતીયા પ્રજ્ઞાપરિહીણાઃ । તે પ્રજ્ઞાપારમિતામુપદેક્ષ્યામ ઇતિ તસ્યાઃ પ્રતિવર્ણિકામુપદેક્ષ્યન્તિ । કથં ચ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામુપદેક્ષ્યન્તિ? રૂપવિનાશો રૂપાનિત્યતેત્યુપદેક્ષ્યન્તિ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનવિનાશો વિજ્ઞાનાનિત્યતેત્યુપદેક્ષ્યન્તિ । એવં ચોપદેક્ષ્યન્તિ - ય એવં ગવેષયિષ્યતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યતીતિ । ઇયં સા કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા વેદિતવ્યા । ન ખલુ પુનઃ કૌશિક રૂપવિનાશો રૂપાનિત્યતા દ્રષ્ટવ્યા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । ન ખલુ પુનઃ કૌશિક વિજ્ઞાનવિનાશો વિજ્ઞાનાનિત્યતા દ્રષ્ટવ્યા । સચેદેવં પશ્યતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકાયાં ચરતિ । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અર્થ ઉપદેષ્ટવ્યઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અર્થમુપદિશન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ ॥

પુનરપરં કૌશિક યાવન્તો જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તાન્ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ ( વૈદ્ય 58 ) સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે, અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ કૌશિક તતઃ પૌર્વકાત્કુલપુત્રતઃ કુલદુહિતૃતો વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રભાવ્યતે ॥
તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જામ્બૂદ્વીપકાન્ સર્વસત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ ॥
તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ ॥
તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ ॥
તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ ॥
તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વ કુલદુહિતા વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ( વૈદ્ય 59 ) ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામ્ અપિ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ કૌશિક તતઃ પૌર્વકાત્કુલપુત્રતઃ કુલદુહિતૃતો વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રભાવ્યતે ॥

પુનરપરં કૌશિક યો હિ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાવન્તો જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તાન્ સર્વાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાયાધ્યશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ કૌશિક તતઃ પૌર્વકાત્કુલપુત્રતઃ કુલદુહિતૃતો વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક સકૃદાગામિફલં પ્રભાવ્યતે । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જામ્બૂદ્વીપકાન્ સર્વસત્ત્વાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્વાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ ( વૈદ્ય 60 ) સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠાતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ કૌશિક તતઃ પૌર્વકાત્કુલપુત્રતઃ કુલદુહિતૃતો વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક સકૃદાગામિફલં પ્રભાવ્યતે ॥
પુનરપરં કૌશિક યો હિ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાવન્તો જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તાન્ સર્વાનનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્ બહુ સુગત ॥

ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં ( વૈદ્ય 61 ) સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવં ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક અનાગામિફલં પ્રભાવ્યતે । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જમ્બૂદ્વીપકાન્ સર્વસત્ત્વાનનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ચતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક અનાગામિફલં પ્રભાવ્યતે ॥

( વૈદ્ય 62 ) પુનરપરં કૌશિક યો હિ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વ યાવન્તો જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાનર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક અર્હત્ત્વં પ્રભાવ્યતે । એવં ચાસ્ય ઉત્સાહં વર્ધયિષ્યતિ - યથા યથા હિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્યસે, તથા તથા ત્વમનુપૂર્વેણ બુદ્ધધર્માણાં લાભી ભવિષ્યસિ, આસન્નશ્ ચ ભવિષ્યસ્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષાયાં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, સકૃદાગામિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, અનાગામિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, અર્હત્ત્વં પ્રભાવયિષ્યસિ, પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રભાવયિષ્યસિ, સમ્યક્સંબુદ્ધત્વં પ્રભાવયિષ્યસીતિ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જામ્બૂદ્વીપકાન્ સર્વસત્ત્વાનર્હત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ( વૈદ્ય 63 ) ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિકે અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । સંખ્યા અપિ ભગવંસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરા કર્તુમ્ । ગણનાપિ ઉપમાપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસાપિ ઉપનિષદ્ અપિ ભગવંસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરા કર્તુમ્ ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક અર્હત્ત્વં પ્રભાવ્યતે । એવં ચ અસ્યોત્સાહં વર્ધયિષ્યતિ - યથા યથા હિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્યસે, તથા તથા ત્વમનુપૂર્વેણ બુદ્ધધર્માણાં લાભી ભવિષ્યસિ, આસન્નશ્ ચ ભવિષ્યસ્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષાયાં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, સકૃદાગામિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, અનાગામિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, અર્હત્ત્વં પ્રભાવયિષ્યસિ, પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રભાવયિષ્યસિ, સમ્યક્સંબુદ્ધત્વં પ્રભાવયિષ્યસિ । ઇતિ ॥

પુનરપરં કૌશિક યાવન્તો જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગતઃ । ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાય અધ્યાશયેન દદ્યાત્, અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, ઉદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ ( વૈદ્ય 64 ) સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રભાવ્યતે । એવં ચાસ્યોત્સાહં વર્ધયિષ્યતિ - યથા યથા હિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્યસે, તથા તથા ત્વમનુપૂર્વેણ બુદ્ધધર્માણાં લાભી ભવિષ્યસિ, આસન્નશ્ ચ ભવિષ્યસ્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષાયાં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, સકૃદાગામિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, અનાગામિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, અર્હત્ત્વં પ્રભાવયિષ્યસિ, પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રભાવયિષ્યતિ, સમ્યક્સંબુદ્ધત્વં પ્રભાવયિષ્યસીતિ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જમ્બૂદ્વીપકાન્ સર્વસત્ત્વાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોઅકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે ઽપિ કેચિત્કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તાન્ અપિ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા અભિશ્રદ્દધદભિશ્રદ્દધતે, અવકલ્પયન્નવકલ્પયતે, અધિમુઞ્ચન્નધિમુઞ્ચતે, પ્રસન્નચિત્તઃ પ્રસન્નચિત્તાય, અધ્યાશયસંપન્નો ઽધ્યાશયસંપન્નાય બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સમુત્પાદિતબોધિચિત્તાય બોધિસત્ત્વાયાધ્યાશયેન દદ્યાત્, ( વૈદ્ય 65 ) અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અકિલાસિતયા સંપાદયિષ્યતિ, અદ્યુક્તો ઽમું ગ્રાહયિષ્યતિ, સંદર્શયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ સમુત્તેજયિષ્યતિ સંપ્રહર્ષયિષ્યતિ, વાચા નેષ્યતિ વિનેષ્યતિ અનુનેષ્યતિ, અર્થમસ્યા અસ્મૈ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવં ચાસ્ય ચિત્તં વિશોધયિષ્યતિ, નિર્વિચિકિત્સં કરિષ્યતિ, એવં ચૈનં વક્ષ્યતિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અસ્મિન્નેવ બોધિસત્ત્વમાર્ગે શિક્ષસ્વ - અત્ર હિ ત્વં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ ક્ષિપ્રમેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । અભિસંબુધ્ય ચ અપરિમિતં સત્ત્વધાતુમનુત્તરે ઉપધિસંક્ષયે ઽભિવિનેષ્યસિ યદુત ભૂતકોટિપ્રભાવનતાયામિતિ । એવં ચ વાચં ભાષેત - એતેષામેવ ત્વં કુલપુત્ર ધર્માણાં લાભી ભવ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનામિતિ । અયમેવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ કૌશિક પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રભાવ્યતે । એવં ચાસ્ય ઉત્સાહં વર્ધયિષ્યસિ - યથા યથા હિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્યસે, તથા તથા ત્વમનુપૂર્વેણ બુદ્ધધર્માણાં લાભી ભવિષ્યસિ, આસન્નશ્ ચ ભવિષ્યસ્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । અત્ર હિ ત્વં શિક્ષાયાં શિક્ષમાણશ્ચરન્ વ્યાયચ્છમાનઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, સકૃદાગામિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, અનાગામિફલં પ્રભાવયિષ્યસિ, અર્હત્ત્વં પ્રભાવયિષ્યસિ, સમ્યક્સંબુદ્ધત્વં પ્રભાવયિષ્યસીતિ ॥

પુનરપરં કૌશિક યાવન્તો જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તેષાં સર્વેષાં કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તં સમુત્પાદયેત્, યશ્ચાન્યઃ કશ્ચિત્કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તેષાં સર્વેષામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય તેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા દદ્યાત્ । યો વા કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અવિનિવર્તનીયાય બોધિસત્ત્વાય મહાસત્ત્વાય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા ઉપનામયેત્, અત્રૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્યતે, યોગમાપત્સ્યતે । અત્રૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્ વૃદ્ધિં વિરૂઢિં વિપુલતાં ગતઃ પરિપૂરયિષ્યતિ બુદ્ધધર્માનિતિ । અયં તસ્માત્પૌર્વકાત્કુલપુત્રતઃ કુલદુહિતૃતો વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નિયતમેષો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતીતિ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જામ્બૂદ્વીપકાનાં સર્વસત્ત્વાનામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તેષામ્ અપિ સર્વેષાં કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તેષામ્ અપિ સર્વેષાં કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તેષામ્ અપિ સર્વેષાં કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તેષામ્ અપિ સર્વેષાં ( વૈદ્ય 66 ) કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તેષામ્ અપિ સર્વેષાં કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયેત્ । યશ્ચાન્યઃ કશ્ચિત્કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તેષાં સર્વેષામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય તેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા દદ્યાત્ । યો વા કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અવિનિવર્તનીયાય બોધિસત્ત્વાય મહાસત્ત્વાય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા દદ્યાત્, ઉપનામયેત્, અત્રૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્યતે, યોગમાપત્સ્યતે । એવમસ્યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભૂયસ્યા માત્રયા ભાવનાં વૃદ્ધિં વિરૂઢિં વિપુલતાં પરિપૂરિં ગમિષ્યતીતિ । અયં કૌશિઅક તતઃ પૌર્વકાત્કુલપુત્રતઃ કુલદુહિતૃતો વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નિયતમેષો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતીતિ ॥
પુનરપરં કૌશિક યાવન્તો જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તે સર્વે અવિનિવર્તનીયા ભવેયુરનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તેભ્યઃ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થિતેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા દદ્યાદુપનામયેત્ । યશ્ ચ તેભ્યઃ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા દદ્યાદુપનામયેત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । સંખ્યાપિ ભગવંસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરા કર્તુમ્ । ગણનાપિ ઉપમાપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસાપિ ઉપનિષદ્ અપિ ભગવંસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરા કર્તુમ્ ॥

ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, યસ્તેષામવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ક્ષિપ્રતરમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા દદ્યાત્, ઉપનામયેત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્, ઇહ ચ તાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદેદનુશિષ્યાત્ તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક જામ્બૂદ્વીપકેભ્યઃ સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽવિનિવર્તનીયેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપનામ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તે ઽપિ સર્વે ઽવિનિવર્તનીયા ભવેયુરનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તેભ્યો ઽપિ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા દદ્યાદુપનામયેત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽવિનિવર્તનીયેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપનામ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તે ઽપિ સર્વે ઽવિનિવર્તનીયા ભવેયુરનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તેભ્યો ઽપિ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા ( વૈદ્ય 67 ) દદ્યાદુપનામયેત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽવિનિવર્તનીયેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપનામ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તે ઽપિ સર્વે ઽવિનિવર્તનીયા ભવેયુરનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તેભ્યો ઽપિ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા દદ્યાદુપનામયેત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽવિનિવર્તનીયેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપનામ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તે ઽપિ સર્વે ઽવિનિવર્તનીયા ભવેયુરનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તેભ્યો ઽપિ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા દદ્યાદુપનામયેત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽવિનિવર્તનીયેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપનામ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ કૌશિક ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે ઽપિ સર્વે ઽવિનિવર્તનીયા ભવેયુરનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તેભ્યો ઽપિ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા દદ્યાદુપનામયેત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । સંખ્યાપિ ભગવંસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરા કર્તુમ્ । ગણનાપિ ઉપમાપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસાપિ ભગવંસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરા કર્તુમ્ ॥
ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વ કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, યસ્તેષામવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ક્ષિપ્રતરમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા દદ્યાદુપનામયેત્, સાર્થાં સવ્યઞ્જનામુપદિશેત્, ઇહ ચ તાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદેદનુશિષ્યાત્ । અથાપરઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્પદ્યેત, સ એવં વદેત્ - અહમેતેષાં ક્ષિપ્રતરમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્ય ઇતિ । યસ્તં કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદેદનુશિષ્યાત્, અયં તતઃ પૌર્વકાત્કુલપુત્રાત્કુલદુહિતુર્વા સકાશાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યથા યથા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસન્નીભવત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, તથા તથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદિતવ્યો ઽનુશાસિતવ્યઃ, તથા તથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવોદ્યમાનો ઽનુશિષ્યમાણસ્તથતાયા આસન્નીભવતિ । તથતાયા આસન્નીભવન્ યેષાં પરિભુઙ્કે ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્, તેષાં તાન્ કારાન્ કૃતાન્ મહાફલાન્ કરોતિ મહાનુશંસાન્ । અતઃ સ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । ( વૈદ્ય 68 ) તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતદ્ભગવન્ ભવતિ - યદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસન્નીભવત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ કૌશિક યસ્ત્વં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનામુત્સાહં દદાસિ અનુગૃહ્ણીષે અનુપરિવારયસિ । એવં ચ કૌશિક ત્વયા કરણીયમ્ - ય આર્યશ્રાવકઃ સર્વસત્ત્વાનામનુગ્રહં કર્તુકામઃ, સ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવુત્સાહં વર્ધયતિ અનુગૃહ્ણીતે ઽનુપરિવારયતિ, એવમેતત્કરણીયમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતઃપ્રસૂતા હિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । યદિ હિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા એતદ્બોધિચિત્તં નોત્પાદયેરન્, ન ચૈતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ શિક્ષેરન્, ન ષટ્પારમિતાસુ શિક્ષેરન્, અશિક્ષમાણા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં નાભિસંબુધ્યેરન્ । યસ્માત્તર્હિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બોધિસત્ત્વશિક્ષાયામાસુ ષટ્પારમિતાસુ શિક્ષન્તે, તસ્માદેતદ્બોધિચિત્તમુત્પાદયન્તે, તસ્માદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્ત ઇતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પુણ્યપર્યાયપરિવર્તો નામ પઞ્ચમઃ ॥
અસ્પ્_6: અનુમોદનાપરિણામનાપરિવર્તઃ ષષ્ઠઃ ।
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમામન્ત્રયતે સ્મ - યચ્ચ ખલુ પુનઃ આર્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુમોદનાપરિણામનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યચ્ચ સર્વસત્ત્વાનાં દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, ઇદમેવ તતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુમોદનાપરિણામનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અગ્રમાખ્યાયતે, શ્રેષ્ઠમાખ્યાયતે, જ્યેષ્ઠમાખ્યાયતે, વરમાખ્યાયતે, પ્રવરમાખ્યાયતે, પ્રણીતમાખ્યાયતે, ઉત્તમમાખ્યાયતે, અનુત્તમમાખ્યાયતે, નિરુત્તમમાખ્યાયતે, અસમમાખ્યાયતે, અસમસમમાખ્યાયતે ॥

એવમુક્તે આયુપ્યાન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરં મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - યત્પુનરયં મૈત્રેય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશદિશિ લોકે સર્વતઃ સર્વત્ર ગતયા અપ્રમેયાપ્રમેયેષુ અસંખ્યેયાસંખ્યેષુ અપરિમાણાપરિમાણેષુ અચિન્ત્યાચિન્ત્યેષુ અનન્તાપર્યન્તેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ અતીતે ઽધ્વનિ એકૈકસ્યાં દિશિ એકૈકસ્મિંસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ અપ્રમેયાપ્રમેયાણાયામસંખ્યેયાસંખ્યેયાનામપરિમાણાપરિમાણાનામચિન્ત્યાચિન્ત્યાનામનન્તાપર્યન્તાનામનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં છિન્નવર્ત્મનાં છિન્નવર્ત્મનીનાં છિન્નપ્રપઞ્ચભવનેત્રીકાણાં પર્યાત્તબાષ્પાણાં મર્દિતકણ્ટકાનાં સ્વપહૃતભારાણામનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થાનાં પરિક્ષીણભવસંયોજનાનાં સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તાનાં સર્વચેતોવશિપરમપારમિપ્રાપ્તાનાં યાવત્પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય યાવચ્ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાનાં યાવચ્ચ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવચ્ચ સદ્ધર્મો નાન્તર્હિતઃ, એતસ્મિન્નન્તરે યસ્તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધશ્ચ, યાનિ ચ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, બુદ્ધગુણસંપત્પ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, બલવૈશારદ્યપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, એવમભિજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ પરિજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ પ્રણિધાનપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસંપત્પ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, યા ચ હિતૈષિતા, યા ચ મહામૈત્રી, યા ચ મહાકરુણા, યે ચ અપ્રમેયાસંખ્યેયા બુદ્ધગુણાઃ, યા ચ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, યચ્ચ અનુત્તરં સમ્યક્સંબોધિસુખમ્, યા ચ સર્વધર્મૈશ્વર્યપારમિતા, યશ્ ચ અપરિમેયો ઽનભિભૂતઃ સર્વાભિભૂતઃ પરમઋદ્ધ્યભિસંસ્કારઃ, યચ્ચ અનાવરણમસઙ્ગમપ્રતિહતમસમમસમસમમનુપમમપરિમેયં તથાગતયથાભૂતજ્ઞાનબલમ્, યદ્બુદ્ધજ્ઞાનબલમ્, બલાનાં યદ્બુદ્ધજ્ઞાનદર્શનમ્, યા ચ દશબલપારમિતા, યશ્ ચ ચતુર્વૈશારદ્યપરમસુખપરિપૂર્ણો ઽધિગમઃ, યશ્ ચ સર્વધર્માણાં પરમાર્થાભિનિર્હારેણ ધર્માધિગમઃ, યચ્ચ ધર્મચક્રપ્રવર્તનમ્, ધર્મોલ્કાપ્રગ્રહણમ્, ધર્મભેરીસંપ્રતાડનમ્, ધર્મશઙ્ખપ્રપૂરણમ્, ધર્મશઙ્ખપ્રવ્યાહરણમ્, ધર્મખડ્ગપ્રહરણમ્, ધર્મવૃષ્ટિપ્રવર્ષણમ્, ધર્મયજ્ઞયજનમ્, ધર્મદાનેન સર્વસત્ત્વસંતર્પણમ્, ધર્મદાનસંપ્રવારણમ્, યે ચ તત્ર ધર્મદેશનાસુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મેષુ ( વૈદ્ય 70 ) શ્રાવકધર્મેષુ વા વિનીતાઃ શિક્ષિતા અધિમુક્તા નિયતાઃ સંબોધિપરાયણાઃ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, યે ચ તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વ્યાકૃતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ, યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાઃ પુદ્ગલા વ્યાકૃતાઃ પ્રત્યેકબોધૌ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, યચ્ચ શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યાનિ ચ શૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ અશૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યૈશ્ ચ પૃથગ્જનૈસ્તત્ર ધર્મકુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ, તેષાં ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં ચતસૃણાં પર્ષદાં ભિક્ષૂણાં ભિક્ષુણીનાં ઉપાસકાનામુપાસિકાનામ્, યચ્ચ દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યૈશ્ ચ તત્ર તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ધર્મં દેશયતાં દેવૈર્નાગૈર્યક્ષૈર્ગન્ધર્વૈરસુરૈર્ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્મહોરગૈર્મનુષ્યામનુષ્યૈર્વા યૈશ્ ચ તિર્યગ્યોનિગતૈર્ અપિ સત્ત્વૈઃ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ, યૈશ્ ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પરિનિર્વાપયતામ્ અપિ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ, યૈશ્ ચ તત્ર તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પરિનિર્વૃતાનામ્ અપિ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ, બુદ્ધં ચ ભગવન્તમાગમ્ય ધર્મં ચાગમ્ય સંઘં ચાગમ્ય મનોભાવનીયાંશ્ ચ પુદ્ગલાનાગમ્ય તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, તત્સર્વં કુશલમૂલં નિરવશેષાનિરવશેષમનવશેષમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા અગ્રયા અનુમોદનયા અનુમોદેત, શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા નિરુત્તરયા અસમયા અસમસમયા અનુમોદનયા અનુમોદેત । એવમનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયામીતિ વાચં ભાષેત - અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરાહારકં ભવત્વિતિ । તત્ર બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો યૈર્વસ્તુભિરનુમોદેત, યૈરારમ્બણૈર્યૈરાકારૈસ્તચ્ચિત્તમુત્પાદયેત્, અપિ નુ તાનિ વસ્તૂનિ તાનિ વા આરમ્બણાનિ તે વા આકારાસ્તથોપલભ્યેરન્ યથા નિમિત્તીકરોતિ? એવમુક્તે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચત્ - ન તાનિ ભદન્ત સુભૂતે વસ્તૂનિ તાનિ વા આરમ્બણાનિ તે વા આકારાસ્તથોપલભ્યન્તે યથા નિમિત્તીકરોતિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - યદિ સો ઽસંવિદ્યમાનં વસ્તુ અસંવિદ્યમાનમારમ્બણમારમ્બણીકુર્યાત્, નિમિત્તીકુર્યાત્ તત્કથમસ્ય સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસો ન ભવેત્? તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા
હિ રાગો ઽપ્યસંવિદ્યમાનં વસ્તુ અનિત્યે નિત્યમિતિ દુઃખે સુખમિતિ અનાત્મન્યાત્મેતિ અશુભે શુભમિતિ વિકલ્પ્ય સંકલ્પ્ય ઉત્પદ્યતે, સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસઃ । અથાપિ યથા વસ્તુ યથા આરમ્બણં યથા આકારસ્તથા બોધિસ્તથા ચિત્તમ્, એવં સર્વધર્માઃ સર્વધાતવઃ । યદિ ચ યથા વસ્તુ યથા આરમ્બણં યથા આકારસ્તથા બોધિસ્તથા ચિત્તમ્, તત્કતમૈર્વસ્તુભિઃકતમૈરારમ્બણૈઃ કતમૈરાકારૈઃ કતમં ચિત્તમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ? કતમદ્વા અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ ક્વ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ?
( વૈદ્ય 71 ) અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચત્ - નેદમાર્ય સુભૂતે નવયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતો ભાષિતવ્યં નોપદેષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદ્ અપિ હિ સ્યાત્તસ્ય શ્રદ્ધામાત્રકં પ્રેમમાત્રકં પ્રસાદમાત્રકં ગૌરવમાત્રકમ્, તદ્ અપિ તસ્ય સર્વમન્તર્ધીયેત । અવિનિવર્તનીયસ્યેદમાર્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતો ભાષિતવ્યમુપદેષ્ટવ્યમ્ । યો વા કલ્યાણમિત્રોપસ્તબ્ધો સત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવેત્, સો ઽત્ર નાવલેષ્યતે ન સંલેષ્યતે ન વિપત્સ્યતિ ન વિષાદમાપત્સ્યતે, ન વિપૃષ્ઠીકરિષ્યતિ માનસમ્, ન ભગ્નપૃષ્ઠીકરિષ્યતિ, નોત્રસિષ્યતિ ન સંત્રસિષ્યતિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યતે । એવં ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ સર્વજ્ઞતાયાં પરિણામયિતવ્યમ્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - યેન મૈત્રેય ચિત્તેનાનુમોદ્ય યત્પરિણામયતિ, તચ્ચિત્તં ક્ષીણં નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતમ્ । તત્કતમત્તચ્ચિત્તં યેન પરિણામયતિ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે? કતમદ્વા તચ્ચિત્તમનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ યત્પરિણામયત્યનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે? કથં વા શક્યં ચિત્તેન ચિત્તં પરિણામયિતું યદા દ્વયોશ્ચિત્તયોઃ સમવધાનં નાસ્તિ, ન ચ તચ્ચિત્તસ્વભાવતા શક્યા પરિણામયિતુમ્?
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચત્ - મા ખલ્વાર્ય સુભૂતે નવયાનસંપ્રસ્થિતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઇમં નિર્દેશં શ્રુત્વા ઉત્રસિષુઃ સંત્રસિષુઃ સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે? કથં ચાર્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તદનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયિતવ્યમ્? કથં ચ અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પરિગૃહ્ણતા અનુમોદનાસહગતં ચિત્તં પરિણામયતા તદનુમોદનાસહગતં ચિત્તં સુપરિગૃહીતં સુપરિણામિતં ભવતિ?
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમારભ્ય મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમધિષ્ઠાનં કૃત્વા મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમામન્ત્રયતે સ્મ - ઇહ મૈત્રેય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તેષામતીતાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં છિન્નવર્ત્મનાં છિન્નવર્ત્મનીનાં છિન્નપ્રપઞ્ચભવનેત્રીકાણાં પર્યાત્તબાષ્પાણાં મર્દિતકણ્ટકાનામપહૃતભારાણામનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થાનાં પરિક્ષીણભવસંયોજનાનાં સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તાનાં સર્વચેતોવશિપરમપારમિતાપ્રાપ્તાનાં દશસુ દિક્ષુ અપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ એકૈકસ્યાં દિશિ એકૈકસ્મિંશ્ ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ અપ્રમેયાસંખ્યેયાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પરિનિર્વૃતાનાં યાવત્પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય યાવચ્ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાનાં યાવચ્ચ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવચ્ચ સદ્ધર્મો નાન્તર્હિતઃ, એતસ્મિન્નન્તરે યાનિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં કુશલમૂલાનિ પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ, યશ્ ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ કુશલમૂલાભિસંસ્કારઃ, યશ્ ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ, ( વૈદ્ય 72 ) યા ચ હિતૈષિતા, યા ચ મહામૈત્રી, યા ચ મહાકરુણા, યે ચ અપ્રમેયાસંખ્યેયા બુદ્ધગુણાઃ, યશ્ ચ તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્ધર્મો દેશિતઃ, યે ચ તસ્મિન્ ધર્મે શિક્ષિતા અધિમુક્તાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાનિ, યે ચ તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાવ્યાકૃતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાનિ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ, યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાઃ પુદ્ગલા વ્યાકૃતાઃ પ્રત્યેકબોધૌ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં દાનમયાનિ કુશલમૂલાનિ શીલમયાનિ કુશલમૂલાનિ ભાવનામયાનિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ અશૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યૈશ્ ચ તસ્મિન્ ધર્મે પૃથગ્જનૈઃ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ, યૈશ્ ચ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યૈર્વા સ ધર્મઃ શ્રુતઃ, શ્રુત્વા ચ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ, યૈશ્ ચ તિર્યગ્યોનિગતૈર્ અપિ સત્ત્વૈઃ સ ધર્મઃ શ્રુતઃ, શ્રુત્વા ચ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ, યૈશ્ ચ તેષુ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ પરિનિર્વાપયત્સુ પરિનિર્વૃતેષુ ચ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, તાનિ સર્વાણ્યેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદેત । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતે, પરિણામયતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કથં ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ?
એવમુક્તે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચત્ - સચેદાર્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન ચિત્તેન યત્પરિણામયતિ, તસ્મિંશ્ચિત્તે ન ચિત્તસંજ્ઞી ભવતિ । એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતં ભવતિ, યથા તચ્ચિત્તં ન સંજાનીતે ઇદં તચ્ચિત્તમિતિ । એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ । અથ યેન ચિત્તેન યત્પરિણામયતિ, તચ્ચિત્તં સંજાનીતે ઇદં તચ્ચિત્તમિતિ ચિત્તસંજ્ઞી ભવતિ । એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ । સચેત્પુનર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યચ્ચિત્તં પરિણામયતિ, તચ્ચિત્તમેવં સંજાનીતે, એવં સમન્વાહરતિ । તચ્ચિત્તં સમન્વાહ્રિયમાણમેવ ક્ષીણં ક્ષીણમિત્યેવં સંજાનીતે, નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતમિત્યેવં સંજાનીતે । યચ્ચ ક્ષીણં ન તચ્છક્યં પરિણામયિતુમ્ । યેનાપિ ચિત્તેન પરિણામ્યતે, તસ્યાપિ ચિત્તસ્ય સૈવ ધર્મતા । યૈર્ અપિ ધર્મૈઃ પરિણામ્યતે, તેષામ્ અપિ ધર્માણાં સૈવ ધર્મતા । યેષ્વ્ અપિ ધર્મેષુ પરિણામ્યતે, તેષામ્ અપિ ધર્માણાં સૈવ ધર્મતેતિ । સચેદેવં પરિણામયતિ, સમ્યક્પરિણામયતિ, ન મિથ્યા પરિણામયતિ । એવં ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરિણામયિતવ્યમ્ ॥

પુનરપરમ્ આર્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન યથા અતીતાનામેવમનાગતાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં છિન્નવર્ત્મનાં છિન્નવર્ત્મનીનાં છિન્નપ્રપઞ્ચભવનેત્રીકાણામપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં ( વૈદ્ય 73 ) યાવત્પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય યાવચ્ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે, યાવચ્ચ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યન્તિ, યાવચ્ચ સદ્ધર્મો નાન્તર્ધાસ્યતિ, એતસ્મિન્નન્તરે યાનિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, યશ્ ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ, યા ચ હિતૈષિતા, યા ચ મહામૈત્રી, યા ચ મહાકરુણા, યે ચ અપ્રમેયાસંખ્યેયા બુદ્ધગુણાઃ, યે ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયિષ્યન્તિ, યે ચ તસ્મિન્ ધર્મે શિક્ષિષ્યન્તે ઽધિમોક્ષયિષ્યન્તિ પ્રતિષ્ઠાસ્યન્તિ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાનિ યાંશ્ ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ વ્યાકરિષ્યન્તિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તેષાં ચ યાનિ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, યાંશ્ ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાન્ પુદ્ગલાન્ વ્યાકરિષ્યન્તિ પ્રત્યેકબોધૌ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં દાનમયાનિ કુશલમૂલાનિ શીલમયાનિ કુશલમૂલાનિ ભાવનામયાનિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ અશૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યે ચ તસ્મિન્ ધર્મે પૃથગ્જનાઃ કુશલમૂલાન્યવરોપયિષ્યન્તિ, યે ચ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યાઃ કુશલમૂલાન્યવરોપયિષ્યન્તિ, યે ચ તિર્યગ્યોનિગતા અપિ સત્ત્વાસ્તં ધર્મં શ્રોષ્યન્તિ, શ્રુત્વા ચ કુશલમૂલાન્યવરોપયિષ્યન્તિ, યે ચ સત્ત્વાસ્તેષુ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ પરિનિર્વાયત્સુ પરિનિર્વૃતેષુ ચ કુશલમૂલાન્યવરોપયિષ્યન્તિ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, તાનિ સર્વાણ્યેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદિતવ્યાનિ । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કથં ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ? સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન ચિત્તેન યત્પરિણામયતિ, તસ્મિંશ્ચિત્તે ન ચિત્તસંજ્ઞી ભવતિ । એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતં ભવતિ । સ યથા તચ્ચિત્તં ન સંજાનીતે ઇદં ચિત્તમિતિ, એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ । અથ યેન ચિત્તેન યત્પરિણામયતિ તચ્ચિત્તં સંજાનીતે - ઇદં તચ્ચિત્તમિતિ ચિત્તસંજ્ઞી ભવતિ । એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ । સચેત્પુનર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યચ્ચિત્તં પરિણામયતિ તચ્ચિત્તમેવં સંજાનીતે એવં સમાન્વાહરતિ, તચ્ચિત્તં સમન્વાહ્રિયમાણમેવ ક્ષીણં ક્ષીણમિત્યેવં સંજાનીતે, નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતમિત્યેવં સંજાનીતે । યચ્ચ ક્ષીણં ન તચ્છક્યં પરિણામયિતુમ્ । યેનાપિ ચિત્તેન પરિણામ્યતે, તસ્યાપિ ચિત્તસ્ય સૈવ ધર્મતા । યૈર્ અપિ ધર્મૈઃ પરિણામ્યતે, તેષામ્ અપિ ધર્માણાં સૈવ ધર્મતા । યેષ્વ્ અપિ ધર્મેષુ પરિણામ્યતે, તેષામ્ અપિ ધર્માણાં સૈવ ધર્મતેતિ । સચેદેવં પરિણામયતિ, સમ્યક્પરિણામયતિ, ન મિથ્યા પરિણામયતિ । એવં ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરિણામયિતવ્યમ્ ॥

( વૈદ્ય 74 ) પુનરપરમાર્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં છિન્નવર્ત્મનાં છિન્નવર્ત્મનીનાં છિન્નપ્રપઞ્ચભવનેત્રીકાણામપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનામપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ ત્રિસાહસ્ર મહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ તિષ્ઠતાં ધ્રિયમાણાનાં યાપયતાં યાવત્પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય યાવચ્ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે, યાવચ્ચ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાન્તિ, યાવચ્ચ સદ્ધર્મો નાન્તર્દધાતિ, એતસ્મિન્નન્તરે યાનિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, યશ્ ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ, યા ચ હિતૈષિતા, યા ચ મહામૈત્રી, યા ચ મહાકરુણા, યે ચ અપ્રમેયાસંખ્યેયા બુદ્ધગુણાઃ, યં ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયન્તિ, યે ચ તસ્મિન્ ધર્મે શિક્ષન્તે ઽધિમોક્ષયન્તિ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાનિ, યાંશ્ ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ વ્યાકુર્વન્તિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તેષાં ચ યાનિ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, યાંશ્ ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાન્ પુદ્ગલાન્ વ્યાકુર્વન્તિ પ્રત્યેકબોધૌ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં દાનમયાનિ કુશલમૂલાનિ શીલમયાનિ કુશલમૂલાનિ ભાવનામયાનિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ અશૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમુલાનિ, યે ચ તસ્મિન્ ધર્મે પૃથગ્જનાઃ કુશલમૂલાન્યવરોપયન્તિ, યે ચ દેવાનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગા મનુષ્યામનુષ્યા વા તં ધર્મં શૃણ્વન્તિ, શ્રુત્વા ચ કુશલમૂલાન્યવરોપયન્તિ, યે ચ તિર્યગ્યોનિગતા અપિ સત્ત્વાસ્તં ધર્મં શૃણ્વન્તિ, શ્રુત્વા ચ કુશલમૂલાન્યવરોપયન્તિ, યે ચ તેષુ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ પરિનિર્વાયત્સુ પરિનિર્વૃતેષુ ચ કુશલમૂલાન્યવરોપયન્તિ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમુલાનિ, તાનિ સર્વાણ્યેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદિતવ્યાનિ । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કથં ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ? સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન ચિત્તેન યત્પરિણામયતિ, તસ્મિંશ્ચિત્તે ન ચિત્તસંજ્ઞી ભવતિ । એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતં ભવતિ - યથા તચ્ચિત્તં ન સંજાનીતે ઇદં તચ્ચિત્તમિતિ । એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ । અથ યેન ચિત્તેન યત્પરિણામયતિ તચ્ચિત્તં સંજાનીતે ઇદં તચ્ચિત્તમિતિ ચિત્તસંજ્ઞી ભવતિ । એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ । સચેત્પુનર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યચ્ચિત્તં પરિણામયતિ, તચ્ચિત્તમેવં સંજાનીતે એવં સમન્વાહરતિ - તચ્ચિત્તં સમન્વાહ્રિયમાણમેવ ક્ષીણં ક્ષીણમિત્યેવં સંજાનીતે, નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતમિત્યેવં સંજાનીતે । યચ્ચ ક્ષીણં ન તચ્છક્યં પરિણામયિતુમ્ । યેનાપિ ચિત્તેન પરિણામ્યતે, તસ્યાપિ ચિત્તસ્ય સૈવ ધર્મતા । યૈર્ અપિ ધર્મૈઃ પરિણામ્યતે, તેષામ્ અપિ ધર્માણાં ( વૈદ્ય 75 ) સૈવ ધર્મતા । યેષ્વ્ અપિ ધર્મેષુ પરિણામ્યતે, તેષામ્ અપિ ધર્માણાં સૈવ ધર્મતેતિ । સચેદેવં પરિણામયતિ, સમ્યક્પરિણામયતિ, ન મિથ્યા પરિણામયતિ । એવં ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરિણામયિતવ્યમ્ ॥

પુનરપરમાર્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં છિન્નવર્ત્મનાં છિન્નવર્ત્મનીનાં છિન્નપ્રપઞ્ચભવનેત્રીકાણામપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં યાવત્પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય યાવચ્ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધા અભિસંભોત્સ્યન્તે અભિસંબુધ્યન્તે ચ, યાવચ્ચ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાઃ પરિનિર્વાસ્યન્તિ પરિનિર્વાન્તિ ચ, યાવચ્ચ સદ્ધર્મો નાન્તર્હિતો નાન્તર્ધાસ્યતિ નાન્તર્દધાતિ ચ, એતસ્મિન્નન્તરે યાનિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાનિ, યશ્ ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ, યા ચ હિતૈષિતા, યા ચ મહામૈત્રી, યા ચ મહાકરુણા, યે ચ અપ્રમેયાસંખ્યેયા બુદ્ધગુણાઃ, યૈશ્ ચ તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્ધર્મો દેશિતો દેશયિષ્યતે દેશ્યતે ચ, યે ચ તસ્મિન્ ધર્મે શિક્ષિતાઃ શિક્ષિષ્યન્તે શિક્ષન્તે ચ, અધિમુક્તા અધિમોક્ષયિષ્યન્તિ અધિમોક્ષયન્તિ ચ, સ્થિતાઃ સ્થાસ્યન્તિ તિષ્ઠન્તિ ચ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, યે ચ તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વ્યાકૃતા વ્યાકરિષ્યન્તે વ્યાક્રિયન્તે ચ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાઃ પુદ્ગલા વ્યાકૃતા વ્યાકરિષ્યન્તે વ્યાક્રિયન્તે ચ પ્રત્યેકબોધૌ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં દાનમયાનિ કુશલમૂલાનિ શીલમયાનિ કુશલમૂલાનિ ભાવનામયાનિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ અશૈક્ષાણ્યનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યૈશ્ ચ તસ્મિન્ ધર્મે પૃથગ્જનૈઃ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ અવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, યૈશ્ ચ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગૈર્મનુષ્યામનુષ્યૈર્વા સ ધર્મઃ શ્રુતઃ શ્રોષ્યતે શ્રૂયતે ચ, શ્રુત્વા ચ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ અવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, યૈશ્ ચ તિર્યગ્યોનિગતૈર્ અપિ સત્ત્વૈઃ સ ધર્મઃ શ્રુતઃ શ્રોષ્યતે શ્રૂયતે ચ, શ્રુત્વા ચ કુશલમૂલાનિ અવરોપિતાન્યવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, યૈશ્ ચ સત્ત્વૈસ્તેષુ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ પરિનિર્વૃતેષુ પરિનિર્વાસ્યત્સુ પરિનિર્વાયત્સુ ચ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ અવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, તેષાં ચ સર્વેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, તાનિ સર્વાણ્યકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમગ્રયા અનુમોદનયા અનુમોદેત, શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા નિરુત્તમયા અસમયા અસમસમયા અનુમોદનયા અનુમોદેત । એવમનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયામીતિ વાચં ભાષેત - અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરાહારકં ભવત્વિતિ । તસ્ય કથં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ? સચેત્પરિણામયન્ એવં સમન્વાહરતિ - તે ધર્માઃ ક્ષીણા નિરુદ્ધા વિગતા વિપરિણતાઃ, સ ચ ધર્મો ઽક્ષયો યત્ર પરિણામ્યતે ઇત્યેવં પરિણામિતં ભવત્યનુત્તરાયાં ( વૈદ્ય 76 ) સમ્યક્સંબોધૌ । સચેત્પુનરેવમુપપરીક્ષતે - ન ધર્મો ધર્મં પરિણામયતિ, ઇત્ય્ અપિ પરિણામિતં ભવત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । એવં ભદન્તં સુભૂતે પરિણામયતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તાં પરિણામનાં નાભિનિવિશતે । સચેત્પુનરેવં સંજાનીતે - ન ચિત્તં ચિત્તં જાનાતિ, ન ધર્મો ધર્મં જાનાતિ, ઇત્ય્ અપિ પરિણામિતં ભવત્યનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે । અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્તરઃ પરિણામઃ । સચેત્પુનર્બોધિસત્ત્વસ્તં પુણ્યાભિસંસ્કારં સંજાનીતે, ન પરિણામયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તાં પરિણામનામભિનિવિશતે । સચેત્પુનરસ્યૈવં ભવતિ - સો ઽપિ પુણ્યાભિસંસ્કારો વિવિક્તઃ શાન્તઃ, યદપ્યનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ તદ્ અપિ વિવિક્તં શાન્તમિતિ પરિણામયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । સચેદેવમ્ અપિ ન સંજાનીતે - સર્વસંસ્કારાઃ શાન્તા વિવિક્તા ઇતિ, એવમિયં તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા યદ્ અપિ તત્તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પરિનિર્વૃતાનાં કુશલમૂલમ્ । યાદૃશ એવ સ પરિણામસ્તાદૃશમેવ તત્કુશલમૂલમ્, યેનાપિ તત્પરિણામિતં તદ્ અપિ તજ્જાતિકં તલ્લક્ષણં તન્નિકાયં તત્સ્વભાવમ્ । સચેદેવં સંજાનીતે, ન પરિણામયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ બુદ્ધા ભગવન્તો નિમિત્તયોગેન પરિણામનામભ્યનુજાનન્તિ । યચ્ચાતીતં તત્ક્ષીણં નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતમ્, યદપ્યનાગતં તદપ્યસંપ્રાપ્તમ્, પ્રત્યુત્પન્નસ્ય સ્થિતિર્નોપલભ્યતે, યચ્ચ નોપલભ્યતે તન્નૈવ નિમિત્તં ન વિષયઃ । સચેદેવં નિમિત્તીકરોતિ, ન સમન્વાહરતિ ન પરિણામયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । અથ સ્મૃતિવૈકલ્યેન ન નિમિત્તીકરોતિ ન સમન્વાહરતિ ન મનસિ કરોતિ સ્મૃતિવૈકલ્યાદનવબોધાદ્વા,

એવમ્ અપિ ન પરિણામયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । અથ તન્નિમિતં સમન્વાહરતિ, ન ચ નિમિત્તીકરોતિ, એવં પરિણામિતં ભવતિ તત્કુશલમૂલં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । એવમત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્ - ઇદં તદ્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલં વેદિતવ્યમ્ । યેનોપાયકૌશલેન કુશલમૂલં પરિણામયતિ, સ આસન્નઃ સર્વજ્ઞતાયાઃ । અત્ર ચોપાયકૌશલં શિક્ષિતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભીક્ષ્ણં શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા દેશયિતવ્યા ઉપદેષ્ટવ્યા ઉદ્દેષ્ટવ્યા સ્વાધ્યાતવ્યા પરિપ્રશ્નીકર્તવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતામનાગમ્ય શક્યેયમશ્રુતવતા પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિણામનાક્રિયા પ્રવેષ્ટુમ્ । તત્ર ય એવં વદેત્ - શક્યમનાગમ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાં તત્પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતુમિતિ, સ મૈવં વોચદિતિ સ્યાદ્વચનીયઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નિરુદ્ધા હિ તે આત્મભાવાઃ, નિરુદ્ધા હિ તે સંસ્કારાઃ, શાન્તા વિવિક્તા વિરહિતા ઉપલબ્ધિનઃ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સ પુદ્ગલો નિમિત્તીકૃત્ય વિકલ્પ્ય ચ યથાભૂતમયથાભૂતે યથાભૂતસંજ્ઞી ઉપલમ્ભમનુપલમ્ભે પરિણામયેત્, તસ્ય કુશલમૂલં બુદ્ધા ભગવન્ત એવં પરિણામિતમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ નાભ્યનુજાનન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એષ એવ હિ તસ્ય ( વૈદ્ય 77 ) મહાનુપલમ્ભો ભવતિ, યત્સ પરિનિર્વાણમ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતાં નિમિત્તીકરોતિ વિકલ્પયતિ ચ । આકારતશ્ ચ નિર્વાણમુપલભતે । ન ચોપલમ્ભસંજ્ઞિનસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પરિણામનાં મહાર્થકરીં વદન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સવિષઃ સશલ્યો હ્યેષઃ પરિણામઃ । તદ્યથાપિ નામ પ્રણીતં ભોજનં સવિષં ભવેત્, કિં ચાપિ તદ્વર્ણતશ્ ચ ગન્ધતશ્ ચ રસતશ્ ચ સ્પર્શતશ્ ચ અભિલષણીયં ભવતિ, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સવિષત્વાત્પરિવર્જનીયં ભવતિ પણ્ડિતાનામ્, ન પરિભોગાય । તદેવ બાલજાતીયો દુષ્પ્રજ્ઞજાતીયઃ પુરુષઃ પરિભોક્તવ્યં મન્યેત । તસ્ય તદ્ભોજનં પરિભુઞ્જાનસ્ય વર્ણતસ્ય ગન્ધતશ્ ચ રસતશ્ ચ સ્પર્શતશ્ ચ સ્વાદેષુ સુખકરં પરિણામે ચાસ્ય દુઃખવિપાકં ભવતિ । સ તતોનિદાનં મરણં વા નિગચ્છેત્, મરણમાત્રકં વા દુઃખમ્ । એવમેવ આર્ય સુભૂતે ઇહૈકે દુર્ગૃહીતેન દુરુપલક્ષિતેન દુઃસ્વાધ્યાતેન સુભાષિતસ્યાર્થમજાનાના યથાભૂતમર્થમનવબુધ્યમાના એવમવવદિષ્યન્તિ, એવમનુશાસિષ્યન્તિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધં સમાધિસ્કન્ધં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં વિમુક્તિસ્કન્ધં વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધમ્ । તેષાં ચ શ્રાવકાણાં યૈસ્તત્ર તેષ્વતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ અવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, યાવચ્ચ સદ્ધર્મો નાન્તર્હિતો નાન્તર્ધાસ્યતિ નાન્તર્દધાતિ ચ, એતસ્મિન્નન્તરે તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં યાવત્પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય યાવચ્ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાનાં ભગવતાં યાવચ્ચ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનામ્, યે ચ તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકૃતા વ્યાકરિષ્યન્તે વ્યાક્રિયન્તે ચ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ અવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાઃ પુદ્ગલા વ્યાકૃતા વ્યાકરિષ્યન્તે વ્યાક્રિયન્તે ચ પ્રત્યેકબોધૌ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ અવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, યે ચ શ્રાવકયાનિકાઃ પુદ્ગલા વ્યાકૃતા વ્યાકરિષ્યન્તે વ્યાક્રિયન્તે ચ શ્રાવકબોધૌ, તેષાં ચ યાનિ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ અવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, યાનિ ચ પૃથગ્જનાનામપ્રમેયાસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વલોકધાતુષુ તત્સર્વં કુશલમૂલમેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । એવં સ પરિણામો નિમિત્તયોગેન પરિણામ્યમાનો વિષત્વાય સંપ્રવર્તતે, તદ્યથાપિ નામ તત્સવિષં ભોજનમેવ । નાસ્ત્યુપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ પરિણામના । તત્કસ્ય હેતોઃ? સવિષત્વાદુપલમ્ભસ્ય । તસ્માદ્બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન નૈવં શિક્ષિતવ્યમ્ । કથં પુનરનેન શિક્ષિતવ્યમ્? કથમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં કુશલમૂલં પરિગ્રહીતવ્યમ્? કથં ચ પરિગૃહીતં સુપરિગૃહીતં ભવતિ? કથં ચ પરિણામયિતવ્યમ્? કથં ચ પરિણામિતં સુપરિણામિતં ભવત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? ઇહાનેન બોધિસત્ત્વયાનિકેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તથાગતમનભ્યાખ્યાતુકામેન એવં તત્સર્વં કુશલમૂલમનુમોદિતવ્યમેવં પરિણામયિતવ્યં યથા તે ( વૈદ્ય 78 ) તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બુદ્ધજ્ઞાનેન બુદ્ધચક્ષુષા જાનન્તિ પશ્યન્તિ તત્કુશલમૂલં યજ્જાતિકં યન્નિકાયં યાદૃશં યત્સ્વભાવં યલ્લક્ષણમ્ । યયા ધર્મતયા સંવિદ્યતે તથા અનુમોદે તત્કુશલમૂલમ્, યથા ચ તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અભ્યનુજાનન્તિ પરિણામ્યમાનં તત્કુશલમૂલમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તથાહં પરિણામયામીતિ । એવમનુમોદમાન એવં પરિણામયન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનપરાદ્ધો ભવતિ । બુદ્ધાનાં ભગવતાં સમ્યક્ત્વાનુમોદિતં પરિણામિતં ચ ભવતિ તત્કુશલમૂલમનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે, ન ચ તાંસ્તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાનભ્યાખ્યાતિ । એવં ચાસ્ય પરિણામો નિર્વિષઃ પરિણામો મહાપરિણામો ધર્મધાતુપરિણામઃ પરિપૂર્ણઃ સુપરિપૂર્ણો ભવતિ અધ્યાશયેન અધિમુક્ત્યા પરિણામયતઃ ॥
પુનરપરં બોધિસત્ત્વયાનિકેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા એવં પરિણામયિતવ્યમ્ - યચ્છીલં યઃ સમાધિર્યા પ્રજ્ઞા યા વિમુક્તિર્યદ્વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં તદ્યથા અપર્યાપન્નં કામધાતૌ અપર્યાપન્નં રૂપધાતૌ અપર્યાપન્નમારૂપ્યધાતૌ નાપ્યતીતં ન અનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ત્ર્યધ્વત્રૈધાતુકાપર્યાપન્નત્વાત્ । તથૈવ પરિણામો ઽપ્યપર્યાપન્નઃ । યત્રાપિ ધર્મે સ પરિણામઃ પરિણામ્યતે, સો ઽપિ ધર્મો ઽપર્યાપન્નઃ । સચેદેવમધિમુઞ્ચતિ, એવં પરિણામયતસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનષ્ટઃ પરિણામો ભવત્યપર્યાપન્નો નિર્વિષઃ પરિણામો મહાપરિણામો ધર્મધાતુપરિણામઃ પરિપૂર્ણઃ સુપરિપૂર્ણો ભવતિ । અથ તં પરિણામયતિ નિવિશતે નિમિત્તીકરોતિ, મિથ્યા પરિણામયતિ । તત્ર યો ઽયં પરિણામો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, અનયા ધર્મધાતુપરિણામનયા યથા બુદ્ધા ભગવન્તો જાનન્તિ, યથા ચાભ્યનુજાનન્તિ તત્કુશલમૂલમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામિતમેવં સુપરિણામિતં ભવતીતિ, તથાહં પરિણામયામિ ઇત્યયં સમ્યક્પરિણામઃ । એવં ચ પરિણામિતં સુપરિણામિતં ભવત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ॥

અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મતે સુભૂતયે સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે । શાસ્તૃકૃત્યં ત્વં સુભૂતે કરોષિ, યસ્ત્વં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયસિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો હ્યયં સુભૂતે પરિણામઃ, ધર્મધાતુપરિણામો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । અસ્યામેવ ધર્મતાયાં યથા બુદ્ધા ભગવન્તો જાનન્તિ પશ્યન્તિ, તત્કુશલમૂલં યજ્જાતિકં યન્નિકાયં યાદૃશં યત્સ્વભાવં યલ્લક્ષણં યયા ધર્મતયા સંવિદ્યતે, તથા અનુમોદે । યથા ચ અભ્યનુજાનન્તિ, તથાહં પરિણામયામીતિ । અત્ર યઃ પુણ્યસ્કન્ધો યશ્ ચ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ યે સત્ત્વાઃ, તાન્ સર્વાન્ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયેત્પ્રતિષ્ઠાપયેત્, તસ્ય યઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, તતો ઽયમેવ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મધાતુપરિણામજઃ પુણ્યસ્કન્ધો ઽગ્ર આખ્યાયતે, શ્રેષ્ઠ આખ્યાયતે, જ્યેષ્ઠ આખ્યાયતે, વર આખ્યાયતે, પ્રવર આખ્યાયતે, પ્રણીત આખ્યાયતે, ઉત્તમ આખ્યાયતે, અનુત્તમ આખ્યાયતે, નિરુત્તમ આખ્યાયતે, અસમ આખ્યાયતે, અસમસમ આખ્યાયતે । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાન્ દશસુ કુશલેષુ ( વૈદ્ય 79 ) કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં લાભિનો ભવેયુઃ, તેષાં ચ યઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, તતો ઽયમેવ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિણામનાસહગતઃ પુણ્યસ્કન્ધો ઽગ્ર આખ્યાયતે, શ્રેષ્ઠ આખ્યાયતે, જ્યેષ્ઠ આખ્યાયતે, વર આખ્યાયતે, પ્રવર આખ્યાયતે, પ્રણીત આખ્યાયતે, ઉત્તમ આખ્યાયતે, અનુત્તમ આખ્યાયતે, નિરુત્તમ આખ્યાયતે, અસમ આખ્યાયતે, અસમસમ આખ્યાયતે । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનાં ચતુર્ધ્યાનનિષ્પાદનસંભૂતઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે ચતુર્ણામપ્રમાણાનાં લાભિનો ભવેયુઃ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ ચતુરપ્રમાણલાભિનાં સર્વસત્ત્વાનાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે ચતસૃણામારૂપ્યસમાપત્તીનાં લાભિનો ભવેયુઃ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ ચતુરારૂપ્યસમાપત્તિલાભિનાં સર્વસત્ત્વાનાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે પઞ્ચાનામભિજ્ઞાનાં લાભિનો ભવેયુઃ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ પઞ્ચાભિજ્ઞાનાં સર્વસત્ત્વાનાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સ્રોતઆપન્ના ભવેયુઃ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનાં સ્રોતઆપન્નાનાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે સકૃદાગામિનો ભવેયુઃ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનાં સકૃદાગામિનાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે અનાગામિનો ભવેયુઃ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનામનાગામિનાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યાવન્તઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ તે સર્વે અર્હન્તો ભવેયુઃ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનામર્હતાં પુણ્યસ્કન્ધઃ, યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે પ્રત્યેકબુદ્ધા ભવેયુઃ । તિષ્ઠતુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં પુણ્યસ્કન્ધઃ, યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતા ભવેયુઃ । યે સર્વે અન્યેષ્વન્યેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ યે સત્ત્વાઃ, તાન્ સર્વાનેકૈકો બોધિસત્ત્વશ્ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ ( વૈદ્ય 80 ) કલ્પાનુપતિષ્ઠેત્ સર્વસુખોપધાનૈઃ, સર્વૈઃ સુખસ્પર્શવિહારૈઃ, તચ્ચ દાનમુપલમ્ભસંજ્ઞિનો દદ્યુઃ । એતેન પર્યાયેણ તાન્ સર્વસત્ત્વાનેકૈકં પરિકલ્પ્ય તાંશ્ ચ સર્વબોધિસત્ત્વાનેકૈકો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાનુપતિષ્ઠેચ્ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વસુખોપધાનૈઃ, સર્વૈઃ સુખસ્પર્શવિહારૈઃ સત્કુર્યાદ્ગુરુકુર્યાન્માનયેત્પૂજયેદર્ચયેદપચાયેત્ । એવમેકૈકસ્તેષાં સર્વેષાં બોધિસત્ત્વાનામનેન પર્યાયેણ દાનં દદ્યાત્, એવં સર્વે ઽપિ તે દાનં દદ્યુઃ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ તે બોધિસત્ત્વાસ્તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેયુઃ? સુભૂતિરાહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । અપ્રમેયં ભગવન્, અપ્રમેયં સુગત । સંખ્યાપિ ભગવંસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરા કર્તુમ્, ગણનાપિ ઉપમાપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસાપિ ઉપનિષદ્ અપિ ભગવંસ્તસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરા કર્તુમ્ । સચેદ્ભગવન્ રૂપી ભવેત્, સ પુણ્યસ્કન્ધો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષ્વ્ અપિ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ ન માયેત્ ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મતં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । યત્ર ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો ઽનેન ધર્મધાતુપરિણામેન તત્કુશલમૂલમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્, પુણ્યં પ્રસવતિ । અસ્ય સુભૂતે પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ધર્મધાતુપરિણામજસ્ય અસૌ પૂર્વક ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનાં બોધિસત્ત્વાનાં દાનમયઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં પૌર્વકાણામુપલમ્ભસંજ્ઞિનાં બોધિસત્ત્વાનાં સુબહ્વ્ અપિ દાનં દત્તં સુબહ્વિત્ય્ અપિ પરિસંખ્યાતં ભવતિ ॥

અથ ખલુ ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવપુત્રાણાં વિંશતિસહસ્રાણિ પ્રાઞ્જલીનિ નમસ્યન્તિ ભગવન્તમેતદવોચન્ - મહાપરિણામો ઽયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતાનાં કુશલમૂલપરિણામઃ સર્વજ્ઞતાયૈ, યત્ર હિ નામ તેષામૌપલમ્ભિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં તાવન્તં દાનમયં પુણ્યાભિસંસ્કારમભિભવતિ । અથ ખલુ ત્રાયસ્ત્રિંશકાયિકાનાં દેવપુત્રાણાં શતસહસ્રાણિ દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણવર્ષૈર્દિવ્યૈ રત્નવર્ષૈર્દિવ્યૈશ્ ચ વસ્ત્રવર્ષૈર્ભગવન્તમભ્યવાકિરન્નભિપ્રાકિરન્ । દિવ્યૈશ્છત્રૈર્દિવ્યૈર્ધ્વજૈર્દિવ્યાભિર્ઘણ્ટાભિર્દિવ્યાભિઃ પતાકાભિઃ સમન્તાચ્ચ દિવ્યદીપમાલાભિર્બહુવિધાભિશ્ ચ દિવ્યાભિઃ પૂજાભિર્ભગવન્તં સત્કુર્વન્તિ સ્મ, ગુરુકુર્વન્તિ સ્મ માનયન્તિ સ્મ પૂજયન્તિ સ્મ અર્ચયન્તિ સ્મ અપચાયન્તિ સ્મ, દિવ્યાનિ ચ વાદ્યાન્યભિપ્રવાદયામાસુઃ । એવં ચ વાચમભાષન્ત - મહાપરિણામો બતાયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યો ઽયં ધર્મધાતુપરિણામઃ, યત્ર હિ નામ તત્તેષામૌપલમ્ભિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં દાનમયં પુણ્યાભિસંસ્કારસ્કન્ધમભિભવતિ યથાપિ નામ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતત્વાદસ્ય મહાપરિણામસ્ય । એવમન્યેભ્યો ઽપિ દેવનિકાયેભ્યો દેવપુત્રા આગત્ય ( વૈદ્ય 81 ) ભગવન્તં પરમેણ સત્કારેણ પરમેણ ગુરુકારેણ પરમયા માનનયા પરમયા પૂજનયા પરમયા અર્ચનયા પરમયા અપચાયનયા સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વા અર્ચયિત્વા અપચાય્ય એવમેવ શબ્દમુદીરયન્તિ સ્મ, ઘોષમનુશ્રાવયન્તિ સ્મ । એવં પેયાલેન કર્તવ્યમ્ । યામાસ્તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મપુરોહિતા બ્રહ્મપાર્ષદ્યા મહાબ્રહ્માણઃ પરીત્તાભા અપ્રમાણાભા આભાસ્વરાઃ પરીત્તશુભા અપ્રમાણશુભાઃ શુભકૃત્સ્ના અનભ્રકાઃ પુણ્યપ્રસવા બૃહત્ફલા અસંજ્ઞિસત્ત્વા અબૃહા અતપાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના અકનિષ્ઠાશ્ ચ દેવાઃ, તે ઽપ્યેવમેવાઞ્જલિં કૃત્વા ભગવન્તં નમસ્યન્ત એતદવોચન્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતાનાં કુશલમૂલપરિણામઃ, યસ્તેષામુપલમ્ભસંજ્ઞિનાં બોધિસત્ત્વાનાં તાવચ્ચિરરાત્રસંચિતમમ્ અપિ તથા મહાવિસ્તરસમુદાનીતમ્ અપિ પુણ્યસ્કન્ધમભિભવતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તાન્ શુદ્ધાવાસકાયિકાન્ દેવપુત્રાનાદીન્ કૃત્વા સર્વાંસ્તાન્ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - તિષ્ઠતુ ખલુ પુનર્દેવપુત્રા ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનામનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થિતાનામનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ પ્રતિલમ્ભાય દાનં દદતાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ અનેન પર્યાયેણ, યે ઽપિ તે દેવપુત્રા અન્યેષ્વન્યેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે ઽપિ સર્વે અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રણિધાનં કૃત્વા બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય અન્યેષ્વન્યેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનાં ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વસુખોપધાનૈઃ સર્વૈઃ સુખસ્પર્શવિહારૈરેકૈકો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ દાનં દદ્યાત્, એવં સર્વે ઽપિ યાવત્તે ચોપલમ્ભસંજ્ઞિનો દાનં દદ્યુઃ । એતેન પર્યાયેણ તાન્ સર્વસત્ત્વાનેકૈકં પરિકલ્પ્ય તાંશ્ ચ સર્વબોધિસત્ત્વાનેકૈકો બોધિસત્ત્વો યાવત્સર્વે તે બોધિસત્ત્વા ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્તસ્તાન્ સર્વસત્ત્વાંશ્ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વસુખોપધાનૈઃ સર્વૈઃ સુખસ્પર્શવિહારૈરુપતિષ્ઠેયુઃ, તચ્ચ દાનમુપલમ્ભસંજ્ઞિનો દદ્યુઃ । યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધં સમાધિસ્કન્ધં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં વિમુક્તિસ્કન્ધં વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધં તેષાં ચ બોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધશ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં યૈશ્ ચ તત્ર અન્યૈર્ અપિ સત્ત્વૈઃ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાન્યવરોપયિષ્યન્તે ઽવરોપ્યન્તે ચ, તત્સર્વમેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમગ્રયા અનુમોદનયા અનુમોદતે । શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા નિરુત્તમયા ઉત્તરોત્તરયા અસમયા અસમસમયા અપ્રતિસમયા અચિન્ત્યયા અનુમોદનયા અનુમોદતે । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ - અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરાહારકં ભવત્વિતિ । અસ્યાનુમોદનાપરિણામનાસહગતસ્ય પુણ્યક્રિયાવસ્તુનઃ સો ઽપિ પૌર્વક ઔપલમ્ભિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ( વૈદ્ય 82 ) ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે બોધિસત્ત્વાઃ સર્વે ઽપ્યુપલમ્ભસંજ્ઞિનો દાનં દદતિ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદ્ભગવાનેવમાહ - અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં સર્વેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિસત્ત્વપ્રત્યેકબુદ્ધશ્રાવકસંઘાનાં સર્વસત્ત્વાનાં ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં યન્નામ કુશલમૂલં તત્સર્વમેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદતે અગ્રયા અનુમોદનયા । શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા નિરુત્તમયા ઉત્તરોત્તરયા અસમયા અસમસમયા અપ્રતિસમયા અચિન્ત્યયા અનુમોદતે ઇતિ । તત્ર કિયતા ભગવન્ અગ્રાનુમોદના ભવતિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - યદિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો ઽતીતાગતપ્રત્યુત્પન્નાન્ ગૃહ્ણીતે ન મન્યતે નોપલભતે ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ ન પશ્યતિ ન સમનુપશ્યતિ, એવં ચૈનાન્ ધર્માનુપપરીક્ષતે - કલ્પનાવિઠપિતાઃ સર્વધર્માઃ, અજાતા અનિર્જાતા અનાગતિકા અગતિકાઃ । નાત્ર કશ્ચિદ્ધર્મ ઉત્પન્નો નાપિ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉત્પત્સ્યતે નાપિ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉત્પદ્યતે, નાપિ કશ્ચિદ્ધર્મો નિરુદ્ધો નાપિ કશ્ચિદ્ધર્મો નિરુત્સ્યતે નાપિ કશ્ચિદ્ધર્મો નિરુધ્યતે । ઇત્યેવમેતાન્ ધર્માનુપપરીક્ષ્ય યથૈષાં ધર્માણાં ધર્મતા તથાનુમોદતે । અનુમોદ્ય તથૈવ પરિણામયત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । ઇયતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અગ્રા અનુમોદના ભવતિ । અસ્ય સુભૂતે કુશલમૂલપરિણામસ્ય તેષાં પૌર્વકાણાં બોધિસત્ત્વાનામુપલમ્ભસંજ્ઞિનામુપલમ્ભદૃષ્ટિકાણાં તદ્દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે ॥

પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં સર્વેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં દાનમનુમોદિતુકામેન શીલમનુમોદિતુકામેન ક્ષાન્તિમનુમોદિતુકામેન વીર્યમનુમોદિતુકામેન ધ્યાનમનુમોદિતુકામેન પ્રજ્ઞામનુમોદિતકામેન એવમનુમોદિતવ્યમ્ - યથા વિમુક્તિસ્તથા દાનમ્, યથા વિમુક્તિસ્તથા શીલં, યથા વિમુક્તિસ્તથા ક્ષાન્તિઃ, યથા વિમુક્તિસ્તથા વીર્યમ્, યથા વિમુક્તિસ્તથા ધ્યાનમ્, યથા વિમુક્તિસ્તથા પ્રજ્ઞા, યથા વિમુક્તિસ્તથા વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનમ્, યથા વિમુક્તિસ્તથા અનુમોદના, યથા વિમુક્તિસ્તથા અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યથા વિમુક્તિસ્તથા પરિણામના, યથા વિમુક્તિસ્તથા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ચ, યથા વિમુક્તિસ્તથા તેષાં શ્રાવકા યે પરિનિર્વૃતાઃ, યથા વિમુક્તિસ્તથા તે ધર્મા યે ઽતીતા નિરુદ્ધાઃ, યથા વિમુક્તિસ્તથા તે ધર્મા યે ઽનાગતા અનુત્પન્નાઃ, યથા વિમુક્તિસ્તથા તે ધર્મા યે એતર્હિ પ્રત્યુત્પન્ના વર્તમાનાઃ, યથા વિમુક્તિસ્તથા તે ઽતીતા બુદ્ધા ભગવન્તસ્તેષાં ચ શ્રાવકાઃ, યથા વિમુક્તિસ્તથા તે ઽનાગતા બુદ્ધા ભગવન્તસ્તેષાં ચ શ્રાવકાઃ, યથા વિમુક્તિસ્તથા તે પ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તસ્તેષાં ચ શ્રાવકાઃ, યે એતર્હ્યપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, યથા વિમુક્તિસ્તથાતીતાનાગત પ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તઃ । એવમેતેષાં ધર્માણામબદ્ધાનામમુક્તાનામસક્તાનાં યા ધર્મતા, તામનુત્તરયા અનુમોદનયા અનુમોદે । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયં ( વૈદ્ય 83 ) સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયામિ અપરિણામનાયોગેન અસંક્રાન્તિતો ઽવિંનાશત ઇતિ । ઇયતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અગ્રા અનુમોદના ભવતિ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે તે ઽપિ યે ઽન્યેષ્વન્યેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થાય અન્યેષ્વન્યેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનાં બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય સર્વે ઽપ્યેકૈકો બોધિસત્ત્વઃ એકૈકસ્મૈ બોધિસત્ત્વાય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ દાનં દદ્યાદુપલમ્ભસંજ્ઞી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વસુખોપધાનૈઃ સર્વસુખસ્પર્શવિહારૈરુપતિષ્ઠન્, અનેન પર્યાયેણ સર્વે ઽપિ તે સર્વેભ્ય ઉપતિષ્ઠન્તઃ ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનો દાનં દદ્યુઃ । યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રતિષ્ઠેરન્ । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થાય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ કાયસુચરિતં વાક્સુચરિતં મનઃસુચરિતમુપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ શીલં સમાદાય વર્તેરન્ । અનેન પર્યાયેણ સર્વે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા એકૈકો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ કાયસુચરિતં વાક્સુચરિતં મનઃસુચરિતમુપલમ્ભસંજ્ઞી શીલં સમાદાય વર્તેત । એતેન પર્યાયેણ સર્વે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ શીલં સમાદાય વર્તેરન્ । યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાંસ્તેષાં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાંસ્તેષાં ચ શ્રાવકાણાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાન્ સર્વસત્ત્વાનાં ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં કુશલમૂલં સર્વમેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદતે ઽગ્રયા અનુમોદનયા । શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા નિરુત્તમયા ઉત્તરોત્તરયા અસમયા અસમસમયા અપ્રતિસમયા અચિન્તયા અનુમોદનયા અનુમોદતે । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । અસ્ય સુભૂતે અનુમોદનાસહગતસ્ય પુણ્યક્રિયાવસ્તુનો ઽસૌ પૌર્વક ઔપલમ્ભિકાનાં બોધિસત્ત્વાન શીલમયઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે બોધિસત્ત્વા ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ શીલં સમાદાય વર્તન્ત ઇતિ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થિતાઃ, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થાય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ કાયસુચરિતં વાક્સુચરિતં મનઃસુચરિતં શીલં સમાદાય વર્તમાના ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ, યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રતિષ્ઠેરન્ । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થાય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્તો ઽન્યેષ્વન્યેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ( વૈદ્ય 84 ) ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વૈરેકૈકો બોધિસત્ત્વ આક્રુષ્ટો ઽભિહતઃ પરિભાષિતઃ સમાન એવ, સર્વે ઽપિ તે ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ ક્ષાન્તિં સમાદાય વર્તેરન્, યાવત્સર્વે તે બોધિસત્ત્વાઃ ક્ષાન્તિં સમાદાય વર્તમાનાઃ, એતેન પર્યાયેણ સર્વે તે બોધિસત્ત્વા એકૈકો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાનન્યેષ્વન્યેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વૈરાક્રુષ્ટો ઽભિહતઃ પરિભાષિતઃ સમાનઃ ઉપલમ્ભસંજ્ઞી ક્ષાન્તિં સમાદાય વર્તેત । એવં સર્વે ઽપિ તે સર્વૈરાક્રુષ્ટા અભિહતાઃ પરિભાષિતાઃ સમાના ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ ક્ષાન્તિં સમાદાય વર્તેરન્ । યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ પરિગૃહીતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધં સમાધિસ્કન્ધં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં વિમુક્તિસ્કન્ધં વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધં તેષાં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાંસ્તેષાં

ચ શ્રાવકાણાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાન્ સર્વસત્ત્વાનાં ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં કુશલમૂલં સર્વમેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદતે અગ્રયા અનુમોદનયા । શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા નિરુત્તમયા ઉત્તરોત્તરયા અસમયા અસમસમયા અપ્રતિસમયા અચિન્તયા અનુમોદનયા અનુમોદતે । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । અસ્ય સુભૂતે અનુમોદનાસહગતસ્ય પુણ્યક્રિયાવસ્તુનો ઽસૌ પૌર્વકાણામૌપલમ્ભિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં ક્ષાન્તિસહગતઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે બોધિસત્ત્વા ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ ક્ષાન્તિં સમાદાય વર્તન્તે । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાઃ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થિતાઃ । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંપ્રસ્થાય અન્યેષ્વન્યેષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વૈરાક્રુષ્ટા અભિહતાઃ પરિભાષિતાઃ સમાનાઃ ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ ક્ષાન્તિં સમાદાય વર્તમાનાઃ । યે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતા ભવેયુઃ, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થાય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્તશ્ચંક્રમાભિરૂઢા ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ અવિષીદન્તો ઽનભીભૂતાઃ સ્ત્યાનમિદ્ધેનોપલમ્ભસંજ્ઞિનો વીર્યં સમાદાય વર્તેરન્ । યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાંસ્તેષાં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાંસ્તેષાં ચ શ્રાવકાણાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાન્ ( વૈદ્ય 85 ) સર્વસત્ત્વાનાં ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાન્ કુશલમૂલાભિસંસ્કારાન્ સર્વાનેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદતે અગ્રયા અનુમોદનયા । શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા નિરુત્તરયા ઉત્તરોત્તરયા અસમયા અસમસમયા અપ્રતિસમયા અચિન્ત્યયા અનુમોદનયા અનુમોદતે । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । અસ્ય સુભૂતે અનુમોદનાસહગતસ્ય પુણ્યક્રિયાવસ્તુનો ઽસૌ પૌર્વક ઔપલમ્ભિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં વીર્યમયઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે બોધિસત્ત્વાઃ સર્વે ઽપ્યુપલમ્ભસંજ્ઞિનો વીર્યં સમાદાય વર્તન્તે । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થાય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્તશ્ચંક્રમાભિરૂઢા ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ અવિષીદન્તો ઽનભિભૂતાઃ સ્ત્યાનમિદ્ધેનોપલમ્ભસંજ્ઞિનો વીર્યં સમાદાય વર્તમાનાઃ । યે ઽપિ તે સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતા ભવેયુઃ । તે સર્વે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થાય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાનુપલમ્ભસંજ્ઞિનશ્ચત્વારિ ધ્યાનાનિ સમાપદ્યેરન્ । યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ પરિગૃહીતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં સર્વેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાંસ્તેષાં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાંસ્તેષાં ચ શ્રાવકાણાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાન્ સર્વસત્ત્વાનાં ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાન્ કુશલમૂલાભિસંસ્કારાન્ સર્વાનેકતો ઽભિસંક્ષિપ્ય પીણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિરવશેષ્ય નિરવશેષમનુમોદતે અગ્રયા અનુમોદનયા । શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા નિરુત્તરયા ઉત્તરોત્તરયા અસમયા અસમસમયા અપ્રતિસમયા અચિન્ત્યયા અનુમોદનયા અનુમોદતે । અનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં પુણ્યત્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । અસ્ય સુભૂતે અનુમોદનાસહગતસ્ય પુણ્યક્રિયાવસ્તુનો ઽસૌ પૌર્વક ઔપલમ્ભિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં ચતુર્ધ્યાનમયઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે બોધિસત્ત્વા ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનો ધ્યાનાનિ સમાપદ્યન્તે ઇતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામનુમોદનાપરિણામનાપરિવર્તો નામ ષષ્ઠઃ ॥
અસ્પ્_7: નિરયપરિવર્તઃ સપ્તમઃ ।

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - સર્વજ્ઞજ્ઞાનપરિનિષ્પત્તિર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, સર્વજ્ઞત્વં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમેતદ્યથા વદસિ । શારિપુત્ર આહ - અવભાસકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । નમસ્કરોમિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । નમસ્કરણીયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનુપલિપ્તા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વલોકનિરુપલેપા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આલોકકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વત્રૈધાતુકવિતિમિરકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વક્લેશદૃષ્ટ્યન્ધકારાપનેત્રી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । આશ્રયણીયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અગ્રકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિપક્ષાણાં ધર્માણામ્ । ક્ષેમકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અન્ધાનાં સત્ત્વાનામાલોકકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વભયોપદ્રવપ્રહીણાલોકકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । પઞ્ચચક્ષુઃપરિગ્રહં કૃત્વા સર્વસત્ત્વાનાં માર્ગદર્શયિત્રી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ચક્ષુર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । મોહતમસ્તિમિરવિકરિણી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વધર્માણામકરણી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઉત્પથપ્રયાતાનાં સત્ત્વાનાં માર્ગાવતારણી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વજ્ઞતૈવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વક્લેશજ્ઞેયાવરણવાસનાનુસંધિપ્રહીણતામુપાદાય અનુત્પાદિકા ભગવન્ સર્વધર્માણાં પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનિરોધિકા ભગવન્ સર્વધર્માણાં પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનુત્પન્નાનિરુદ્ધા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સ્વલક્ષણશૂન્યતામુપાદાય માતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વબુદ્ધધર્મરત્નદાત્રીત્વાદ્દશબલકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનવમર્દનીયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ચતુર્વૈશારદ્યકરીત્વાદનાથાનાં સત્ત્વાનાં નાથકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સંસારપ્રતિપક્ષા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અકૂટસ્થતામુપાદાય સર્વધર્મસ્વભાવવિદર્શની ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । પરિપૂર્ણત્રિપરિવર્તદ્વાદશાકારધર્મચક્રપ્રવર્તની ભગવન્ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતા । કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્? કથં મનસિ કર્તવ્યા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા? કથં ભગવન્ નમસ્કર્તવ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - યથા શારિપુત્ર શાસ્તરિ, તથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્ । તથૈવ મનસિ કર્તવ્યા શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા યથા શાસ્તા । તથૈવ નમસ્કર્તવ્યા શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા યથા શાસ્તા ॥
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યૈતદભૂત્ - કુતો નુ બતેયમાર્યસ્ય શારિપુત્રસ્ય પૃચ્છા જાતા? કિંનિદાના બતેયમાર્યસ્ય શારિપુત્રસ્ય પૃચ્છા જાતા? અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - કુત ઇયમાર્યસ્ય શારિપુત્રસ્ય પૃચ્છા જાતા? કિંનિદાના બતેયમાર્યસ્ય શારિપુત્રસ્ય પૃચ્છા જાતા? એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ સર્વજ્ઞતાયાં પરિણામયંસ્તેષાં પૌર્વકાણામૌપલમ્ભિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં યશ્ ચ ( વૈદ્ય 87 ) દાનમયઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, યશ્ ચ શીલમયો યશ્ ચ ક્ષાન્તિમયો યશ્ ચ વીર્યમયો યશ્ ચ ધ્યાનમયઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ, તં સર્વમભિભવતીતિ । મમેયમેતન્નિદાના પૃચ્છા જાતા । અપિ નુ ખલુ પુનઃ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ પૂર્વંગમા પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં સર્વજ્ઞતામાર્ગાવતારાય । તદ્યથાપિ નામ કૌશિક જાત્યન્ધાનાં શતં વા સહસ્રં વા શતસહસ્રં વા અપરિણાયકમભવ્યં માર્ગાવતારાય, અભવ્યં ગ્રામં વા નગરં વા નિગમં વા ગન્તુમ્, એવમેવ કૌશિક દાનં શીલં ક્ષાન્તિવીર્યં ધ્યાનં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાનામધેયં લભતે । જાત્યન્ધભૂતં ભવતિ વિના પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિણાયકત્વાત્ । અભવ્યં સર્વજ્ઞતામાર્ગાવતારાય । કુતઃ પુનઃ સર્વજ્ઞતામનુપ્રાપ્સ્યતિ? યદા પુનઃ કૌશિક દાનં શીલં ક્ષાન્તિર્વીયં ધ્યાનં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતં ભવતિ, તદા પારમિતાનામધેયં પારમિતાશબ્દં લભતે । તદા હ્યાસાં ચક્ષુઃપ્રતિલમ્ભો ભવતિ પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં સર્વજ્ઞતામાર્ગાવતારાય સર્વજ્ઞતાનુપ્રાપ્તયે ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - રૂપસ્ય શારિપુત્ર અભિનિર્હારો દ્રષ્ટવ્યઃ । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । વિજ્ઞાનસ્ય શારિપુત્ર અભિનિર્હારો દ્રષ્ટવ્યઃ । યઃ શારિપુત્ર પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનામભિનિર્હારઃ, અયં શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અભિનિર્હાર ઇત્યુચ્યતે । એવમભિનિર્હારેણ પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનામભિનિર્હારઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અભિનિર્હારો ઽભિનિર્હાર ઇત્યુચ્યતે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવમભિનિર્હારેણ અભિનિર્હૃતા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કતમં ધર્મમર્પયતિ? ભગવાનાહ - એવમભિનિર્હૃતા શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમર્પયતિ । યદા સા શારિપુત્ર ન કંચિદ્ધર્મમર્પયતિ, તદા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિમિયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વજ્ઞતામ્ અપિ નાર્પયતિ? ભગવાનાહ - યત્કૌશિક એવં વદસિ - કિમિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વજ્ઞતામ્ અપિ નાર્પયતીતિ? ન યથોપલમ્ભસ્તથા અર્પયતિ, ન યથા નામ તથાર્પયતિ, ન યથાભિસંસ્કારસ્તથાર્પયતિ । શક્ર આહ - કથં તર્હિ ભગવન્નર્પયતિ? ભગવાનાહ - યથા કૌશિક નાર્પયતિ તથાર્પયતિ । શક્ર આહ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુત્પાદયતિ, ન કંચિદ્ધર્મં નિરોધયતિ । સર્વધર્માણામનુત્પાદાય અનિરોધાય પ્રત્યુપસ્થિતા અનુપસ્થિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - સચેદેવમ્ અપિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સંજ્ઞાસ્યતે, દૂરીકરિષ્યતિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, રિક્તીકરિષ્યતિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, તુચ્છીકરિષ્યતિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, ન કરિષ્યતિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । અસ્ત્યેષ સુભૂતે પર્યાયો યેન ( વૈદ્ય 88 ) પર્યાયેણ દૂરીકરિષ્યતીમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, રિક્તીકરિષ્યતીમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, તુચ્છીકરિષ્યતીમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, ન કરિષ્યતીમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં હિ સુભૂતે પરિદીપિતાયાં ન રૂપં પરિદીપિતં ભવતિ । ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં પરિદીપિતં ભવતિ । ન સ્રોતઆપત્તિફલં પરિદીપિતં ભવતિ । ન સકૃદાગામિફલં પરિદીપિતં ભવતિ । ન અનાગામિફલં પરિદીપિતં ભવતિ । નાર્હત્ત્વં પરિદીપિતં ભવતિ । ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પરિદીપિતં ભવતિ । ન બુદ્ધત્વં પરિદીપિતં ભવતિ ॥
સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - મહાપારમિતેયં ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે કતમેન પર્યાયેણ મહાપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા? સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - ન ભગવન્ રૂપં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ, ન રૂપં સંક્ષિપતિ ન વિક્ષિપતિ । એવં ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ । ન ભગવન્ વિજ્ઞાનં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ, ન વિજ્ઞાનં સંક્ષિપતિ ન વિક્ષિપતિ । યાન્ય્ અપિ તાનિ તથાગતસ્ય તથાગતબલાનિ, તાન્ય્ અપિ ન બલીકરોતિ ન દુર્બલીકરોતિ, ન સંક્ષિપતિ ન વિક્ષિપતિ । યાપિ સા સર્વજ્ઞતા, તામ્ અપિ ન મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ, ન સંક્ષિપતિ ન વિક્ષિપતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસંક્ષિપ્તાવિક્ષિપ્તા હિ ભગવન્ સર્વજ્ઞતા । સચેદેવમ્ અપિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંજાનીતે, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ [નોતે: "ન ચરતિ" અચ્ચોર્દિન્ગ્ તો ચોન્zએઽસ્ ત્રન્સ્લતિઓન્] । કિં પુનરેવં સંજાનાનઃ - એવમહં સર્વજ્ઞજ્ઞાનસમન્વાગત સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયિષ્યામિ, એવમિમાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હ્યેષ પ્રજ્ઞાપારમિતાનિષ્યન્દો ય ઇમાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ સત્ત્વોપલમ્ભઃ । એષ એવાસ્ય મહાનુપલમ્ભઃ સ્યાત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ ? સત્ત્વાસ્વભાવજાતિકા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવેદિતવ્યા । સત્ત્વાસ્વભાવતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વવિવિક્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિવિક્તતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વાચિન્ત્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાચિન્ત્યતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વાવિનાશધર્મતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિનાશધર્મતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વાનભિસંબોધનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વયથાભૂતાર્થાનભિસંબોધનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયથાભૂતાર્થાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વબલસમુદાગમનતયા તથાગતબલસમુદાગમનતા વેદિતવ્યા । અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ મહાપારમિતેયં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યો ભગવન્ ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધિમોક્ષયિષ્યતિ ન કાઙ્ક્ષિષ્યતિ ન વિચિકિત્સિષ્યતિ ન ધન્ધાયિષ્યતિ, કુતઃ સ ભગવંશ્ચ્યુત ઇહોપપન્નો વેદિતવ્યઃ, કિયચ્ચિરચરિતાવી ચ સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામર્થતશ્ ચ ધર્મતશ્ ચ અર્થનયતશ્ ચ ધર્મનયતશ્ ચ અનુગમિષ્યતિ અનુભોત્સ્યતે ઽનુબોધયિષ્યતિ ચ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - સ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યેભ્યો લોકધાતુભ્યશ્ચ્યુતો બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્ય પરિપૃચ્છ્ય ઇહોપપન્નો વેદિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યઃ કશ્ચિચ્છારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યેભ્યો લોકધાતુભ્યશ્ચ્યુતો બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્ય પરિપૃચ્છય ( વૈદ્ય 89 ) ઇહોપપન્નો ભવતિ, સ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં દેશ્યમાનામુપદિશ્યમાનામુદ્દિશ્યમાનાં શૃણુયાત્, ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા અત્ર શાસ્તૃસંજ્ઞાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુત્પાદયેત્ - શાસ્તા મે સંમુખીભૂત્ ઇતિ, શાસ્તા મે દૃષ્ટ ઇતિ ચિત્તમુત્પાદયતિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામુદ્દિશ્યમાનાયાં શ્રોત્રમવદધાતિ, સત્કૃત્ય શૃણોતિ, કથાં નોપચ્છિનત્તિ । ચિરચરિતાવી સ શારિપુત્ર તથારૂપો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ । બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતઃ સ શારિપુત્ર તથારૂપો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - શક્યા પુનર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતું વા ઉપલક્ષ્યયિતું વા સમન્વાહર્તું વા ઉપપાદયિતું વા ઉપધારયિતું વા? ઇયં સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇહ વા સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અમુત્ર વા સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનેન વા આકારેણ લિઙ્ગેન નિમિત્તેનેતિ શક્યા નિર્દેષ્ટું વા શ્રોતું વા? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । નેયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્કન્ધશો વા ધાતુશો વા આયતનશો વા શક્યા નિર્દેષ્ટું વા શ્રોતું વા ઉપલક્ષયિતું વા સમન્વાહર્તું વા ઉપપાદયિતું વા ઉપધારયિતું વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મવિવિક્તત્વાત્સુભૂતે, અત્યન્તવિવિક્તત્વાત્સુભૂતે સર્વધર્માણાં ન શક્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્દેષ્ટું વા શ્રોતું વા ઉપલક્ષયિતું વા સમન્વાહર્તું વા ઉપપાદયિતું વા ઉપધારયિતું વા । ન ચાન્યત્ર સ્કન્ધધાત્વાયતનેભ્યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અવબોદ્ધવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? સ્કન્ધધાત્વાયતનમેવ હિ સુભૂતે શૂન્યં વિવિક્તં શાન્તમ્ । ઇતિ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનં ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારં શૂન્યત્વાદ્વિવિક્તત્વાત્ । એવં શાન્તત્વાન્નોપલભ્યતે । યો ઽનુપલમ્ભઃ સર્વધર્માણામ્, સા પ્રજ્ઞાપારમિતેત્યુચ્યતે । યદા ન ભવતિ સંજ્ઞા સમજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્વ્યવહારઃ, તદા પ્રજ્ઞાપારમિતેત્યુચ્યતે ॥

સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - કિયચ્ચિરચરિતાવી સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યો ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપત્સ્યતે? ભગવાનાહ - વિભજ્ય વ્યાકરણીયમેતત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામિન્દ્રિયાધિમાત્રતયા । સ્યાત્ખલુ પુનઃ સુભૂતે પર્યાયો યેન પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વા બહૂનિ બુદ્ધશતાનિ બહૂનિ બુદ્ધસહસ્રાણિ બહૂનિ બુદ્ધશતસહસ્રાણિ દૃષ્ટ્વા તેષામન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરિત્વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન શ્રદ્દધ્યુર્નાધિમુઞ્ચેયુઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પૂર્વમ્ અપિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામન્તિકાદસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામગૌરવતા અભૂત્ । અગૌરવતયા અશુશ્રૂષણતા, અશુશ્રૂષણતયા અપર્યુપાસનતા, અપર્યુપાસનતયા અપરિપૃચ્છનતા, અપરિપૃચ્છનતયા અશ્રદ્દધાનતા, અશ્રદ્દધાનતયા તતઃ પર્ષદ્ધ્યો ઽપક્રાન્તાઃ, તે તતોનિદાનં ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન કર્મણા કૃતેન સંચિતેન આચિતેન ઉપચિતેન એતર્હ્ય્ અપિ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામપક્રામન્તિ । અગૌરવતયા અશ્રદ્દધાના અનધિમુઞ્ચન્તો ન કાયેન ન ચિત્તેન સામગ્રીં દદતિ । તે સામગ્રીમદદાના ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ ન બુધ્યન્તે ન વેદયન્તે । એવં તે પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન શ્રદ્દધતિ । અશ્રદ્દધાના ન શૃણ્વન્તિ । ( વૈદ્ય 90 ) અશૃણ્વન્તો ન જાનન્તિ । અજાનન્તો ન પશ્યન્તિ । અપશ્યન્તો ન બુધ્યન્તે । અબુધ્યમાના ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયં કર્મ કુર્વન્તિ, સંચિન્વન્તિ આચિન્વન્તિ ઉપચિન્વન્તિ । તે તેન ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન કર્મણા કૃતેન સંચિતેન આચિતેન ઉપચિતેન દુષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયં કર્માભિસંસ્કરિષ્યન્તિ । તેન તે દુષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયેન કર્મણા અભિસંસ્કૃતેન સંચિતેનાચિતેનોપચિતેન ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં દેશ્યમાનામુપદિશ્યમાનાં પ્રત્યાખ્યાસ્યન્તિ પ્રતિક્ષેપ્સ્યન્તિ પ્રતિક્રોક્ષ્યન્તિ, પ્રતિક્ષિપ્ય ચ અપક્રમિષ્યન્તિ । અસ્યાઃ ખલુ પુનઃ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રત્યાખ્યાનેન પ્રતિક્ષેપેણ પ્રતિક્રોશેન અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વજ્ઞતા પ્રત્યાખ્યાતા ભવતિ, પ્રતિક્ષિપ્તા ભવતિ, પ્રતિક્રુષ્ટા ભવતિ । તે સ્વસંતાનાનુપહત્ય દગ્ધાઃ પરેષામપ્યલ્પબુદ્ધિકાનામલ્પપ્રજ્ઞાનામલ્પપુણ્યાનામલ્પકુશલમૂલાનાં પુદ્ગલાનાં શ્રદ્ધામાત્રકસમન્વાગતાનાં પ્રેમમાત્રકસમન્વાગતાનાં પ્રસાદમાત્રકસમન્વાગતાનાં છન્દમાત્રકસમન્વાગતાનામાદિકર્મિકાણામભવ્યરૂપાણાં તદ્ અપિ શ્રદ્ધામાત્રકં પ્રેમમાત્રકં પ્રસાદમાત્રકં છન્દમાત્રકં વિચ્છન્દયિષ્યન્તિ વિવેચયિષ્યન્તિ વિવર્તયિષ્યન્તિ, નાત્ર શિક્ષિતવ્યમિતિ વક્ષ્યન્તિ, નૈતદ્બુદ્ધવચનમિતિ વાચં ભાષિષ્યન્તે । એવં તે આત્મસંતાનાનુપહત્ય વિવેચ્ય પરસંતાનાનપ્યુપહત્ય વિવેચ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતામભ્યાખ્યાસ્યન્તિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામભ્યાખ્યાતાયાં સર્વજ્ઞતા અભ્યાખ્યાતા ભવતિ । સર્વજ્ઞતાયામભ્યાખ્યાતાયામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તો ઽભ્યાખ્યાતા ભવન્તિ । તે બુદ્ધાનાં ભગવતામન્તિકાદપક્રાન્તા ભવિષ્યન્તિ, ધર્માત્પરિમુક્તા ભવિષ્યન્તિ, સંઘાત્પરિબાહ્યા ભવિષ્યન્તિ । એવં તેષાં સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ત્રિરત્નાત્પરિબાહ્યભાવો ભવિષ્યતિ । તે સત્ત્વાનાં હિતસુખોપચ્છેદક્રિયયા મહાનિરયવિપાકસંવર્તનીયં કર્મ ઉપચેષ્યન્તિ । તે અનેનૈવંરૂપેણ કર્માભિસંસ્કારેણોપસ્થાપિતેન સમુત્થાપિતેન ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન દુષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયેન કર્મણા બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષશતસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષકોટીશતાનિ બહૂનિ વર્ષકોટીસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષકોટીશતસહસ્રાણિ બહૂનિ વર્ષકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ મહાનિરયેષૂપપત્સ્યન્તે । તે મહાનિરયાન્મહાનિરયં સંક્રમિષ્યન્તિ । તેષાં તથા સુચિરં મહાનિરયાન્મહાનિરયં સંક્રામતાં તેજઃસંવર્તની પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ । તેજઃસંવર્તન્યાં પ્રાદુર્ભૂતાયાં યે ઽન્યેષુ લોકધાતુષુ મહાનિરયાઃ, તત્ર તે ક્ષેપ્સ્યન્તે । તે તેષુ મહાનિરેયષુ ઉપપત્સ્યન્તે । તે તત્ર વિક્ષિપ્તાસ્તેષુ મહાનિરયેષૂપપન્નાઃ સમાનાસ્તત્રાપિ મહાનિરયાન્મહાનિરયં સંક્રમિષ્યન્તિ । તેષાં તત્રાપિ મહાનિરયાન્મહાનિરયં સંક્રામતાં તત્રાપિ પુનરેવ તથૈવ તેજઃસંવર્તની પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ । તે તસ્યાં તેજઃસંવર્તન્યાં પ્રાદુર્ભૂતાયાં તતશ્ચ્યુતાઃ સમાનાઃ પુનરેવ અન્યેષુ લોકધાતુષુ યે મહાનિરયાસ્તત્ર ક્ષેપ્સ્યન્તે । તે તેષુ મહાનિરયેષૂપપત્સ્યન્તે । તે તત્રાપિ તથૈવ મહાનિરયાન્મહાનિરયં સંક્રમિષ્યન્તિ । તેષાં તત્રાપિ સુચિરં મહાનિરયાન્મહાનિરયં સંક્રામતાં તત્રાપિ તથૈવ તેજઃસંવર્તની પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ । તે તસ્યાં તેજઃસંવર્તન્યાં પ્રાદુર્ભૂતાયાં પુનરેવ તતશ્ચ્યુતાસ્તેનૈવ અક્ષીણેન સાવશેષેણ કર્મણા ઇહૈવ લોકધાતૌ પુનઃ ક્ષેપ્સ્યન્તે । ક્ષિપ્તાઃ સન્તો મહાનિરયેષૂપપત્સ્યન્તે । તે પુનરેવ તાનિ મહાનિરયેષુ મહાન્તિ મહાનિરયદુઃખાનિ ( વૈદ્ય 91 ) પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ । તાવત્પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ, યાવત્પુનરેવ તેજઃસંવર્તની પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ । એવં તે બહુદુઃખવેદનીયં કર્મ પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ દુર્ભાષિતત્વાદ્વાચઃ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પઞ્ચ ભગવન્ આનન્તર્યાણિ કર્માણિ કૃતાન્યુપચિતાનિ અસ્ય મનોદુશ્ચરિતસ્ય વાગ્દુશ્ચરિતસ્ય ચ ન પ્રતિવર્ણિકાન્ય્ અપિ ન અનુરૂપાણ્ય્ અપિ ન પ્રતિરૂપાણ્ય્ અપિ ભવન્તિ । ભગવાનાહ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમ્ એતત્ । પઞ્ચાનન્તર્યાણિ શારિપુત્ર કર્માણિ કૃતાન્યુપચિતાન્યસ્ય મનોદુશ્ચરિતસ્ય ચ વાગ્દુશ્ચરિતસ્ય ચ ન પ્રતિવર્ણિકાન્ય્ અપિ ન અનુરૂપાણ્ય્ અપિ ન પ્રતિરૂપાણ્ય્ અપિ અસ્ય કર્મણઃ કૃતસ્ય સંચિતસ્ય આચિતસ્ય ઉપચિતસ્ય । યે કેચિદિમાં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં દેશ્યમાનામુપદિશ્યમાનામુદ્દિશ્યમાનાં પ્રતિબાધિતવ્યાં મંસ્યન્તે, પ્રતિક્ષેપ્સ્યન્તિ, પ્રતિક્રોક્ષ્યન્તિ, નાત્ર શિક્ષિતવ્યમિતિ વક્ષ્યન્તિ, નેયં તથાગતભાષિતેતિ વાચં ભાષિષ્યન્તે, તતો ઽન્યાન્ અપિ સત્ત્વાન્ વિવેચયિષ્યન્તિ । તે સ્વસંતાનાનુપહત્ય પરસંતાનાનુપહનિષ્યન્તિ । તે સ્વસંતાનાન્ સવિષાન્ કૃત્વા પરસંતાનાન્ સવિષાન્ કરિષ્યન્તિ । સ્વયં નષ્ટાઃ પરાન્ અપિ નાશયિષ્યન્તિ । સ્વયં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામજાનાના અનવબુધ્યમાનાઃ પરાન્ અપિ ગ્રાહયિષ્યન્તિ, નાત્ર શિક્ષિતવ્યમિતિ વાચં ભાષિષ્યન્તે । નાહં શારિપુત્ર એવંરૂપાણાં પુદ્ગલાનાં દર્શનમપ્યભ્યનુજાનામિ, કુતસ્તૈઃ સહ સંવાસં કુતો વા લાભસત્કારં કુતઃ સ્થાનમ્? તત્કસ્ય હેતોઃ? ધર્મદૂષકા હિ તે શારિપુત્ર તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યા ઇતિ । કસમ્બકજાતાસ્તે શારિપુત્ર તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ । કૃષ્ણાનિર્જાતિકાઃ કૃષ્ણાહિજાતિકાસ્તે શારિપુત્ર તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ । તેષાં શારિપુત્ર તથારૂપાણાં પુદ્ગાલાનાં યે શ્રોતવ્યં મંસ્યન્તે, સર્વે તે અનયેન વ્યસનમાપત્સ્યન્તે । યે ચ શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂષયન્તિ, ઇમે તે શારિપુત્ર ધર્મદૂષકાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ । શારિપુત્ર આહ - ન ભગવતા તસ્ય પુદ્ગલસ્ય તત્રોપપન્નસ્ય મહાનિરયગતસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણમાખ્યાતમ્ । ભગવાનાહ - તિષ્ઠતુ શારિપુત્ર તસ્ય પુદ્ગલસ્ય તત્રોપપન્નસ્ય મહાનિરયગતસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? મા તથારૂપસ્ય પુદ્ગલસ્ય તદાત્મભાવસ્ય પ્રમાણં શ્રુત્વા ઉષ્ણં રૂધિરં મુખાદાગચ્છેત્, મરણં વા નિગચ્છેત્, મરણમાત્રકં વા દુઃખમાગાઢમાબાધં સ્પૃશેત્, દહ્યેત વા, શોકશલ્યો વા અસ્યાવિશેત્, મહાપ્રપાતં વા પ્રપતેત્, ઉપશુષ્યેત વા મ્લાયેત વા । મૈવ મહાપ્રતિભયં તસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણમશ્રૌષીદ્યસ્યેમે દોષાઃ સંવિદ્યન્તે ॥
ન ભગવાનાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યાવકાશં કરોતિ - ઇયત્તસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ । દ્વિતીયકમ્ અપિ તૃતીયકમપ્યાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આખ્યાતુ મે ભગવાંસ્તસ્ય પુદ્ગલસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણમ્ । પશ્ચિમાયા જનતાયા આલોકઃ કૃતો ભવિષ્યતિઅનેન વાઙ્ભનઃકર્મણા કૃતેન સંચિતેનોપચિતેનોપચિતેન એવં મહાન્તં મહાનિરયેષ્વાત્મભાવં પરિગૃહ્ણીતેતિ । ભગવાનાહ - એષ એવ શારિપુત્ર પશ્ચિમાયા જનતાયા આલોકઃ કૃતો ભવિષ્યતિ, યદનેન વાઙ્ભનોદુશ્ચરિતેન અકુશલેન કર્માભિસંસ્કારેણ અભિસંસ્કૃતેન સંચિતેનાચિતેનોપચિતેન ઇયચ્ચિરદુઃખં પ્રત્યનુભવિષ્યતીતિ । યા એતસ્યૈવ શારિપુત્ર દુઃખસ્યાપ્રમેયતા બહુદુઃખતા ( વૈદ્ય 92 ) વ્યાખ્યાતા, એષ એવ શુક્લાંશિકસ્ય કુલપુત્રસ્ય કુલદુહિતુર્વા સંવેગો ભવિષ્યતિ । તતઃ સ તેભ્યો ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેભ્યઃ કર્મભ્યો વિનિવૃત્ય પુણ્યાભિસંસ્કારમેવ કુર્યાત્, જીવિતહેતોર્ અપિ સદ્ધર્મં ન પ્રતિક્ષેપ્સ્યતિ - મા ભૂદસ્માકમ્ અપિ તાદૃશૈર્દુઃખૈ સમવધાનમિતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - સુસંવૃતકાયકર્મવાક્કર્મમનસ્કર્મણા ભગવન્ કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ભવિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યત્ર હિ નામ ભગવન્ એવંરૂપેણ વાગ્દુર્ભાષિતેન ઇયાન્ મહાપુણ્યસ્કન્ધઃ પ્રસૂયતે । કતમેન પુનર્ભગવન્ કર્મણા ઇયાન્ મહાપુણ્યસ્કન્ધઃ પ્રસૂયતે । ભગવાનાહ - એવંરૂપેણ સુભૂતે વાગ્દુર્ભાષિતેન ઇયાન્ મહાપુણ્યસ્કન્ધઃ પ્રસૂયતે । ઇહૈવ તે સુભૂતે મોહપુરુષાઃ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજિતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂષયિતવ્યાં મંસ્યન્તે, પ્રતિક્ષેપ્તવ્યાં મંસ્યન્તે, પ્રતિબાધિતવ્યાં મંસ્યન્તે । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચ પ્રતિબાધિતાયાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં બુદ્ધબોધિઃ પ્રતિબાધિતા ભવતિ । બુદ્ધબોધૌ પ્રતિબાધિતાયામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વજ્ઞતા પ્રતિબાધિતા ભવતિ । સર્વજ્ઞતાયાં પ્રતિબાધિતાયાં સદ્ધર્મઃ પ્રતિબાધિતો ભવતિ । સદ્ધર્મે પ્રતિબાધિતે તથાગતશ્રાવકસંઘઃ પ્રતિબાધિતો ભવતિ । તથાગતશ્રાવકસંઘે ઽપિ પ્રતિબાધિતે એવં તસ્ય સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ત્રિરત્નાત્પરિબાહ્યભાવો ભવતિ, અપ્રમેયાસંખ્યેયતરશ્ ચ મહાનકુશલકર્માભિસંસ્કારઃ પરિગૃહીતો ભવતિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ઽત્ર ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યત્સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિબાધિતવ્યાં મંસ્યતે? ભગવાનાહ - મારાધિષ્ઠિતો વા સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ભવિષ્યતિ । દુષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયેન વા કર્મણા ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ નાસ્ય શ્રદ્ધા, નાસ્ય પ્રસાદઃ । આભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં પાપાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતઃ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિબાધિષ્યતે । પુનરપરં સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પાપમિત્રહસ્તગતો વા ભવિષ્યતિ, અનભિયુક્તો વા ભવિષ્યતિ, સ્કન્ધાભિનિવિષ્ટો વા ભવિષ્યતિ, આત્મોત્કર્ષી પરેષાં પંસકો દોષાન્તરપ્રેક્ષી વા ભવિષ્યતિ । એભિરપિ સુભૂતે ચતુર્ભિરાકારૈઃ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં દેશ્યમાનામુપદિશ્યમાનાં પ્રતિબાધિતવ્યાં મંસ્યતે ઇતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નિરયપરિવર્તો નામ સપ્તમઃ ॥
અસ્પ્_8: વિશુદ્ધિપરિવર્તો ઽષ્ટમઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - દુરધિમોચા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનભિયુક્તેન કુશલમૂલવિરહિતેન પાપમિત્રહસ્તગતેન । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । દુરધિમોચા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા અનભિયુક્તેન પરીત્તકુશલમૂલેન દુર્મેધસા અનર્થિકેન અલ્પશ્રુતેન હીનપ્રજ્ઞેન પાપમિત્રોપસ્તબ્ધેન અશુશ્રૂષણાપરિપૃચ્છકજાતીયેન કુશલેષુ ધર્મેષ્વનભિયુક્તેન ॥

સુભૂતિરાહ - કિયદ્ગમ્ભીરા બતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દુરધિમોચતયા? ભગવાનાહ - રૂપં સુભૂતે અબદ્ધમમુક્તમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપાસ્વભાવત્વાત્સુભૂતે રૂપમબદ્ધમમુક્તમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સુભૂતે અબદ્ધમમુક્તમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? વિજ્ઞાનાસ્વભાવત્વાત્સુભૂતે વિજ્ઞાનમબદ્ધમમુક્તમ્ । રૂપસ્ય સુભૂતે પૂર્વાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પૂર્વાન્તાસ્વભાવં હિ સુભૂતે રૂપમ્ । રૂપસ્ય સુભૂતે અપરાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અપરાન્તાસ્વભાવં હિ સુભૂતે રૂપમ્ । પ્રત્યુત્પન્નં સુભૂતે રૂપમબદ્ધમુક્તમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રત્યુત્પન્નાસ્વભાવં હિ સુભૂતે પ્રત્યુત્પન્નં રૂપમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞાં સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે પૂર્વાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પૂર્વાન્તાસ્વભાવં હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે અપરાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અપરાન્તાસ્વભાવં હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનમ્ । પ્રત્યુત્પન્નં સુભૂતે વિજ્ઞાનમબદ્ધમમુક્તમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રત્યુત્પન્નાસ્વભાવં હિ સુભૂતે પ્રત્યુત્પન્નં વિજ્ઞાનમ્ ॥
સુભૂતિરાહ - દુરધિમોચા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, પરમદુરધિમોચા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનભિયુક્તેન અનવરોપિતકુશલમૂલેન પાપમિત્રહસ્તગતેન મારવશગતેન કુસીદેન હીનવીર્યેણ મુષિતસ્મૃતિના દુષ્પ્રજ્ઞેન । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । દુરધિમોચા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, પરમદુરધિમોચા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા અનભિયુક્તેન અનવરોપિતકુશલમૂલેન પાપમિત્રહસ્તગતેન મારવશગતેન કુસીદેન હીનવીર્યેણ મુષિતસ્મૃતિના દુષ્પ્રજ્ઞેન । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા સુભૂતે રૂપવિશુદ્ધિઃ, સા ફલવિશુદ્ધિઃ, યા ફલવિશુદ્ધિઃ, સા રૂપવિશુદ્ધિઃ । ઇતિ હિ સુભૂતે રૂપવિશુદ્ધિશ્ ચ ફલવિશુદ્ધિશ્ ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમભિન્નમચ્છિન્નમ્ । ઇતિ હિ સુભૂતે ફલવિશુદ્ધિતો રૂપવિશુદ્ધી રુપવિશુદ્ધિતઃ ફલવિશુદ્ધિઃ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । યા સુભૂતે વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ, સા ફલવિશુદ્ધિઃ, યા ફલવિશુદ્ધિઃ સા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ । ઇતિ હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિશ્ ચ ફલવિશુદ્ધિશ્ ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમભિન્નમચ્છિન્નમ્ । ઇતિ હિ સુભૂતે ફલવિશુદ્ધિતો વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિર્વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિતઃ ફલવિશુદ્ધિઃ । પુનરપરં સુભૂતે યા રૂપવિશુદ્ધિઃ સા સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ, યા સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ સા રૂપવિશુદ્ધિઃ । ઇતિ હિ સુભૂતે રૂપવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમભિન્નમચ્છિન્નમ્ । ઇતિ હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિતો રૂપવિશુદ્ધિઃ, રૂપવિશુદ્ધિતઃ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । યા સુભૂતે વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ સા સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ । યા સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ ( વૈદ્ય 94 ) સા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ । ઇતિ હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમભિન્નમચ્છિન્નમ્ । ઇતિ હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિતો વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ, વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિતઃ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - અવભાસકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહવિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - આલોકો ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - અપ્રતિસંધિર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - અસંક્લેશો ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - અપ્રાપ્તિરનભિસમયો ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - અનભિનિર્વૃત્તિર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - અત્યન્તાનુપપત્તિર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાતુષુ । ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - ન જાનાતિ ન સંજાનીતે ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - કિં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન જાનાતિ ન સંજાનીતે? ભગવાનાહ - રૂપં શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન જાનાતિ ન સંજાનીતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન જાનાતિ ન સંજાનીતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - પ્રજ્ઞાપારમિતા ભગવન્ સર્વજ્ઞતાયા નાપકારં કરોતિ, નોપકારં કરોતિ? ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । આહ - પ્રજ્ઞાપારમિતા ભગવન્ ન કંચિદ્ધર્મં પરિગૃહ્ણાતિ, ન પરિત્યજતિ? ભગવાનાહ - વિશુદ્ધત્વાચ્છારિપુત્ર । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - આત્મવિશુદ્ધિતો ભગવન્ રૂપવિશુદ્ધિઃ? ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । આહ - આત્મવિશુદ્ધિતો ભગવન્ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિશુદ્ધિઃ । આત્મવિશુદ્ધિતો ભગવન્ વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ? ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । આહ - આત્મવિશુદ્ધિતો ભગવન્ ફલવિશુદ્ધિઃ? ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । આહ - આત્મવિશુદ્ધિતોભગવન્ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ? ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । આહ - આત્મવિશુદ્ધિતો ભગવન્ ન પ્રાપ્તિર્નાભિસમય? ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । આહ - આત્માપર્યન્તતયા ભગવન્ રૂપાપર્યતન્તા? ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । આહ - આત્માપર્યન્તતયા ભગવન્ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાપર્યન્તતા? ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । આહ - ય એવમસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભગવન્ અવબોધઃ, ઇયમસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા? ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - સા ખલુ પુનરિયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા નાપરે તીરે, ન પરે તીરે, નાપ્યુભયમન્તરેણ વિપ્રકૃતા સ્થિતા । ભગવાનાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે ॥

આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - એવમ્ અપિ ભગવન્ સંજ્ઞાસ્યતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રિઞ્ચિષ્યતીમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂરીકરિષ્યતીમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । ભગવાનાહ - સાધુ સાધુ સુભૂતે । એવમ્ એતત્ ( વૈદ્ય 95 ) સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નામતો ઽપિ હિ સુભૂતો સઙ્ગો નિમિત્તતો ઽપિ સઙ્ગઃ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્વાખ્યાતા સુનિર્દિષ્ટા સુપરિનિષ્ઠિતા, યત્ર હિ નામ ભગવતા ઇમે ઽપિ સઙ્ગા આખ્યાતાઃ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કતમે તે આયુષ્મન્ સુભૂતે સઙ્ગાઃ? સુભૂતિરાહ - રૂપમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર શૂન્યમિતિ સઙ્ગઃ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર શૂન્યમિતિ સઙ્ગઃ । અતીતેષુ ધર્મેષ્વતીતા ધર્મા ઇતિ સંજાનીતે, સઙ્ગઃ । અનાગતેષુ ધર્મેષ્વનાગતા ધર્મા ઇતિ સંજાનીતે, સઙ્ગઃ । પ્રત્યુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ પ્રત્યુત્પન્ના ધર્મા ઇતિ સંજાનીતે, સઙ્ગઃ । ઇયન્તં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસૂયતે બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલઃ પ્રથમેન ચિત્તોત્પાદેનેતિ સંજાનીતે, સઙ્ગઃ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કતમેન આર્ય સુભૂતે પર્યાયેણ સઙ્ગઃ? સુભૂતિરાહ - સચેત્કૌશિક તદ્બોધિચિત્તં સંજાનીતે - ઇદં તત્પ્રથમં બોધિચિત્તમિતિ, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયામીતિ પરિણામયતિ । ન ચ ચિત્તપ્રકૃતિઃ શક્યા પરિણામયિતું તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા મહાયાનસંપ્રસ્થિતેન । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક પરં સંદર્શયતા સમાદાપયતા સમુત્તેજયતા સંપ્રહર્ષયતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ભૂતાનુગમેન સંદર્શયિતવ્યં સમાદાપયિતવ્યં સમુત્તેજયિતવ્યં સંપ્રહર્ષયિતવ્યમ્ । એવમાત્માનં ચ ન ક્ષિણોતિ, બુદ્ધાનુજ્ઞાતયા ચ સમાદાપનયા પરં સમાદાપયતિ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા । ઇમાશ્ચાસ્ય સર્વાઃ સઙ્ગકોટ્યો વિવર્જિતા ભવન્તિ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મતે સુભૂતયે સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે, યસ્ત્વં બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનિમાઃ સઙ્ગકોટીર્બોધયસિ । તેન હિ સુભૂતે અન્યાન્ અપિ સૂક્ષ્મતરાન્ સઙ્ગાનાખ્યાસ્યામિ, તાન્ શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ । ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્ ઇત્યાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ ॥
ભગવાનેતદવોચત્ - ઇહ સુભૂતે શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં નિમિત્તતો મનસિ કરોતિ । યાવન્તિ ખલુ પુનઃ સુભૂતે નિમિત્તાનિ, તાવન્તઃ સઙ્ગાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નિમિત્તતો હિ સુભૂતે સઙ્ગઃ । ઇતિ હિ સો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં યે અનાસ્રવા ધર્માસ્તાનનુમોદે ઇત્યનુમોદ્ય અનુમોદનાસહગતં કુશલમૂલમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયામીતિ પરિણામયતિ । યા ખલુ પુનઃ સુભૂતે ધર્માણાં ધર્મતા, ન સા અતીતા વા અનાગતા વા પ્રત્યુત્પન્ના વા । યા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના, સા ત્ર્યધ્વનિર્મુક્તા । યા ત્ર્યધ્વનિર્મુક્તા, ન સા શક્યા પરિણામયિતું ન નિમિત્તીકર્તું નારમ્બણીકર્તુમ્ । નાપિ સા દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતા ॥
સુભૂતિરાહ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રકૃતિર્ધર્માણામ્ । ભગવાનાહ - વિવિક્તત્વાત્સુભૂતે । આહ - પ્રકૃતિગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - પ્રકૃતિવિશુદ્ધત્વાત્સુભૂતે । પ્રકૃતિવિવિક્તત્વાત્પ્રકૃતિગમ્ભીરા ( વૈદ્ય 96 ) પ્રજ્ઞાપારમિતા । સુભૂતિરાહ - પ્રકૃતિવિવિક્તા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । નમસ્કરોમિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ ॥
ભગવાનાહ - સર્વધર્મા અપિ સુભૂતે પ્રકૃતિવિવિક્તાઃ । યા ચ સુભૂતે સર્વધર્માણાં પ્રકૃતિવિવિક્તતા, સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે અકૃતાઃ સર્વધર્માસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાભિસંબુદ્ધાઃ । સુભૂતિરાહ - તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ સર્વધર્મા અનભિસંબુદ્ધાસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન? ભગવાનાહ - તથાહિ સુભૂતે પ્રકૃત્યૈવ ન તે ધર્માઃ કિંચિત્ । યા ચ પ્રકૃતિઃ, સા અપ્રકૃતિઃ, યા ચ પ્રકૃતિઃ, સા પ્રકૃતિઃ સર્વધર્માણામેકલક્ષણત્વાદ્યદુત અલક્ષણત્વાત્ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે સર્વધર્મા અનભિસંબુદ્ધાસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે દ્વે ધર્મપ્રકૃતી । એકૈવ હિ સુભૂતે સર્વધર્માણાં પ્રકૃતિઃ । યા ચ સુભૂતે સર્વધર્માણાં પ્રકૃતિઃ, સા અપ્રકૃતિઃ, યા ચ અપ્રકૃતિઃ, સા પ્રકૃતિઃ । એવમેતાઃ સુભૂતે સર્વાઃ સઙ્ગકોટ્યો વિવર્જિતા ભવન્તિ ॥
સુભૂતિરાહ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - આકાશગમ્ભીરતયા સુભૂતે ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । સુભૂતિરાહ - દુરનુબોધા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - તથા હિ સુભૂતે ન કશ્ચિદભિસંબુધ્યતે । આહ - અચિન્ત્યા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - તથા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ચિત્તેન જ્ઞાતવ્યા ન ચિત્તગમનીયા । આહ - અકૃતા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - કારકાનુપલબ્ધિતઃ સુભૂતે અકૃતા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

આહ - તેન હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં કથં ચરિતવ્યમ્? ભગવાનાહ - સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન રૂપે ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં સચેન્ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ । સચેન્ન વિજ્ઞાને ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સચેદ્રૂપમનિત્યમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । સચેદ્વિજ્ઞાનમનિત્યમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સચેદ્રૂપં શૂન્યમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । સચેદ્વિજ્ઞાનં શૂન્યમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સચેદ્રૂપમપ્રતિપૂર્ણં પ્રતિપૂર્ણમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । યા ચ રૂપસ્યાપ્રતિપૂર્ણતા પ્રતિપૂર્ણતા વા, ન તદ્રૂપમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । સચેદ્વિજ્ઞાનમપ્રતિપૂર્ણં પ્રતિપૂર્ણમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । યા ચ વિજ્ઞાનસ્યાપ્રતિપૂર્ણતા પ્રતિપૂર્ણતા વા, ન તદ્વિજ્ઞાનમ્ । સચેદેવમ્ અપિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્યદેવં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સસઙ્ગતા ચ અસઙ્ગતા ચ ખ્યાતાઃ । ભગવાનાહ - રૂપં સસઙ્ગમસઙ્ગમિતિ સુભૂતે ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સસઙ્ગમસઙ્ગમિતિ સુભૂતે ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । ચક્ષુઃ સસઙ્ગમસઙ્ગમિતિ ન ચરતિ, ( વૈદ્ય 97 ) ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં યાવન્મનઃસંસ્પર્શજા વેદના સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । પૃથિવીધાતુઃ સસઙ્ગો ઽસઙ્ગ ઇતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । યાવદ્વિજ્ઞાનધાતુઃ સસઙ્ગો ઽસઙ્ગ ઇતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । દાનપારમિતા સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા । પ્રજ્ઞાપારમિતા સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષા ધર્મા બલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સસઙ્ગાસઙ્ગા ઇતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સ્રોતઆપત્તિફલં સસઙ્ગમસઙ્ગમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં સકૃદાગામિફલમનાગામિફલમર્હત્ત્વં સસઙ્ગમસઙ્ગમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં સસઙ્ગમસઙ્ગમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । બુદ્ધત્વં સસઙ્ગમસઙ્ગમિતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સર્વજ્ઞતાપિ સુભૂતે સસઙ્ગાસઙ્ગેતિ ન ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપે સઙ્ગં જનયતિ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ । ન વિજ્ઞાને સઙ્ગં જનયતિ । ન ચક્ષુષિ સઙ્ગં જનયતિ । યાવન્ન મનઃસંસ્પર્શજાયાં વેદનાયાં સઙ્ગં જનયતિ । ન પૃથિવીધાતૌ સઙ્ગં જનયતિ, યાવન્ન વિજ્ઞાનધાતૌ સઙ્ગં જનયતિ, ન દાનપારમિતાયાં સઙ્ગં જનયતિ, ન શીલપારમિતાયાં ન ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ન વીર્યપારમિતાયાં ન ધ્યાનપારમિતાયાં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સઙ્ગં જનયતિ, ન બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ, ન બલેષુ, ન વૈશારદ્યેષુ, ન પ્રતિસંવિત્સુ, નાષ્ટાદશસ્વાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સઙ્ગં જનયતિ, ન સ્રોતઆપત્તિફલે સઙ્ગં જનયતિ, ન સકૃદાગામિફલે ન અનાગામિફલે ન અર્હત્ત્વે સઙ્ગં જનયતિ, ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે સઙ્ગં જનયતિ, ન બુદ્ધત્વે સઙ્ગં જનયતિ, નાપિ સર્વજ્ઞતાયાં સઙ્ગ જનયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસક્તા અબદ્ધા અમુક્તા અસમતિક્રાન્તા હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા । એવં હિ સુભૂતે સર્વસઙ્ગસમતિક્રમાય બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ ॥
સુભૂતિરાહ - આશ્ચર્યં ભગવન્, યાવદ્ગમ્ભીરો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા નામ । યા દેશ્યમાનાપિ ન પરિહીયતે, અદેશ્યમાનાપિ ન પરિહીયતે । દેશ્યમાનાપિ ન વર્ધતે । અદેશ્યમાનાપિ ન વર્ધતે । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે । એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો યાવજ્જીવં તિષ્ઠન્નાકાશસ્ય વર્ણં ભાષેત, નાકાશસ્ય વૃદ્ધિર્ભવેત્ । અભાષ્યમાણે ઽપિ વર્ણે નૈવાકાશસ્ય પરિહાનિર્ભવેત્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષો ભાષ્યમાણે ઽપિ વર્ણે નાનુનીયતે ન સંક્લિશ્યતે, અભાષ્યમાણે ઽપિ વર્ણે ન પ્રતિહન્યતે, ન સંક્લિશ્યતે । એવમેવ સુભૂતે યા ધર્માણાં ધર્મતા, સા દેશ્યમાનાપિ તાવત્યેવ, અદેશ્યમાનાપિ તાવત્યેવ ॥
સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - દુષ્કરકારકો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યો ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્ ન સંસીદતિ નોત્પ્લવતે । અત્ર ચ નામ યોગમાપદ્યતે, ન ચ પ્રત્યુદાવર્તતે । આકાશભાવનૈષા ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । ( વૈદ્ય 98 ) નમસ્કર્તવ્યાસ્તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, યૈરયં સંનાહઃ સંનદ્ધઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? આકાશેન સાર્ધં સ ભગવન્ સંનદ્ધુકામો યઃ સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં બધ્નાતિ । મહાસંનાહસંનદ્ધો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । શૂરો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ય આકાશસમાનાં સત્ત્વાનાં ધર્મધાતુસમાનાં સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનદ્ધુકામો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામઃ । આકાશં સ ભગવન્ પરિમોચયિતુકામઃ । આકાશં સ ભગવન્ ઉત્ક્ષેપ્તુકામઃ । મહાવીર્યપારમિતાસંનાહપ્રાપ્તઃ સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ય આકાશસમાનાં ધર્મધાતુસમાનાં સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનહ્યતે ॥
અથ ખલ્વન્યતમો ભિક્ષુર્યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - નમસ્કરોમિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । તથા હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ધર્મમુત્પાદયતિ, ન કંચિદ્ધર્મં નિરોધયતિ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - ય આર્ય સુભૂતે અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયામેવ યોગમાપત્સ્યતે, ક્વ સ યોગમાપત્સ્યતે? સુભૂતિરાહ - આકાશે સ કૌશિક યોગમાપત્સ્યતે, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપત્સ્યતે । અભ્યવકાશે સ કૌશિક યોગમાપત્સ્યતે, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં યોગમાપત્તવ્યં મંસ્યતે ॥

અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આજ્ઞાપયતુ ભગવાન્ । તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા રક્ષાવરણગુપ્તિં કરોમિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ધારયતિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - સમનુપશ્યસિ ત્વં કૌશિક તં ધર્મં યસ્ય ધર્મસ્ય રક્ષાવરણગુપ્તિં કરિષ્યસિ? શક્ર આહ - નો હીદમાર્ય સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - એવં કૌશિક સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યથાનિર્દિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાસ્યતિ, સૈવ તસ્ય રક્ષાવરણગુપ્તિર્ભવિષ્યતિ । અથ વિરહિતો ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતયા, લપ્સ્યન્તે ઽસ્ય અવતારપ્રેક્ષિણો ઽવતારગવેષિણો મનુષ્યાશ્ ચ અમનુષ્યાશ્ ચ અવતારમ્ । અપિ ચ કૌશિક આકાશસ્ય સ રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતવ્યાં મન્યેત, યો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાતવ્યાં મન્યેત પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ । તત્કિં મન્યસે કૌશિક પ્રતિબલસ્ત્વં પ્રતિશ્રુત્કાયા રક્ષાવરણગુપ્તિ સંવિધાતુમ્? શક્ર આહ - ન હ્યેતદાર્ય સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - એવમેવ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ વિહરન્ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ સર્વધર્મા ઇતિ પરિજાનાતિ । સ ચ તાન્ન મન્યતે, ન સમનુપશ્યતિ, ન જાનાતિ ન સંજાનીતે । તે ચ ધર્મા ન વિદ્યન્તે ન સંદૃશ્યન્તે ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે ઇતિ વિહરતિ । સચેદેવં વિહરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥
અથ ખલુ બુદ્ધાનુભાવેન યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચત્વારો મહારાજાનઃ, સર્વે ચ શક્રા દેવેન્દ્રાઃ, સર્વે ચ મહાબ્રહ્માણઃ, સહાપતિશ્ ચ મહાબ્રહ્મા, તે સર્વે યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તાઃ । ( વૈદ્ય 99 ) ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય એકાન્તે ઽતિષ્ઠન્ । એકાન્તે સ્થિતાશ્ ચ તે મહારાજાનઃ, સર્વે ચ શક્રા દેવેન્દ્રાઃ, સર્વે ચ બ્રહ્મકાયિકા દેવા મહાબ્રહ્માણશ્ચ, સહાપતિશ્ ચ મહાબ્રહ્મા બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન બુદ્ધસહસ્રં સમાન્વાહરન્તિ સ્મ । એભિરેવ નામભિરેભિરેવ પદૈરેભિરેવાક્ષરૈઃ સુભૂતિનામધેયૈરેવ ભિક્ષુભિરિયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતોપદિષ્ટા, અયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિવર્તઃ । તત્રાપિ શક્રા એવ દેવેન્દ્રાઃ પરિપૃચ્છન્તિ સ્મ, પરિપ્રશ્નયન્તિ સ્મ - અસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાષિતા । મૈત્રેયો ઽપિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય અસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે એનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યતે ઇતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિશુદ્ધિપરિવર્તો નામાષ્ટમઃ ॥
અસ્પ્_9: સ્તુતિપરિવર્તો નવમઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ભગવન્ નામધેયમાત્રમ્ એતત્ । તચ્ચ નામ ઇદમિતિ નોપલભ્યતે । વાગ્વસ્ત્વેવ નામેત્યુચ્યતે । સાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે । યથૈવ નામ, તથૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા । યથા પ્રજ્ઞાપારમિતા તથા નામ । ધર્મદ્વયમેતન્ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે । કિં કારણં ભગવન્ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય એભિરેવ નામભિઃ એભિરેવ પદૈઃ એભિરેવાક્ષરૈઃ અસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યતે? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - તથા હિ સુભૂતે મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપં નિત્યં નાનિત્યં ન રૂપં બદ્ધં ન મુક્તમ્, અત્યન્તવિશુદ્ધમિત્યભિસંભોત્સ્યતે । એવં ના વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ । ન વિજ્ઞાનં નિત્યં નાનિત્યમ્, ન વિજ્ઞાનં બદ્ધં ન મુક્તમ્, અત્યન્તવિશુદ્ધમિત્યભિસંભોત્સ્યતે । અનેન સુભૂતે કારણેન મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય એભિરેવ નામભિરેભિરેવ પદવ્યઞ્જનૈરસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યતે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - પરિશુદ્ધા બતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા? ભગવાનાહ - રૂપવિશુદ્ધિતઃ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિતઃ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । રૂપાનુત્પાદાનિરોધાસંક્લેશાવ્યવદાનવિશુદ્ધિતઃ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાનુત્પાદાનિરોધાસંક્લેશાવ્યવદાનવિશુદ્ધિતઃ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । આકાશવિશુદ્ધિતઃ સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । રૂપનિરુપલેપાપરિગ્રહતયા સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનનિરુપલેપાપરિગ્રહતયા સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । આકાશપ્રતિશ્રુત્કાવચનીયપ્રવ્યાહારનિરુપલેપતયા સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા । સર્વોપલેપાનુલેપધર્માનુપલેપતયા સુભૂતે પરિશુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - સુલબ્ધા બત લાભાસ્તેષાં ભગવન્ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ, યેષામિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોત્રાવભાસમપ્યાગમિષ્યતિ, પ્રાગેવ ય ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । ન તેષાં ચક્ષૂરોગો ભવિષ્યતિ, ન શ્રોત્રરોગો ન ઘ્રાણરોગો ન જિહ્વારોગો ન કાયરોગો ભવિષ્યતિ । ન ધન્ધાયિતતા ભવિષ્યતિ, ન તે વિષમાપરિહારેણ કાલં કરિષ્યન્તિ । બહૂનિ ચૈષાં દેવતાસહસ્રાણિ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતો ઽનુબદ્ધાનિ ભવિષ્યન્તિ । અષ્ટમીં ચતુર્દશીં પઞ્ચદશીં ચ સ ધર્મભાણકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યત્ર યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષિષ્યતે, તત્ર તત્ર બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । બહૂનિ સુભૂતે તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા દેવતાસહસ્રાણિ ( વૈદ્ય 101 ) પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતો ઽનુબદ્ધાનિ ભવિષ્યન્તિ । બહૂનિ ચ દેવતાસહસ્રાણિ તત્રાગમિષ્યન્તિ સર્વાણિ ધર્મશ્રવણાર્થિકાનિ । તાનિ ચ રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યન્તિ તસ્ય ધર્મભાણકસ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષમાણસ્ય । તત્કસ્ય હેતોઃ? સદેવમાનુષાસુરસ્ય હિ સુભૂતે લોકસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુત્તરં રત્નમ્ । અતો ઽપિ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બહવો ઽન્તરાયા ભવિષ્યન્તિ અસ્યા ગમ્ભીરાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા લિખ્યમાનાયા ઉદ્ગૃહ્યમાણાયા ધાર્યમાણાયા વાચ્યમાનાયાઃ પર્યવાપ્યમાનાયાઃ પ્રવર્ત્યમાનાયા ઉપદિશ્યમાનાયા ઉદ્દિશ્યમાનાયાઃ સ્વાધ્યાય્યમાનાયાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બહુપ્રત્યર્થિકાનિ મહારત્નાનિ ભવન્તિ । યથાસારં ચ ગુરુતરપ્રત્યર્થિકાનિ ભવન્તિ । અનુત્તરં ચેદં સુભૂતે મહારત્નં લોકસ્ય યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । હિતાય સુખાય પ્રતિપન્ના લોકસ્ય । સર્વધર્માણામનુત્પાદાયાનિરોધાયાસંક્લેશાયાવિનાશયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા । ન ચ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા કંચિદ્ધર્મમાલીયતે, ન કંચિદ્ધર્મં સંક્લિશ્યતે, ન કંચિદ્ધર્મં પરિગૃહ્ણાતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સર્વે તે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે । અનુપલબ્ધિતઃ સુભૂતે અનુપલિપ્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અનુપલિપ્તેતિ સુભૂતે ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । તથા હિ સુભૂતે રૂપનિરુપલેપતયા અનુપલિપ્તેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનનિરુપલેપતયા સુભૂતે અનુપલિપ્તેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । સચેદેવમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંજાનીતે, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સા ખલુ પુનરિયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યાવેશિકા વા નિવેશિકા વા સંદર્શિકા વા નિદર્શિકા વા આવાહિકા વા નિર્વાહિકા વા ॥
અથ ખલુ સંબહુલાનિ દેવપુત્રસહસ્રાણિ અન્તરીક્ષે કિલકિલાપ્રક્ષ્વેડિતેન ચૈલવિક્ષેપાનકાર્ષુઃ, દ્વિતીયં બતેદં ધર્મચક્રપ્રવર્તનં જમ્બૂદ્વીપે પશ્યામ ઇતિ ચાવોચન્ । અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમેતદવોચત્ - નેદં સુભૂતે દ્વિતીયં ધર્મચક્રપ્રવર્તનં નાપિ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય પ્રવર્તનં વા નિવર્તનં વા । એવમિયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - મહાપારમિતેયં ભગવંસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, યસ્યાસઙ્ગતા સર્વધર્મેષુ, યો ઽસાવનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામો ન ચ કંચિદ્ધર્મમભિસંબુધ્યતે, ધર્મચક્રં ચ પ્રવર્તયિષ્યતિ, ન ચ કંચિદ્ધર્મં સંદર્શયિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ કશ્ચિદ્ધર્મો ય ઉપલભ્યતે, યો વા ધર્મઃ સૂચ્યતે । નાપિ કશ્ચિદ્ધર્મં પ્રવર્તયિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તાનભિનિર્વૃત્તા હિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ । નાપિ કંચિદ્ધર્મં નિવર્તયિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? આદ્યનભિનિર્વૃત્તા હિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ, પ્રકૃતિવિવિક્તત્વાત્સર્વધર્માણામ્ ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । ન હિ સુભૂતે શૂન્યતા પ્રવર્તતે વા નિવર્તતે વા । નાપિ સુભૂતે આનિમિત્તં પ્રવર્તતે વા નિવર્તતે વા । નાપિ સુભૂતે અપ્રણિહિતં પ્રવર્તતે વા નિવર્તતે વા । યા સુભૂતે એવં દેશના, ઇયં સા સર્વધર્માણાં દેશના । ( વૈદ્ય 102 ) નૈવ ચ કેનચિદ્દેશિતા, નાપિ કેનચિચ્છ્રુતા, નાપિ કેનચિત્પ્રતીચ્છિતા, નાપિ કેનચિત્સાક્ષાત્કૃતા, નાપિ કેનચિત્સાક્ષાત્ક્રિયતે, નાપિ કેનચિત્સાક્ષાત્કરિષ્યતે । નાપ્યનયા ધર્મદેશનયા કશ્ચિત્પરિનિર્વૃતો નાપિ પરિનિર્વાસ્યતિ નાપિ પરિનિર્વાતિ । નાપ્યનયા ધર્મદેશનયા કશ્ચિદ્દક્ષિણીયઃ કૃતઃ ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - અસત્પારમિતેયં ભગવન્ આકાશસત્તામુપાદાય । અસમસમતાપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માનુપલબ્ધિતામુપાદાય । વિવિક્તપારમિતેયં ભગવન્ અત્યન્તશૂન્યતામુપાદાય । અનવમૃદ્યપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માનુપલબ્ધિતામુપાદાય । અપદપારમિતેયં ભગવન્ અનામાશરીરતામુપાદાય । અસ્વભાવપારમિતેયં ભગવન્ અનાગતિમગતિમુપાદાય । અવચનપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માવિકલ્પતામુપાદાય । અનામપારમિતેયં ભગવન્ સ્કન્ધાનુપલબ્ધિતામુપાદાય । અગમનપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માગમનતામુપાદાય । અસંહાર્યપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માગ્રાહ્યતામુપાદાય । અક્ષયપારમિતેયં ભગવન્ અક્ષયધર્મયોગતામુપાદાય । અનુત્પત્તિપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માનભિનિર્વૃત્તિતામુપાદાય । અકારકપારમિતેયં ભગવન્ કારકાનુપલબ્ધિતામુપાદાય । અજાનકપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માણામનાત્મતામુપાદાય । અસંક્રાન્તિપારમિતેયં ભગવન્ ચ્યુત્યુપપત્ત્યનુપત્તિતામુપાદાય । અવિનયપારમિતેયં ભગવન્ પૂર્વાન્તાપરાન્તપ્રત્યુત્પન્નાર્થાનુપલબ્ધિતામુપાદાય । સ્વપ્નપ્રતિશ્રુત્કાપ્રતિભાસમરીચિમાયાપારમિતેયં ભગવન્ અનુત્પાદવિજ્ઞાપનતામુપાદાય । અસંક્લેશપારમિતેયં ભગવન્ રાગદ્વેષમોહાસ્વભાવતામુપાદાય । અવ્યવદાનપારમિતેયં ભગવન્ આશ્રયાનુપલબ્ધિતામુપાદાય । અનુપલેપપારમિતેયં ભગવન્ આકાશાનુપલેપતામુપાદાય । અપ્રપઞ્ચપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્મમનનસમતિક્રમતામુપાદાય । અમનનપારમિતેયં ભગવન્ અનિઞ્જનતામુપાદાય । અચલિતપારમિતેયં ભગવન્ ધર્મધાતુસ્થિતિતામુપાદાય । વિરાગપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માવિતથતામુપાદાય । અસમુત્થાનપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્મનિર્વિકલ્પતામુપાદાય । શાન્તપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્મનિમિત્તાનુપલબ્ધિતામુપાદાય । નિર્દોષપારમિતેયં ભગવન્ ગુણપારમિતામુપાદાય । નિઃક્લેશપારમિતેયં ભગવન્ પરિકલ્પાસત્તામુપાદાય । નિઃસત્ત્વપારમિતેયં ભગવન્ ભૂતકોટિતામુપાદાય । અપ્રમાણપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્મસમુત્થાનાસમુત્થાનતામુપાદાય । અન્તદ્વયાનનુગમપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માનભિનિવેશનતામુપાદાય । અસંભિન્નપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માસંભેદનતામુપાદાય । અપરામૃષ્ટપારમિતેયં ભગવન્ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમ્યસ્પૃહણતામુપાદાય । અવિકલ્પપારમિતેયં ભગવન્ વિકલ્પસમતામુપાદાય । અપ્રમેયપારમિતેયં ભગવન્ અપ્રમાણધર્મતામુપાદાય । અસઙ્ગપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માસઙ્ગતામુપાદાય । અનિત્યપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માસંસ્કૃતતામુપાદાય । દુઃખપારમિતેયં ભગવન્ આકાશસમધર્મતામુપાદાય । શૂન્યપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માનુપલબ્ધિતામુપાદાય । અનાત્મપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માનભિનિવેશનતામુપાદાય । અલક્ષણપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માનભિનિર્વૃત્તિતામુપાદાય ( વૈદ્ય 103 ) । સર્વશૂન્યતાપારમિતેયં ભગવન્ અનન્તાપર્યન્તતામુપાદાય । સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિબોધિપક્ષધર્મપારમિતેયં ભગવંસ્તેષામનુપલબ્ધિતામુપાદાય । શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતપારમિતેયં ભગવન્ ત્રિવિમોક્ષમુખાનુપલબ્ધિતામુપાદાય । અષ્ટવિમોક્ષપારમિતેયં ભગવંસ્તેષામનુપલબ્ધિતામુપાદાય । નવાનુપૂર્વવિહારપારમિતેયં ભગવન્ પ્રથમધ્યાનાદીનામનુપલબ્ધિતામુપાદાય । ચતુઃસત્યપારમિતેયં ભગવન્ દુઃખાદીનામનુપલબ્ધિતામુપાદાય । દશપારમિતેયં ભગવન્ દાનાદીનામનુપલબ્ધિતામુપાદાય । બલપારમિતેયં ભગવન્ અનવમૃદ્યતામુપાદાય । વૈશારદ્યપારમિતેયં ભગવન્ અત્યન્તાનવલીનતામુપાદાય । પ્રતિસંવિત્પારમિતેયં ભગવન્ સર્વજ્ઞતાસઙ્ગાપ્રતિઘાતિતામુપાદાય । સર્વબુદ્ધધર્માવેણિકપારમિતેયં ભગવન્ ગણનાસમતિક્રમતામુપાદાય । તથાગતતથતાપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માવિતથતામુપાદાય । સ્વયંભૂપારમિતેયં ભગવન્ સર્વધર્માસ્વભાવતામુપાદાય । સર્વજ્ઞજ્ઞાનપારમિતેયં ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્મસ્વભાવસર્વાકારપરિજ્ઞાનતામુપાદાયેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્તુતિપરિવર્તો નામ નવમઃ ॥
અસ્પ્_10: ધારણગુણપરિકીર્તનપરિવર્તો દશમઃ ।
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યૈતદભૂત્ - પૂર્વજિનકૃતાધિકારાસ્તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ભવિષ્યન્તિ બહુબુદ્ધાવરોપિતકુશલમૂલાઃ, કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ, યેષામિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોત્રાવભાસમપ્યાગમિષ્યતિ । કઃ પુનર્વાદો ય એનામેવં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ । ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે । ન તે અવરમાત્રકેણ કુશલમૂલેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતાસ્તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ભવિષ્યન્તિ । પરિપૃષ્ટાઃ પરિપ્રશ્નીકૃતાશ્ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ભવિષ્યન્તિ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ચૈનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । શ્રુતા ચેયં પૌર્વકાણામપિ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકાત્, ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામેતર્હ્યપિ શ્રોષ્યન્તિ । શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે । બહુબુદ્ધાવરોપિતકુશલમૂલાસ્તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ વેદિતવ્યાઃ, ય એતસ્યામેવ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામુદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાય્યમાનાયાં નાવલેષ્યન્તે ન સંલેષ્યન્તે, ન વિષત્સ્યન્તિ ન વિષાદમાપત્સ્યન્તે, ન વિપૃષ્ઠીકરિષ્યન્તિ માનસમ્, ન ભગ્નપૃષ્ઠીકરિષ્યન્તિ, નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રઃ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્ય ઇમમેવંરૂપં ચૈતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય ભગવન્તમેતદવોચત્ - યો ભગવન્ ઇહૈવં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયાં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અભિશ્રદ્દધદવકલ્પયન્નધિમુચ્ય પ્રસન્નચિત્તો બોધાય ચિત્તમુત્પાદ્ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યતે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યતે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યતે, યથાવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથા સ ધારયિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ગમ્ભીરા ભગવન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ ભગવન્ પરીત્તકુશલમૂલેનાપરિપૃચ્છકજાતીયેન અશ્રુત્વા બુદ્ધાનાં ભગવતાં સંમુખીભાવતઃ પૂર્વમચરિતવતા ઇહૈવેયમેવં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા અધિમોક્તું શક્યા । યે પુનરનધિમુચ્ય એનામનવબુધ્યમાનાઃ પ્રતિક્ષેપ્તવ્યાં મંસ્યન્તે, પૂર્વાન્તતોઽપિ ભગવંસ્તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ચેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાષ્યમાણા પ્રતિક્ષિપ્તા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ પરીત્તત્વાત્કુશલમૂલાનામ્ । ન હિ ભગવન્ અચરિતવદ્ભિઃ પૂર્વાન્તત ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા શક્યા અધિમોક્તુમ્ । યેઽપિ ચ પ્રતિક્ષેપ્સ્યન્તિ એનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણામ્, તેઽપ્યેવં વેદિતવ્યાઃ - પૂર્વાન્તતોઽપ્યેભિરિયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાષ્યમાણા પ્રતિક્ષિપ્તા । તથા હ્યેષામસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં નાસ્તિ શ્રદ્ધાઃ, નાસ્તિ ક્ષાન્તિર્નાસ્તિ રુચિર્નાસ્તિ ચ્છન્દો નાસ્તિ વીર્યં ( વૈદ્ય 105 ) નાસ્ત્યપ્રમાદો નાસ્ત્યધિમુક્તિઃ, ન ચૈભિઃ પૂર્વં બુદ્ધા ભગવન્તો બુદ્ધશ્રાવકા વા પરિપૃષ્ટાઃ, ન ચ પરિપ્રશ્નીકૃતા ઇતિ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા આર્ય શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા । કિમત્રાશ્ચર્યં સ્યાદ્યદસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં પૂર્વમચરિતાવી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાધિમુચ્યેત? અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - નમસ્કરોમિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ । સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય સ ભગવન્નમસ્કારં કરોતિ, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ નમસ્કારં કરોતિ । ભગવાનાહ - એવમેવ કૌશિક, એવમેતત્ । સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય સ કૌશિક નમસ્કારં કરોતિ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ નમસ્કારં કરોતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતોનિર્જાતા હિ કૌશિક બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વજ્ઞતા । સર્વજ્ઞજ્ઞાનનિર્જાતા ચ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રભાવ્યતે । એવમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ । એવમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્ । એવમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપત્તવ્યમ્ । એવમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપત્તવ્યમ્ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો ભવતિ? કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યતે? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ કૌશિક । સાધુ ખલુ પુનસ્ત્વં કૌશિક યસ્ત્વં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમેનમર્થં પરિપ્રષ્ટવ્યં પરિપ્રશ્નીકર્તવ્યં મન્યસે । ઇદમપિ તે કૌશિક બુદ્ધાનુભાવેન પ્રતિભાનમુત્પન્નમ્ । ઇહ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપે ન તિષ્ઠતિ, રૂપમિતિ ન તિષ્ઠતિ । યતઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપે ન તિષ્ઠતિ, રૂપમિતિ ન તિષ્ઠતિ, એવં રૂપે યોગમાપદ્યતે । એવં વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ । વિજ્ઞાને ન તિષ્ઠતિ, વિજ્ઞાનમિતિ ન તિષ્ઠતિ । યતઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિજ્ઞાને ન તિષ્ઠતિ, વિજ્ઞાનમિતિ ન તિષ્ઠતિ, એવં વિજ્ઞાને યોગમાપદ્યતે । રૂપમિતિ કૌશિક ન યોજયતિ, યતઃ કૌશિક રૂપમિતિ ન યોજયતિ, એવં રૂપમિતિ ન તિષ્ઠતિ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમિતિ કૌશિક ન યોજયતિ, યતઃ કૌશિક વિજ્ઞાનમિતિ ન યોજયતિ, એવં વિજ્ઞાનમિતિ ન તિષ્ઠતિ । એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો ભવતિ । એવં યોગમાપદ્યતે ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુરવગાહા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુરુદ્ગ્રહા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપ્રમાણા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ભગવાનાહ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમેતત્ । રૂપં ગમ્ભીરમિતિ શારિપુત્ર ન તિષ્ઠતિ । યતઃ શારિપુત્ર રૂપં ગમ્ભીરમિતિ ન તિષ્ઠતિ, એવં રૂપે યોગમાપદ્યતે । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં શારિપુત્ર ગમ્ભીરમિતિ ન તિષ્ઠતિ । યતઃ શારિપુત્ર વિજ્ઞાનં ગમ્ભીરમિતિ ન તિષ્ઠતિ, એવં વિજ્ઞાને યોગમાપદ્યતે । રૂપં શારિપુત્ર ગમ્ભીરમિતિ ન યોગમાપદ્યતે ( વૈદ્ય 106 ) । યતઃ શારિપુત્ર રૂપં ગમ્ભીરમિતિ ન યોગમાપદ્યતે, એવં રૂપં ગમ્ભીરમિતિ ન તિષ્ઠતિ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં શારિપુત્ર ગમ્ભીરમિતિ ન યોગમાપદ્યતે । યતઃ શારિપુત્ર વિજ્ઞાનં ગમ્ભીરમિતિ ન યોગમાપદ્યતે, એવં વિજ્ઞાનં ગમ્ભીરમિતિ ન તિષ્ઠતિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અવિનિવર્તનીયસ્ય વ્યાકૃતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતો ભાષિતવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? સ હિ ભગવન્ ન કાઙ્ક્ષિષ્યતિ, ન વિચિકિત્સિષ્યતિ ન ધંધાયિષ્યતિ ન વિવદિષ્યતિ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - સચેત્પુનરાર્ય શારિપુત્ર અવ્યાકૃતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરત ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાષ્યેત, કો દોષો ભવેત્? એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - દૂરતઃ સ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આગતો વેદિતવ્યઃ । ચિરયાનસંપ્રસ્થિતઃ પરિપક્વકુશલમૂલઃ સ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ, યોઽવ્યાકૃત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લપ્સ્યતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય । શ્રુત્વા ચ નોત્રસિષ્યતિ ન સંત્રસિષ્યતિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યતે । ન ચેદાનીમસૌ ચિરેણ વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યતેઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । આસન્નં તસ્ય વ્યાકરણં વેદિતવ્યમ્ । સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નૈકં વા દ્વૌ વા ત્રીન્ વા તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાનતિક્રમિષ્યતિ, તતો વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યતેઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । અપિ તુ તાનારાગયિષ્યતિ, આરાગયિત્વા તાંસ્તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ન વિરાગયિષ્યતિ । તથાગતદર્શનં ચ વ્યાકરણેનાવન્ધ્યં કરિષ્યતિ, તથાગતદર્શનાચ્ચ તતો વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યતેઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । યાવચ્ચ વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યતેઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તાવદવન્ધ્યં કરિષ્યતિ તથાગતદર્શનવન્દનપર્યુપાસનોપસ્થાનં યાવન્નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધ ઇતિ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - દૂરતઃ સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આગતો ભવિષ્યતિ । ચિરયાનસંપ્રસ્થિતઃ । પરિપક્વકુશલમૂલો હિ ભગવન્ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લપ્સ્યતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય । કઃ પુનર્વાદોઽત્ર યઃ શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમેતત્ । દૂરતઃ સ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આગતો વેદિતવ્યઃ । ચિરયાનસંપ્રસ્થિતઃ । પરિપક્વકુશલમૂલો હિ સ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લપ્સ્યતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય । કઃ પુનર્વાદોઽત્ર યઃ શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - પ્રતિભાતિ મે ભગવન્, પ્રતિભાતિ મે સુગત ઔપમ્યોદાહરણમ્ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ યોઽયં બોધિસત્ત્વયાનિકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્વપ્નાન્તરગતોઽપિ બોધિમણ્ડે નિષીદેત્, વેદિતવ્યમેતદ્ભગવન્, અયં બોધિસત્ત્વો ( વૈદ્ય 107 ) મહાસત્ત્વ આસન્નોઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધેરભિસંબોધાયેતિ । એવમેવ ભગવન્ યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લપ્સ્યતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય, કઃ પુનર્વાદઃ શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીતું ધારયિતું વાચયિતું પર્યવાપ્તું પ્રવર્તયિતું દેશયિતું ઉપદેષ્ટું ઉદ્દેષ્ટું સ્વાધ્યાપનાય । વેદિતવ્યમેતદ્ભગવન્ દૂરતોઽયં બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલ આગતશ્ચિરયાનસંપ્રસ્થિતઃ । આસન્નોઽયં બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો વ્યાકરણસ્ય । વ્યાકરિષ્યન્ત્યેનં બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરભિસંબોધાયેતિ । ચિરયાનસંપ્રસ્થિતઃ પરિપક્વકુશલમૂલો હિ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ, યસ્યેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપપત્સ્યતેઽન્તશઃ શ્રવણાયાપિ । કઃ પુનર્વાદોઽત્ર ભગવન્ યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા એનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ભૂયસ્ત્વેન હિ ભગવન્ ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયૈઃ સત્ત્વાઃ કર્મોપચયૈરવિહિતાઃ, તેષાં ભૂયસ્ત્વેન અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચિત્તાનિ પ્રતિકૂલાનિ ભવિષ્યન્તિ, ચિત્તાનિ પરિવેલ્લયિષ્યન્તિ । ન હ્યનુપચિતકુશલમૂલાઃ સત્ત્વા અસ્યાં ભૂયસ્ત્વેન ભૂતકોટ્યાં પ્રસ્કન્દન્તિ પ્રસીદન્તિ । ઉપચિતકુશલમૂલાઃ ખલુ પુનસ્તે ભગવન્ સૂપચિતકુશલમૂલાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ વેદિતવ્યાઃ, યેષામસ્યાં ભૂતકોટ્યાં ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ પ્રસીદતિ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ પુરુષો યોજનશતિકાદટવીકાન્તારાદ્ દ્વિયોજનશતિકાદ્વા ત્રિયોજનશતિકાદ્વા ચતુર્યોજનશતિકાદ્વા પઞ્ચયોજનશતિકાદ્વા દશયોજનશતિકાદ્વા અટવીકાન્તારાન્નિષ્ક્રામેત્ । સ નિષ્ક્રમ્ય પશ્યેત્પૂર્વનિમિત્તાનિ ગોપાલકાન્ વા પશુપાલકાન્ વા સીમા વા આરામસંપદો વા વનસંપદો વા, તતોઽન્યાપિ વ નિમિત્તાનિ, યૈર્નિમિત્તૈર્ગ્રામો વા નગરં વા નિગમો વ સૂચ્યેત । તસ્ય તાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ દૃષ્ટૈવં ભવતિ - યથેમાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ દૃશ્યન્તે, તથા આસન્નો મે ગ્રામો વા નગરં વા નિગમો વા ઇતિ । સ આશ્વાસપ્રાપ્તો ભવતિ । નાસ્ય ભૂયશ્ચોરમનસિકારો ભવતિ । એવમેવ ભગવન્ યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપવર્તતે, વેદિતવ્યં તેન ભગવન્ અભ્યાસન્નોઽસ્મ્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, નચિરેણ વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યેઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ । નાપિ તેનોત્રસિતવ્યં ન સંત્રસિતવ્યં ન ભેતવ્યં શ્રાવકભૂમેર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેર્વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ અસ્યેમાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ સંદૃશ્યન્તે યદુતેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લભતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમેતત્ । પ્રતિભાતુ તે શારિપુત્ર પુનરપ્યેતત્સ્થાનમ્, યથાપિ નામૈતદ્બુદ્ધાનુભાવેન વ્યાહરસિ વ્યાહરિષ્યસિ ચ ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ ઇહ કશ્ચિદેવ પુરુષો મહાસમુદ્રં દ્રષ્ટુકામો ભવેત્ । સ ગચ્છેન્મહાસમુદ્રં દર્શનાય । યથા યથા ચ સ ગચ્છેન્મહાસમુદ્રં દર્શનાય, તથા તથા સચેત્પશ્યેત્સ્તમ્બં વા સ્તમ્બનિમિત્તં વા પર્વતં વા ( વૈદ્ય 108 ) પર્વતનિમિત્તં વા, તેનૈવં વેદિતવ્યં દૂરે તાવદિતો મહાસમુદ્ર ઇતિ । સચેન્ન ભૂયઃ પશ્યેત્સ્તમ્બં વા સ્તમ્બનિમિત્તં વા પર્વતં વા પર્વતનિમિત્તં વા, તેનૈવં વેદિતવ્યમ્ - અભ્યાસન્ન ઇતો મહાસમુદ્ર ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અનુપૂર્વનિમ્નો હિ મહાસમુદ્રઃ, ન મહાસમુદ્રસ્યાભ્યન્તરે કશ્ચિત્સ્તમ્બો વા સ્તમ્બનિમિત્તં વા પર્વતો વા પર્વતનિમિત્તં વેતિ । કિંચાપિ સ ન મહાસમુદ્રં સાક્ષાત્પશ્યતિ ચક્ષુષા, અથ ચ પુનઃ સ નિષ્ઠાં ગચ્છતિ - અભ્યાસન્નોઽસ્મિ મહાસમુદ્રસ્ય, નેતો ભૂયો દૂરે મહાસમુદ્ર ઇતિ । એવમેવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનેમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શૃણ્વતા વેદિતવ્યમ્ - કિંચાપ્યહં તૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ન સંમુખં વ્યાકૃતઃ, અથ ચ પુનરભ્યાસન્નોઽસ્મ્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્વ્યાકરણસ્ય । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્યેનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લભતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાયેતિ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ વસન્તે પ્રત્યુપસ્થિતે શીર્ણપર્ણપલાશેષુ નાનાવૃક્ષેષુ નાનાપલ્લવાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । પલ્લવેષુ પ્રાદુર્ભૂતેષ્વાત્તમનસ્કા ભવન્તિ જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યાઃ તાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ વનેષુ દૃષ્ટ્વા નચિરાદ્વનપુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતો? તથા હિ ઇમાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ સ્તમ્બેષુ દૃશ્યન્ત ઇતિ । એવમેવ ભગવન્ યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો લભતે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય, ઉપવર્તતે તસ્યેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । તદા પરિપક્વકુશલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ - તેનૈવ પૂર્વકેણ કુશલમૂલેનોપનામિતેયં તસ્મૈ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્ર યા દેવતાઃ પૂર્વબુદ્ધદર્શિન્યઃ, તાઃ પ્રમુદિતા ભવન્તિ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ - પૌર્વકાણામપિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામિમાન્યેવ પૂર્વનિમિત્તાન્યભૂવન્નનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્વ્યાકરણાય । નચિરેણ બતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યતેઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ સ્ત્રી ગુર્વિણી ગુરુગર્ભા । તસ્યા યદા કાયો વેષ્ટતે, અધિમાત્રં વા કાયક્લમથો જાયતે, ન ચ સા ચંક્રમણશીલા ભવતિ । અલ્પાહારા ચ ભવતિ । અલ્પસ્ત્યાનમિદ્ધા ચ ભવતિ । અલ્પભાષ્યા ચ ભવતિ । અલ્પસ્થામા ચ ભવતિ । વેદનાબહુલા ચ ભવતિ । ક્રન્દન્તી ચ બહુલં વિહરતિ । ન ચ સંવાસશીલા ભવતિ । પૌર્વકેણાયોનિશોમનસિકારેણાસેવિતેન નિષેવિતેન ભાવિતેન બહુલીકૃતેન ઇમામેવંરૂપાં કાયેન વેદનાં પ્રત્યનુભવામીતિ, તદા વેદિતવ્યમિદં ભગવન્ - યથાસ્યાઃ પૂર્વનિમિત્તાનિ સંદૃશ્યન્તે, તથા નચિરેણ બતેયં સ્ત્રી પ્રસોષ્યતે ઇતિ । એવમેવ ભગવન્ યદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપવર્તતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય શ્રવણાય, શૃણ્વતશ્ચૈનાં રમતે ચિત્તમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, અર્થિકતયા ચોત્પદ્યતે, તદા વેદિતવ્યમિદં ભગવન્ - નચિરેણ બતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકરણં પ્રતિલપ્સ્યતેઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ શારિપુત્ર । ઇદમપિ તે શારિપુત્ર બુદ્ધાનુભાવેન પ્રતિભાતિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવત્સુપરિગૃહીતાશ્ચ સુપરીત્તાશ્ચ સુપરીન્દિતાશ્ચ ઇમે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન । ભગવાનાહ - તથા હિ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બહુજનહિતાય ( વૈદ્ય 109 ) પ્રતિપન્ના બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । અનુકમ્પકા અનુકમ્પામુપાદાય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામાઃ । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યાનુત્તરં ધર્મં દેશયિતુકામાઃ ॥
સુભૂતિરાહ - ઇહ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ? ભગવાનાહ - યદિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રૂપસ્ય વૃદ્ધિં સમનુપશ્યતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય વૃદ્ધિં સમનુપશ્યતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । ન રૂપસ્ય પરિહાણિં સમનુપશ્યતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણામ્ । ન વિજ્ઞાનસ્ય પરિહાણિં સમનુપશ્યતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । અધર્મમપિ ન સમનુપશ્યતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવમસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના પરિપૂરિં ગચ્છતિ ॥
સુભૂતિરાહ - અચિન્ત્યમિદં ભગવન્ દેશ્યતે । ભગવાનાહ - રૂપં હિ સુભૂતે અચિન્ત્યમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં હિ સુભૂતે અચિન્ત્યમ્ । રૂપમચિન્ત્યમિત્યપિ સુભૂતે ન સંજાનીતે, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં વેદનાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમચિન્ત્યમિત્યપિ સુભૂતે ન સંજાનીતે, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કોઽત્ર ભગવન્ અધિમોક્ષયિષ્યતિ એવંગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહ - યઃ શારિપુત્ર ચરિતાવી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, સોઽત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયામધિમોક્ષયિષ્યતિ । આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આહ - કથં ભગવન્ ચરિતાવી બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, કથં ચરિતાવીતિ નામધેયં લભતે? ભગવાનાહ - ઇહ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બલાનિ ન કલ્પયતિ, વૈશારદ્યાનિ ન કલ્પયતિ, બુદ્ધધર્માનપિ ન કલ્પયતિ, સર્વજ્ઞતામપિ ન કલ્પયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? બલાનિ હિ શારિપુત્ર અચિન્ત્યાનિ, વૈશારદ્યાન્યપ્યચિન્ત્યાનિ, બુદ્ધધર્મા અપ્યચિન્ત્યાઃ સર્વજ્ઞતાપ્યચિન્ત્યા, સર્વધર્મા અપ્યચિન્ત્યાઃ । એવં ચરિતાવી શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ક્વચિચ્ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં સ ચરિતાવીત્યુચ્યતે, ચરિતાવીતિ નામધેયં લભતે ॥

અથ ખલુ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । રત્નરાશિર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । શુદ્ધરાશિર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા આકાશશુદ્ધતામુપાદાય । આશ્ચર્યં ભગવન્ સ્યાદ્યદેનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણતાં ધારયતાં વાચયતાં પર્યવાપ્નુવતાં પ્રવર્તયતાં દેશયતામુપદિશતામુદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં લિખતાં ચ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ બહવોઽન્તરાયા ઉત્પદ્યેરન્ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમેતત્ । બહવઃ સુભૂતે અન્તરાયા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણતાં ધારયતાં વાચયતાં પર્યવાપ્નુવતાં પ્રવર્તયતાં દેશયતામુપદિશતામુદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં લિખતાં ચ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ ( વૈદ્ય 110 ) ભવિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણતાં ધારયતાં વાચયતાં પર્યવાપ્નુવતાં પ્રવર્તયતાં દેશયતામુપદિશતામુદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં લિખતાં ચ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ મારઃ પાપીયાનૌત્સુક્યમાપત્સ્યતેઽન્તરાયં કર્તુમ્ । તત્ર શીઘ્રં લિખતા સચેન્માસેન વા માસદ્વયેન વા માસત્રયેણ વા લિખ્યેત, લિખિતવ્યૈવ ભવેત્ । સચેત્સંવત્સરેણ તતો વાપરેણ લિખિતા ભવેત્, તથાપિ લિખિતવ્યૈવ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ભવતિ તેન કુલપુત્રેણ કુલદુહિત્રા વા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતત્સુભૂતે ભવતિ યન્મહારત્નાનાં બહવોઽન્તરાયા ઉત્પદ્યન્તે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - ઇહ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુદ્ગૃહ્યમાણાયાં ધાર્યમાણાયાં વાચ્યમાનાયાં પર્યવાપ્યમાનાયાં પ્રવર્ત્યમાનાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામુદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાય્યમાનાયાં લિખ્યમાનાયાં ચ મારઃ પાપીયાન્ બહુપ્રકારમૌત્સુક્યમાપત્સ્યતે, અન્તરાયકર્મણ ઉદ્યોગં ચ કરિષ્યતિ । ભગવાનાહ - કિંચાપિ સુભૂતે મારઃ પાપીયાનુદ્યોગમાપત્સ્યતે અન્તરાયકર્મણઃ અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુદ્ગૃહ્યમાણાયાં ધાર્યમાણાયાં વાચ્યમાનાયાં પર્યવાપ્યમાનાયાં પ્રવર્ત્યમાનાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામુદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાય્યમાનાયાં લિખ્યમાનાયાં ચ, અથ ચ પુનર્ન પ્રસહિષ્યતેઽચ્છિદ્રસમાદાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાન્તરાયં કર્તુમ્ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદા ભગવન્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણતાં ધારયતાં વાચયતાં પર્યવાપ્નુવતાં પ્રવર્તયતાં દેશયતામુપદિશતામુદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતાં લિખતાં ચ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ મારઃ પાપીયાનૌત્સુક્યમાપત્સ્યતે અન્તરાયકરણાય, તદા કથમેતર્હિ ભગવન્ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ? કસ્ય ચાનુભાવેન ભગવંસ્તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - બુદ્ધાનાં શારિપુત્ર ભગવતાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામનુભાવેન તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? એષા હિ શારિપુત્ર ધર્માણાં ધર્મતા, યે તેઽપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમન્વાહરિષ્યન્તિ પરિગ્રહીષ્યન્તિ ભાષ્યમાણામુદ્ગૃહ્યમાણાં ધાર્યમાણાં વાચ્યમાનાં પર્યવાપ્યમાનાં પ્રવર્ત્યમાનાં દેશ્યમાનામુપદિશ્યમાનામુદ્દિશ્યમાનાં સ્વાધ્યાય્યમાનાં લિખ્યમાનાં ચ । યે ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ( વૈદ્ય 111 ) ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ચ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે, તાંશ્ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સમન્વાહરિષ્યન્તિ પરિગ્રહીષ્યન્તિ ચ । ન હિ શારિપુત્ર બુદ્ધસમન્વાહૃતાનાં બુદ્ધપરિગૃહીતાનાં ચ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ શક્યમન્તરાયં કર્તુમ્ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - યેઽપિ તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે, સર્વે તે ભગવન્ બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન બુદ્ધપરિગ્રહેણ ચ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ, તથત્વાય ચ શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે, એવં ચ સંપાદયિષ્યન્તિ ॥

એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમેતત્ । સર્વે તે શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન બુદ્ધપરિગ્રહેણ ચ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે । જ્ઞાતાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન । અધિષ્ઠિતાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન । દૃષ્ટાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન । વ્યવલોકિતાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન બુદ્ધચક્ષુષા । યે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ, તથત્વાય ચ શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે, શ્રુત્વો ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય લિખિત્વા તથત્વાય શિક્ષમાણાસ્તથત્વાય પ્રતિપદ્યમાનાસ્તથત્વાય યોગમાપદ્યમાના આસન્નીભવિષ્યન્ત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, તથત્વાય સ્થાસ્યન્ત્યનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે । યેઽપિ શારિપુત્ર એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ, ન ચ તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, ન ચ તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, ન ચ તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે, તે ન તથત્વાય શિક્ષમાણા ન તથત્વાય પ્રતિપદ્યમાના ન તથત્વાય યોગમાપદ્યમાના ન તથતાયાં સ્થાસ્યન્ત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તેઽપિ શારિપુત્ર તથાગતેન જ્ઞાતાઃ । તેઽપિ તથાગતેનાધિષ્ઠિતાઃ । તેઽપિ તથાગતેન દૃષ્ટાઃ । તેઽપિ તથાગતેન વ્યવલોકિતા બુદ્ધચક્ષુષા । તેષામપિ શારિપુત્ર મહાર્થિકો મહાનુશંસો મહાફલો મહાવિપાકશ્ચ સ પરિશ્રમઃ પરિસ્પન્દશ્ચ ભવિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા પરમાર્થોપસંહિતા સર્વધર્માણાં યથાભૂતપ્રતિવેધાય પ્રત્યુપસ્થિતા સર્વસત્ત્વાનામ્ । ( વૈદ્ય 112 ) ઇમે ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાઃ સૂત્રાન્તાસ્તથાગતસ્યાત્યયેન દક્ષિણાપથે પ્રચરિષ્યન્તિ, દક્ષિણાપથાત્પુનરેવ વર્તન્યાં પ્રચરિષ્યન્તિ, વર્તન્યાઃ પુનરુત્તરપથે પ્રચરિષ્યન્તિ । નવમણ્ડપ્રાપ્તે ધર્મવિનયે સદ્ધર્મસ્યાન્તર્ધાનકાલસમયે સમન્વાહૃતાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ । તસ્મિન્ કાલે ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ, વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ, અન્તશો લિખિત્વા પુસ્તકગતામપિ કૃત્વા ધારયિષ્યન્તિ, જ્ઞાતાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન । અધિષ્ઠિતાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન । દૃષ્ટાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન । વ્યવલોકિતાસ્તે શારિપુત્ર તથાગતેન બુદ્ધચક્ષુષા ॥
શારિપુત્ર આહ - ઇયમપિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા એવંગમ્ભીરા પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે વૈસ્તારિકી ભવિષ્યત્યુત્તરસ્યાં દિશિ ઉત્તરે દિગ્ભાગે? ભગવાનાહ - યે તત્ર શારિપુત્ર ઉત્તરસ્યાં દિશ્યુત્તરે દિગ્ભાગે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપત્સ્યન્તે, તે વૈસ્તારિકીં કરિષ્યતિ । ચિરયાનસંપ્રસ્થિતાસ્તે શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે ॥

શારિપુત્ર આહ - કિયન્તસ્તે ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ ઉત્તરસ્યાં દિશિ ઉત્તરે દિગ્ભાગે, બહવ ઉતાહો અલ્પકાઃ? ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ ઉપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે? ભગવાનાહ - બહવસ્તે શારિપુત્ર સુબહવઃ ઉત્તરાપથે ઉત્તરસ્યાં દિશ્યુત્તરે દિગ્ભાગે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ । કિંચાપિ શારિપુત્ર બહવસ્તે, તેભ્યોઽપિ બહુભ્યોઽલ્પકાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ લિખિષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ ઉપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ, તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચ ભાષ્યમાણાયાં નાવલેષ્યન્તે ન સંલેષ્યન્તે, ન વિષત્સ્યન્તિ ન વિષાદમાપત્સ્યન્તે, ન વિપૃષ્ઠીકરિષ્યન્તિ માનસમ્, ન ભગ્નપૃષ્ઠીકરિષ્યન્તિ, નોત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે, ચિરયાનસંપ્રસ્થિતાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ । અનુબદ્ધાસ્તૈઃ પૌર્વકાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, પરિપૃષ્ટાઃ પરિપૃચ્છિતાઃ પરિપ્રશ્નીકૃતાઃ । પૂજિતાશ્ચ તૈઃ પૌર્વકાસ્તથાગતા અર્હન્ત સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ચ બોધિસત્ત્વયાનિકૈઃ પુદ્ગલૈઃ । શીલેષુ ચ તે પરિપૂર્ણકારિણો ભવિષ્યન્તિ, બહુજનસ્ય ચ તેઽર્થં કરિષ્યન્તિ, યદુત ઇમામેવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમારભ્ય । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં ( વૈદ્ય 113 ) કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ મયૈવ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈવ કથા કૃતા । તેષાં જાતિવ્યતિવૃત્તાનામપિ એત એવ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાઃ સમુદાચારા ભવિષ્યન્તિ । એનામેવ ચ તે કથાં કરિષ્યન્તિ, એનામેવ ચ કથામભિનન્દિષ્યન્તિ, યદુત અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમારભ્ય । તેષુ ચ સુસ્થિતાઃ સમાહિતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । મારેણાપિ તે ન શક્યા ભેદયિતુમ્, કુતઃ પુનરન્યૈઃ સત્ત્વૈઃ, યદુત ચ્છન્દતો વા મન્ત્રતો વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ તદ્દૃઢસ્થામત્વાદનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તે ચ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ શ્રુત્વા એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદારં પ્રીતિપ્રામોદ્યપ્રસાદં પ્રતિલપ્સ્યન્તે । બહુજનસ્ય ચ તે કુશલમૂલાન્યવરોપયિષ્યન્તિ યદુતાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ચ મમાન્તિકે સંમુખં વાગ્ભાષિતા - બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્તો વયમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રસ્થાપયિષ્યામઃ સંદર્શયિષ્યામઃ સમાદાપયિષ્યામઃ સમુત્તેજયિષ્યામઃ સંપ્રહર્ષયિષ્યામઃ સંપ્રભાવયિષ્યામઃ સંબોધયે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામ ઇતિ, અવિનિવર્તનીયાન્ કરિષ્યામ ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અનુમોદિતં હિ શારિપુત્ર મયા તેષાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ ચિત્તેન ચિત્તં વ્યવલોક્ય યૈરિયં વાગ્ભાષિતા - બોધાય ચરન્તો વયં બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રસ્થાપયિષ્યામઃ સંદર્શયિષ્યામઃ સમાદાપયિષ્યામઃ સમુત્તેજયિષ્યામઃ સંપ્રહર્ષયિષ્યામઃ સંપ્રભાવયિષ્યામઃ, સંબોધયે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામ ઇતિ, અવિનિવર્તનીયાન્ કરિષ્યામ ઇતિ । એવં ચ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ચ ઉદારાધિમુક્તિકા ભવિષ્યન્તિ, યદન્યાન્યપિ તે બુદ્ધક્ષેત્રાણ્યધ્યાલમ્બિતવ્યાનિ મંસ્યન્તે । યત્ર સંમુખીભૂતાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ધર્મં દેશયિષ્યન્તિ, તત્ર સંમુખીભૂતાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકાત્પુનરેવૈનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં વિસ્તરેણ શ્રોષ્યન્તિ । તેષ્વપિ તે બુદ્ધક્ષેત્રેષુ બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીશતસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રસ્થાપયિષ્યન્તિ સંદર્શયિષ્યન્તિ સમાદાપયિષ્યન્તિ સમુત્તેજયિષ્યન્તિ સંપ્રહર્ષયિષ્યન્તિ સંપ્રભાવયિષ્યન્તિ, સંબોધયે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યન્તિ, અવિનિવર્તનીયાન્ કરિષ્યન્તિ ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદિદં તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ નાસ્તિ કિંચિદદૃષ્ટં વા અશ્રુતં વા અવિદિતં વા અવિજ્ઞાતં વા । ન સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો ન જ્ઞાતો ન સ કાચિચ્ચર્યા સત્ત્વાનાં યા ન વિજ્ઞાતા, યત્ર હિ નામ અનાગતાનામપિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચર્યાં જ્ઞાતા બોધિચ્છન્દિકાનામધ્યાશયસંપન્નાનામારબ્ધવીર્યાણામ્ । ( વૈદ્ય 114 ) યે તસ્મિન્ કાલે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્તિ ઉપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ, યે ચ તસ્મિન્ કાલે આસાં ષણ્ણાં પારમિતાનાં કૃતશઃ સર્વસત્ત્વાનામર્થાય ઉદ્યોગમાપદ્ય અન્વેષિષ્યન્તે પર્યેષિષ્યન્તે, ગવેષિષ્યન્તે, તેષાં ચ કુલપુત્રાનાં કૃલદુહિતૄણાં ચ અન્વેષમાણાનાં પર્યેષમાણાનાં કેચિદ્ગવેષમાણા બોધિસત્ત્વા લપ્સ્યન્તે, કેચિન્ન લપ્સ્યન્તે, કેચિદગવેષયન્તોઽપિ લપ્સ્યન્તે એનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । કિમત્ર ભગવન્ કારણમ્? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમેતત્ । નાસ્તિ કિંચિત્તથાગતસ્ય અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વદૃષ્ટં વા અશ્રુતં વા અવિદિતં વા અવિજ્ઞાતં વા । તસ્મિન્ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર કાલે તસ્મિન્ સમયે કેચિદ્બોધિસત્ત્વા માર્ગયમાણા પર્યેષમાણા ગવેષમાણા અપિ લપ્સ્યન્તે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । કેચિદ્બોધિસત્ત્વા અમાર્ગયમાણા અપર્યેષમાણા અગવેષયન્તોઽપિ લપ્સ્યન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તૈર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરિયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વાન્તતોઽપિ અનિક્ષિપ્તધુરૈર્માર્ગિતા ચ પર્યન્વિષ્ટા ચ । તે તેનૈવ પૂર્વકેણ કુશલમૂલચ્છન્દેન એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામમાર્ગયન્તોઽપિ અપર્યેષમાણા અપિ અગવેષયન્તોઽપિ લપ્સ્યન્તે । યાન્યપિ ચ તતોઽન્યાન્યપિ સૂત્રાણિ એનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામભિવદન્તિ, તાનિ ચૈષાં સ્વયમેવોપગમિષ્યન્તિ ઉપપત્સ્યન્તે ઉપનંસ્યન્તે ચ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવમેતચ્છારિપુત્ર ભવતિ - ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વોઽનિક્ષિપ્તધુરો માર્ગયતિ ચ પર્યેષતે ચ, સ જાતિવ્યતિવૃત્તોઽપિ જન્માન્તરવ્યતિવૃત્તોઽપિ એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લપ્સ્યતે । તતોઽન્યાનિ ચ સૂત્રાણિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ તસ્ય સ્વયમેવોપગમિષ્યન્તિ, ઉપપત્સ્યન્તે ઉપનંસ્યન્તે ચેતિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ઇમે એવ કેવલં ભગવંસ્તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાઃ સૂત્રાન્તા ઉપપત્સ્યન્તે ઉપનંસ્યન્તે, નાન્યે? ભગવાનાહ - યે ચાન્યેઽપિ શારિપુત્ર ગમ્ભીરા ગમ્ભીરાઃ સૂત્રાન્તા ભવિષ્યન્તિ, તેઽપિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ સ્વયમેવોપપત્સ્યન્તે સ્વયમેવોપનંસ્યન્તે ચ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતચ્છારિપુત્ર ભવતિ - યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રસ્થાપયિષ્યન્તિ સંદર્શયિષ્યન્તિ સમાદાપયિષ્યન્તિ સમુત્તેજયિષ્યન્તિ સંપ્રહર્ષયિષ્યન્તિ પ્રભાવયિષ્યન્તિ, સંબોધયે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યન્તિ, અવિનિવર્તનીયાન્ કરિષ્યન્તિ, સ્વયં ચ તત્ર શિક્ષિષ્યન્તે, તેષાં શારિપુત્ર જાતિવ્યતિવૃત્તાનામપિ ઇમે ગમ્ભીરા ગમ્ભીરા અનુપલમ્ભપ્રતિસંયુક્તાઃ શૂન્યતાપ્રતિસંયુક્તાઃ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાશ્ચ સૂત્રાન્તાઃ સ્વયમેવોપગમિષ્યન્તિ, સ્વયમેવોપપત્સ્યન્તે સ્વયમેવોપનંસ્યન્તે ચેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ધારણગુણપરિકીર્તનપરિવર્તો નામ દશમઃ ॥
અસ્પ્_11: મારકર્મપરિવર્ત એકાદશઃ ।

અથ ખલુ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગુણા ઇમે ભગવંસ્તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ ભગવતા પરિકીર્તિતાઃ । કેચિત્પુનર્ભગવંસ્તેષામન્તરાયા ઉત્પત્સ્યન્તે? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - બહૂનિ સુભૂતે તેષાં મારકર્માણ્યન્તરાયકરાણ્યુત્પસ્યન્તે । સુભૂતિરાહ - કિયદ્રૂપાણિ ભગવંસ્તેષાં બહૂનિ મારકર્માણ્યન્તરાયકરાણ્યુત્પત્સ્યન્તે? ભગવાનાહ - તેષાં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષમાણાનાં ચિરેણ પ્રતિભાનમુત્પત્સ્યતે । ઇદં સુભૂતે પ્રથમં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । તદ્ અપિ ચ પ્રતિભાનં જાયમાનમેવ વિક્ષેપ્સ્યતે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । તે વિજૃમ્ભમાણા હસન્ત ઉચ્ચગ્ઘયન્તો લિખિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । વિક્ષિપ્તચિત્તાઃ પર્યવાપ્સ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । અન્યોન્યવિજ્ઞાનસમઙ્ગિનો લિખિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । સ્મૃતિં ન પ્રતિલપ્સ્યન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પરસ્પરમુપહસન્તો લિખિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પરસ્પરમુચ્ચગ્ઘયમાના લિખિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । વિક્ષિપ્તચક્ષુષો લિખિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । લિખતામન્યોન્યં વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । ન વયમત્ર ગાધં નાસ્વાદં લભામહે ઇત્યુત્થાયાસનાત્પ્રક્રમિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । ન વયમત્ર વ્યાકૃતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિત્યપ્રસન્નચિત્તા ઉત્થાયાસનાત્પ્રક્રમિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । ન નો ઽત્ર ગ્રામસ્ય વા નગરસ્ય વા નિગમસ્ય વા નામધેયં પરિગૃહીતં યત્ર નો જન્મ, ન નો ઽત્ર નામ ગોત્રં વા ગૃહીતમ્, ન માતાપિત્રોર્નામ ગોત્રં વા ગૃહીતમ્, નાપિ કુલસ્ય યત્ર નો જન્મેતિ, તે પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન શ્રોતવ્યાં મંસ્યન્તે, તતો ઽપક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । યથા યથા ચ અપક્રમિષ્યન્તિ, તૈર્યાવદ્ભિશ્ચિત્તોત્પાદૈસ્તથા તથા તાવતઃ કલ્પાન્ સંસારસ્ય પુનઃ પુનઃ પરિગ્રહીષ્યન્તિ, યત્ર તૈઃ પુનરેવ યોગમાપત્તવ્યં ભવિષ્યતિ । તત્કસ્માત્? ઇમાં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતામશૃણ્વન્તો બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા લૌકિકલોકોત્તરેષુ ધર્મેષુ ન નિર્જાયન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાહારિકાં વિવર્જ્ય ઉત્સૃજ્ય યે તે સૂત્રાન્તા નૈવ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાહારિકાસ્તાન્ પર્યેષિતવ્યાન્ મંસ્યન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । યથા ખલુ પુનઃ સુભૂતે ન લૌકિકલોકોત્તરેષુ શિક્ષિતુકામા ન લૌકિકલોકોત્તરેષુ ધર્મેષુ નિર્યાતુકામા ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન શિક્ષન્તે । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામશિક્ષમાણા ન લૌકિકલોકોત્તરેષુ ધર્મેષુ નિર્યાન્તિ । એવં તે પરીત્તબુદ્ધયો લૌકિકલોકોત્તરાણાં યથાભૂતપરિજ્ઞાયા મૂલં પ્રજ્ઞાપારમિતાં વિવર્જ્ય ઉત્સૃજ્ય પ્રશાખામધ્યાલમ્બિતવ્યાં મંસ્યન્તે । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કુક્કુરઃ સ્વામિનો ઽન્તિકાત્પિણ્ડાંશ્છોરયિત્વા કર્મકરસ્યાન્તિકાત્કવલં પર્યેષિતવ્યં મન્યેત, એવમેવ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ એકે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ, પુદ્ગલાઃ, યે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય મૂલં છોરયિત્વા શાખાપત્રપલાલભૂતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાને ( વૈદ્ય 116 ) સારં વૃદ્ધત્વં પર્યેષિતવ્યં મંસ્યન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ તે ઽલ્પબુદ્ધયો જ્ઞાસ્યન્તિ - પ્રજ્ઞાપારમિતા આહારિકા સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યેતિ । તે પ્રજ્ઞાપારમિતાં વિવર્જ્ય ઉત્સૃજ્ય છોરયિત્વા તતો ઽન્યે સૂત્રાન્તા યે શ્રાવકભૂમિમભિવદન્તિ, પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમભિવદન્તિ, તાનધિકતરં પર્યવાપ્તવ્યાન્ મંસ્યન્તે । શાખાપત્રપલાલોપમાઃ પ્રતિપન્નાસ્તે તથારૂપા બોધિસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવં શિક્ષિતવ્યં યથા શ્રાવકયાનિકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકા વા પુદ્ગલાઃ શિક્ષન્તે । કથં ચ સુભૂતે શ્રાવકયાનિકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકા વા પુદ્ગલાઃ શિક્ષન્તે? તેષાં સુભૂતે એવં ભવતિ - એકમાત્માનં દમયિષ્યામઃ, એકમાત્માનં શમયિષ્યામઃ, એકમાત્માનં પરિનિર્વાપયિષ્યામઃ, ઇત્યાત્મદમશમથપરિનિર્વાણાય સર્વકુશલમૂલાભિસંસ્કારપ્રયોગાનારભન્તે । ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવં શિક્ષિતવ્યમ્ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવં શિક્ષિતવ્યમ્ - આત્માનં ચ તથતાયાં સ્થાપયિષ્યામિ સર્વલોકાનુગ્રહાય, સર્વસત્ત્વાન્ અપિ તથતાયાં સ્થાપયિષ્યામિ, અપ્રમેયં સત્ત્વધાતું પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ । સર્વકુશલમૂલાભિસંસ્કારપ્રયોગા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવમારબ્ધવ્યાઃ, ન ચ તૈર્મન્તવ્યમ્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદેવ પુરુષો હસ્તિનમપશ્યન્ હસ્તિનો વર્ણસંસ્થાને પર્યેષેત । સો ઽન્ધકારે હસ્તિનં લબ્ધ્વા યેન પ્રકાશં તેનોપનિધ્યાયેત । તેનોપનિધ્યાયન્ હસ્તિપદં પર્યેષિતવ્યં મન્યેત । હસ્તિપદાચ્ચ હસ્તિનો વર્ણસંસ્થાને ગ્રહીતવ્યે મન્યેત । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ પણ્ડિતજાતીયઃ પુરૂષો ભવેત્? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે તથારૂપાસ્તે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામજાનાના અપરિપૃચ્છન્તસ્તાં છોરયિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામા યે તે સૂત્રાન્તાઃ શ્રાવકભૂમિમભિવદન્તિ, પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમભિવદન્તિ, તાન્ પર્યેષિતવ્યાન્ મંસ્યન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રત્નાર્થિકઃ પુરુષો મહાસમુદ્રં દૃષ્ટ્વા નાવગાહેત, રત્નાનિ ન નિધ્યાયેત્ નાધ્યાલમ્બેત

। સ રત્નહેતોર્ગોષ્પદં પર્યેષિતવ્યં મન્યેત । સ ગોષ્પદોદકેન મહાસમુદ્રં સમીકર્તવ્યં મન્યેત । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે - અપિ નુ સ પણ્ડિતજાતીયઃ પુરુષો વેદિતવ્યઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે તથારૂપાસ્તે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લબ્ધ્વાપ્યનવગાહમાના અવિજાનન્તસ્તક્ષ્યન્તિ । યે ચ સૂત્રાન્તાઃ શ્રાવકભૂમિમભિવદન્તિ, પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમભિવદન્તિ અલ્પોત્સુકવિહારિતયા તાન્ પર્યેષિતવ્યાન્ મંસ્યન્તે । યત્ર બોધિસત્ત્વયાનં ન સંવર્ણ્યતે, કેવલમાત્મદમશમથપરિનિર્વાણમેવ ઇત્ય્ અપિ પ્રતિસંલયનમિતિ । સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્નુયામિતિ, સકૃદાગામિફલમિત્યનાગામિફલમિત્યર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુયામિતિ, પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્નુયામિતિ, દૃષ્ટ એવ ધર્મે અનુપાદાય આસ્રવેભ્યશ્ચિત્તં વિમોચ્ય પરિનિર્વાપયામિતિ । ઇદમુચ્યતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તમિતિ । નાત્ર બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરેવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? મહાયાનસંપ્રસ્થિતા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહાસંનાહસંનદ્ધા ભવન્તિ । ન તૈઃ ( વૈદ્ય 117 ) કદાચિદલ્પોત્સુકતાયાં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? લોકપરિણાયકા હિ ભવન્તિ તે સત્પુરુષા લોકાર્થકરાઃ । તસ્માત્તૈર્નિત્યકાલં સતતસમિતં ષટ્પારમિતાસુ શિક્ષિતવ્યમ્ । યે ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે અપરિપક્વકુશલમૂલાઃ પરીત્તકુબુદ્ધિકા મૃદુકાધ્યાશયા બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલાઃ, તે ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તાન્ સૂત્રાન્તાનજાનાના અનવબુદ્ધ્યમાના ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં છોરયિત્વા યે તે સૂત્રાન્તાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમભિવન્દન્તિ, તાન્ પર્યેષિતવ્યાન્ મંસ્યન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે મારકર્મ વેદિતવ્યં તેષાં તથારૂપાણાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનામ્ તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પલગણ્ડો વા પલગણ્ડાન્તેવાસી વા વૈજયન્તસ્ય પ્રાસાદસ્ય પ્રમાણેન પ્રાસાદં કર્તુકામો નિર્માતુકામઃ સ્યાત્ । સ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્વિમાનપ્રમાણં મણ્ડલં પર્યેષેત । પર્યેષમાણઃ સ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્વિમાનં પશ્યેત્ । સ તતઃ પ્રમાણં ગ્રહીતવ્યં મન્યતે । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે વૈજયન્તપ્રાસાદપ્રમાણં પ્રાસાદં કર્તુકામેન નિર્માતુકામેન સૂર્યાચન્દ્રમસોર્વિમાનાત્પ્રમાણં ગ્રહીતવ્યં ભવતિ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ એકે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલાઃ, યે પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં લબ્ધ્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતામુત્સૃજ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તૈઃ સૂત્રાન્તૈઃ સર્વજ્ઞતાં પર્યેષિતવ્યાં મંસ્યન્તે, યે તે સૂત્રાન્તા એવમભિવદન્તિ - એકમાત્માનં દમયિષ્યામઃ, એકમાત્માનં શમયિષ્યામઃ, એકમાત્માનં પરિનિર્વાપયિષ્યામ ઇતિ । કેવલમાત્મદમશમથપરિનિર્વાણમેવોપનયન્તિ, તથારૂપાન્ સૂત્રાન્તાન્ પર્યેષ્યન્તે, તથા ચ શિક્ષિતવ્યં મંસ્યન્તે । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ તે પણ્ડિતજાતીયાઃ બોધિસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદેવ પુરુષો રાજાનં ચ ચક્રવર્તિનં ભ્રષ્ટુકામો ભવેત્, સ રાજાનં ચક્રવર્તિનં પશ્યેત્ । દૃષ્ટ્વા ચ ઈદૃશો રાજા ચક્રવર્તી વર્ણેન સંસ્થાનેન તેજસા ઋદ્ધ્યા ચેતિ નિમિત્તં ગૃહીત્વા કોટ્ટરાજં પશ્યેત્ । સ તસ્ય કોટ્ટરાજસ્ય વર્ણં સંસ્થાનં તેજ ઋદ્ધિં ચ નિમિત્તં ચ ગૃહીત્વા અપ્રતિબલો વિશેષગ્રહણં પ્રતિ એવં વદેત્ - ઈદૃશ એવ સ રાજા ચક્રવર્તી વર્ણેન સંસ્થાનેન તેજસા ઋદ્ધ્યા ચ નિમિત્તેન ચેતિ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ પણ્ડિતજાતીયઃ પુરુષો વેદિતવ્યો યશ્ચક્રવર્તિનં કોટ્ટરાજેન સમીકર્તવ્યં મન્યેત? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ એકે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલાઃ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં લબ્ધ્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતામુત્સૃજ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તૈઃ સૂત્રાન્તૈઃ સર્વજ્ઞતાં પર્યેષિતવ્યાં મંસ્યન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । ન ખલુ પુનરહં સુભૂતે એભિરેવંરૂપૈઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તૈઃ સૂત્રાન્તૈર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વજ્ઞતાં પર્યેષિતવ્યાં વદામિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે યત્તથાગતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામુપાયકૌશલ્યમાખ્યાતમ્, તત્રાશિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન નિર્યાસ્યત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ( વૈદ્ય 118 ) ધન્ધકો હ્યન્યેષુ સૂત્રાન્તેષુ બોધિસત્ત્વસમુદાગમઃ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે તથાગત એનામનુશંસાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પશ્યન્ અનેકપર્યાયેણ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ સંનિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ - એવં બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અવિનિવર્તનીયા ભવેયુરનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ પણ્ડિતજાતીયાસ્તે બોધિસત્ત્વાઃ પ્રતિભાન્તિ, યે અવિનિવર્તનીયયાનં મહાયાનમવાપ્ય સમાસાદ્ય પુનરેવ તદ્વિવર્જ્ય વિવર્ત્ય હીનયાનં પર્યેષિતવ્યં મંસ્યન્તે? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે બુભુક્ષિતઃ પુરુષઃ શતરસં ભોજનં લબ્ધ્વા હિતવિપાકં સુખવિપાકં યાવદાયુઃપર્યન્તં ક્ષુત્પિપાસાનિવર્તકમ્, તદપાસ્ય ષષ્ટિકોદનં પર્યેષિતવ્યં મન્યેત । ષષ્ટિકોદનં લબ્ધ્વા શતરસં ભોજનમુત્સૃજ્ય વિવર્જ્ય તં ષષ્ટિકોદનં પરિભોક્તવ્યં મન્યેત । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ પુરુષઃ પણ્ડિતજાતીયો ભવેત્? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ એકે બોધિસત્ત્વાઃ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં લબ્ધ્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિષ્યન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતામુત્સ્રક્ષ્યન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં છોરયિષ્યન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂરીકરિષ્યન્તિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતામુત્સૃજ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાં

છોરયિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂરીકૃત્ય તતઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનપ્રતિસંયુક્તાન્ સૂત્રાન્તાન્ પર્યેષિતવ્યાન્ મંસ્યન્તે । યે તે સૂત્રાન્તાઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમભિવદન્તિ, તૈઃ સર્વજ્ઞતાં પર્યેષિતવ્યાં મંસ્યન્તે । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ પણ્ડિતજાતીયાસ્તે બોધિસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદેવ પુરુષો ઽનર્ધ્યં મણિરત્નં લબ્ધ્વા અલ્પાર્ધ્યેણ અલ્પસારેણ મણિરત્નેન સાર્ધં સમીકર્તવ્યં મન્યેત । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ પણ્ડિતજાતીયઃ પુરુષો વેદિતવ્યઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ એકે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલાઃ, ય ઇદં ગમ્ભીરં પ્રભાસ્વરં પ્રજ્ઞાપારમિતારત્નં લબ્ધ્વા શ્રુત્વા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન સમીકર્તવ્યં મંસ્યન્તે, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ ચ સર્વજ્ઞતામુપાયકૌશલ્યં ચ પર્યેષિતવ્યં મંસ્યન્તે । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ પણ્ડિતજાતીયાસ્તે બોધિસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાસ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામુદ્દિશ્યમાનાયામુદ્ગૃહ્યમાણાયાં વાચ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાય્યમાનાયામન્તશો લિખ્યમાનાયામ્ અપિ બહૂનિ પ્રતિભાનાન્યુત્પત્સ્યન્તે, યાનિ ચિત્તવિક્ષેપં કરિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - શક્યા પુનર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિતુમ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સૂભૂતે । યે કેચિત્સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિપ્યક્ષરૈર્લિખિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિતેતિ મંસ્યન્તે, અસતીતિ વા અક્ષરેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતામભિનિવેક્ષ્યન્તે, અનક્ષરેતિ વા, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
( વૈદ્ય 119 ) પુનરપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં દેશમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ઉદ્યાનમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ગુરુમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, આખ્યાનમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ચૌરમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ગુલ્મસ્થાનમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, વિશિખામનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, શિબિકામનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, સુખમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, દુઃખમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ભયમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, સ્ત્રીમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, પુરુષમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, નપુંસકમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, પ્રિયાપ્રિયવ્યત્યસ્તમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, માતાપિતૃપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ભ્રાતૃભગિનીપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, મિત્રબાન્ધવસાલોહિતામાત્યપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, પ્રજાપતિપુત્રદુહિતૃપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ગૃહભોજનપાનપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, ચૈલમનસિકારા ઉત્પત્સ્યન્તે, શયનાસનમનસિકારા જીવિતમનસિકારા ઇતિકર્તવ્યતામનસિકારા રાગમનસિકારા દ્વેષમનસિકારા મોહમનસિકારા ઋતુમનસિકારા સુકાલમનસિકારા દુષ્કાલમનસિકારા ગીતમનસિકારા વાદ્યમનસિકારા નૃત્યમનસિકારા કાવ્યનાટકેતિહાસમનસિકારાઃ શાસ્ત્રમનસિકારા વ્યવહારમનસિકારા હાસ્યમનસિકારા લાસ્યમનસિકારાઃ શોકમનસિકારા આયાસમનસિકારા આત્મમનસિકારાઃ, ઇત્યેતાંશ્ચાન્યાંશ્ ચ સુભૂતે મનસિકારાન્ મારઃ પાપીયાનુપસંહરિષ્યતિ અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામુદ્ગૃહ્યમાણાયાં વાચ્યમાનાયામુદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાય્યમાનાયામન્તશો લિખ્યમાનાયામન્તરાયં કરિષ્યતિ, ચિત્તવિક્ષેપં કરિષ્યતિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ । તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્માણિ બોદ્ધવ્યાનિ । બુદ્ધ્વા ચ વિવર્જયિતવ્યાનિ । પુનરપરં સુભૂતે ઉત્પત્સ્યન્તે રાજમનસિકારાઃ કુમારમનસિકારાહસ્તિમનસિકારા અશ્વમનસિકારા રથમનસિકારા ગુલ્મદર્શનમનસિકારાઃ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે તેષાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ઉત્પત્સ્યન્તે અગ્નિમનસિકારા ઇચ્છામનસિકારા ધનધાન્યસમૃદ્ધિમનસિકારાઃ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામુત્પત્સ્યન્તે લાભસત્કારચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણામન્તરાયા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષમાણાનાં દેશયતામુપદિશતામુદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતામન્તશો લિખતાં લાભસત્કારશ્લોકસ્વાદાશ્ચિત્તોત્પીડા વા । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈર્મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । એતાનિ તૈઃ સર્વાણિ મારકર્માણિ બોદ્ધવ્યાનિ, બુદ્ધ્વા ચ વિવર્જયિતવ્યાનિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામિમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષમાણાનાં દેશયતામુપદિશતામુદ્દિશતાં સ્વાધ્યાયતામન્તશો લિખતાં યે તે ગમ્ભીરા ગમ્ભીરાઃ સૂત્રાન્તા ભવિષ્યન્તિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તાઃ, તાન્ મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષણોપસંક્રમ્ય ઉપસંહરિષ્યતિ - ઇહ શિક્ષસ્વ, ઇદં લિખ, ઇદમુદ્દિશ, ઇદં સ્વાધ્યાય, ઇતઃ સર્વજ્ઞતા નિષ્પત્સ્યતે ઇતિ । ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઉપાયકુશલેન તેભ્યઃ સ્પૃહોત્પાદયિતવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? કિં ચાપિ સુભૂતે તેષુ સૂત્રાન્તેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ભાષિતાનિ, ( વૈદ્ય 120 ) ન ખલુ પુનરુપાયકૌશલ્યં તત્ર બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામાખ્યાતમ્ । તત્ર યે ઽનભિજ્ઞા ભવિષ્યન્તિ બોધિસત્ત્વા ઉપાયકૌશલ્યજ્ઞાનવિશેષસ્ય, તે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિતવ્યાં મંસ્યન્તે । તે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં રિઞ્ચિત્વા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તેષુ સૂત્રાન્તેષુ ઉપાયકૌશલ્યં પર્યેષિતવ્યં મંસ્યન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥

પુનરપરં સુભૂતે ધાર્મશ્રવણિકશ્છન્દિકો ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીતુકામઃ, ધર્મભાણકશ્ ચ કિલાસી ભવિષ્યતિ ન ધર્મં દેશયિતુકામઃ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ અકિલાસી ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દાતુકામઃ, ધાર્મશ્રવણિકશ્ ચ કિલાસી વા બહુકૃત્યો વા ભવિષ્યતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધાર્મશ્રવણિકશ્છન્દિકો ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીતુકામો ધારયિતુકામો વાચયિતુકામઃ પર્યવાપ્તુકામઃ પ્રવર્તયિતુકામો ઽન્તશો લિખિતુકામો ઽપિ ભવિષ્યતિ, ગતિમાંશ્ ચ મતિમાંશ્ ચ સ્મૃતિમાંશ્ ચ ભવિષ્યતિ । ધર્મભાણકશ્ચાન્યદ્દેશાન્તરં ક્ષેપ્સ્યતે નોદ્ધટ્ટિતજ્ઞો વા ન વા વિપઞ્ચિતજ્ઞઃ, અનભિજ્ઞો વા ભવિષ્યતિ । ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામુદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાય્યમાનાયાં શિક્ષ્યમાણાયામન્તશઃ લિખ્યમાનાયામ્ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ અકિલાસી ભવિષ્યત્યભિજ્ઞો દાતુકામો વાચયિતુકામ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, ધાર્મશ્રવણિકશ્ ચ દેશાન્તરં પ્રસ્થિતો ભવિષ્યતિ નોદ્ધટ્ટિતજ્ઞો વા ન વા વિપઞ્ચિતજ્ઞો ઽનભિજ્ઞો વા ભવિષ્યતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ આમિષગુરુકો લાભસત્કારચીવરગુરુકો ભવિષ્યતિ । ધાર્મશ્રવણિકાશ્ ચ અલ્પેચ્છઃ સંતુષ્ટઃ પ્રવિવિક્તો ઽર્થં વા ન દાતુકામો ભવિષ્યતિ । ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષ્યમાણાયાં લિખ્યમાનાયામ્ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધાર્મશ્રવણિકશ્ ચ શ્રાદ્ધો ભવિષ્યતિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોતુકામો ઽર્થમવબોદ્ધુકામો ઽર્થં દાતુકામો ઽર્થં પરિત્યક્તુકામઃ । ધર્મભાણકશ્ ચ અશ્રાદ્ધો ભવિષ્યતિ અલ્પેચ્છો વા ન વા ભાષિતુકામઃ । અતો ઽપિ સુભૂતે વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધાર્મશ્રવણિકશ્ ચ શ્રાદ્ધો ભવિષ્યતિ શ્રોતુકામો ઽર્થમવબોદ્ધુકામઃ । ધર્મભાણકસ્ય ચ તાનિ સૂત્રાણિ ધર્માન્તરાયિકતયા ન સંભવિષ્યન્તિ નાવતરિષ્યન્તિ । અતો ઽપિ સુભૂતે ધાર્મશ્રવણિકસ્યાપ્રાપ્તધર્મભાણિનઃ પ્રતિવાણી ભવિષ્યતિ । ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણતાં ધારયતાં વાચયતાં પર્યવાપ્નુવતાં પ્રવર્તયતામન્તશો લિખતામ્ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધર્મભાણકશ્ ચ ભાષિતુકામો ભવિષ્યતિ । ધાર્મશ્રવણિકશ્ ચ અચ્છન્દિકો ભવિષ્યતિ શ્રવણાય । ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીતું ( વૈદ્ય 121 ) ધારયિતું વાચયિતું પર્યવાપ્તું પ્રવર્તયિતુમન્તશો લિખિતુમ્ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધાર્મશ્રવણિકો મિદ્ધગુરુકો ભવિષ્યતિ, કાયગુરુકો ભવિષ્યતિ । સ તેન મિદ્ધગુરુકત્વેન સમન્વાગતઃ કાયક્લમથેન સમન્વાગતો ન શ્રોતુકામો ભવિષ્યતિ । ધર્મભાણકશ્ ચ ભાષિતુકામો ભવિષ્યતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનરપરં સુભૂતે ધર્મભાણકો મિદ્ધગુરુકો ભવિષ્યતિ, કાયગુરુકો ભવિષ્યતિ । સ તેન મિદ્ધગુરુકત્વેન સમન્વાગતઃ કાયક્લમથેન સમન્વાગતો ન ભાષિતુકામો ભવિષ્યતિ । ધાર્મશ્રવણિકશ્ ચ શ્રોતુકામો ભવિષ્યતિ । ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ લિખનાય વાચનાય પર્યવાપ્તયે વા । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં ભાષ્યમાણાયાં શિક્ષ્યમાણાયાં કશ્ચિદેવ તત્રાગત્ય નિરયાણામવર્ણં ભાષિષ્યતે, તિર્યગ્યોનેરવર્ણં ભાષિષ્યતે, પ્રેતવિષયસ્યાવર્ણં ભાષિષ્યતે, અસુરકાયાનામવર્ણં ભાષિષ્યતે - એવંદુઃખા નિરયાઃ, એવંદુઃખા તિર્યગ્યોનિઃ, એવંદુઃખઃ પ્રેતવિષયઃ, એવંદુઃખા આસુરાઃ કાયાઃ, એવંદુઃખાઃ સંસ્કારાઃ । ઇહૈવ દુઃખસ્યાન્તઃ કરણીય ઇતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં ભાષ્યમાણાયાં શિક્ષ્યમાણાયાં વા કશ્ચિદેવ તત્રાગત્ય દેવાનાં વર્ણં ભાષિષ્યતે - એવંસુખિતા દેવાઃ, એવંસુખાઃ સ્વર્ગાઃ, એવં કામધાતૌ કામાઃ સેવિતવ્યાઃ, એવં રૂપધાતૌ ધ્યાનાનિ સમાપત્તવ્યાનિ, એવમારૂપ્યધાતૌ તત્સમાપત્તયઃ સમાપત્તવ્યાઃ । તદ્ અપિ ચ સર્વં પ્રજ્ઞતા વિમૃશ્ય સર્વૈવ દુઃખોપપત્તિરિતિ । ઉક્તં હીદં ભગવતા - અચ્છટાસંઘાતમાત્રકમપ્યહં ભિક્ષવો ભવાભિનિર્વૃત્તિં ન વર્ણયામિ । સર્વં હિ સંસ્કૃતમનિત્યં સર્વં ભયાવગતં દુઃખં સર્વં ત્રૈધાતુકં શૂન્યં સર્વધર્મા અનાત્માનઃ । તદેવં સર્વમશાશ્વતમનિત્યં દુઃખં વિપરિણામધર્મકં વિદિત્વા પણ્ડિતૈરિહૈવ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તવ્યમ્, સકૃદાગામિફલમનાગામિફલમ્, ઇહૈવાર્હત્ત્વં પ્રાપ્તવ્યમ્ । મા નો ભૂયસ્તાભિઃ સંપત્તિવિપત્તિભિર્દુઃખભૂયિષ્ઠાભિઃ સમવધાનં ભૂદિતિ । તત્રૈકે બોધિસત્ત્વાઃ સંવેગમાપત્સ્યન્તે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥

પુનરપરં સુભૂતે યે ઽપિ તે ભિક્ષવો ધર્મભાણકાઃ, તે એકાકિતાભિરતા ભવિષ્યન્તિ । યે ઽપિ ધાર્મશ્રવણિકાસ્તે ઽપિ પર્ષદ્ગુરુકા ભવિષ્યન્તિ । તે ઽપિ ધર્મભાણકા એવં વક્ષ્યન્તિ - યે મામનુવર્ત્સ્યન્તિ, તેભ્યો ઽહમિમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દાસ્યામિ । યે માં નાનુવર્ત્સ્યન્તિ, તેભ્યો ન દાસ્યામીતિ । એવં તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ અર્થિકતયા છન્દિકતયા ધર્મગૌરવેણ તં ધર્મભાણકમનુવર્ત્સ્યન્તિ, ન ચાવકાશં દાસ્યન્તિ, સ ચ ધર્મભાણક આમિષકિંચિત્કાભિલાષી, તે ચ ન દાતુકામાઃ । સ ચ તેન તેન ગમિષ્યતિ, યેન યેન દુર્ભિક્ષશ્ ચ અયોગક્ષેમશ્ ચ જીવિતાન્તરાયશ્ ચ ભવિષ્યતિ । તે ચ ધાર્મશ્રવણિકાઃ પરેભ્યઃ શ્રોષ્યન્તિ - અસૌ પ્રદેશો ( વૈદ્ય 122 ) દુર્ભિક્ષશ્ ચ અયોગક્ષેમશ્ ચ । તસ્મિંશ્ ચ પ્રદેશે જીવિતાન્તરાયો ભવેદિતિ । સ ચ ધર્મભાણકસ્તાન્ કુલપુત્રાનેવમભિવ્યાહરિષ્યતિ - અમુષ્મિન્ કુલપુત્રાઃ પ્રદેશે દુર્ભિક્ષભયમ્ । કચ્ચિત્કુલપુત્રા યૂયમાગમિષ્યથ મા પશ્ચાદ્વિપ્રતિસારિણો ભવિષ્યથ દુર્ભિક્ષભયં પ્રવિષ્ટાઃ? એવં તે તેન ધર્મભાણકેન સૂક્ષ્મેણોપાયેન પ્રતિક્ષેપ્સ્યતે । તે ચ નિર્વિણ્ણરૂપા એવં જ્ઞાસ્યન્તિ - પ્રત્યાખ્યાનનિમિત્તાન્યેતાનિ, નૈતાનિ દાતુકામતાનિમિત્તાનીતિ । નાયં દાતુકામ ઇતિ વિદિત્વા નાનુવર્ત્સ્યન્તિ । ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં શિક્ષ્યમાણાયાં દેશ્યમાનાયામુપદિશ્યમાનાયામુદ્દિશ્યમાનાયાં સ્વાધ્યાય્યમાનાયામ્ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે ધર્મભાણકો યેન જન્તુભયં યેન વ્યાલભયં યેનામનુષ્યભયં તેન સંપ્રસ્થિતો ભવિષ્યતિ । સ તેન ચરન્ વિહરન્ યેન વ્યાલકાન્તારં સરીસૃપકાન્તારં ચોરકાન્તારં પાનીયકાન્તારં દુર્ભિક્ષકાન્તારં તેન પ્રક્રમિષ્યતિ । સ તાન્ ધાર્મશ્રવણિકાનેવં વક્ષ્યતિ - યત્ખલુ કુલપુત્રા જાનીધ્વં યસ્મિન્ પ્રદેશે જન્તુભયં વ્યાલભયં ક્રવ્યાદભયં સરીસૃપકાન્તારં ચોરકાન્તારં પાનીયકાન્તારં દુર્ભિક્ષકાન્તારં તેન વયં સંપ્રસ્થિતાઃ । જાનીધ્વં કુલપુત્રાઃ - શક્યથ યૂયમેતાનિ દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવિતુમ્? એવં તાન્ સૂક્ષ્મેણોપાયેન પ્રત્યાખ્યાસ્યતિ । તતસ્તે નિર્વેત્સ્યન્તે । નિર્વિણ્ણાઃ સન્તો નાનુવર્ત્સ્યન્તિ । તે પુનરેવ પ્રત્યુદાવર્ત્સ્યન્તે । અયમ્ અપિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયામન્તરાય ઉત્પત્સ્યતે ઉદ્દિશ્યમાનાયાઃ સ્વાધ્યાય્યમાનાયાઃ યાવલ્લિખ્યમાનાયાઃ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિસામગ્રીમારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે ધર્મભાણકો ભિક્ષુર્મિત્રકુલભિક્ષાદકુલગુરુકો ભવિષ્યતિ । સ તયા મિત્રકુલભિક્ષાદકુલગુરુકતયા અભીક્ષ્ણં મિત્રકુલભિક્ષાદકુલાન્યવલોકયિતવ્યાન્યુપસંક્રમિતવ્યાનિ મંસ્યતે । સ તયા અભીક્ષ્ણાવલોકનતયા બહુકૃત્યતયા તાન્ ધાર્મશ્રવણિકાન્ પ્રત્યાખ્યાસ્યતિ - અસ્તિ તાવન્મે કિંચિદવલોકયિતવ્યમ્, અસ્તિ તાવન્મમોપસંક્રમિતવ્યમિતિ । ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તત્ર વિસામગ્રી ભવિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં પર્યવાપ્યમાણાયામ્ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
ઇતિ હિ સુભૂતે મારઃ પાપીયાંસ્તૈસ્તૈઃ પ્રકારૈસ્તથા તથા ચેષ્ટિષ્યતે, યથેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન કશ્ચિદુદ્ગ્રહીષ્યતિ, ન ધારયિષ્યતિ, ન વાચયિષ્યતિ, ન પર્યવાપ્સ્યતિ, ન પ્રવર્તયિષ્યતિ, ન દેશયિષ્યતિ, નોપદેક્ષ્યતિ, નોદ્દેક્ષ્યતિ, ન સ્વાધ્યાસ્યતિ, ન લેખયિષ્યતિ, ન લિખિષ્યતિ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે યાવન્તો ઽન્તરાયા વિસામગ્ર્યાં સંવર્તન્તે, તાનિ સર્વાણિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્માણીતિ બોદ્ધવ્યાનિ, બુદ્ધ્વા ચ વિવર્જયિતવ્યાનીતિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિમત્ર ભગવન્ કારણં યદિહ મારઃ પાપીયાનેવં મહાન્તમુદ્યોગમાપત્સ્યતે? તથા તથા ચોપાયેન ચેષ્ટિષ્યતે, યથેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ( વૈદ્ય 123 ) ન કશ્ચિદુદ્ગ્રહીષ્યતિ ન ધારયિષ્યતિ ન વાચયિષ્યતિ ન પર્યવાપ્સ્યતિ ન પ્રવર્તયિષ્યતિ ન દેશયિષ્યતિ નોપદેક્ષ્યતિ નોદ્દેક્ષ્યતિ ન સ્વાધ્યાસ્યતિ ન લેખયિષ્યતિ ન લિખિષ્યતિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા હિ સુભૂતે બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વજ્ઞતા । સર્વજ્ઞતાનિર્જાતં ચ તથાગતશાસનમ્ । તથાગતશાસનનિર્જાતં ચ અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં ક્લેશપ્રહાણમ્ । પ્રહીણક્લેશાનાં ચ મારઃ પાપીયાનવતારં ન લભતે । અલભમાનો દુઃખાર્તો દુર્મનાઃ શોકશલ્યપરિગતો ભવતિ । અતઃ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં પર્યવાપ્યમાણાયાં મહતા સંવેગેન મહાન્તમુદ્યોગમાપદ્યતે । સ મહતોદ્યોગેન તથા તથોપાયેન ચેષ્ટતે, યથા ન કશ્ચિદિમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખેદ્વા પર્યવાપ્નુયાદ્વેતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ શ્રમણવેષેણાગત્ય ભેદં પ્રક્ષેપ્સ્યતિ । એવં ચ નવયાનસંપ્રસ્થિતાઃ કુલપુત્રા વિવેચયિષ્યન્તિ નૈષા પ્રજ્ઞાપારમિતા યામાયુષ્મન્તઃ શૃણ્વન્તિ । યથા પુનર્મમ સૂત્રાગતં સૂત્રપર્યાપન્નમ્, ઇયં સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઇત્યેવં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ સંશયં પ્રક્ષેપ્સ્યતિ । એવં ચ પુનઃ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ શ્રમણવેષેણાગત્ય ભેદં પ્રક્ષિપ્ય નવયાનસંપ્રસ્થિતાન્ બોધિસત્ત્વાનલ્પબુદ્ધિકાન્ મન્દબુદ્ધિકાન્ પરીત્તબુદ્ધિકાનન્ધીકૃતાનવ્યાકૃતાનનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંશયં પાતયિષ્યતિ । તે સંશયપ્રાપ્તા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ન ધારયિષ્યન્તિ ન વાચયિષ્યન્તિ ન પર્યવાપ્સ્યન્તિ ન પ્રવર્તયિષ્યન્તિ ન દેશયિષ્યન્તિ નોપદેક્ષ્યન્તિ નોદ્દેક્ષ્યન્તિ ન સ્વાધ્યાસ્યન્તિ ન લેખયિષ્યન્તિ ન લિખિષ્યન્તિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષૂન્નિર્માય બુદ્ધવેષેણાગત્ય એવં મારકર્મોપસંહરિષ્યતિ - યો બોધિસત્ત્વો ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, સ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । સ શ્રાવકો ભવતિ, ન બોધિસત્ત્વો યથાયં બોધિસત્ત્વ ઇતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
એવં સુભૂતે મારઃ પાપીયાનેવમાદિકાનિ સુબહૂનિ અન્યાન્ય્ અપિ મારકર્માણ્યુત્પાદયિષ્યતિ અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યમાનાયાં પર્યવાપ્યમાણાયામ્ । તાનિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોદ્ધવ્યાનિ । બુદ્ધ્વા ચ વિવર્જયિતવ્યાનિ । ન ભક્તવ્યાનિ । આરબ્ધવીર્યેણ સ્મૃતિમતા સંપ્રજાનતા ચ ભવિતવ્યમ્ ॥

એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । યાનિ તાનિ ભગવન્ મહારત્નાનિ, તાનિ બહુપ્રત્યર્થિકાનિ ભવન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદુત દુર્લભત્વાન્મહાર્ઘત્વાચ્ચ । અગ્રાણિ હિ તાનિ ભગવન્ ભવન્તિ । તસ્માત્તાનિ ચ બહુપ્રત્યર્થિકાનિ ભવન્તિ । એવમેવ ભગવન્ અસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રાયેણ બહવો ઽન્તરાયા ઉત્પત્સ્યન્તે । તત્ર યે ઽન્તરાયવશેન કુસીદા ભવિષ્યન્તિ, વેદિતવ્યમિદં ભગવન્ મારાધિષ્ઠિતાસ્તે બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, નવયાનસંપ્રસ્થિતાશ્ ચ તે ભગવન્ ભવિષ્યન્તિ, અલ્પબુદ્ધયશ્ ચ તે ભગવન્ ભવિષ્યન્તિ, ( વૈદ્ય 124 ) મન્દબુદ્ધયશ્ ચ તે ભગવન્ ભવિષ્યન્તિ, પરીત્તબુદ્ધયશ્ ચ તે ભગવન્ ભવિષ્યન્તિ, વિપર્યસ્તબુદ્ધયશ્ ચ તે ભગવન્ ભવિષ્યન્તિ । નાપિ તેષામુદારોદારેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં પ્રક્રમિષ્યતિ, યે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોદ્ગ્રહીતવ્યાં મંસ્યન્તે, ન ધારયિતવ્યાં ન વાચયિતવ્યાં ન પર્યવાપ્તવ્યાં ન પ્રવર્તયિતવ્યાં ન દેશયિતવ્યાં નોપદેષ્ટવ્યાં નોદ્દેષ્ટવ્યાં ન સ્વાધ્યાતવ્યાં ન લેખયિતવ્યામન્તશો ન લિખિતવ્યામ્ અપિ મંસ્યન્તે ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । મારાધિષ્ઠિતાસ્તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ । નવયાનસંપ્રસ્થિતાશ્ ચ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, અલ્પબુદ્ધયશ્ ચ તે ભવિષ્યન્તિ, મન્દબુદ્ધયશ્ ચ તે ભવિષ્યન્તિ, પરીત્તબુદ્ધયશ્ ચ તે ભવિષ્યન્તિ, વિપર્યસ્તબુદ્ધયશ્ ચ તે ભવિષ્યન્તિ । ન ચ તેષામુદારોદારેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં પ્રક્રમિષ્યતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોદ્ગ્રહીતવ્યાં મંસ્યન્તે, ન ધારયિતવ્યાં ન વાચયિતવ્યાં ન પર્યવાપ્તવ્યાં ન પ્રવર્તયિતવ્યાં નોપદેષ્ટવ્યાં નોદ્દેષ્ટવ્યાં ન સ્વાધ્યાતવ્યાં ન લેખયિતવ્યામન્તશો ન લિખિતવ્યામ્ અપિ મંસ્યન્તે ॥
કિંચાપિ સુભૂતે ઇમાનિ મારકર્માણ્યુત્પત્સ્યન્તે, સુબહવશ્ચાત્ર મારદોષા અન્તરાયકરા ઉત્પત્સ્યન્તે । અથ ચ સુભૂતે ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીતવ્યાં મંસ્યન્તે ધારયિતવ્યાં વાચયિતવ્યાં પર્યવાપ્તવ્યાં પ્રવર્તયિતવ્યામુપદેષ્ટવ્યામુદ્દેષ્ટવ્યાં સ્વાધ્યાતવ્યાં લેખયિતવ્યામન્તશો લિખિતવ્યામ્ અપિ મંસ્યન્તે, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન તે મંસ્યન્તે । બુદ્ધપરિગ્રહેણોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લેખયિષ્યન્ત્યન્તશો લિખિષ્યન્તીતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? મારો ઽપિ હ્યત્ર પાપીયાન્ મહાન્તમુદ્યોગમાપત્સ્યતે અન્તરાયકરણાય । તથાગતો ઽપ્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઉદ્યોગમાપત્સ્યતે ઽનુપરિગ્રહાયેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં મારકર્મપરિવર્તો નામૈકાદશઃ ॥
અસ્પ્_12: લોકસંદર્શનપરિવર્તો દ્વાદશઃ ।

અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરપ્યાયુષ્મન્તં સુભૂતિમામન્ત્રયતે સ્મ - તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્ત્રિયા બહવઃ પુત્રા ભવેયુઃ, પઞ્ચ વા દશ વા વિંશતિર્વા ત્રિંશદ્વા ચત્વારિંશદ્વા પઞ્ચાશદ્વા શતં વા સહસ્રં વા । સર્વે તે માતુર્ગ્લાનાયા ઉદ્યોગમાપદ્યેરન્ - કથમસ્માકં માતુર્જીવિતાન્તરાયો ન ભવેદિતિ, કથમસ્માકં માતા ચિરં જીવેત્, કથમસ્માકં માતુઃ કાયો ન વિનશ્યેત્, કથમસ્માકં માતા ચિરસ્થિતિકા ભવેત્, કથમસ્માકં માતુર્નામ અવિનષ્ટં ભવેત્, કથમસ્માકં માતુર્ન દુઃખા વેદનોત્પદ્યેત, ન ચાસ્યા અસ્પર્શવિહારઃ અમનઆપઃ કાયે ઉત્પદ્યેત । તત્કસ્ય હેતોઃ? એતયા હિ વયં જનિતાઃ । દુષ્કરકારિકૈષા અસ્માકં જીવિતસ્ય દાત્રી લોકસ્ય ચ સંદર્શયિત્રી । ઇતિ તે પુત્રાસ્તાં માતરં સર્વસુખોપધાનૈઃ સુધૃતાં ધારયેયુઃ, સુગોપાયિતાં ગોપાયેયુઃ, સુકેલાયિતાં કેલાયેયુઃ - મા ખલ્વસ્યાઃ કાચિદ્દુઃખા વેદના દુઃખો વા સ્પર્શ ઉત્પદ્યેત, ચક્ષુષો વા શ્રોત્રતો વા ઘ્રાણતો વા જિહ્વાતો વા કાયતો વા મનસ્તો વા વાતતો વા પિત્તતો વા શ્લેષ્મતો વા સંનિપાતતો વા દંશતો વા મશકતો વા સરીસૃપતો વા મનુષ્યતો વા અમનુષ્યતો વા આપાતતો વા ઉત્પાતતો વા અનિષ્ટનિપાતઃ શરીરે નિપતેત્ । એવં તે પુત્રાસ્તાં માતરં સર્વસુખોપધાનૈઃ સમન્વાહૃત્ય કેલાયેયુર્મમાયેયુર્ગોપાયેયુઃ - એષાસ્માકં માતા જનયિત્રી, દુષ્કરકારિકૈષા અસ્માકં જીવિતસ્ય દાત્રી, લોકસ્ય ચ સંદર્શયિત્રીતિ । એવમેવ સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમન્વાહરન્તિ । યે ઽપિ તે લિખન્તિ ઉદ્ગૃહ્ણન્તિ ધારયન્તિ વાચયન્તિ પર્યવાપ્નુવન્તિ પ્રવર્તયન્તિ દેશયન્ત્યુપદિશન્ત્યુદ્દિશન્તિ સ્વાધ્યાયન્તિ, સર્વે તે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાનુભાવેન અધિષ્ઠાનેન સમન્વાહારેણ । યે ઽપિ તે ઽન્યેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા એતર્હિ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય, હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ, સર્વસત્ત્વાનાં ચાનુકમ્પકા અનુકમ્પામુપાદાય, તે ઽપિ સર્વે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમન્વાહરન્તિ, ઔત્સુક્યમાપદ્યન્તે - કિમિતીયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ચિરસ્થિતિકા ભવેત્, કિમિત્યસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નામ અવિનષ્ટં ભવેત્, કિમિત્યસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ભાષ્યમાણાયા લિખ્યમાનાયાઃ શિક્ષ્યમાણાયા મારઃ પાયીયાન્ મારકાયિકા વા દેવતા અન્તરાયં ન કુર્યુરિતિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં કેલાયન્તિ મમાયન્તિ ગોપાયન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એષા હિ માતા જનયિત્રી તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ । અસ્યાઃ સર્વજ્ઞતાયા દર્શયિત્રી લોકસ્ય ચ સંદર્શયિત્રી । અતોનિર્જાતા હિ સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતા હિ સુભૂતે તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય જનયિત્રી દર્શયિત્રી, એવમસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી । અતોનિર્જાતા હિ સુભૂતે તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સર્વજ્ઞતા । યે ઽપિ કેચિત્સુભૂતે અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ, તે ઽપિ સર્વે એનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ । યે ઽપિ તે સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ ( વૈદ્ય 126 ) સમ્યક્સંબુદ્ધા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે, તે ઽપિ સર્વે એનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે । યે ઽપિ તે સુભૂતે એતર્હિ અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા દશદિશિ લોકે તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ મહતો જનકાયસ્યાર્થાય, હિતાય સુખાય દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ, અનુકમ્પકા અનુકમ્પામુપાદાય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ, તે ઽપિ સર્વે એનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ । અહમ્ અપિ સુભૂતે એતર્હિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ એનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ । એવમિયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં જનયિત્રી, એવમસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદ્ભગવાનેવમાહ - પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રીતિ, કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી? કતમશ્ ચ ભગવન્ લોકસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરાખ્યાતઃ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - પઞ્ચ સુભૂતે સ્કન્ધાઃ તથાગતેન લોક ઇત્યાખ્યાતાઃ । કતમે પઞ્ચ? યદુત રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ । ઇમે સુભૂતે પઞ્ચ સ્કન્ધાસ્તથાગતેન લોક ઇત્યાખ્યાતાઃ ॥
સુભૂતિરાહ - કથં ભગવંસ્તથાગતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતયા પઞ્ચ સ્કન્ધા દર્શિતાઃ? કિં વા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા દર્શિતમ્? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - ન લુજ્યન્તે ન પ્રલુજ્યન્તે ઇતિ સુભૂતે પઞ્ચ સ્કન્ધા લોક ઇતિ તથાગતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતયા દર્શિતાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ ન લુજ્યન્તે ન પ્રલુજ્યન્તે ઇતિ દર્શિતાઃ? શૂન્યતાસ્વભાવા હિ સુભૂતે પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ, અસ્વભાવત્વાત્ । ન ચ સુભૂતે શૂન્યતા લુજ્યતે વા પ્રલુજ્યતે વા । એવમિયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી । ન ચ સુભૂતે આનિમિત્તં વા અપ્રણિહિતં વા અનભિસંસ્કારો વા અનુત્પાદો વા અભાવો વા ધર્મધાતુર્વા લુજ્યતે વા પ્રલુજ્યતે વા । એવમિયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હત સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ, અસંખ્યેયાઃ સત્ત્વા ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ, અસંખ્યેયાઃ સત્ત્વા ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સત્ત્વાસ્વભાવતયા સુભૂતે અપ્રમેયાઃ સત્ત્વા અસંખ્યેયાઃ સત્ત્વા ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાઃ સત્ત્વા અસંખ્યેયાઃ સત્ત્વા ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । યાન્ય્ અપિ તાનિ સુભૂતે અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં ચિત્તચરિતાનિ, તાન્ય્ અપિ સુભૂતે તથાગતઃ સત્ત્વાસદ્ભાવતયૈવ પ્રજાનાતિ । એવં ખલુ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય તથાગતો ઽપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામપ્રમેયાણ્યસંખ્યેયાનિ ચિત્તચરિતાનિ ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી ॥

( વૈદ્ય 127 ) પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સ સંક્ષેપં ક્ષયતઃ ક્ષયં ચ અક્ષયતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ સંક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગતા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ધર્મતાતઃ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ । અલક્ષણાનિ હિ તાનિ ચિત્તાનિ અક્ષીણાન્યવિક્ષીણાન્યવિક્ષિપ્તાનિ તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગતા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનિ વિક્ષિપ્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામપ્રમેયાક્ષયાણિ ચિત્તાન્યપ્રમેયાક્ષયાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામપ્રમેયાક્ષયાણિ ચિત્તાનિ અપ્રમેયાક્ષયાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? તસ્ય સુભૂતે તથાગતસ્યાધિષ્ઠિતં ભવતિ તચ્ચિત્તમ્, અનિરોધમનુત્પાદમસ્થિતમનાશ્રયમસમમપ્રમેયમસંખ્યેયમ્, યેનૈવ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ આકાશાપ્રમેયાક્ષયતયા ચિત્તાપ્રમેયાક્ષયતેતિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનામપ્રમેયાક્ષયાણિ ચિત્તાન્યપ્રમેયાક્ષયાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનિ સંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનિ સંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અસંક્લેશસંક્લિષ્ટાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ અસંકેતાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનિ સંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામસંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાન્યસંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામસંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાન્યસંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરાણિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં ( વૈદ્ય 128 ) પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામસંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાન્યસંક્લિષ્ટાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં લીનાનિ ચિત્તાનિ લીનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં લીનાનિ ચિત્તાનિ લીનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અનાલયલીનાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં લીનાનિ ચિત્તાનિ લીનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં પ્રગૃહીતાનિ ચિત્તાનિ પ્રગૃહીતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં પ્રગૃહીતાનિ ચિત્તાનિ પ્રગૃહીતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અગ્રાહ્યાણિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ પ્રગ્રહીતવ્યાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં પ્રગૃહીતાનિ ચિત્તાનિ પ્રગૃહીતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સાસ્રવાણિ ચિત્તાનિ સાસ્રવાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સાસ્રવાણિ ચિત્તાનિ સાસ્રવાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અસ્વભાવાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ અસત્સંકલ્પાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સાસ્રવાણિ ચિત્તાનિ સાસ્રવાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥

પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનાસ્રવાણિ ચિત્તાન્યનાસ્રવાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનાસ્રવાણિ ચિત્તાન્યનાસ્રવાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અભાવગતિકાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ અનાભોગાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનાસ્રવાણિ ચિત્તાન્યનાસ્રવાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સરાગાણિ ચિત્તાનિ સરાગાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સરાગાણિ ચિત્તાનિ સરાગાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? યા સુભૂતે ચિત્તસ્ય સરાગતા, ન સા ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા । યા ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા, ન સા ચિત્તસ્ય સરાગતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સરાગાણિ ચિત્તાનિ સરાગાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
( વૈદ્ય 129 ) પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતરાગાણિ ચિત્તાનિ વીતરાગાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતરાગાણિ ચિત્તાનિ વીતરાગાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? યઃ સુભૂતે ચિત્તસ્ય વિગમઃ, ન સા ચિત્તસ્ય સરાગતા । યા વીતરાગસ્ય ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા, ન સા ચિત્તસ્યા સરાગતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતરાગાણિ ચિત્તાનિ વીતરાગાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સદોષાણિ ચિત્તાનિ સદોષાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સદોષાણિ ચિત્તાનિ સદોષાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? યા સુભૂતે ચિત્તસ્ય સદોષતા, ન સા ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા । યા ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા, ન સા ચિત્તસ્ય સદોષતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સદોષાણિ ચિત્તાનિ સદોષાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતદોષાણિ ચિત્તાનિ વીતદોષાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતદોષાણિ ચિત્તાનિ વીતદોષાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? યઃ સુભૂતે ચિત્તસ્ય વિગમઃ, ન સા ચિત્તસ્ય સદોષતા । યા વીતદોષસ્ય ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા, ન સા ચિત્તસ્ય સદોષતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતદોષાણિ ચિત્તાનિ વિતદોષાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સમોહાનિ ચિત્તાનિ સમોહાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સમોહાનિ ચિત્તાનિ સમોહાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? યા સુભૂતે ચિત્તસ્ય સમોહતા, ન સા ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા । યા ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા, ન સા ચિત્તસ્ય સમોહતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સમોહાનિ ચિત્તાનિ સમોહાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતમોહાનિ ચિત્તાનિ વીતમોહાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતમોહાનિ ચિત્તાનિ વીતમોહાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? યઃ સુભૂતે ચિત્તસ્ય વિગમઃ, ન સા ચિત્તસ્ય સમોહતા । યા વીતમોહસ્ય ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા, ન સા ચિત્તસ્ય સમોહતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં ( વૈદ્ય 130 ) પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વીતમોહાનિ ચિત્તાનિ વીતમોહાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામવિપુલાનિ ચિત્તાન્યવિપુલાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામવિપુલાનિ ચિત્તાનિ અવિપુલાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અસમુત્થાનયોગાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ અસમુત્થાનપર્યાપન્નાનિ । એવં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામવિપુલાનિ ચિત્તાન્યવિપુલાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વિપુલાનિ ચિત્તાનિ વિપુલાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વિપુલાનિ ચિત્તાનિ વિપુલાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ન હીયન્તે સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ, ન વિવર્ધન્તે તાનિ ચિત્તાનિ, ન વિગચ્છન્તિ તાનિ ચિત્તાનિ, અવિગમત્વાદેવ ચિત્તાનામ્ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વિપુલાનિ ચિત્તાનિ વિપુલાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામહદ્ગતાનિ ચિત્તાન્યમહદ્ગતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામમહદ્ગતાનિ ચિત્તાન્યમહદ્ગતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અનાગતિકાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ અગતિકાનિ અપર્યાપન્નાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામમહદ્ગતાનિ ચિત્તાન્યમહદ્ગતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં મહદ્ગતાનિ ચિત્તાનિ મહદ્ગતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં મહદ્ગતાનિ ચિત્તાનિ મહદ્ગતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સમતાસમાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ સ્વભાવસમાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં મહદ્ગતાનિ ચિત્તાનિ મહદ્ગતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥

પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામપ્રમાણાનિ ચિત્તાન્યપ્રમાણાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામપ્રમાણાનિ ચિત્તાન્યપ્રમાણાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અનિશ્રયત્વાત્સુભૂતે તાનિ ચિત્તાન્યપ્રમાણાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં ( વૈદ્ય 131 ) પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામપ્રમાણાનિ ચિત્તાનિ અપ્રમાણાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સનિદર્શનાનિ ચિત્તાનિ સનિદર્શનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સનિદર્શનાનિ ચિત્તાનિ સનિદર્શનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સમદર્શનાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ ચિત્તસ્વભાવાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સનિદર્શનાનિ ચિત્તાનિ સનિદર્શનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનિદર્શનાનિ ચિત્તાન્યનિદર્શનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનિદર્શનાનિ ચિત્તાન્યનિદર્શનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અલક્ષણત્વાદર્થવિવિક્તત્વાત્સુભૂતે અદૃશ્યં તચ્ચિત્તં ત્રયાણાં ચક્ષુષાં સર્વેષાં વા અનવભાસગતમ્ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનિદર્શનાનિ ચિત્તાન્યનિદર્શનાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનિ સપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનિ સપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અસત્સંકલ્પિતાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ, શૂન્યાન્યારમ્બણવશિકાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનિ સપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામપ્રતિઘાનિ ચિત્તાન્યપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામપ્રતિઘાનિ ચિત્તાન્યપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અદ્વયભૂતાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ અભૂતસંભૂતાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામપ્રતિઘાનિ ચિત્તાન્યપ્રતિઘાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સોત્તરાણિ ચિત્તાનિ સોત્તરાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સોત્તરાનિ ચિત્તાનિ સોત્તરાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? યા સુભૂતે સોત્તરસ્ય ચિત્તસ્ય યથાભૂતતા, ન તત્રાસ્તિ મન્યમાનતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સોત્તરાણિ ચિત્તાનિ સોત્તરાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
( વૈદ્ય 132 ) પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનુત્તરાણિ ચિત્તાન્યનુત્તરાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનુત્તરાણિ ચિત્તાન્યનુત્તરાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અણ્વ્ અપિ હિ સુભૂતે ચિત્તમનુપલબ્ધમ્ । તતો નિષ્પ્રપઞ્ચાનિ તાનિ ચિત્તાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામનુત્તરાણિ ચિત્તાન્યનુત્તરાણિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામસમાહિતાનિ ચિત્તાન્યસમાહિતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામસમાહિતાનિ ચિત્તાન્યસમાહિતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અસમસમાનિ હિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ અસમવહિતાનિ, એવમસમાહિતાનિ તાનિ ચિત્તાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામસમાહિતાનિ ચિત્તાન્યસમાહિતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સમાહિતાનિ ચિત્તાનિ સમાહિતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સમાહિતાનિ ચિત્તાનિ સમાહિતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સમસમાનિ હિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ સમવહિતાનિ । એવં સમાહિતાનિ ચિત્તાન્યાકાશસમાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં સમાહિતાનિ ચિત્તાનિ સમાહિતાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામવિમુક્તાનિ ચિત્તાન્યવિમુક્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામવિમુક્તાનિ ચિત્તાન્યવિમુક્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સ્વભાવવિમુક્તાનિ સુભૂતે તાનિ ચિત્તાનિ અભાવસ્વભાવાનિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામવિમુક્તાનિ ચિત્તાન્યવિમુક્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વિમુક્તાનિ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વિમુક્તાનિ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? ચિત્તઃ હિ સુભૂતે તથાગતેન ન અતીતમુપલબ્ધં ન અનાગતમ્, ન પ્રત્યુત્પન્નમુપલબ્ધમ્, અસત્ત્વાચ્ચિત્તસ્ય । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનાં વિમુક્તાનિ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ॥

પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામદૃશ્યાનિ ચિત્તાન્યદૃશ્યાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય ( વૈદ્ય 133 ) અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામદૃશ્યાનિ ચિત્તાન્યદૃશ્યાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? અસત્ત્વાત્સુભૂતે અદૃશ્યં તચ્ચિત્તમ્ । અભૂતત્વાદવિજ્ઞેયમ્, અપરિનિષ્પત્તિતો ઽગ્રાહ્યં પ્રજ્ઞાચક્ષુષા દિવ્યેન ચક્ષુષા । કુતઃ પુનર્માંસચક્ષુષા? સર્વેષામનવભાસગતત્વાત્ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામદૃશ્યાનિ ચિત્તાન્યદૃશ્યાનિ ચિત્તાનીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી ॥
પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાસંખ્યેયાનાં પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામુન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાણાં પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામુન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ? સર્વાણિ તાનિ સુભૂતે રૂપનિશ્રિતાનિ ઉત્પદ્યમાનાન્યુત્પદ્યન્તે ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । સર્વાણિ તાનિ વિજ્ઞાનનિશ્રિતાનિ ઉત્પદ્યમાનાન્યુત્પદ્યન્તે ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । તત્ર સુભૂતે કથં તથાગતેન તાન્યુન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતાનિ રૂપનિશ્રિતાનિ વિજ્ઞાતાનિ ભવન્તિ? એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ? કથં તથાગતેન તાન્યુન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતાનિ વિજ્ઞાનનિશ્રિતાનિ વિજ્ઞાતાનિ ભવન્તિ? ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । ભવતિ ચ ન ભવતિ ચ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । નૈવ ભવતિ ન ન ભવતિ તથાગતઃ પરં મરણાદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । શાશ્વત આત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । અશાશ્વત આત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । શાશ્વતશ્ ચ અશાશ્વત આત્માવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । નૈવ શાશ્વતો નાશાશ્વત આત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । શાશ્વત આત્માવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । અશાશ્વત આત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । શાશ્વતશ્ચાશાશ્વત આત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । નૈવ શાશ્વતો નાશાશ્વત આત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । અન્તવાનાત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । અનન્તવાનાત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । અન્તવાંશ્ ચ અનન્તવાંશ્ચાત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । નૈવાન્તવાન્ નાનન્તવાનાત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । અન્તવાનાત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । અનન્તવાનાત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । અન્તવાંશ્ ચ અનન્તવાંશ્ચાત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ ( વૈદ્ય 134 ) સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । નૈવાન્તવાન્ નાનન્તવાનાત્મા અવલોકશ્ ચ ઇદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । સ જીવસ્તચ્છરીરમિદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । અન્યો જીવો ઽન્યચ્છરીરમિદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ રૂપગતમ્ એતત્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । સ જીવસ્તચ્છરીરમિદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । અન્યો જીવો ઽન્યચ્છરીરમિદમેવ સત્યં મોહમન્યદિતિ વિજ્ઞાનગતમ્ એતત્ । એવં હિ સુભૂતે તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણાસંખ્યેયાનાં પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં તાન્યુન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતાનિ રૂપનિશ્રિતાનિ વિજ્ઞાતાનિ ભવન્તિ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । તાન્યુન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતાનિ વિજ્ઞાનનિશ્રિતાનિ વિજ્ઞાતાનિ ભવન્તિ ॥

પુનરપરં સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામમસંખ્યેયાનાં પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં તાન્યુન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇહ સુભૂતે તથાગતો રૂપં જાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગતો રૂપં જાનાતિ? તથા સુભૂતે તથાગતો રૂપં જાનાતિ, યથા તથતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગતો રૂપં જાનાતિ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ઇહ સુભૂતે તથાગતો વિજ્ઞાનં જાનાતિ । કથં ચ સુભૂતે તથાગતો વિજ્ઞાનં જાનાતિ? તથા સુભૂતે તથાગતો વિજ્ઞાનં જાનાતિ, યથા તથતા । એવં હિ સુભૂતે તથાગતો વિજ્ઞાનં જાનાતિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગત ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં તાન્યુન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવં હિ સુભૂતે તથાગતસ્તથાગતતથતયા ચ સ્કન્ધતથતયા ચ ઉન્મિઞ્જિતનિમિઞ્જિતતથતયા ચ તથતાં પ્રજ્ઞપયતિ । યૈવ ચ સુભૂતે સ્કન્ધતથતા, સૈવ લોકસ્યાપિ તથતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉક્તં હ્યેતત્સુભૂતે તથાગતેન - પઞ્ચ સ્કન્ધા લોક ઇતિ સંજ્ઞાતાઃ ઇતિ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે યા સ્કન્ધતથતા, સા લોકતથતા । યા લોકતથતા, સા સર્વધર્મતથતા । યા સર્વધર્મતથતા, સા સ્રોતઆપત્તિફલતથતા । યા સ્રોતઆપત્તિફલતથતા, સા સકૃદાગામિફલતથતા । યા સકૃદાગામિફલતથતા, સા અનાગામિફલતથતા । યા અનાગમિફલતથતા, સા અર્હત્ત્વફલતથતા । યા અર્હત્ત્વફલતથતા, સા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વતથતા । યા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વતથતા, સા તથાગતતથતા । ઇતિ હિ તથાગતતથતા ચ સ્કન્ધતથતા ચ સર્વધર્મતથતા ચ સર્વાર્યશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતથતા ચ એકૈવૈષા તથતા અનેકભાવાભાવાપગતા અનેકત્વાદનાનાત્વાદક્ષયત્વાદવિકારત્વાદદ્વયત્વાદદ્વૈધીકારત્વાત્ । એવમેષા સુભૂતે તથતા તથાગતેન પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અભિસંબુદ્ધા । એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી । એવં હિ સુભૂતે તથાગતો ઽસ્ય લોકસ્ય લોકં સંદર્શયતિ । એવં ચાસ્ય લોકસ્ય દર્શનં ભવતિ - એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં માતા જનની જનયિત્રી । એવં હિ સુભૂતે તથાગતસ્તથતામભિસંબુધ્ય લોકસ્ય તથતાં જાનાતિ, અવિતથતાં જાનાતિ, અનન્યતથતાં જાનાતિ । એવં ચ સુભૂતે તથાગતસ્તથતામભિસંબુદ્ધઃ સંસ્તથાગત ઇત્યુચ્યતે ॥
( વૈદ્ય 135 ) સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - ગમ્ભીરા ભગવંસ્તથતા । અતો ભગવંસ્તથતાતો બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિઃ પ્રભાવ્યતે પ્રકાશ્યતે । કો ઽત્ર ભગવન્ અન્યો ઽધિમોક્ષ્યતે ઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽર્હન્ વા પરિપૂર્ણસંકલ્પો દૃષ્ટિસંપન્નો વા પુદ્ગલઃ? તથા હિ ભગવન્ ઇમાનિ સ્થાનાનિ પરમગમ્ભીરાણિ તથાગતેનાભિસંબુધ્ય આખ્યાતાનિ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । પરમગમ્ભીરાણીમાનિ સ્થાનાનિ તથાગતેનાભિસંબુધ્ય આખ્યાતાનિ । તથા હિ સુભૂતે અક્ષયૈષા તથતા, યા તથાગતેનાભિસંબુદ્ધા, અભિસંબુધ્ય અક્ષયાક્ષયૈવાખ્યાતા ॥
અથ ખલુ શક્રદેવેન્દ્રપ્રમુખાઃ કામાવચરા રૂપાવરાશ્ ચ દેવપુત્રા બ્રહ્મકાયિકાનાં ચ વિંશતિદેવપુત્રસહસ્રાણિ યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય એકાન્તે તસ્થુઃ । એકાન્તસ્થિતાશ્ ચ તે કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમેતદવોચન્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ ધર્માઃ પ્રકાશ્યન્તે । કથં ભગવન્ અત્ર લક્ષણાનિ સ્થાપ્યન્તે? ભગવાનાહ - શૂન્યમિતિ દેવપુત્રા અત્ર લક્ષણાનિ સ્થાપ્યન્તે । આનિમિત્તમિતિ અપ્રણિહિતમિતિ દેવપુત્રા અત્ર લક્ષણાનિ સ્થાપ્યન્તે । અનભિસંસ્કાર ઇતિ અનુત્પાદ ઇતિ અનિરોધ ઇતિ અસંક્લેશ ઇતિ અવ્યવદાનમિતિ અભાવ ઇતિ નિર્વાણમિતિ ધર્મધાતુરિતિ તથતેતિ દેવપુત્રા અત્ર લક્ષણાનિ સ્થાપ્યન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? અનિશ્રિતાનિ હિ દેવપુત્રા એતાનિ લક્ષણાનિ । આકાશસદૃશાનિ હિ દેવપુત્રા એતાનિ લક્ષણાનિ । નૈતાનિ લક્ષણાનિ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન સ્થાપિતાનિ । નૈતાનિ લક્ષણાનિ રૂપસંખ્યાતાનિ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસંખ્યાતાનિ । નૈતાનિ લક્ષણાનિ રૂપનિશ્રિતાનિ, ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનનિશ્રિતાનિ । નૈતાનિ લક્ષણાનિ દેવૈર્વા નાગૈર્વા મનુષ્યૈર્વા અમનુષ્યૈર્વા સ્થાપિતાનિ । નૈતાનિ લક્ષણાનિ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન શક્યાનિ ચાલયિતુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સદેવમાનુષાસુરો ઽપિ હિ લોક એતલ્લક્ષણ એવ । નાપ્યેતાનિ લક્ષણાનિ કેનાપિ હસ્તેન સ્થાપિતાનિ । યો દેવપુત્રા એવં વદેત્ - ઇદમાકાશં કેનાપિ સ્થાપિતમિતિ, અપિ નુ સ દેવપુત્રાઃ સમ્યગ્વદન્ વદેત્? એવમુક્તે કામાવચરા રૂપાવરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમેતદવોચન્ - ન ભગવન્ આકાશં કેનચિત્સ્થાપિતમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસંસ્કૃતત્વાદ્ભગવન્ આકાશસ્ય નાકાશં કેનચિત્સ્થાપિતમ્ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તાન્ કામાવચરાન્ રૂપાવરાંશ્ ચ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - એવમેતદ્દેવપુત્રાઃ । ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા તથૈવૈતાનિ લક્ષણાનિ સ્થિતાનિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથૈતાનિ હિ સ્થિતાનિ, તથાભૂતાનિ તથાગતેનાભિસંબુધ્ય આખ્યાતાનિ । તસ્માદ્દેવપુત્રાસ્તથાગતસ્તથાગત ઇત્યુચ્યતે ॥

( વૈદ્ય 136 ) અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરાણિ ભગવન્ ઇમાનિ લક્ષણાનિ તથાગતેનાભિસંબુદ્ધાનિ । તથાગતાનાં ચાસઙ્ગજ્ઞાનં યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસઙ્ગજ્ઞાનાય પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનાં ગોચરઃ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી । યથા સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઇમાં ધર્મં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપનિશ્રિત્ય વિહરન્તિ, તથૈવૈતે ધર્માઃ સદા સ્થિતાઃ, અસ્થાનતસ્તથાગતૈરભિસંબુદ્ધાઃ । અતસ્તે ધર્મમેવોપનિશ્રિત્ય વિહરન્તિ, ધર્મં સત્કુર્વન્તિ ગુરુકુર્વન્તિ માનયન્તિ પૂજયન્ત્યર્ચયન્ત્યપચાયન્તિ । પ્રજ્ઞાપારમિતૈવૈષા સુભૂતે ધર્માણાં ધર્મતેતિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્વન્તિ ગુરુકુર્વન્તિ માનયન્તિ પૂજયન્ત્યર્ચયન્ત્યપચાયન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતો હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાતસ્તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સર્વજ્ઞતાયાઃ પ્રભાવના ભવતિ । કૃતજ્ઞાઃ કૃતવેદિનશ્ ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ । યત્ખલુ સુભૂતે સમ્યગ્વદન્તો વદેયુઃ - કૃતજ્ઞઃ કૃતવેદીતિ, તત્તથાગતં હિ તે સમ્યગ્વદન્તો વદન્તિ - કૃતજ્ઞઃ કૃતવેદીતિ । યત્ખલુ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો યેન યેન યાનેનાગતઃ, યયા યયા પ્રતિપદા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ, તથાગતસ્તદેવ યાનં તામેવ પ્રતિપદમનુગૃહ્ણીતે અનુપરિપાલયતિ, તયૈવ કૃતજ્ઞતયા કૃતવેદિતયા । ઇયં સુભૂતે તથાગતસ્ય કૃતજ્ઞતા કૃતવેદિતા દ્રષ્ટવ્યા । પુનરપરં સુભૂતે તથાગતેન સર્વધર્મા અકૃતા અકૃતા ઇત્યભિસંબુદ્ધાઃ, અવિકૃતા અવિકૃતા ઇત્યભિસંબુદ્ધાઃ, અનભિસંસ્કૃતા અનભિસંસ્કૃતા ઇત્યભિસંબુદ્ધાઃ । ઇયમ્ અપિ સુભૂતે તથાગતસ્ય કૃતજ્ઞતા કૃતવેદિતા દ્રષ્ટવ્યા । પ્રજ્ઞાપારમિતાં હ્યાગમ્ય સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય એવં સર્વધર્મેષુ જ્ઞાનં પ્રવૃત્તમ્ । અનેનાપિ સુભૂતે પર્યાયેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદા ભગવન્ સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ, તદા કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે, યસ્ત્વં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમેતમર્થં પરિપ્રશ્નીકર્તવ્યં મન્યસે । સુભૂતિરેવમાહ - સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકા ઇતિ । એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ । કથં સુભૂતે સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ? સર્વધર્મા હિ સુભૂતે શૂન્યાઃ । સર્વધર્મા હિ સુભૂતે અનિશ્રિતાઃ । એવં હિ સુભૂતે સર્વધર્મા અજાનકા અપશ્યકાઃ । એવમેતે સુભૂતે સર્વધર્માઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય તથાગતૈરભિસંબુદ્ધાઃ । એવમ્ અપિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી રૂપસ્યાદૃષ્ટત્વાત્ । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાદૃષ્ટત્વાત્સંદર્શયિત્રી । એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી ભવતિ ॥
( વૈદ્ય 137 ) સુભૂતિરાહ - કથં ભગવન્ રૂપસ્યાદૃષ્ટતા ભવતિ? કથં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્? કથં ભગવન્ વિજ્ઞાનસ્યાદૃષ્ટતા ભવતિ? ભગવાનાહ - યદિ સુભૂતે ન રૂપારમ્બણં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, એવં રૂપસ્યાદૃષ્ટતા ભવતિ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । યદિ સુભૂતે ન વિજ્ઞાનારમ્બણં વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, એવં વિજ્ઞાનસ્યાદૃષ્ટતા ભવતિ । યા ચ સુભૂતે રૂપસ્યાદૃષ્ટતા, યા ચ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્, યા ચ સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્યાદૃષ્ટતા, સૈવ લોકસ્ય દૃષ્ટતા ભવતિ । એવં હિ સુભૂતે લોકસ્તથાગતેન દૃષ્ટો ભવતિ । એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામસ્ય લોકસ્ય સંદર્શયિત્રી । કથં ચ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા લોકં સંદર્શયતિ? ઇતિ લોકઃ શૂન્ય ઇતિ લોકં સૂચયતિ, એવં પ્રજ્ઞાપયતિ, એવં લોકં સંદર્શયતિ । ઇતિ લોકો ઽચિન્ત્ય ઇતિ, લોકઃ શાન્ત ઇતિ, લોકો વિવિક્ત ઇતિ લોકવિશુદ્ધ્યા લોકં સૂચયતિ । એવં લોકં પ્રજ્ઞાપયતિ, એવં સંદર્શયતીતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લોકસંદર્શનપરિવર્તો નામ દ્વાદશઃ ॥
અસ્પ્_13: અચિન્ત્યપરિવર્તસ્ત્રયોદશઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । મહાકૃત્યેન બતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । અચિન્ત્યકૃત્યેનાતુલ્યકૃત્યેનાપ્રમેયકૃત્યેનાસંખ્યેયકૃત્યેનાસમસમકૃત્યેન બતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । મહાકૃત્યેનેયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । અચિન્ત્યકૃત્યેનાતુલ્યકૃત્યેનાપ્રમેયકૃત્યેનાસંખ્યેયકૃત્યેનાસમસમકૃત્યેનેયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । કથં ચ સુભૂતે અચિન્ત્યકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? અચિન્ત્યં હિ સુભૂતે તથાગતત્વં બુદ્ધત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્ । એવં હિ સુભૂતે અચિન્ત્યકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । ન હીદં શક્યં ચિત્તેન ચિન્તયિતુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ચિત્તં વા ચેતના વા ચૈતસિકો વા અત્ર ધર્મઃ પ્રવર્તતે । કથં ચ સુભૂતે અતુલ્યકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? ન શક્યં સુભૂતે તથાગતત્વં બુદ્ધત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વં ચિન્તયિતું વા તુલયિતું વા । એવં હિ સુભૂતે અતુલ્યકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । કથં ચ સુભૂતે અપ્રમેયકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? અપ્રમેયં હિ સુભૂતે તથાગતત્વં બુદ્ધત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્ । એવં હિ સુભૂતે અપ્રમેયકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । કથં ચ સુભૂતે અસંખ્યેયકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? અસંખ્યેયં હિ સુભૂતે તથાગતત્વં બુદ્ધત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્ । એવં હિ સુભૂતે અસંખ્યેયકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । કથં ચ સુભૂતે અસમસમકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? નાસ્તિ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સ્વયંભુવઃ સર્વજ્ઞસ્ય સમઃ, કુતઃ પુનરુત્તરઃ? એવં હિ સુભૂતે અસમસમકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા ॥

સ્થવિરઃ સુભૂતિરાહ - કિં પુનર્ભગવંસ્તથાગતત્વમેવાચિન્ત્યમતુલ્યમપ્રમેયમસંખ્યેયમસમસમમ્? એવં બુદ્ધત્વમેવ સ્વયંભૂત્વમેવ સર્વજ્ઞત્વમેવ અતુલ્યમપ્રમેયમસંખ્યેયમસમસમમ્, ઉતાહો રૂપમપ્યચિન્ત્યમતુલ્યમપ્રમેયમસંખ્યેયમસમસમમ્? એવં વેદનાપિ સંજ્ઞાપિ સંસ્કારા અપિઃ? વિજ્ઞાનમપ્યચિન્ત્યમતુલ્યમપ્રમેયમસંખ્યેયમસમસમમ્, ઉતાહો સર્વધર્મા અપ્યચિન્ત્યા અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમાઃ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । રૂપમ્ અપિ સુભૂતે અચિન્ત્યમતુલ્યમપ્રમેયમસંખ્યેયમસમસમમ્ । એવં વેદનાપિ સંજ્ઞાપિ સંસ્કારા અપિ । વિજ્ઞાનમ્ અપિ સુભૂતે અચિન્ત્યમતુલ્યમપ્રમેયમસંખ્યેયમસમસમમ્ । એવં સર્વધર્મા અપિ સુભૂતે અચિન્ત્યા અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપસ્ય હિ સુભૂતે યા ધર્મતા, ન તત્ર ચિત્તં ન ચેતના ન ચૈતસિકા ધર્મા ન તુલના । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । વિજ્ઞાનસ્ય હિ સુભૂતે યા ધર્મતા, ન તત્ર ચિત્તં ન ચેતના ન ચૈતસિકા ધર્મા ન તુલના । સર્વધર્માણાં હિ સુભૂતે યા ધર્મતા, ન તત્ર ચિત્તં ન ચેતના ન ચૈતસિકા ધર્મા ન તુલના । એવં હિ સુભૂતે રૂપમપ્યચિન્ત્યમતુલ્યમ્ । એવં વેદનાપિ સંજ્ઞાપિ સંસ્કારા અપિ । વિજ્ઞાનમપ્યચિન્ત્યમતુલ્યમ્ । એવં સર્વધર્મા અપ્યચિન્ત્યા અતુલ્યાઃ । રૂપમ્ અપિ ( વૈદ્ય 139 ) સુભૂતે અપ્રમેયમ્ । એવં વેદનાપિ સંજ્ઞાપિ સંસ્કારા અપિ । વિજ્ઞાનમ્ અપિ સુભૂતે અપ્રમેયમ્, સર્વધર્મા અપિ સુભૂતે અપ્રમેયાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપસ્ય હિ સુભૂતે પ્રમાણં ન પ્રજ્ઞાયતે । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । વિજ્ઞાનસ્ય હિ સુભૂતે પ્રમાણં ન પ્રજ્ઞાયતે । સર્વધર્માણામ્ અપિ હિ સુભૂતે પ્રમાણં ન પ્રજ્ઞાયતે । કેન કારણેન સુભૂતે રૂપસ્ય પ્રમાણં ન પ્રજ્ઞાયતે? કેન કારણેન વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્? કેન કારણેન સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણં ન પ્રજ્ઞાયતે? કેન કારણેન સુભૂતે સર્વધર્માણામ્ અપિ પ્રમાણં ન પ્રજ્ઞાયતે? રૂપસ્ય હિ સુભૂતે પ્રમાણં ન વિદ્યતે । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । વિજ્ઞાનસ્ય હિ સુભૂતે પ્રમાણં ન વિદ્યતે । સર્વધર્માણામ્ અપિ હિ સુભૂતે પ્રમાણં ન વિદ્યતે । કેન કારણેન સુભૂતે રૂપસ્ય પ્રમાણં ન વિદ્યતે? એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્? કેન કારણેન સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણં ન વિદ્યતે? કેન કારેણેન સુભૂતે સર્વધર્માણામ્ અપિ પ્રમાણં ન વિદ્યતે? અપ્રમાણત્વાત્સુભૂતે સર્વધર્માણામ્ । રૂપમ્ અપિ સુભૂતે અસંખ્યેયમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમ્ અપિ સુભૂતે અસંખ્યેયમ્ । સર્વધર્મા અપિ સુભૂતે અસંખ્યેયાઃ, ગણનાસમતિક્રાન્તત્વાત્ । રૂપમપિ સુભૂતે અસમસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમ્ અપિ સુભૂતે અસમસમમ્ । એવં સર્વધર્મા અપિ સુભૂતે અસમસમાઃ, આકાશસમત્વાત્સુભૂતે સર્વધર્માણામ્ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ તુ અસ્ત્યાકાશસ્ય સમો વા ગણના વા પ્રમાણં વા તુલ્યં વા ચિત્તં વા ચૈતસિકા વા ધર્માઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે અનેન પર્યાયેણ સર્વધર્મા અપિ અચિન્ત્યા અતુલ્યા અપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમાઃ । એતે ચ સુભૂતે તથાગતધર્મા અચિન્ત્યાશ્ચિત્તોપરમત્વાત્, અતુલ્યાસ્તુલનાસમતિક્રાન્તત્વાત્ । અચિન્ત્યા અતુલ્યા ઇતિ સુભૂતે વિજ્ઞાનગતસ્યૈતદ્ધર્મસ્યાધિવચનમ્ । એવમપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમા ઇતિ સુભૂતે સમસંખ્યાપ્રમાણોપરમત્વાદપ્રમેયા અસંખ્યેયા અસમસમાસ્તથાગતધર્માઃ । આકાશસમાસંખ્યેયાપ્રમેયતયા અસમસમા અસંખ્યેયા અપ્રમેયા એતે ધર્માઃ । આકાશતુલ્યતયા અતુલ્યા અસમવહિતા બતેમે ધર્માઃ । તસ્માત્સુભૂતે અતુલ્યા એતે ધર્મા ઉચ્યન્તે । આકાશાચિન્ત્યતયા અચિન્ત્યા એતે ધર્માઃ । આકાશાતુલ્યતયા અતુલ્યા એતે ધર્માઃ । આકાશાપ્રમેયતયા અપ્રમેયા એતે ધર્માઃ । આકાશાસંખ્યેયતયા અસંખ્યેયા એતે ધર્માઃ । આકાશાસમસમતયા અસમસમા એતે ધર્માઃ । અસ્યાં ખલુ પુનરચિન્ત્યતાયામતુલ્યતાયામપ્રમેયતાયામસંખ્યેયતાયામસમસમતાયાં ભાષ્યમાણાયાં પઞ્ચાનાં ભિક્ષુશતાનામનુપાદાય આસ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ, વિંશતેશ્ ચ ભિક્ષુણીશતાનામ્ અનુપાદાય આસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ, ષષ્ટેશ્ચોપાસકશતાનાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્વિશુદ્ધમ્, ત્રિંશતેશ્ચોપાસિકાનાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્વિશુદ્ધમ્, વિંશત્યા ચ બોધિસત્ત્વૈરનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધાભૂત્ । તે ચ ભગવતા ઇહૈવ ભદ્રકલ્પે વ્યાકૃતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । યે ઽપિ તે ઉપાસકા ઉપાસિકાશ્ ચ યેષાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્વિશુદ્ધમ્, તે ઽપિ ભગવતા વ્યાકૃતાઃ । તેષામપ્યનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ચિત્તં વિમોક્ષ્યતે ॥
( વૈદ્ય 140 ) અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । મહાકૃત્યેન બતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । ગમ્ભીરા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા । મહાકૃત્યેનેયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા સમાયુક્તા, અત્ર પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઃ સમાયુક્તા, અત્ર સર્વશ્રાવકભૂમિઃ સમાયુક્તા । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય જનપદસ્થામવીર્યપ્રાપ્તસ્ય યાનિ તાનિ રાજકૃત્યાનિ, યાનિ ચ નગરકૃત્યાનિ, યાનિ ચ જનપદકૃત્યાનિ, સર્વાણિ તાનિ અમાત્યસમાયુક્તાનિ ભવન્તિ । અલ્પોત્સુકસ્તતો રાજા ભવત્યપહૃતભારઃ । એવમેવ સુભૂતે યે કેચિદ્બુદ્ધધર્મા વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા વા શ્રાવકધર્મા વા, સર્વે તે પ્રજ્ઞાપારમિતાસમાયુક્તાઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતા તત્ર કૃત્યં કરોતિ । અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ મહાકૃત્યેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા રૂપસ્યાપરિગ્રહાય અનભિનિવેશાય । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । વિજ્ઞાનસ્યાપરિગ્રહાય અનભિનિવેશાય, સ્રોતઆપત્તિફલસ્યાપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય, એવં સકૃદાગામિફલસ્યાનાગામિફલસ્યાર્હત્ત્વફલસ્યાપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય, પ્રત્યેકબોધેરપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય, સર્વજ્ઞતાયા અપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા ॥

સુભૂતિરાહ - કથં ભગવન્ સર્વજ્ઞતાયા અપરિગ્રહાયાનભિનિવેશાય પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યુપસ્થિતા? ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વમર્હત્ત્વં યત્ર પરિગ્રહં વા અભિનિવેશં વા કુર્યાઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । નાહં ભગવંસ્તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યં પરિગૃહ્ણીયામભિનિવેશેયં વા અર્હત્ત્વમિતિ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । અહમ્ અપિ સુભૂતે તથાગતત્વં ન સમનુપશ્યામિ । સો ઽહં સુભૂતે તથાગતત્વમસમનુપશ્યન્ ન પરિગૃહ્ણામિ નાભિનિવેશે । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતાપ્યપરિગ્રહા અનભિનિવેશા । સુભૂતિરાહ - સર્વજ્ઞતાપિ ભગવન્ અપરિગ્રહા અનભિનિવેશેતિ? મા ભગવન્ નવયાનસંપ્રસ્થિતાઃ પરીત્તકુશલમૂલા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઇમં નિર્દેશં શ્રુત્વા ઉત્રસિષુઃ સંત્રસિષુઃ સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા હેતુસંપન્નાઃ પૂર્વજિનકૃતાધિકારા દીર્ઘરાત્રાવરોપિતકુશલમૂલા ભવિષ્યન્તિ, ત ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તિ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ ॥
અથ ખલુ તે કામાવચરા રૂપાવરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમેતદવોચન્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, દુર્દૃશા દુરનુબોધા । પૂર્વજિનકૃતાધિકારા દીર્ઘરાત્રાવરોપિતકુશલમૂલાસ્તે ભગવન્ સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય એનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામધિમોક્ષ્યન્તિ । સચેદ્ભગવંસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ યે સત્ત્વાઃ, તે સર્વે શ્રદ્ધાનુસારિભૂમૌ કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા ચરેયુઃ યશ્ચેહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામેકદિવસમ્ અપિ ક્ષાન્તિં રોચયેદ્ગવેષેત ચિન્તયેત્તુલયેદુપપરીક્ષેત ઉપનિધ્યાયેત્, અયમેવ ભગવંસ્તેભ્યઃ શ્રેયાન્ । એવમુક્તે ભગવાંસ્તાન્ કામાવચરાન્ ( વૈદ્ય 141 ) રૂપાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાનામન્ત્રયામાસ - યદિ દેવપુત્રાઃ કશ્ચિદેવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શૃણુયાત્, યાવદસ્ય દેવપુત્રાઃ ક્ષિપ્રતરં નિર્વાણં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યમ્, ન ત્વેવ તેષાં શ્રદ્ધાનુસારિભૂમૌ કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા ચરતામ્ । અથ ખલુ તે કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમેતદવોચન્ - મહાપારમિતેયં ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઇત્યુક્ત્વા ભગવતઃ પાદૌ શિરસા અભિવન્દ્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો ઽન્તિકાદ્ ગમિષ્યામ ઇત્યારોચ્ય પ્રક્રાન્તાઃ । તે ઽવિદૂરં ગત્વા અન્તર્હિતાઃ । કામાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રાઃ કામધાતૌ પ્રાતિષ્ઠન્તઃ, રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા બ્રહ્મલોકે પ્રાતિષ્ઠન્તેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામચિન્ત્યપરિવર્તો નામ ત્રયોદશઃ ॥
અસ્પ્_14: ઔપમ્યપરિવર્તશ્ચતુર્દશઃ ।

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સહશ્રવણેનૈવ અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામધિમુચ્યતે નાવલીયતે ન સંલીયતે નાવતિષ્ઠતે ન ધન્ધાયતિ ન વિચિકિત્સતિ ન કાઙ્ક્ષતિ, અભિનન્દતિ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, સ ભગવન્ કુતશ્ચ્યુત્વા કુત્રોપપન્નઃ? ભગવાનાહ - યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સહશ્રવણેનૈવ અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામધિમોક્ષ્યતે નાવલેષ્યતે ન સંલેષ્યતે નાવસ્થાસ્યતે ન ધન્ધાયિષ્યતિ ન વિચિકિત્સિષ્યતિ ન કાઙ્ક્ષિષ્યતિ, અભિનન્દિષ્યતિ ચ દર્શનં શ્રવણં ચ, ધારયિષ્યતિ ભાવયિષ્યત્યેનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાંશ્ ચ મનસિકારાન્ન વિહાસ્યતિ, ન વિપૃષ્ઠીકરિષ્યતિ માનસમ્, છન્દં જનયિષ્યત્યુદ્ગ્રહીતું ધારયિતું વાચયિતું પર્યવાપ્તું પ્રવર્તયિતુમ્, કરિષ્યત્યનુબન્ધમ્, અનુગમિષ્યતિ ધર્મભાણકં નોત્સ્રક્ષ્યતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તરુણવત્સા ગૌર્નોત્સૃજતિ વત્સમ્, એવમેવ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા તાવન્ન પ્રહાસ્યતિ ધર્મભાણકં યાવદસ્યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા કાયગતા વા ભવિષ્યતિ પુસ્તકગતા વા, અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મનુષ્યેભ્ય એવ ચ્યુતો મનુષ્યેષ્વેવોપપન્નઃ ॥
સુભૂતિરાહ - સ્યાદ્ભગવન્ એતૈરેવ ગુણૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યેભ્યો બુદ્ધક્ષેત્રેભ્યશ્ચ્યુત ઇહોપપન્નઃ? ભગવાનાહ - સ્યાત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યેભ્યો બુદ્ધક્ષેત્રેભ્યો ઽન્યાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્ય પરિપૃચ્છ્ય પરિપ્રશ્નીકૃત્ય તેભ્યશ્ચ્યુત ઇહોપપન્નઃ, એતૈરેવ ગુણૈઃ સમન્વાગતો વેદિતવ્યઃ । પુનરપરં સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તુષિતેભ્યો દેવેભ્યશ્ચ્યુત ઇહોપપન્નઃ, સો ઽપ્યેતૈરેવ ગુણૈઃ સમન્વાગતો વેદિતવ્યઃ । યેન મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પર્યુપાસિતઃ પરિપૃષ્ટઃ પરિપૃચ્છિતઃ પરિપ્રશ્નીકૃતઃ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામારભ્ય, સો ઽપ્યેતૈરેવ ગુણૈઃ સમન્વાગતો વેદિતવ્યઃ । યેન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તત ઇયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રુતા, ન તુ પરિપૃષ્ટા ભવેત્, ન પરિપૃચ્છિતા ન પરિપ્રશ્નીકૃતા, તસ્ય પુનર્ અપિ મનુષ્યેષ્વેવોપપન્નસ્ય અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વમ્, ભવતિ ધન્ધાયિતત્વમ્, ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતા, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે, અયં બોધિસત્ત્વઃ પૂર્વાન્તતો ઽપ્યપરિપૃચ્છકજાતીયો ઽભૂત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ અસ્યાં અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વમ્, ભવતિ ધન્ધાયિતત્વમ્, ભવતિ ચિત્તસ્યાવલીનતેતિ ॥

પુનરપરં સુભૂતે યેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનેયં ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વાન્તતો ઽપિ શ્રુતા ભવતિ, પર્યુપાસિતા પરિપૃષ્ટા પરિપૃચ્છિતા પરિપ્રશ્નીકૃતા ચ ભવતિ, એકં વા દિનં દ્વે વા ત્રીણિ વા ચત્વારિ વા પઞ્ચ વા દિનાનિ, તસ્ય તાવત્કાલિકી શ્રદ્ધા ભવતિ, સંહ્રિયતે ચ, પુનરેવાસંહાર્યા ચ ભવતિ પરિપૃચ્છયા । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતત્સુભૂતે ભવતિ - યેન પૂર્વં ન સંપરિપૃષ્ટા ભવતીયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, ન સંપરિપૃચ્છિતા, ( વૈદ્ય 143 ) ન સંપરિપ્રશ્નીકૃતા, ન ચાનુવર્તિતા ભવતિ, તસ્ય કંચિત્કાલં છન્દો ઽનુવર્તતે અસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શ્રવણાય, કંચિત્કાલં છન્દો ન ભવતિ । સ પુનરેવોત્ક્ષિપ્યતે ઽવસીદતિ । તસ્ય ચલાચલા બુદ્ધિર્ભવતિ । તૂલપિચૂપમશ્ ચ સ ભવતિ । સો ઽયં બોધિસત્ત્વો ઽચિરયાનસંપ્રસ્થિતો વેદિતવ્યઃ । નવેન યાનેનાગતઃ સ બોધિસત્ત્વસ્તાં શ્રદ્ધાં તં પ્રસાદં તં છન્દં પ્રહાસ્યતિ, યદુતૈનાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં નાનુગ્રહીષ્યતિ નાનુવર્તિષ્યતે નાનુપરિવારયિષ્યતિ । તસ્ય દ્વયોર્ભૂમ્યોરન્યતરા ભૂમિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા - શ્રાવકભૂમિર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વા । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે મહાસમુદ્રગતાયાં નાવિ ભિન્નાયાં તે તત્ર કાષ્ઠં વા ન ગૃહ્ણન્તિ ફલકં વા, મૃતશરીરં વા નાધ્યાલમ્બન્તે, વેદિતવ્યમ્ એતત્ - અપ્રાપ્તા એવૈતે પારમુદકે કાલં કરિષ્યન્તીતિ । યે ખલુ પુનઃ સુભૂતે મહાસમુદ્રગતાયાં નાવિ ભિન્નાયાં તત્ર કાષ્ઠં વા ગૃહ્ણન્તિ ફલકં વા, મૃતશરીરં વા અધ્યાલમ્બન્તે, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે - નૈતે ઉદકે કાલં કરિષ્યન્તિ, સ્વસ્તિના અનન્તરાયેણ પારમુત્તરિષ્યન્તિ, અક્ષતાશ્ચાનુપહતાશ્ ચ સ્થલે સ્થાસ્યન્તીતિ । એવમેવ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વઃ શ્રદ્ધામાત્રકેણ પ્રસાદમાત્રકેણ પ્રેમમાત્રકેણ છન્દમાત્રકેણ સમન્વાગતઃ સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં નાધ્યાલમ્બતે, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે અન્તરૈવૈષ વ્યધ્વનિ વ્યવસાદમાપત્સ્યતે, અપ્રાપ્ત એવ સર્વજ્ઞતાં શ્રાવકત્વે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે વા સ્થાસ્યતીતિ । યેષાં ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામસ્તિ શ્રદ્ધા, અસ્તિ ક્ષાન્તિઃ, અસ્તિ રુચિઃ, અસ્તિ છન્દઃ, અસ્તિ વીર્યમ્, અસ્ત્યપ્રમાદઃ, અસ્ત્યધિમુક્તિઃ, અસ્ત્યધ્યાશયઃ, અસ્તિ ત્યાગઃ, અસ્તિ ગૌરવમ્, અસ્તિ પ્રીતિઃ, અસ્તિ પ્રામોદ્યમ્, અસ્તિ પ્રસાદઃ, અસ્તિ પ્રેમ, અસ્ત્યનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્, તે ચ પ્રજ્ઞાપારમિતામધ્યાલમ્બન્તે । એવં તેષાં સા શ્રદ્ધા સા ક્ષાન્તિઃ સા રૂચિઃ સ ચ્છન્દઃ તદ્વીર્યં સો ઽપ્રમાદઃ સાધિમુક્તિઃ સો ઽધ્યાશયઃ સ ત્યાગઃ તદ્ગૌરવં સા પ્રીતિઃ તત્પ્રામોદ્યં સ પ્રસાદઃ તત્પ્રેમ સા અનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । તે ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રાપ્ય સર્વજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યન્તિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્ત્રી વ પુરુષો વા અપરિપક્વેન ઘટેનોદકં પરિવહેત્, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે - નાયં ઘટશ્ચિરમનુવર્ત્સ્યતે, ક્ષિપ્રમેવ પરિભેત્સ્યતે, પ્રવિલેષ્યતે ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ તદપરિપક્વત્વાદ્ધટસ્ય, સ ભૂમિપર્યવસાન એવ ભવિષ્યતીતિ । એવમેવ સુભૂતે કિંચાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય અસ્તિ શ્રદ્ધા અસ્તિ ક્ષાન્તિઃ અસ્તિ રૂચિઃ અસ્તિ છન્દઃ અસ્તિ વીર્યમ્ અસ્ત્યપ્રમાદઃ, અસ્ત્યધિમુક્તિઃ અસ્ત્યધ્યાશયઃ અસ્તિ ત્યાગઃ । અસ્તિ ગૌરવમ્, અસ્તિ પ્રીતિઃ અસ્તિ પ્રામોદ્યમ્, અસ્તિ પ્રસાદઃ, અસ્તિ પ્રેમ, અસ્ત્યનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ અપરિગૃહીતો ભવતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે અયં બોધિસત્ત્વો ઽન્તરા વ્યધ્વનિ વ્યવસાદમાપત્સ્યત ઇતિ । કશ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્યાન્તરા વ્યધ્વનિ વ્યવસાદઃ - શ્રાવકભૂમિર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વા? તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા સુપરિપક્વેન ઘટેન નદીતો વા સરસ્તો વા તડાગતો વા ઉદપાનાદ્વા તતો ઽન્યેભ્યો વા ઉદકાધારેભ્ય ઉદકં પરિવહેત્, તસ્ય તદુદકં પરિવહતો વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે સ્વસ્તિના ( વૈદ્ય 144 ) અનન્તરાયેણ અયં ઘટો ગૃહં ગમિષ્યતીતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ સુપરિપક્વત્વાદ્ધટસ્ય । એવમેવ સુભૂતે યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય અસ્તિ શ્રદ્ધા અસ્તિ ક્ષાન્તિઃ અસ્તિ રુચિઃ અસ્તિ છન્દઃ, અસ્તિ વીર્યમ્, અસ્ત્યપ્રમાદઃ, અસ્ત્યધિમુક્તિઃ અસ્ત્યધ્યાશયઃ, અસ્તિ ત્યાગઃ, અસ્તિ ગૌરવમ્, અસ્તિ પ્રીતિઃ અસ્તિ પ્રામોદ્યમ્, અસ્તિ પ્રસાદઃ, અસ્તિ પ્રેમઃ અસ્ત્યનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ પરિગૃહીતો ભવતિ । વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે નાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્તરા વ્યધ્વનિ વ્યવસાદમાપત્સ્યતે । અક્ષતો ઽનુપહતઃ સર્વજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતીતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દુષ્પ્રજ્ઞજાતીયઃ પુરુષઃ સામુદ્રિકાં નાવમનાકોટિતામપરિકર્મકૃતાં ચિરબન્ધનબદ્ધામુદકે ઽવતાર્ય સમારોપિતભાણ્ડાં પરિપૂર્ણાં ભારાર્તામભિરૂઢઃ સ્યાત્, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે - એવંધર્મેયં નૌર્ભવિષ્યતિ, યદુત ઉદકે ઽસંતીર્ણભાણ્ડૈવ સંસત્સ્યતીતિ । તસ્યાન્યેન ભાણ્ડં ભવિષ્યતિ, અન્યેન સા નૌર્વિપત્સ્યતે ઇતિ । એવં સ સાર્થવાહો ઽનુપાયકુશલો દૌષ્પ્રજ્ઞેન મહતા અર્થવિયોગેન સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ, મહતશ્ ચ રત્નાકરાત્પરિહીણો ભવિષ્યતીતિ । એવમેવ સુભૂતે કિંચાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય અસ્તિ શ્રદ્ધા અસ્તિ ક્ષાન્તિઃ, અસ્તિ રુચિઃ અસ્તિ છન્દઃ, અસ્તિ વીર્યમ્, અસ્ત્યપ્રમાદઃ, અસ્ત્યધિમુક્તિઃ અસ્ત્યધ્યાશયઃ, અસ્તિ ત્યાગઃ, અસ્તિ ગૌરવમ્, અસ્તિ પ્રીતિઃ, અસ્તિ પ્રામોદ્યમ્, અસ્તિ પ્રસાદઃ,

અસ્તિ પ્રેમ, અસ્ત્યનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્, સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ વિરહિતો ભવતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે અપ્રાપ્ત એવાયં બોધિસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતારત્નાકરમન્તરા સંસત્સ્યતિ, વ્યવસાદમાપત્સ્યતે, મહતઃ સ્વાર્થાત્પરિહીણો ભવિષ્યતિ, મહતશ્ ચ પરાર્થરત્નરાશેઃ પરિહીણો ભવિષ્યતિ, યદુત સર્વજ્ઞતામહાર્થરત્નાકરાત્પરિહીણત્વાદિતિ । કા પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય અન્તરા વ્યધ્વનિ સંસીદના? યદુત શ્રાવકભૂમિર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વા । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પણ્ડિતજાતીયઃ સાર્થવાહઃ સામુદ્રિકાં નાવં સુબદ્ધાં બન્ધયિત્વા સ્વાકોટિતામાકોટયિત્વા સુપરિકર્મકૃતાં કૃત્વા ઉદકે ઽવતાર્ય ભાણ્ડમારોપ્ય પૂર્ણાં કૃત્વા સમં યોજયિત્વા યુક્તેન વાતેનાભિપ્રેતાં દિશમનુપૂર્વેણ ગચ્છેત્, તતસ્તદ્યાનમિતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે નેયં નૌરુદકે સંસત્સ્યતિ । ગમિષ્યતીયં નૌસ્તં પ્રદેશં યત્રાનયા ગન્તવ્યમ્ । મહાલાભેન ચાયં સાર્થવાહઃ સંયોક્ષ્યતે યદુત લૌકિકૈ રત્નૈરિતિ । એવમેવ સુભૂતે યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અસ્તિ શ્રદ્ધા અસ્તિ ક્ષાન્તિઃ અસ્તિ રુચિ છન્દઃ અસ્તિ વીર્યમ્, અસ્ત્યપ્રમાદઃ અસ્ત્યધિમુક્તિઃ, અસ્ત્યાધ્યાશયઃ, અસ્તિ ત્યાગઃ, અસ્તિ ગૌરવમ્, અસ્તિ પ્રીતિઃ અસ્તિ પ્રામોદ્યમ્, અસ્તિ પ્રસાદઃ, અસ્તિ પ્રેમ, અસ્ત્યનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્, સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીત ઉપાયકૌશલ્યેન ચાવિરહિતો ભવતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે નાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્તરા વ્યધ્વનિ સંસત્સ્યતિ, ન વ્યવસાદમાપત્સ્યતે, સ્થાસ્યત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતત્સુભૂતે ભવતિ - યતો ઽસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અસ્તિ શ્રદ્ધા, અસ્તિ ક્ષાન્તિઃ, અસ્તિ રુચિઃ, અસ્તિ છન્દઃ, અસ્તિ વીર્યમ્, અસ્ત્યપ્રમાદઃ, અસ્ત્યધિમુક્તિઃ અસ્ત્યધ્યાશયઃ, અસ્તિ ત્યાગઃ, અસ્તિ ગૌરવમ્, અસ્તિ ( વૈદ્ય 145 ) અસ્તિ પ્રીતિઃ, અસ્તિ પ્રામોદ્યમ્, અસ્તિ પ્રસાદઃ, અસ્તિ પ્રેમ, અસ્ત્યનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । એતે ચાસ્ય ધર્માઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતા ઉપાયકૌશલ્યેન ચાવિરહિતા ન શ્રાવકભૂમિં ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પ્રતિપત્સ્યન્તે । અપિ તુ યેન સર્વજ્ઞતા, તેનૈતે ધર્મા અભિમુખાઃ સંપ્રસ્થિતાઃ તતો ઽસ્યા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરભિસંબોધાય ભવિષ્યન્તીતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદેવ પુરુષો જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકઃ સવિંશતિવર્ષશતિકો જાત્યા ભવેત્, તસ્ય કશ્ચિદેવ શરીરે વ્યાધિરુત્પદ્યેત વાતતો વા પિત્તતો વા શ્લેષ્મતો વા સંનિપાતતો વા । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ પુરુષો ઽપરિગૃહીતો મઞ્ચાદુત્તિષ્ઠેત્? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - સચેત્પુનઃ સુભૂતે સ પુરુષો મઞ્ચાદુત્તિષ્ઠેત્, અથ ચ પુનર્ન પ્રતિબલો ઽર્ધક્રોશાન્તરમ્ અપિ પ્રક્રમિતુમ્ । સ તયા જરયા તેન ચ વ્યાધિના ક્ષપિતો યદ્ય્ અપિ મઞ્ચાદુત્તિષ્ઠેત્, તથાપિ પુનરપ્રતિબલઃ સ પુરુષઃ પ્રક્રમણાય । એવમેવ સુભૂતે કિંચાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય અસ્તિ શ્રદ્ધા, અસ્તિ ક્ષાન્તિઃ, અસ્તિ રુચિઃ, અસ્તિ છન્દઃ, અસ્તિ વીર્યમ્, અસ્ત્યપ્રમાદઃ, અસ્ત્યધિમુક્તિઃ, અસ્ત્યધ્યાશયઃ, અસ્તિ ત્યાગઃ, અસ્તિ ગૌરવમ્, અસ્તિ પ્રીતિઃ, અસ્તિ પ્રામોદ્યમ્, અસ્તિ પ્રેમ, અસ્ત્યનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીત ઉપાયકૌશલ્યેન ચ વિરહિતો ભવતિ, કિંચાપિ સંપ્રસ્થિતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । અથ ચ પુનઃ સુભૂતે એવં વેદિતવ્યમ્ - અયં બોધિસત્ત્વો ઽન્તરા વ્યધ્વનિ સંસત્સ્યતિ, વ્યવસાદમાપત્સ્યતે, યદુત શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા સ્થાસ્યતીતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામ પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીતત્વાદુપાયકૌશલ્યેન ચ વિરહિતત્વાત્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ એવ પુરુષો જીર્ણો વૃદ્ધો મહલ્લકઃ સવિંશતિવર્ષશતિકો જાત્યા ભવેત્, તસ્ય શરીરે કશ્ચિદેવ વ્યાધિરૂત્પદ્યેત વાતતો વા પિત્તતો વા શ્લેષ્મતો વા સંનિપાતતો વા, સ ચ મઞ્ચાદુત્તિષ્ઠેત્ । તમેનં દ્વૌ બલવન્તૌ પુરુષૌ વામદક્ષિણાભ્યાં પાર્શ્વાભ્યાં સ્વધ્યાલમ્બિતમધ્યાલમ્બ્ય સુપરિગૃહીતં પરિગૃહ્ય એવં વદેતામ્ - ગચ્છ ત્વં ભોઃ પુરુષ યેનાકાઙ્ક્ષસિ યાવચ્ચાકાઙ્ક્ષસિ ગન્તુમ્, અનુપરિગૃહીતસ્ત્વમાવાભ્યામ્, ન તવાન્તરામાર્ગે પતનભયં ભવિષ્યતિ, યાવન્ન ત્વં તદધિષ્ઠાનમનુપ્રાપ્તો ભવિષ્યસિ, યત્ર ત્વયા ગન્તવ્યમિતિ । એવમેવ સુભૂતે યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અસ્તિ શ્રદ્ધા, અસ્તિ ક્ષાન્તિઃ, અસ્તિ રુચિઃ અસ્તિ છન્દઃ, અસ્તિ વીર્યમ્, અસ્ત્યપ્રમાદઃ, અસ્ત્યધિમુક્તિઃ, અસ્ત્યધ્યાશયઃ, અસ્તિ ત્યાગઃ, અસ્તિ ગૌરવમ્, અસ્તિ પ્રીતિઃ, અસ્તિ પ્રામોદ્યમ્, અસ્તિ પ્રસાદઃ, અસ્તિ પ્રેમ અસ્ત્યનિક્ષિપ્તધુરતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્, સ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા અનુપરિગૃહીતો ભવતિ, ઉપાયકૌશલ્યસમન્વાગતશ્ ચ ભવતિ । વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે નાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્તરા વ્યધ્વનિ સંસત્સ્યતિ, ન વ્યવસાદમાપત્સ્યતે, પ્રતિબલો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તત્સ્થાનમનુપ્રાપ્તું યદુતાનુત્તરં સમ્યક્સંબોધિસ્થાનમિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામૌપમ્યપરિવર્તો નામ ચતુર્દશઃ ॥
અસ્પ્_15: દેવપરિવર્તઃ પઞ્ચદશઃ ।

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - આદિકર્મિકેણ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યં કથં શિક્ષિતવ્યમ્? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - ઇહ સુભૂતે આદિકર્મિકેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતુકામેન કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિતવ્યાનિ ભક્તવ્યાનિ પર્યુપાસિતવ્યાનિ । યાન્યેનં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવવદિષ્યન્તિ અનુશાસિષ્યન્તિ, યાનિ ચાસ્મૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અર્થમુપદેક્ષ્યન્તિ, તાન્યેવ ચાસ્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ । એવં ચાસ્મૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અર્થમુપદેક્ષ્યન્તિ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર દાનપારમિતાયાં યોગમાપદ્યસ્વ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યસ્વ । યદ્યદેવ ત્વં કુલપુત્ર દાનં દદાસિ, તત્સર્વમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામય । મા ચ ત્વં કુલપુત્ર અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં રૂપતઃ પરામૃક્ષઃ, એવં મા વેદનાતો મા સંજ્ઞાતો મા સંસ્કારેભ્યઃ । મા ચ ત્વં કુલપુત્ર અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં વિજ્ઞાનતઃ પરામૃક્ષઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અપરામૃષ્ટા હિ કુલપુત્ર સર્વજ્ઞતા । એવં યદ્યદેવ ત્વં કુલપુત્ર શીલં રક્ષસિ..........પેયાલં..............યદ્યદેવ ત્વં કુલપુત્ર ક્ષાન્ત્યા સંપાદયસિ, યદ્યદેવ ત્વં કુલપુત્ર વીર્યમારભસે, યદ્યદેવ ત્વં કુલપુત્ર ધ્યાનં સમાપદ્યસે, યદ્યદેવ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાયાં પરિજયં કરોષિ, તત્સર્વમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામય । મા ચ ત્વં કુલપુત્ર અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં રૂપતઃ પરામૃક્ષઃ । એવં મા વેદનાતો મા સંજ્ઞાતો મા સંસ્કારેભ્યઃ । મા ચ ત્વં કુલપુત્ર અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં વિજ્ઞાનતઃ પરામૃક્ષઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અપરામૃષ્ટા હિ કુલપુત્ર સર્વજ્ઞતા । મા ચ ત્વં કુલપુત્ર શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા સ્પૃહાં કાર્ષીરિતિ । એવં હિ સુભૂતે આદિકર્મિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપૂર્વેણ કલ્યાણમિત્રૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવતારયિતવ્યઃ ॥

સુભૂતિરાહ - દુષ્કરકારકા ભગવન્ બોધિસત્ત્વાઃ મહાસત્ત્વાઃ, યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધું સંપ્રસ્થિતાઃ । એવંરૂપં દાનમાગમ્ય, એવંરૂપં શીલમ્, એવંરૂપાં ક્ષાન્તિમ્, એવંરૂપં વીર્યમ્, એવંરૂપં ધ્યાનમ્, એવંરૂપાં પ્રજ્ઞામાગમ્ય સ્વાધીને ઽપિ પરિનિર્વાણે નેચ્છન્તિ પરિનિર્વાતુમ્ । અપિ તુ પરમદુઃખિતં સત્ત્વધાતુમભિસમીક્ષ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામાઃ સંસારાન્નોત્રસ્યન્તિ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । દુષ્કરકારકાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ યે લોકહિતાય સંપ્રસ્થિતાઃ, લોકસુખાય લોકાનુકમ્પાયૈ સંપ્રસ્થિતાઃ, લોકસ્ય ત્રાણં ભવિષ્યામઃ, લોકસ્ય શરણં ભવિષ્યામઃ, લોકસ્ય લયનં ભવિષ્યામઃ, લોકસ્ય પરાયણં ભવિષ્યામઃ, લોકસ્ય દ્વીપાં ભવિષ્યામઃ, લોકસ્યાલોકા ભવિષ્યામઃ, લોકસ્ય પરિણાયકા ભવિષ્યામ, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય લોકસ્ય ગતિર્ભવિષ્યામઃ, ઇત્યેવંરૂપમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ વીર્યમારભન્તે । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય ત્રાણં ભવન્તિ? યાનિ તાનિ સુભૂતે સંસારાવચરાણિ દુઃખાનિ લોકસ્ય, તત એનં ( વૈદ્ય 147 ) ત્રાયન્તે, તેષાં દુઃખાનાં પ્રહાણાય વ્યાયચ્છન્તે, વીર્યમારભન્તે । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય ત્રાણં ભવન્તિ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધા સન્તો લોકસ્ય શરણં ભવન્તિ? યે સુભૂતે સત્ત્વા જાતિધર્મિણો જરાધર્મિણો વ્યાધિધર્મિણો મરણધર્મિણઃ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસધર્મિણઃ સત્ત્વાઃ તાન્ સર્વાન્ જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યઃ પરિમોચયન્તિ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય શરણં ભવન્તિ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય લયનં ભવન્તિ? યત્સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સત્ત્વેભ્યો ઽશ્લેષાય ધર્મં દેશયન્તિ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય લયનં ભવનતિ । સુભૂતિરાહ - કથં ભગવન્ અશ્લેષો ભવતિ? ભગવાનાહ - યઃ સુભૂતે રૂપસ્યાસંબન્ધઃ, સ રૂપસ્યાશ્લેષઃ । યો રૂપસ્યાશ્લેષઃ, સ રૂપસ્યાસંબન્ધઃ । યો રૂપસ્યાસંબન્ધઃ, સ રૂપસ્યાનુત્પાદો ઽનિરોધઃ । યો રૂપસ્યાનુત્પાદો ઽનિરોધઃ, સ રૂપસ્યાશ્લેષઃ । યો રૂપસ્યાશ્લેષઃ, અયં રૂપસ્યાસંબન્ધઃ, અયં રૂપસ્યાશ્લેષઃ । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । યઃ સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્યાસંબન્ધઃ, સ વિજ્ઞાનસ્યાશ્લેષઃ । યો વિજ્ઞાનસ્યાશ્લેષઃ, સ વિજ્ઞાનસ્યાસંબન્ધઃ । યો વિજ્ઞાનસ્યાસંબન્ધઃ, સ વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદો ઽનિરોધઃ । યો વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદો ઽનિરોધઃ, સ વિજ્ઞાનસ્યાશ્લેષઃ । યો વિજ્ઞાનસ્યાશ્લેષઃ અયં વિજ્ઞાનસ્યાસંબન્ધઃ, અયં વિજ્ઞાનસ્યાશ્લેષઃ । એવં હિ સુભૂતે સર્વધર્મા અસંશ્લિષ્ટા અસંબદ્ધા ઇતિ જ્ઞાનદર્શનાદશ્લેષો ભવતિ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય લયનં ભવન્તિ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય પરાયણં ભવન્તિ? યત્સુભૂતે રૂપસ્ય પારં ન તદ્રૂપમ્ । યથા ચ સુભૂતે પારં તથા રૂપમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । યત્સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય પારં ન તદ્વિજ્ઞાનમ્ । યથા ચ સુભૂતે પારં તથા વિજ્ઞાનમ્ । યથા ચ સુભૂતે રૂપમ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં પારં તથા સર્વધર્માઃ । સુભૂતિરાહ - યદિ ભગવન્ યથા રૂપમ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ વિજ્ઞાનં પારં તથા સર્વધર્માઃ, નનુ ભગવન્ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરભિસંબુદ્ધા એવં ભવન્તિ સર્વધર્માઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હ્યત્ર ભગવન્ કશ્ચિદ્વિકલ્પઃ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । યત્તત્પારં ન તત્ર કશ્ચિદ્વિકલ્પઃ । અવિકલ્પત્વાત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્વૈરભિસંબુદ્ધા એવ ભવન્તિ સર્વધર્માઃ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે પરમદુષ્કરં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્, ય એવં ચ સર્વધર્માનુપનિધ્યાયન્તિ, ન ચ સાક્ષાત્કુર્વન્તિ, ન ચાવલીયન્તે - એવમસ્માભિરેતે ધર્મા અભિસંબોદ્ધવ્યાઃ, એવં ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય એનાન્ ધર્માન્ દેશયિષ્યામઃ પ્રકાશયિષ્યામ ઇત્યુપનિધ્યાયન્તિ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય પરાયણં ભવન્તિ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ ( વૈદ્ય 148 ) સન્તો લોકસ્ય દ્વીપા ભવન્તિ? તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યે પ્રદેશા ઉદકપરિચ્છિન્ના ભવન્તિ નદીષુ વા મહોદધિષુ વા, તે ઉચ્યન્તે દ્વીપા ઇતિ । એવમેવ સુભૂતે પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નં રૂપમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । એવમેવ સુભૂતે પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નં વિજ્ઞાનમ્ । એતેન સુભૂતે પરિચ્છેદેન સર્વધર્માઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તપરિચ્છિન્નાઃ । યશ્ ચ સુભૂતે સર્વધર્માણાં પરિચ્છેદઃ, એતચ્છાન્તમ્, એતત્પ્રણીતમ્, એતત્પરિનિર્વાણમ્, એતદ્યથાવત્, એતદવિપરીતમ્ । એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય દ્વીપા ભવન્તિ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધા સન્તો લોકસ્ય આલોકા ભવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો દીર્ઘરાત્રમવિદ્યાણ્ડકોશપટલપર્યવનદ્ધાનાં સત્ત્વાનાં તમોભિભૂતાનાં પ્રજ્ઞયા અવભાસયન્તઃ સર્વાજ્ઞાનતમોન્ધકારં વિધુન્વન્તિ । એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય આલોકા ભવન્તિ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય પરિણાયકા ભવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો રૂપસ્ય પ્રકૃત્યનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મં દેશયન્તિ । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । વિજ્ઞાનસ્ય પ્રકૃત્યનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મં દેશયન્તિ । પૃથગ્જનધર્માણામ્ અપિ પ્રકૃત્યનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મં દેશયન્તિ । શ્રાવકધર્માણામ્ અપિ પ્રકૃત્યનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મં દેશયન્તિ । પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માણામ્ અપિ પ્રકૃત્યનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મં દેશયન્તિ । બોધિસત્ત્વધર્માણામ્ અપિ પ્રકૃત્યનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મં દેશયન્તિ

। બુદ્ધધર્માણામ્ અપિ પ્રકૃત્યનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મં દેશયન્તિ । સર્વધર્માણામ્ અપિ પ્રકૃત્યનુત્પાદાનિરોધાય ધર્મં દેશયન્તિ । એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય પરિણાયકા ભવન્તિ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય ગતિર્ભગવન્તિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય આકાશગતિકં રુપમિતિ ધર્મં દેશયન્તિ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । આકાશગતિકં વિજ્ઞાનમિતિ ધર્મં દેશયન્તિ । એવમેવ સુભૂતે સર્વધર્મા આકાશગતિકા અનાગતિકા અગતિકા આકાશસમાઃ । યથા આકાશમ્ અનાગતમગતમકૃતમવિકૃતમનભિસંસ્કૃતમસ્થિતમસંસ્થિતમવ્યવસ્થિતમનુત્પન્નમનિરુદ્ધમ્, એવમેવ સુભૂતે સર્વધર્મા અનાગતા આગતા આકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતા અસ્થિતા અસંસ્થિતા અવ્યવસ્થિતા અનુત્પન્ના અનિરુદ્ધા આકાશકલ્પત્વાદવિકલ્પાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા સુભૂતે રૂપસ્ય શૂન્યતા, ન સા આગચ્છતિ વા ગચ્છતિ વા । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । યા સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય શૂન્યતા, ન સા આગચ્છતિ વા ગચ્છતિ વા । એવમેવ સુભૂતે યા સર્વધર્માણાં શૂન્યતા, ન સા આગચ્છતિ વા ગચ્છતિ વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? શૂન્યતાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । આનિમિત્તગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અપ્રણિહિતગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અનભિસંસ્કારગતિકા હિ સુભૂતે ( વૈદ્ય 149 ) સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અનુત્પાદગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અજાતિગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અભાવગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । સ્વપ્નગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । આત્મગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અપર્યન્તગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । શાન્તગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । નિર્વાણગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અપ્રત્યુદ્ધારગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અનાગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અચલગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । રૂપગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અર્હત્પ્રત્યેકબુદ્ધત્વાનુત્તરસમ્યક્સંબોધિગતિકા હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । તે તાં ગતિં ન વ્યતિવર્તન્તે । અતશ્ ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધા સન્ત આકાશગતિકાઃ સર્વધર્મા ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ । એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો લોકસ્ય ગતિર્ભવન્તિ ॥
સુભૂતિરાહ - કે ભગવન્ ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાજ્ઞાસ્યન્તિ? ભગવાનાહ - યે સુભૂતે ચરિતાવિનો બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ પૌર્વકાણાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકે પરિપક્વકુશલમૂલાઃ, તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ યે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાજ્ઞાસ્યન્તિ । સુભૂતિરાહ - કિંસ્વભાવા ભગવંસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યે ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાજ્ઞાસ્યન્તિ? ભગવાનાહ - વૈનયિકવિવિક્તસ્વભાવસ્તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાજ્ઞાસ્યન્તિ ॥
સુભૂતિરાહ - કિં ભગવન્ એવંગતિકા એવ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ? એનામેવ ગતિમભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામેનામેવ ગતિં દેશયિષ્યન્તિ? એવં તે સત્ત્વાનાં ગતિર્ભવિષ્યન્તિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । એવંગતિકા એવ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ । એનામેવ ગતિમભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ એનામેવ ગતિં દેશયિષ્યન્તિ । એવં તે સત્ત્વાનાં ગતિર્ભવિષ્યન્તિ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાઃ સન્તો ઽપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં ગતિર્ભવિષ્યન્તિ ॥
સુભૂતિરાહ - દુષ્કરકારકો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેનાયં સંનાહઃ સંનદ્ધઃ અપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । દુષ્કરકારકઃ સ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેનાયં સંનાહઃ સંનદ્ધઃ - અપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ । સ ખલુ પુનરયં સુભૂતે ( વૈદ્ય 150 ) સંનાહો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય ન રૂપસંબદ્ધો ન રૂપસ્યાર્થાય સંબદ્ધઃ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનસંબદ્ધો ન વિજ્ઞાનસ્યાર્થાય સંબદ્ધઃ । ન શ્રાવકભૂમિસંબદ્ધો ન શ્રાવકભૂમેરર્થાય સંબદ્ધઃ । ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિસંબદ્ધો ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેરર્થાય સંબદ્ધઃ । નાપિ બુદ્ધભૂમિસંબદ્ધો નાપિ બુદ્ધભૂમેરર્થાય સંબદ્ધઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્માસંનદ્ધો બતાયં સુભૂતે સંનાહો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય ॥
સુભૂતિરાહ - અસ્ય ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં મહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય એવં ગમ્ભીરારાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતસ્ત્રીણિ સ્થાનાનિ ન પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાનિ । કતમાનિ ત્રીણિ? યદુત શ્રાવકભૂમિર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વા બુદ્ધભૂમિર્વા । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કતમં ત્વં સુભૂતે અર્થવશં સંપશ્યન્નેવં વદસિ - અસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવંમહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય એવં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતસ્ત્રીણિ સ્થાનાનિ ન પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાનિ । કતમાનિ ત્રીણિ? યદુત શ્રાવકભૂમિર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વા બુદ્ધભૂમિર્વેતિ? અસ્થાનં સુભૂતે હ્યેતદનવકાશો ઽસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવંમહાસંનાહસંનદ્ધસ્ય એવં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ શ્રાવકભૂમિર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વા । અપિ તુ બુદ્ધભૂમિરેવાસ્ય પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા યેનાયં સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહઃ સંનદ્ધઃ ॥

સુભૂતિરાહ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સા ન કેનચિદ્ભાવયિતવ્યા । તાં હિ ન કશ્ચિદ્ભાવિતવાન્, નાપિ કશ્ચિદ્ભાવયતિ, નાપિ કશ્ચિદ્ભાવયિષ્યતિ, નાપિં કિંચિદ્ભાવયિતવ્યમ્, ન ક્વચિદ્ભાવયિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન કશ્ચિદ્ધર્મઃ પરિનિષ્પન્નઃ । આકાશભાવનૈષા ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । સર્વધર્મભાવનૈષા ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । અસઙ્ગભાવનૈષા ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । અનન્તભાવનૈષા ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । અસદ્ભાવનૈષા ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના । અપરિગ્રહભાવનૈષા ભગવન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । અતો હિ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વિહારેણ વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીય ઉપપરીક્ષિતવ્યો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ - કચ્ચિત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નાભિનિવેશં કરોતિ । કચ્ચિત્પરભણિતાનિ પરમન્ત્રિતાનિ નાભિનિવિશતે । કચ્ચિદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન પરસ્ય શ્રદ્ધયા ગચ્છતિ । કચ્ચિત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપૃષ્ઠીભવતિ નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ ન ધન્ધાયતે અવગાહતે ઽધિમુચ્યતે ઽભિનન્દતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દર્શનં શ્રવણં ચ । વેદિતવ્યમિદં સુભૂતે પૂર્વાન્તે ઽપ્યનેન પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિપૃષ્ટા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે ॥
( વૈદ્ય 151 ) સુભૂતિરાહ - યો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, કતમેન ભગવન્ આકારેણ તેન પ્રજ્ઞાપારમિતા વ્યવચારિતા ભવતિ? ભગવાનાહ - સર્વજ્ઞતાનિમ્નયા સુભૂતે સંતત્યા તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા વ્યવચારિતા ભવતિ । સુભૂતિરાહ - કથં ભગવન્ સર્વજ્ઞતાનિમ્ના સંતતિર્વ્યવચારિતા ભવતિ? ભગવાનાહ - આકાશનિમ્નયા સુભૂતે સંતત્યા આકાશપ્રવણયા આકાશપ્રાગ્ભારયા સુભૂતે સંતત્યા સર્વજ્ઞતાનિમ્ના સંતતિર્વ્યવચારિતા ભવતિ । યા ખલુ પુનઃ સુભૂતે સર્વજ્ઞતાનિમ્નયા સંતત્યા વ્યવચારણા, ઇયં સા સુભૂતે વ્યવચારણા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અપ્રમેયા હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા, અપ્રમાણા હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા । યત્સુભૂતે અપ્રમેયમપ્રમાણમ્, ન તદ્રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં ન પ્રાપ્તિર્નાભિસમયો નાધિગમો ન માર્ગો ન માર્ગફલં ન જ્ઞાનં ન વિજ્ઞાનં નોત્પત્તિર્ન વિનાશો નોત્પાદો ન વ્યયો ન નિરોધો ન ભાવના ન વિભાવના, નાપિ કેનચિત્કૃતં નાપિ કુતશ્ચિદાગતં નાપિ ક્વચિદ્ ગચ્છતિ નાપિ ક્વચિદ્દેશે નાપિ ક્વચિત્પ્રદેશે સ્થિતમ્, અપિ તુ અપ્રમેયપ્રમાણમિત્યેવં સંખ્યાં ગચ્છતિ । આકાશાપ્રમેયતયા સર્વજ્ઞતાપ્રમેયતા । યા ચ અપ્રમેયતા, ન સા શક્યા કેનચિદભિસંબોદ્ધુમ્ । ન રૂપેણ ન વેદનયા ન સંજ્ઞયા ન સંસ્કારૈર્ન વિજ્ઞાનેન ન દાનપારમિતયા ન શીલપારમિતયા ન ક્ષાન્તિપારમિતયા ન વીર્યપારમિતયા ન ધ્યાનપારમિતયા ન પ્રજ્ઞાપારમિતયા શક્યા અભિસંબોદ્ધુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપમેવ હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા । એવં વેદનૈવ સંજ્ઞૈવ સંસ્કારા એવ । વિજ્ઞાનમેવ હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા । દાનપારમિતૈવ હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા । શીલપારમિતૈવ ક્ષાન્તિપારમિતૈવ વીર્યપારમિતૈવ ધ્યાનપારમિતૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ હિ સુભૂતે સર્વજ્ઞતા ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ સાર્ધં કામાવચરૈર્દેવપુત્રૈર્બ્રહ્માપિ સહાપતિઃ સાર્ધં રૂપાવચરૈર્દેવપુત્રૈર્યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય એકાન્તે તસ્થૌ । એકાન્તે સ્થિતશ્ ચ શક્રો દેવેન્દ્રઃ કામાવચરૈર્દેવપુત્રૈઃ સાર્ધં બ્રહ્માપિ સહાપતિઃ રૂપાવચરૈર્દેવપુત્રૈઃ સાર્ધં ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુરવગાહા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુર્દૃશા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુરનુબોધા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઇદમપ્યર્થવશં સંપશ્યતસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધમાત્રસ્ય બોધિમણ્ડે નિષણ્ણસ્ય અલ્પોત્સુકતાયાં ચિત્તમવનતં ન ધર્મદેશનાયામ્ ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રં કામાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ બ્રહ્માણં ચ સહાપતિં રૂપાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - એવમેતદ્દેવપુત્રાઃ, એવમ્ એતત્ । ગમ્ભીરા બતેયં દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુરવગોહયં દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુર્દૃશેયં દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુરનુબોધેયં દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ઇદમપ્યર્થવશં સંપશ્યતસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ( વૈદ્ય 152 ) અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધમાત્રસ્ય બોધિમણ્ડે નિષણ્ણસ્ય અલ્પોત્સુકતાયાં ચિત્તમવનતં ન ધર્મદેશનાયામ્ - ગમ્ભીરો બતાયં મયા ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધ ઇતિ, યત્ર ન કશ્ચિદભિસંબુદ્ધો ન કશ્ચિદભિસંભોત્સ્યતે ન કશ્ચિદભિસંબુધ્યતે । ઇયં સા ધર્મસ્ય ગમ્ભીરતા । આકાશગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ । આત્મગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ । સર્વધર્માનાગમનતયા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મઃ । સર્વધર્માગમનતયા ગમ્ભીરો ઽયં ધર્મો મયાભિસંબુદ્ધ ઇતિ ॥
એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ કામાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રાઃ બ્રહ્માપિ સહાપતિઃ રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમેતદવોચન્ - આશ્ચર્યં ભગવન્, અદ્ભુતં સુગત । સર્વલોકવિપ્રત્યનીકો ઽયં ધર્મો દેશ્યતે । અનુગ્રહાય ચ ભગવન્ ધર્માણામયં ધર્મો દેશ્યતે । ઉદ્ગ્રહે ચ લોકશ્ચરતીતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં દેવપરિવર્તો નામ પઞ્ચદશઃ ॥
અસ્પ્_16: તથતાપરિવર્તઃ ષોડશઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - સર્વધર્માનુપલમ્ભો બતાયં ભગવન્ ધર્મો દેશ્યતે । નાયં ભગવન્ ધર્મઃ ક્વચિત્પ્રતિહન્યતે । અપ્રતિહતલક્ષણો બતાયં ભગવન્ ધર્મઃ આકાશસમતયા સર્વપદાનુપલબ્ધિતઃ । અપ્રતિમલક્ષણો બતાયાં ભગવન્ ધર્મો ઽદ્વિતીયત્વાત્ । અપ્રતિલક્ષણો બતાયં ભગવન્ ધર્મો નિષ્પ્રત્યર્થિકત્વાત્ । અપદો બતાયં ભગવન્ ધર્મો ઽનભિનિર્વૃત્તત્વાત્ । અનુત્પાદો બતાયં ભગવન્ ધર્મઃ સર્વોપપત્યનુપપત્તિત્વાત્ । અપથો બતાયં ભગવન્ ધર્મઃ સર્વપથાનુપલબ્ધિત્વાત્ ॥

અથ ખલુ દેવાનામિન્દ્રો બ્રહ્મા સહાપતિસ્તે ચ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રા ભગવન્તમેતદવોચન્ - અનુજાતો બતાયં ભગવન્ ભગવતઃ શ્રાવક આર્યસુભૂતિઃ સ્થવિરઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ યં યમેવ અયમાર્યસુભૂતિઃ સ્થવિરો ધર્મં દેશયતિ, તં તમેવ ધર્મં શૂન્યતામારભ્ય દેશયતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રં બ્રહ્માણં ચ સહાપતિં તાંશ્ ચ કામાવચરાન્ રૂપાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - યદ્દેવપુત્રા એવં વદથ - અનુજાતો ઽયં સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતસ્યેતિ । અજાતત્વાત્સુભૂતિઃ સ્થવિરો ઽનુજાતસ્તથાગતસ્ય । અનુજાતસ્તથતાં સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતસ્ય । યથા તથાગતતથતા અનાગતા અગતા, એવં હિ સુભૂતિતથતા અનાગતા અગતા । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતતથતામનુજાતઃ । આદિત એવ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતતથતામનુજાતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા હિ તથાગતતથતા, સા સર્વધર્મતથતા । યા સર્વધર્મતથતા, સા તથાગતતથતા । યા ચ તથાગતતથતા, યા ચ સર્વધર્મતથતા, સૈવ સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્ય તથતા । તાં તથતામનુજાતઃ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ । અતો ઽનુજાતસ્તથાગતસ્ય । સાપિ ચ તથતા અતથતા । તાં તથતામનુજાતઃ । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતમનુજાતઃ । તથાગતસ્ય યા સા તથતાયાઃ સ્થિતિતા, તયા સ્થિતિતયા સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતમનુજાતઃ । યથા તથાગતતથતા અવિકારા નિર્વિકારા, અવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા, એવં હિ સુભૂતિતથતા અવિકારા નિર્વિકારા, અવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તયા તથતયા અવિકારો નિર્વિકારો ઽવિકલ્પો નિર્વિકલ્પસ્તથાગતસ્યાનુજાતઃ । યથા ચ તથાગતતથતા અવિકારા નિર્વિકારા અવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા, ન ક્વચિત્પ્રતિહન્યતે, એવં સર્વધર્મતથતા અવિકારા નિર્વિકારા અવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા, ન ક્વચિત્પ્રતિહન્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા ચ તથાગતતથતા, યા ચ સર્વધર્મતથતા, એકૈવૈષા તથતા અદ્વયાદ્વૈધીકારા અદ્વયતથતા । ન ક્વચિત્તથતા, ન કુતશ્ચિત્તથતા, ન કસ્યચિત્તથતા । યતઃ સા ન કસ્યચિત્તથતા, તતઃ સા તથતા અદ્વયાદ્વૈધીકારા અદ્વયતથતા । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરો ઽનુજાતસ્તથાગતસ્યાકૃતતથતયા । યા ચ અકૃતતથતા, ન સા કદાચિન્ન તથતા । યતશ્ ચ ( વૈદ્ય 154 ) સા ન કદાચિન્ન તથતા, તતઃ સા તથતા અદ્વયાદ્વૈધીકારા અદ્વયતથતા । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરો ઽનુજાતસ્તથાગતમ્ । યથા તથાગતતથતા સર્વત્ર સર્વધર્મેષ્વવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા, એવં સુભૂતિતથતા સર્વત્ર સર્વધર્મેષ્વવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા । એવમેવ ચ તથાગતતથતયાભિનિર્મિતઃ સુભૂતિશ્ચેતિ દ્વયમપ્યલુપ્તમેતદભિન્નં ભેદકાનુપલબ્ધિતઃ । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતમનુજાતઃ । યથા તથાગતતથતા નાન્યત્ર સર્વધર્મતથતાયાઃ, એવં હિ સુભૂતિતથતા નાન્યત્ર સર્વધર્મતથતાયાઃ । યા નાન્યત્ર સર્વધર્મતથતાયાઃ, ન સા કસ્યચિન્ન તથતા । સૈવ સા તથતા સર્વધર્મતથતા । તાં તથતાં સુભૂતિઃ સ્થવિરો ઽનન્યતથતાનુગમેનોપગતઃ । ન ચાત્ર કશ્ચિન્ન ક્વચિદનુગતિમુપગતઃ । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતમનુજાતઃ । યથા તથાગતતથતા નાતીતા ન અનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના, એવં સર્વધર્મતથતા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તાં તથતામનુજાતસ્તથાગતમનુજાત ઇત્યુચ્યતે । તથાગતતથતયાપિ હ્યનુગતસ્તથતાં તથાગતતથતયા અતીતતથતામનુગતઃ । અતીતતથતયા તથાગતતથતામનુગતઃ । તથાગતતથતયા અનાગતતથતામનુગતઃ । અનાગતતથતયા તથાગતતથતામનુગતઃ । તથાગતતથતયા પ્રત્યુત્પન્નતથતામનુગતઃ । પ્રત્યુત્પન્નતથતયા તથાગતતથતામનુગતઃ । તથાગતતથતયા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નતથતામનુગતઃ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નતથતયા તથાગતતથતામનુગતઃ । ઇતિ હિ સુભૂતિતથતા ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નતથતા ચ તથાગતતથતા ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । એવં સર્વધર્મતથતા ચ સુભૂતિતથતા ચ અદ્વયમેતદદ્વૈધીકારમ્ । યૈવ ચ ભગવતો બોધિસત્ત્વભૂતસ્ય તથતા, સૈવ ભગવતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય તથતા । ઇયં સા તથતા, યયા તથતયા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ સન્ તથાગત ઇતિ નામધેયં લભતે । અસ્યાં ખલુ પુનસ્તથાતગતથતાયાં નિર્દિશ્યમાનાયામિયં મહાપૃથિવી તસ્યાં વેલાયાં ષડ્વિકારમષ્ટાદશમહાનિમિત્તમકમ્પત્, પ્રાકમ્પત્, સંપ્રાકમ્પત્, અચલત્ પ્રાચલત્ સંપ્રાચલત્, અવેધત્ પ્રાવેધત્ સંપ્રાવેધત્, અરણત્ પ્રારણત્ સંપ્રારણત્, અક્ષુભ્યત્ પ્રાક્ષુભ્યત્ સંપ્રાક્ષુભ્યત્, અગર્જત્ પ્રાગર્જત્ સંપ્રાગર્જત્ તથાગતસ્યૈવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યમાનસ્યેતિ । પુનરપરં સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તાન્ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - એવં હિ દેવપુત્રાઃ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતમનુજાતઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતિઃ સ્થવિરો ન રૂપમનુજાતો ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનમનુજાતો ન સ્રોતઆપત્તિફલમનુજાતો ન સકૃદાગામિફલં ન અનાગામિફલં ન અર્હત્ત્વફલમનુજાતો ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વમનુજાતો ન બુદ્ધત્વમનુજાતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે યૈરનુજાયેત, યે ચાનુજાયેરન્ । એવં હિ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્તથાગતમનુજાતઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરચર્યેયં ભગવન્ યદુત તથતા । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમ્ એતત્ । ( વૈદ્ય 155 ) ગમ્ભીરચર્યેયં શારિપુત્ર યદુત યથતા । અસ્મિન્ ખલુ પુનસ્તથતાનિર્દેશે નિર્દિશ્યમાને ત્રયાણાં ભિક્ષુશતાનામનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ, પઞ્ચાનાં ચ ભિક્ષુણીશતાનાં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુર્વિશુદ્ધમ્, પઞ્ચભિશ્ ચ દેવપુત્રસહસ્રૈઃ પૂર્વપરિકર્મકૃતૈરનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા, ષષ્ટેશ્ ચ બોધિસત્ત્વાનામનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનામનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ વિદિત્વા ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ કઃ પ્રત્યયો યદેતેષાં બોધિસત્ત્વાનામનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ? ભગવાનાહ - એતૈઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વૈઃ પઞ્ચબુદ્ધશતાનિ પર્યુપાસિતાનિ, સર્વત્ર ચ દાનં દત્તં શીલં રક્ષિત્યં ક્ષાન્ત્યા સંપાદિતં વીર્યમારબ્ધં ધ્યાનાન્યુત્પાદિતાનિ । તે ખલુ પુનરિમે પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીતા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ વિરહિતા અભૂવન્ । કિંચાપિ શારિપુત્ર એતેષાં બોધિસત્ત્વાનામસ્તિ માર્ગઃ શૂન્યતા વા આનિમિત્તચર્યા વા અપ્રણિહિતમનસિકારતા વા, અથ ચ પુનરેતૈરુપાયકૌશલ્યવિકલત્વાદ્ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કૃતા, શ્રાવકભૂમૌ નિર્જાતાઃ, ન બુદ્ધભૂમૌ । તદ્યથાપિ નામ શારિપુત્ર પક્ષિણઃ શકુનેર્યોજનશતિકો વા દ્વિયોજનશતિકો વા ત્રિયોજનશતિકો વા ચતુર્યોજનશતિકો વા પઞ્ચયોજનશતિકો વા આત્મભાવો ભવેત્ । સ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ દેવેષુ વર્તમાનો જમ્બૂદ્વીપમાગન્તવ્યં મન્યેત । સ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર પક્ષી શકુનિરજાતપક્ષો વા ભવેત્, શીર્ણપક્ષો વા ભવેત્, છિન્નપક્ષો વા ભવેત્ । સ ત્રાયસ્ત્રિંશતો દેવનિકાયાદાત્માનમુત્સૃજેત્ - ઇહ જમ્બૂદ્વીપે પ્રતિષ્ઠાસ્યામીતિ મન્યેત । અથ તસ્ય પક્ષિણઃ શકુનેસ્તતઃ પતતઃ આકાશે અન્તરીક્ષે સ્થિતસ્ય અન્તરા ચિત્તસ્યૈવં ભવેત્ - અહો બતાહં પુનરેવ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ દેવેષુ પ્રતિષ્ઠેયમિતિ । તત્કિં મન્યસે શારિપુત્ર અપિ નુ સ પક્ષી શકુનિઃ પ્રતિબલઃ પુનરેવ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ દેવેષુ પ્રતિષ્ઠાતુમ્? આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - સચેત્પુનરેવં ચિન્તયેત્ - અહો બતાહમકૃતો ઽનુપહતો જમ્બૂદ્વીપે પ્રતિષ્ઠેયમિતિ । તત્કિં મન્યસે શારિપુત્ર અપિ નુ સ પક્ષી શકુનિરકૃતો ઽનુપહતો જમ્બૂદ્વીપે પ્રતિષ્ઠેત્? શારિપુત્ર આહ - નો હીદં ભગવન્ । કૃતશ્ ચ સ ભગવન્ ઉપહતશ્ ચ ભવેજ્જમ્બૂદ્વીપે ચ પતિતઃ સન્ મરણં વા નિગચ્છેત્ મરણમાત્રકં વા દુઃખમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતદ્ભગવન્ ભવતિ - યદસ્ય મહાંશ્ચાત્મભાવો ભવતિ, પક્ષૌ ચાસ્ય ન ભવતઃ, ઉચ્ચાચ્ચ પ્રપતતિ ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમ્ એતત્ । કિં ચાપિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદ્ય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ દાનં દદ્યાત્, શીલં રક્ષેત્, ક્ષાન્ત્યા સંપાદયેત્, વીર્યમારભેત, ધ્યાનાનિ, સમાપદ્યેત, મહચ્ચાસ્ય પ્રસ્થાનં ભવેત્, મહાંશ્ચાસ્ય ચિત્તોત્પાદો ભવેદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । સચેદયં પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીત ઉપાયકૌશલ્યેન ચ વિરહિતો ભવેત્, એવં શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ ॥
( વૈદ્ય 156 ) પુનરપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તચ્છીલં તં સમાધિં તાં પ્રજ્ઞાં તાં વિમુક્તિં તદ્વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં સમન્વાહરતિ, આધારયતિ નિમિત્તયોગેન, ન સ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં શીલં ન જાનાતિ ન પશ્યતિ । ન સમાધિં ન પ્રજ્ઞાં ન વિમુક્તિં ન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં જાનાતિ, ન પશ્યતિ । સો ઽજાનન્નપશ્યન્ શૂન્યતાયાઃ શબ્દં શૃણોતિ । સ તં શબ્દં નિમિત્તીકરોતિ । તં શબ્દં નિમિત્તીકૃત્ય અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતુમિચ્છતિ । તતો વેદિતવ્યમ્ એતત્ - સ્થાસ્યત્યયં શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વેતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં હ્યેતચ્છારિપુત્ર ભવતિ - યત્પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીતઃ ઉપાયકૌશલ્યેન ચ વિરહિતો ભવતિ ॥
શારિપુત્ર આહ - યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ - યો બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીતઃ ઉપાયકૌશલ્યેન ચ વિરહિતઃ, કિંચાપિ સ બહુનાપિ પુણ્યસંભારેણ યુક્તઃ કલ્યાણમિત્રવિરહિતશ્ ચ ભવતિ, સંશયસ્તસ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાપ્તુમ્ । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા, ઉપાયકુશલેન ચ ભવિતવ્યમ્ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - એવમેતચ્છારિપુત્ર, એવમ્ એતત્ । યઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીતઃ, ઉપાયકૌશલ્યેન ચ વિરહિતઃ, કિંચાપિ સ બહુના પુણ્યસંભારેણ યુક્તઃ કલ્યાણમિત્રવિરહિતશ્ ચ ભવતિ, સંશયસ્તસ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાપ્તુમ્ । તસ્માત્તર્હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા, ઉપાયકુશલેન ચ ભવિતવ્યમ્ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ સાર્ધં કામાવચરૈર્દેવપુત્રૈઃ, બ્રહ્માપિ સહાપતિઃ રૂપાવચરૈર્દેવપુત્રૈઃ સાર્ધં ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, દુરભિસંભવા ભગવન્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । પરમદુરભિસંભવા ભગવન્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધુમ્ । અથ ખલુ ભગવાંસ્તાન્ શક્રદેવેન્દ્રપ્રમુખાન્ કામાવચરાન્ દેવપુત્રાન્ સહાપતિમહાબ્રહ્મપ્રમુખાન્ રૂપાવચરાંશ્ ચ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - એવમેતદ્દેવપુત્રાઃ, એવમ્ એતત્ । ગમ્ભીરેયં દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । પરમદુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધું દુષ્પ્રજ્ઞૈર્હીનવીર્યૈર્હીનાધિમુક્તિકૈરનુપાયકુશલૈઃ પાપમિત્રસંસેવિભિઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદ્ભગવાનેવમાહ - દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । પરમદુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધુમિતિ, કથં ભગવન્ દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ? પરમદુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધુમ્, યત્ર ન કશ્ચિદભિસંબુધ્યતે? તત્કસ્ય હેતોઃ? શૂન્યત્વાદ્ભગવન્ સર્વધર્માણામ્ । ન સ કશ્ચિદ્ધર્મઃ સંવિદ્યતે યો ધર્મઃ શક્યો ઽભિસંબોદ્ધુમ્ । તથા હિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ । યસ્યાપિ ભગવન્ ધર્મસ્ય પ્રહાણાય ધર્મો દેશ્યતે, સો ઽપિ ધર્મો ન સંવિદ્યતે । એવં યશ્ચાભિસંબુધ્યેત અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્, યચ્ચાભિસંબોદ્ધવ્યમ્, યશ્ ચ જાનીયાત્, યચ્ચ જ્ઞાતવ્યમ્, ( વૈદ્ય 157 ) સર્વ એતે ધર્માઃ શૂન્યાઃ । અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ મમૈવં ભવતિ - સ્વભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધું ન દુરભિસંભવેતિ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - અસંભવત્વાત્સુભૂતે દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । અસદ્ભૂતત્વાત્સુભૂતે દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । અવિકલ્પત્વાત્સુભૂતે દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । અવિઠપિત્વાત્સુભૂતે દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । પરમદુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધુમ્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - શૂન્યમિત્યનેનાપ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે પર્યાયેણ દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । પરમદુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે આકાશસ્યૈવં ભવતિ - અહમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યે ઇતિ । એવં ચ આયુષ્મન્ સુભૂતે ઇમે ધર્મા અભિસંબોદ્ધવ્યાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? આકાશસમા હ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે સર્વધર્માઃ । યદિ ચાયુષ્મન્ સુભૂતે સ્વભિસંભવા ભવેદનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, ન ત્વેવં ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બોધિસત્ત્વા વિવર્તેરન્નનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । યસ્માત્તર્હ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બોધિસત્ત્વા વિવર્તન્તે ઽનુત્તરયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, તસ્માદાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વિજ્ઞાયતે - દુરભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । પરમદુભિસંભવા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધુમિતિ ॥
એવમુક્તે આયુષ્મન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપં વિવર્તતે અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? શારિપુત્ર આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર રૂપાત્સ ધર્મઃ, યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારેભ્યો ઽન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્ સ ધર્મઃ, યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા રૂપતથતા, સા વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા વેદનાતથતા સંજ્ઞાતથતા સંસ્કારતથતા, યા વિજ્ઞાનતથતા, સા વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર રૂપતથતાયાઃ સ ધર્મઃ, યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર વેદનાતથતાયાઃ સંજ્ઞાતથતાયાઃ સંસ્કારતથતાયાઃ, અન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયાઃ સ ધર્મઃ, યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપમભિસંબુધ્યતે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમભિસંબુધ્યતે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ ( વૈદ્ય 158 ) શારિપુત્ર અન્યત્ર રૂપાત્સ ધર્મઃ, યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારેભ્યઃ, અન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્સ ધર્મઃ, યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપતથતા અનુત્તરાં સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વેદનાતથતા સંજ્ઞાતથતા સંસ્કારતથતા વિજ્ઞાનતથતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર રૂપતથતાયાઃ સ ધર્મઃ, યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર વેદનાતથતાયાઃ સંજ્ઞાતથતાયાઃ સંસ્કારતથતાયાઃ, અન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયાઃ સ ધર્મઃ, યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપં બોદ્ધવ્યમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં બોદ્ધવ્યમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર રૂપાત્સ ધર્મઃ, યો બોદ્ધવ્યો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારેભ્યઃ, અન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્સ ધર્મઃ યો બોદ્ધવ્યો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપતથતા બોદ્ધવ્યા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વેદનાતથતા સંજ્ઞાતથતા સંસ્કારતથતા વિજ્ઞાનતથતા બોદ્ધવ્યા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર રૂપતથતાયાઃ સ ધર્મઃ, યો બોદ્ધવ્યો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર અન્યત્ર વેદનાતથતાયાઃ સંજ્ઞાતથતાયાઃ સંસ્કારતથતાયાઃ, અન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયાઃ સ ધર્મઃ, યો બોદ્ધવ્યો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - તત્કિં મન્યસે આયુષ્મન્ શારિપુત્ર તથતા વિવર્તતે અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - તત્કિં મન્યસે આયુષ્મન્ શારિપુત્ર તથતાયાં સ ધર્મઃ, યો વિવર્તતે અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - તત્કતમઃ પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ ધર્મો યો વિવર્તતે અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? યસ્તસ્યામેવ ધર્મતાયાં સ્થિતઃ સર્વધર્માસ્થાનયોગેન? કતમો વા પુનઃ સ શારિપુત્ર ધર્મો યા તથતા? કચ્ચિદ્વા પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર તથતા વિવર્તિષ્યતે? આહ - નો હીદમાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - એવમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સત્યતઃ સ્થિતિતો ઽનુપલભ્યમાનાનાં સર્વધર્માણાં કતમઃ સ ધર્મઃ, યો વિવર્તિષ્યતે અનુત્તરયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ? એવમુક્તે આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં ( વૈદ્ય 159 ) સુભૂતિમેતદવોચત્ - યયા ધર્મનયજાત્યા આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરો નિર્દિશતિ, તયા ન સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । યે ચ ખલુ પુનરિમે આયુષ્મન્ સુભૂતે ત્રયો બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલાસ્તથાગતેનાખ્યાતાઃ, એષાં ત્રયાણાં વ્યવસ્થાનં ન ભવતિ । એકમેવ હિ યાનં ભવતિ યદુત બુદ્ધયાનં બોધિસત્ત્વયાનં યથા આયુષ્મતઃ સુભૂતેર્નિર્દેશઃ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ એકમ્ અપિ બોધિસત્ત્વં નાભ્યુપગચ્છતિ શ્રાવકયાનિકં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકં વા મહાયાનિકં વા । પ્રષ્ટવ્યસ્તાવદયમાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કિં પુનસ્ત્વમાયુષ્મન્ સુભૂતે એકમ્ અપિ બોધિસત્ત્વં નાભ્યુપગચ્છસિ શ્રાવકયાનિકં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકં વા મહાયાનિકં વા? સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા તથતાયાસ્તથતા, તત્ર તથતાયામેકમ્ અપિ બોધિસત્ત્વં સમનુપશ્યસિ શ્રાવકયાનિકં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકં વા મહાયાનિકં વા? શારિપુત્ર આહ - ન હ્યેતદાયુષ્મન્ સુભૂતે । તથતાપિ તાવત્ ત્રિભિરાકારૈર્નોપલભ્યતે, પ્રાગેવ બોધિસત્ત્વઃ । સુભૂતિરાહ - કિં પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર તથતા એકેનાપ્યાકારેણોપલભ્યતે? આહ - ન હ્યેતદાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કચ્ચિત્પુનસ્ત્વમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર તથતાયામેકમ્ અપિ બોધિસત્ત્વધર્મં સમનુપશ્યસિ? આહ - ન હ્યેતદાયુષ્મન્ સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - એવમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સત્યતઃ સ્થિતિતસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વધર્મસ્યાનુપલભ્યમાનસ્ય કુતસ્તવૈવં ભવતિ - અયં શ્રાવકયાનિકઃ, અયં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકઃ, અયં મહાયાનિક ઇતિ? એવમેતેષામાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાનાં તથતાયાં પ્રવિભાવ્યમાનાનામવિશેષતાં નિર્વિશેષતાં નિર્નાનાકરણતાં શ્રુત્વા યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન પૃષ્ઠીભવતિ, વેદિતવ્યમ્ એતત્ - નિર્યાસ્યત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધ્યા ઇતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે । એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । પ્રતિભાતિ તે સુભૂતે યથાપિ નામ તથાગતાનુભાવેન બુદ્ધાધિષ્ઠાનેનેદં વદસિ । એવમેતેષાં બોધિસત્ત્વાનાં તથતાયાં પ્રવિભાવ્યમાનાનામવિશેષતાં નિર્વિશેષતાં નિર્નાનાકરણતાં શ્રુત્વા યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન પૃષ્ઠીભવતિ, વેદિતવ્યમ્ એતત્ - નિર્યાસ્યત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધ્યા ઇતિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કતમયા ભગવન્ બોધ્યા નિર્યાસ્યત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ? ભગવાનાહ - અનુત્તરયા શારિપુત્ર સમ્યક્સંબોધ્યા નિર્યાસ્યત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - અનુત્તરાયાં ભગવન્ સમ્યક્સંબોધૌ નિર્યાતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કથં સ્થાતવ્યં કથં શિક્ષિતવ્યમ્? ભગવાનાહ - અનુત્તરાયાં સુભૂતે સમ્યક્સંબોધૌ નિર્યાતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વેષુ સમં સ્થાતવ્યમ્ । સર્વસત્ત્વેષુ સમં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । ન વિષમચિત્તેન પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । મૈત્રચિત્તેન પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । ( વૈદ્ય 160 ) હિતચિત્તેન પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । કલ્યાણચિત્તેન પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । નિહતમાનચિત્તેન પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । અપ્રતિહતચિત્તેન પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । અવિર્હિસાચિત્તેન પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । અવિહેઠનાચિત્તેન પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । સર્વસત્ત્વેષુ માતૃસંજ્ઞામુપસ્થાય પિતૃસંજ્ઞાં પુત્રસંજ્ઞાં દુહિતૃસંજ્ઞાં ચોપસ્થાપ્ય પરે આલમ્બિતવ્યાઃ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે સ્થાતવ્યમ્, એવં શિક્ષિતવ્યમ્ - સર્વસત્ત્વાનામહં નાથ ઇતિ । સ્વયં ચ સર્વપાપનિવૃત્તૌ સ્થાતવ્યમ્ । દાનં દાતવ્યં શીલં રક્ષિતવ્યં ક્ષાન્ત્યા સંપાદયિતવ્યં વીર્યમારબ્ધવ્યં ધ્યાનં સમાપત્તવ્યં પ્રજ્ઞાયાં પરિજયઃ કર્તવ્યં, અનુલોમપ્રતિલોમપ્રતીત્યસમુત્પાદો વ્યવલોકયિતવ્યઃ, અન્યેષામ્ અપિ તત્ર સમાદાપકેન તદ્વર્ણવાદિના તત્સમનુજ્ઞેન ચ ભવિતવ્યમ્ । એવં સત્યેષુ યાવદ્બોધિસત્ત્વન્યામાવક્રાન્તૌ સત્ત્વપરિપાચને ચ સ્થિત્વા અન્યેષામ્ અપિ તત્ર સમાદાપકેન તદ્વર્ણવાદિના તત્સમનુજ્ઞેન ચ ભવિતવ્યમ્ । તસ્યૈવં સ્પૃહયત એવં શિક્ષમાણસ્ય અનાવરણં રૂપં યાવદ્ધર્મસ્થિતિરનાવરણા ભવિષ્યતીતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તથતાપરિવર્તો નામ ષોડશઃ ॥
અસ્પ્_17: અવિનિવર્તનીયાકારલિઙ્ગનિમિત્તપરિવર્તઃ સપ્તદશઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - અવિનિવર્તનીયસ્ય ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કે આકારાઃ, કાનિ લિઙ્ગાનિ, કાનિ નિમિત્તાનિ? કથં વા ભગવન્ વયં જાનીયામ અયમવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ? ભગવાનાહ - યા ચ સુભૂતે પૃથગ્જનભૂમિઃ, યા ચ શ્રાવકભૂમિઃ, યા ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઃ, યા ચ બુદ્ધભૂમિઃ, ઇયં તથતાભૂમિરિત્યુચ્યતે । સર્વાશ્ચૈતાસ્તથતાયા અદ્વયા અદ્વૈધીકારા અવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા ઇતિ તાં તથતાં તાં ધર્મતામવતરન્તિ । તથતાયાં સ્થિતસ્તથતાં ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ, એવમવતરતિ । એવમવતીર્ણો યથાતથતાં શ્રુત્વાપિ તતો ઽપિ ચાપક્રમ્ય ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિમતિં કરોતિ, ન વિચિકિત્સતિ, નૈવમિતિ ન ધન્ધાયતિ, અપિ તુ એવમેતત્તથતૈવેત્યધિમુઞ્ચત્યવગાહતે, ન ચ યત્કિંચનપ્રલાપી ભવતિ, અર્થસંહિતામેવ વાચં ભાષતે નાનર્થસંહિતામ્, ન ચ પરેષાં કૃતાકૃતાનિ વ્યવલોકયતિ । એભિઃ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥

પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાન્યેષાં શ્રમણાનાં બ્રાહ્મણાનાં વા મુખમુલ્લોકયતિ - ઇમે ભગવન્તઃ શ્રમણા બ્રાહ્મણા વા જ્ઞેયં જાનન્તિ, દૃશ્યં પશ્યન્તીતિ । ન ચાન્યાન્ દેવાન્નમસ્કરોતિ, ન ચાન્યેભ્યો દેવેભ્યઃ પુષ્પં વા ધૂપં વા ગન્ધં વા માલ્યં વા વિલેપનં વા ચૂર્ણં વા વસ્ત્રં વા છત્રં વા ધ્વજં વા ઘણ્ટાં વા પતાકાં વા દીપં વા દાતવ્યં મન્યતે, ન ચાન્યં દેવં વ્યપાશ્રયતે । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ । સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાપાયેષૂપપદ્યતે, ન ચ સ્ત્રીભાવં પરિગૃહ્ણાતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તતે । સ આત્મના ચ પ્રાણાતિપાતાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ પ્રાણાતિપાતવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ અદત્તાદાનાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ અદત્તાદાનવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ કામમિથ્યાચારાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ કામમિથ્યાચારવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ અનૃતવચનાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ અનૃતવચનવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ પિશુનવચનાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ પિશુનવચનવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ પરુષવચનાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ પરુષવચનવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ સંભિન્નપ્રલાપાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ સંભિન્નપ્રલાપવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ અભિધ્યાતઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ અભિધ્યાનવિરમણાય સમાદાપયતિ । ( વૈદ્ય 162 ) આત્મના ચ વ્યાપાદાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ વ્યાપાદવિરમણાય સમાદાપયતિ । આત્મના ચ મિથ્યાદર્શનાત્પ્રતિવિરતો ભવતિ, પરાન્ અપિ ચ મિથ્યાદર્શનવિરમણાય સમાદાપયતિ । એવં ખલુ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વયં ચ દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તતે, પરાન્ અપિ ચ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ દૃઢીકરોતિ । સ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ દશકુશલાન્ કર્મપથાનેકૈકતો વા બાહુલ્યતો વા સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં નાધ્યાપદ્યતે, ચિત્તેનાપિ ન સમુદાચરતિ । તસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સ્વપ્નાન્તરગતસ્યાપિ દશકુશલાઃ કર્મપથા આમુખીભવન્તિ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યં યં ધર્મં પર્યવાપ્નોતિ, દદાતિ ચ, તં તં એવંચિત્તઃ પર્યવાપ્નોતિ, દદાતિ ચ - ઇમમહં ધર્મં સર્વસત્ત્વાનામર્થાય પર્યવાપ્નોમિ દદામિ ચ, હિતાય સુખાય ચ । ઇતિ ચૈષ ભવતુ, અનયા ધર્મદેશનયા ધાર્મિકા અભિપ્રાયાઃ સર્વસત્ત્વાનાં પરિપૂર્યન્તામિતિ । તચ્ચ ધર્મદાનં સર્વસત્ત્વસાધારણં કરોતિ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ભાષ્યમાણેષુ ન કાઙ્ક્ષતિ, ન વિમતિં કરોતિ, ન વિચિકિત્સતિ ન ધન્ધાયતિ, હિતવચનશ્ ચ ભવતિ, મિતવચનશ્ ચ ભવતિ, સ્નિગ્ધવચનશ્ ચ ભવતિ, અલ્પસ્ત્યાનમિદ્ધશ્ ચ ભવતિ, નિરનુશયશ્ ચ ભવતિ । સો ઽભિક્રામન્ વા પ્રતિક્રામન્ વા ન ભ્રાન્તચિત્તો ઽભિક્રામતિ વા, પ્રતિક્રામતિ વા । ઉપસ્થિતસ્મૃતિરભિક્રામતિ, ઉપસ્થિતસ્મૃતિઃ પ્રતિક્રામતિ । ન વિલમ્બિતં પાદં ભૂમેરુત્ક્ષિપતિ, ન વિલમ્બિતં પાદં ભૂમૌ નિક્ષિપતિ । સુખમેવોત્ક્ષિપતિ, સુખં નિક્ષિપતિ । ન ચ સહસા પાદં ભૂમેરુત્ક્ષિપતિ, ન ચ સહસા પાદં ભૂમૌ નિક્ષિપતિ, પશ્યન્નૈવ ભૂમિપ્રદેશમાક્રામતિ । તસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શરીરે ચીવરપરિભોગો ન યૂકિલો ભવતિ । સ ચૌક્ષસમુદાચારશ્ ચ ભવતિ । અલ્પાબાધશ્ ચ ભવતિ । અલ્પાદીનવશ્ ચ ભવતિ । યાનિ ખલુ પુનરન્યેષાં સત્ત્વાનામશીતિઃ કૃમિકુલસહસ્રાણિ કાયે સંભવન્તિ, તાનિ તસ્ય કાયે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન સંભવન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્ય તાનિ કુશલમૂલાનિ સર્વલોકાભ્યુદ્ગતાનિ ભવન્તિ ॥
યથા યથા ચ તસ્ય તાનિ કુશલમૂલાનિ વિવર્ધન્તે, તથા તથા સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કાયપરિશુદ્ધિં ચ પરિગૃહ્ણીતે, વાક્પરિશુદ્ધિં ચ પરિગૃહ્ણીતે, ચિત્તપરિશુદ્ધિં ચ પરિગૃહ્ણીતે । સુભૂતિરાહ - કા પુનર્ભગવંસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તપરિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા? ( વૈદ્ય 163 ) ભગવાનાહ - યથા યથા સુભૂતે તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તાનિ કુશલમૂલાનિ વિવર્ધન્તે, તથા તથા સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચિત્તાલ્પકૃત્યતાં ચ પરિગૃહ્ણીતે, ચિત્તાશાઠ્યતાં ચ ચિત્તામાયાવિતાં ચ ચિત્તાકુટિલતાં ચિત્તાવઙ્કતાં ચ પરિગૃહ્ણીતે, યયા ચ સુભૂતે ચિત્તપરિશુદ્ધ્યા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમતિક્રાન્તો ભવતિ । ઇયં સુભૂતે તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તપરિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન લાભસત્કારશ્લોકગુરુકો ભવતિ, ન ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારગુરુકો ભવતિ, નેર્ષ્યામાત્સર્યબહુલો ભવતિ । ન ચ ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ભાષ્યમાણેષુ સંસીદતિ । સ્થિરબુદ્ધિશ્ ચ ભવતિ, ગમ્ભીરબુદ્ધિશ્ ચ ભવતિ, સત્કૃત્ય ચ પરતો ધર્મં શૃણોતિ । યં ચ સત્કૃત્ય પરતો ધર્મં શૃણોતિ, તં સર્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સંસ્યન્દયતિ । યાનિ ચ લૌકિકાનિ શિલ્પસ્થાનકર્મસ્થાનાનિ, તાનિ સર્વાણિ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય ધર્મતયા સંસ્યન્દયતિ । ન ચ કંચિદ્ધર્મ સમનુપશ્યતિ, યં ન ધર્મધાતુના યોજયતિ । સર્વમેવ ચ તં પ્રયુજ્યમાનં સમનુપશ્યતિ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥

પુનરપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાનષ્ટૌ મહાનિરયાનભિનિર્માય તત્ર એકૈકસ્મિન્ મહાનિરયે બહૂનિ બોધિસત્ત્વશતાનિ બહૂનિ બોધિસત્ત્વસહસ્રાણિ બહૂનિ બોધિસત્ત્વશતસહસ્રાણ્યભિનિર્માય અવિનિવર્તનીયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેવં વદેત્ - યે તથાગતેન અવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વ્યાકૃતાઃ, તે એતેષુ મહાનિરયેષૂપપન્નાઃ । ત્વમપ્યેવં મહાનિરયેષુ પ્રપત્સ્યસે, યતસ્ત્વમવિનિવર્તનીયો વ્યાકૃતઃ । પુનરેવ ત્વમેતદ્બોધિચિત્તં પ્રતિદેશય, પ્રતિનિઃસૃજ । કિં તે બુદ્ધત્વેન? એવં ત્વં ન નિરયેષૂપપત્સ્યસે । એવં ત્વં કુર્વન્ સ્વર્ગોપગો ભવિષ્યસીતિ । સચેદેવમ્ અપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં ન ક્ષુભ્યતિ, ન ચલતિ, એવં જાનાતિ - અસ્થાનમેતદનવકાશઃ, યદવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽપાયેષૂપપદ્યતે ઇતિ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ શ્રમણવેષેણ અવિનિવર્તનીયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ - યદેતત્ત્વયા પૂર્વં શ્રુતં તત્પ્રતિદેશય, યત્ત્વયા પૂર્વં પરિગૃહીતં તત્પ્રતિનિઃસૃજ । સચેત્ત્વમેવં પ્રતિદેશયિષ્યસિ, સચેત્ત્વમેવં પ્રતિનિઃસ્રક્ષ્યસિ, એવં વયં ત્વાં પુનઃ પુનરુપસંક્રમિષ્યામઃ । યદેતત્ત્વયેદાનીં શ્રુતમ્, નૈતદ્બુદ્ધવચનમ્ । કવિકૃતં કાવ્યમ્ એતત્ । યત્પુનરિદમહં ભાષે, એતદ્બુદ્ધભાષિતમ્, એતદ્બુદ્ધવચનમિતિ । એતચ્છ્રુત્વા સચેદ્બોધિસત્ત્વઃ ક્ષુભ્યતિ ચલતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે - નાયં વ્યાકૃતો બોધિસત્ત્વસ્તથાગતૈઃ । અનિયતો ઽયં ( વૈદ્ય 164 ) બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । નાયમવિનિવર્તનીયધાતૌ સ્થિત ઇતિ । સચેત્પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ક્ષુભ્યતિ ન ચલતિ, શ્રુત્વાપિ ચેમાં વાચં મારસ્ય પાપીયસઃ ધર્મતામેવ પ્રતિસરતિ, અનુત્પાદમેવાનિરોધમેવાનભિસંસ્કારમેવ પ્રતિસરતિ, ન પરસ્ય શ્રદ્ધયા ગચ્છતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અર્હન્ ભિક્ષુઃ ક્ષીણાસ્રવો ન પરસ્ય શ્રદ્ધયા ગચ્છતિ ધર્મતાયાં પ્રત્યક્ષકારી । અસંહાર્યો ભવતિ મારેણ પાપીયસા । એવમેવ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનવમર્દનીયઃ શ્રાવકયાનિકૈઃ પુદ્ગલૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈશ્ ચ । અપ્રત્યુદાવર્તનીયધર્મા ભવતિ, શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા નિયતો ભવતિ સર્વજ્ઞતાયાં સમ્યક્સંબોધિપરાયણઃ । સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા અવિનિવર્તનીયધાતૌ સ્થિતો ભવતિ, તદા અપરપ્રણેયો ભવતિ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રમ્ય કશ્ચિદેવં વક્ષ્યતિસંસારચારિકૈષા, નૈષા બોધિસત્ત્વચારિકા । ઇહૈવ ત્વં દુઃખસ્યાન્તં કુરુ । ન ભૂયસ્તાનિ સંસારાવચરાણિ દુઃખદૌર્મનસ્યાનિ પ્રત્યનુભવિષ્યસીતિ । અહો બત તવાયમિહૈવ તાવદાત્મભાવો ઽનભિનિર્વૃત્તો ભવિષ્યતિ, કુતઃ પુનસ્ત્વમન્યમાત્મભાવં પરિગ્રહીતવ્યં મન્યસે ઇતિ વા । સચેદેવમ્ અપિ ન ક્ષુભ્યતિ ન ચલતિ, તમેનં મારઃ પાપીયાન્ સ્વયમેવં વક્ષ્યતિ - ઇચ્છસિ ત્વં દ્રષ્ટું તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ યૈર્ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રત્યુપસ્થિતાશ્ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ, ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતામન્તિકેષુ બ્રહ્મચર્યં ચરિતમ્, ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા એવ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પર્યુપાસિતાઃ પરિપૃષ્ટાઃ પરિપ્રશ્નીકૃતાશ્ ચ અસ્યૈવ બોધિસત્ત્વયાનસ્યાર્થાય કથં બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ સ્થાતવ્યમિતિ? યથા ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ સ્થાતવ્યમ્, તથા ચ તૈસ્તથાગતૈરેવાખ્યાતમ્ । તથાપિ સ્થિત્વા તથા ચરિત્વા તથૈવ યોગમાપદ્ય અદ્યાપિ તૈરેવ તાવન્ન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબુદ્ધા । તથા અવવાદાનુશાસન્યાં સ્થિતૈસ્તથા શિક્ષમાણૈઃ સર્વજ્ઞતા નાનુપ્રાપ્તા । કુતઃ પુનસ્ત્વમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમનુપ્રાપ્સ્યસીતિ? સચેદેવમ્ અપિ ન ક્ષુભ્યતિ ન ચલતિ, તં મારઃ પાપીયાંસ્તસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે ભિક્ષૂનભિનિર્માયૈવં વક્ષ્યતિ - એતે ભિક્ષવો ઽર્હન્તઃ ક્ષીણાસ્રવાઃ સંવૃત્તાઃ, યે બોધયે સંપ્રસ્થિતા અભૂવન્, તત્ર તર્હિ અર્હત્ત્વમનુપ્રાપ્તા અર્હત્ત્વે સ્થિતાઃ । કુતઃ પુનસ્ત્વમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમનુપ્રાપ્સ્યતીતિ? સચેત્ખલુ પુનરેવમ્ અપિ ભાષ્યમાણે એવં નિર્દિશ્યમાને બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં ન ક્ષુભ્યતિ ન ચલતિ, અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ । સચેદ્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં પરતઃ શ્રુત્વૈવં વિવેકપદાનિ ધર્મતાયા ન પરિહીયતે, ન પ્રત્યુદાવર્તતે ઽસ્ય માનસમ્, ન ચાન્યથાભાવશ્ચિત્તસ્ય ભવતિ, તાનિ ચ સર્વાણિ મારકર્માણિ તથા સંજાનાતિ - અસ્થાનં સુભૂતે અનવકાશઃ, યત્સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથા ચરન્ પારમિતાસુ ન સર્વજ્ઞતામનુપ્રાપ્નુયાત્ -( વૈદ્ય 165 ) અસ્થાનમેતદનવકાશો યત્તથા ચરતસ્તથા શિક્ષમાણસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યથા તથાગતૈરાખ્યાતં તયા ચર્યયા અવિરહિતસ્ય એભિઃ પારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈર્વિહરતો મારઃ પાપીયાન્નાવતારં લપ્સ્યતે । સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મારકર્માણિ બુધ્યતે, પરતશ્ ચ શ્રુત્વા વિવેકપદાનિ ન પરિહીયતે, ન પ્રત્યુદાવર્તતે ઽસ્ય માનસમ્, ન ચાસ્ય ચિત્તમન્યથા ભવતિ, તાનિ ચ મારકર્માણિ તથા સંજાનાતિ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપસંજ્ઞામભિસંસ્કારોતિ, ન રૂપસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । એવં ન વેદનાસંજ્ઞાં ન સંજ્ઞાસંજ્ઞાં ન સંસ્કારસંજ્ઞામ્ । ન વિજ્ઞાનસંજ્ઞામભિસંસ્કરોતિ, ન વિજ્ઞાનસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વલક્ષણશૂન્યૈર્ધર્મૈર્બોધિસત્ત્વન્યામાવક્રાન્તઃ । તમ્ અપિ ધર્મં નોપલભતે નાભિસંસ્કારોતિ નોત્પાદયતિ । તત ઉચ્યતે અનુત્પાદજ્ઞાનક્ષાન્તિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીય ઇતિ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥

પુનરપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષેણોપસંક્રમ્ય બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેવં વિચ્છન્દયિષ્યતિ - આકાશસમૈષા યદુત સર્વજ્ઞતા । અસન્નેષ ધર્મો યદુત સર્વજ્ઞતા । અસંવિદ્યમાન એષ ધર્મો યદુત સર્વજ્ઞતા । કો ઽત્રાજ્ઞાસ્યતિ, કો ઽત્રાભિસંભોત્સ્યતે? નૈતેન કશ્ચિન્નિર્યાસ્યતિ - યશ્ચાભિસંબુધ્યેત, યચ્ચાભિસંબોદ્ધવ્યમ્, યશ્ ચ આજાનીયાત્, યચ્ચ આજ્ઞાતવ્યમ્ । સર્વત્ર તે ધર્મા આકાશસમાઃ । નિરર્થકં ત્વં વિહન્યસે । મારકર્મૈર્વૈતત્પરિદીપિતં યદુત અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધવ્યેતિ, નૈતદ્બુદ્ધભાષિતમિતિ । તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા એવં જ્ઞાતવ્યમેવં સમન્વાહર્તવ્યમેવં વેદિતવ્યમ્ - મારકર્મૈવૈતત્, યેયં વિવેચનતા । એવં ચિન્તયિત્વા તત્ર દૃઢચિત્તેન ભવિતવ્યમ્, અપ્રકમ્પ્યચિત્તેનાસંહાર્યચિત્તેન ભવિતવ્યમ્ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિનિર્વૃત્તઃ સર્વજ્ઞતાયાં પ્રવૃત્તો ભવતિ । સ આકાઙ્ક્ષન્ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે । તથા દ્વિતીયં તથા તૃતીયં તથા ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે । સ એભિશ્ચતુર્ભિર્ધ્યાનૈર્વિહરતિ, ધ્યાનપરિજયં ચ કરોતિ, ધ્યાનાનિ ચ સમાપદ્યતે, ન ચ ધ્યાનવશેનોપપદ્યતે । સ પુનરેવ કામાવચરાન્ ધર્માનધ્યાલમ્બતે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન નામગુરુકો ભવતિ, ન કીર્તિશબ્દશ્લોકગુરુકો ભવતિ, ન નામ્નિ સજ્જતે । સો ઽસંક્ષુભિતચિત્તો ભવતિ, સર્વસત્ત્વેષુ ( વૈદ્ય 166 ) હિતચિત્તશ્ ચ ભવતિ । સો ઽભિક્રામન્ વા પ્રતિક્રામન્ વા અભ્રાન્તચિત્તો ઽભિક્રામતિ, અભ્રાન્તચિત્તઃ પ્રતિક્રામતિ । સ્મૃતિમાનેવાભિક્રામતિ, સ્મૃતિમાનેવ પ્રતિક્રામતિ । સચેત્સો ઽગારમધ્યાવસતિ, નાસ્ય ભવત્યધિમાત્રઃ કામેષુ કામાભિષ્વઙ્ગો વા અભિપ્રાયો વા । સ નિર્વિત્સંજ્ઞ્યેવ કામાન્ પરિભુઙ્ક્તે । સ ઉત્રસ્તસંજ્ઞ્યેવ કામાન્ પરિભુઙ્ક્તે । તદ્યથાપિ સુભૂતે ચૌરકાન્તારમધ્યગતઃ પુરુષઃ આહારકૃત્યં કુર્વન્નુત્રસ્તસંજ્ઞ્યેવાહારં કુર્યાત્, ગમનસંજ્ઞ્યેવાહારં કુર્યાત્, કદા નુ ખલુ નામ અહમિતશ્ચૌરકાન્તારાદતિક્રાન્તો ભવિષ્યામીત્યેવંસંજ્ઞી અવિશ્રબ્ધમાહારમાહરતિ । એવમેવ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અગારમધ્યાવસન્તો યાન્ યાનેવ કામાન્ પરિભુઞ્જતે, તાંસ્તાનનર્થિકા એવ અગૃદ્ધા એવ અસક્તા એવ કામાન્ પરિભુઞ્જતે । અનર્થિકા એવ ચ તે ભવન્તિ પ્રિયરૂપસાતરૂપૈઃ પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ । તે ઽગારમધ્યાવસન્તો ન સમવિષમેણ જીવિકાં કલ્પયન્તિ । ધર્મેણૈવ જીવિકાં કલ્પયન્તિ નાધર્મેણાપિ । મરણમુપગચ્છન્તિ ન ત્વેવ પરેષામપમર્દનં કુર્વન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તૈઃ સત્પુરુષૈર્મહાપુરુષૈરતિપુરુષૈઃ પુરુષપ્રવરૈઃ પુરુષશોભનૈઃ પુરુષર્ષભૈઃ પુરુષોદારૈઃ પુરુષશૌટીરૈઃ પુરુષપુંગવૈઃ પુરુષધુર્યૈઃ પુરુષપદ્મૈઃ પુરુષપુણ્ડરીકૈઃ પુરુષાજાનેયૈઃ પુરુષનાગૈઃ પુરુષસિંહૈઃ પુરુષદમ્યસારથિભિઃ સર્વસત્ત્વાઃ પરમસુખે નિયોજયિતવ્યાઃ । એવં હિ સુભૂતે અગારમધ્યાવસન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યથાપિ નામ પ્રજ્ઞાપારમિતાબલાધાનપ્રાપ્તત્વાત્ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અવિનિવર્તનીયા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યાઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વજ્રપાણિર્મહાયક્ષો નિત્યાનુબદ્ધો ભવતિ । સ દુર્ધર્ષો ભવતિ, અનતિક્રમણીયશ્ ચ ભવતિ મનુષ્યૈર્વા અમનુષ્યૈર્વા, દુરાસદઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ । સ ન વિક્ષિપ્તચિત્તો ભવતિ, ન વિકલેન્દ્રિયો ભવતિ, પરિપૂર્ણૈન્દ્રિયશ્ ચ ભવતિ નાપરિપૂર્ણેન્દ્રિયઃ । પુરુષવૃષભેન્દ્રિયસમન્વાગતશ્ ચ ભવતિ નાસત્પુરુષઃ । સ યાનીમાનિ સ્ત્રીણાં વશીકરણાનિ મન્ત્રજાપ્યૌષધિવિદ્યાભૈષજ્યાદીનિ, તાનિ સર્વાણિ સર્વેણ સર્વં ન પ્રયોજયતિ । શુદ્ધાજીવશ્ ચ ભવતિ ન મિથ્યાજીવઃ । ન વિગ્રહવિવાદશીલઃ । ઋજુદૃષ્ટિકશ્ ચ ભવતિ । નાત્મોત્કર્ષી ન પરપંસકઃ । સ એભિશ્ચાન્યૈશ્ ચ ગુણૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । સ ન સ્ત્રિયં ન ચ પુરુષં વ્યાકરોતિ - પુત્રો વા તે ભવિષ્યતિ, દુહિતા વા તે ભવિષ્યતીતિ । તસ્યૈવમાદિકા એવંરૂપા આદેયતાદોષા ન ભવન્તિ । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥

પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યે આકારા યાનિ લિઙ્ગાનિ યાનિ નિમિત્તાનિ યૈરાકારૈર્યૈર્લિઙ્ગૈર્યૈર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો વેદિતવ્યો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, તાનાકારાંસ્તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ દેશયિષ્યામિ । તે પુનઃ કતમે? તદ્યથા - ન તે સ્કન્ધાયતનધાતુપ્રતીત્યસમુત્પાદયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન સંગણિકારામકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન રાજકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન ચૌરકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન સેનાકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા ( વૈદ્ય 167 ) વિહરન્તિ, ન યુદ્ધકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન ગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, નાત્મકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, નામાત્યમહામાત્રકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન સ્ત્રીપુરુષનપુંસકકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન યાનોદ્યાનવિહારપ્રાસાદહ્રદસરસ્તડાગપુષ્કરિણીવનારામશૈલકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન યક્ષરાક્ષસપ્રેતપિશાચકટપૂતનકુમ્ભાણ્ડકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, નાન્નપાનવસ્ત્રાભરણગન્ધમાલ્યવિલેપનકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન વીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકવિશિખાપણશિબિકાકુટુમ્બકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન ગીતનૃત્યાખ્યાયિકાનટનર્તકચારણકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન સાગરનદીદ્વીપકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન ધર્મવિરુદ્ધકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, ન પૃથગ્જનરતિકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ, અપિ તુ પ્રજ્ઞાપારમિતાકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ । અવિરહિતાશ્ ચ ભવન્તિ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ । ન ચ તે કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદકથાયોગાનુયોગમનુયુક્તા વિહરન્તિ । ધર્મકામા એવ ચ તે ભવન્તિ, નાધર્મકામાઃ । અભેદવર્ણવાદિનશ્ ચ તે ભવન્તિ, ન ભેદવર્ણવાદિનઃ । મિત્રકામાશ્ ચ તે ભવન્તિ, નામિત્રકામાઃ । ધર્મવાદિનશ્ ચ તે ભવન્તિ, નાધર્મવાદિનઃ । તે તથાગતદર્શનમેવાકાઙ્ક્ષન્ત આકાઙ્ક્ષન્તિ અન્યેષુ લોકધાતુષુ યે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તેષામન્તિકે ઉપપત્તયે ચિત્તમુત્પાદયન્તિ । તે આકાઙ્ક્ષન્તસ્તત્રોપપદ્યન્તે । એવં તે અવિરહિતા ભવન્તિ તથાગતદર્શનેન તથાગતપર્યુપાસનેન તથાગતપર્યુપસ્થાનેન ચ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ કામાવચરેભ્યો દેવેભ્યશ્ચ્યુતા રૂપાવચરેભ્ય આરૂપ્યાવચરેભ્યો વા દેવેભ્યશ્ચ્યુતાઃ સન્તઃ ઇહૈવ મધ્યદેશે જમ્બૂદ્વીપે પ્રત્યાજાયન્તે । યત્ર સત્ત્વાઃ કલાસુ કોવિદાઃ, કાવ્યેષુ કોવિદાઃ, મન્ત્રેષુ કોવિદાઃ, વિદ્યાસુ કોવિદાઃ, શાસ્ત્રેષુ કોવિદાઃ, નિમિત્તેષુ કોવિદાઃ, ધર્માર્થકોવિદાઃ । અલ્પકાઃ પ્રત્યન્તજનપદેષુ પ્રત્યાજાયન્તે, યદ્ભૂયસ્ત્વેન મધ્યદેશે પ્રત્યાજાયન્તે । યે ઽપિ પ્રત્યન્તેષુ જનપદેષુ પ્રત્યાજાયન્તે, તે ઽપિ મહાનગરેષુ પ્રત્યાજાયન્તે । એતે ઽપિ તેષાં ગુણાઃ સંવિદ્યન્તે । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥

પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નૈવં ભવતિ - અવિનિવર્તનીયો વાહમ્, ન વાહમવિનિવર્તનીય ઇતિ । નાસ્યૈવં વિચિકિત્સોત્પદ્યતે, ન ચાસ્ય સંશયો ભવતિ, સ્વસ્યાં ભૂમૌ નાપ્યસ્ય સંસીદના ભવતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્રોતઆપન્નઃ સ્રોતઆપત્તિફલે સ્વકાયાં ભૂમૌ ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ । ન ચાસ્ય સંશયો ભવતિ । સ્વસ્યાં ભૂમૌ નાપ્યસ્ય સંસીદના ભવતિ । ઉત્પન્નોત્પન્નાનિ ચ મારકર્માણિ ક્ષિપ્રમેવાબુધ્યતે । ન ચોત્પન્નોત્પન્નાનાં મારકર્મણાં વશેન ગચ્છતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષ આનન્તર્યકારી આનન્તર્યચિત્તેન અવિરહિતો ભવતિ, યાવન્મરણાવસ્થાયામ્, ન તચ્ચિત્તં શક્નોતિ પ્રતિવિનોદયિતું ( વૈદ્ય 168 ) વા વિષ્કમ્ભયિતું વા । અનુવર્તત એવાસ્ય તચ્ચિત્તં યાવન્મરણકાલસમયે ઽપિ । એવમેવ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનિવર્તનીયચિત્તં સ્થિતં ભવતિ, સ્વકાયામવિનિવર્તનીયાયાં ભૂમાવવિકમ્પ્યં ભવતિ । સદેવમાનુષાસુરેણાપિ લોકેન ન શક્યં ચાલયિતું વા કમ્પયિતું વા । ઉત્પન્નોત્પન્નાનિ ચ મારકર્માણ્યેવ બુધ્યતે । ન ચોત્પન્નોત્પન્નાનાં મારકર્મણાં વશેન ગચ્છતિ । તસ્ય સ્વસ્યાં ભૂમૌ નિષ્કાઙ્ક્ષસ્ય નિર્વિચિકિત્સસ્ય જાતિવ્યતિવૃત્તસ્યાપિ ન શ્રાવકચિત્તં ન પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તં વોત્પદ્યતે । જાતિવ્યતિવૃત્તસ્યાપ્યેવં ભવતિનાહં નાભિસંભોત્સ્યે । અભિસંભોત્સ્યે એવાહમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં સ્વસ્યાં ભૂમૌ સ્થિતઃ । અપરપ્રણેયો ભવતિ, અનવમર્દનીયશ્ ચ ભવતિ સ્વસ્યાં ભૂમૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્થિતો ઽસંહાર્યેણ ચિત્તેન અસંહાર્યેણ જ્ઞાનેન સમન્વાગતો ભવતિ । સચેત્ખલુ પુનર્મારઃ પાપીયાન્ બુદ્ધવેષેણોપસંક્રામેત્, તમુપસંક્રમ્યૈવં વદેત્ - ઇહૈવ ત્વમર્હત્ત્વં સાક્ષાત્કુરુ । ન ત્વં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । ન તવ તે આકારાસ્તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ વા સંવિદ્યન્તે, યૈરાકારૈર્યૈર્લિઙ્ગૈર્યૈર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । કિં વાત્ર ત્વં ચરસીતિ? સચેત્પુનર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અન્યથા ચિત્તં ભવતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે નાયં બોધિસત્ત્વો વ્યાકૃતઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ । સચેત્પુનરેવં સમન્વાહરતિ - મારો બતાયં પાપીયાન્ બુદ્ધવેષમભિનિર્માયોપસંક્રાન્તઃ, મારાધિષ્ઠિતો વા મારનિર્મિતો વેતિ, નાયં તથાગતઃ । યથોક્તં તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન તથા તન્નાન્યથા । સચેદેવં પ્રત્યવેક્ષતે, એવં સમન્વાહરતિ - મારો બતાયં પાપીયાન્ બુદ્ધાધિષ્ઠાનં કૃત્વા માં વિવેચયિતુકામો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધિત ઇતિ । સચેન્મારઃ પ્રત્યુદાવર્તતે, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે વ્યાકૃતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ । સ્થિતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ । સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇમે આકારા ઇમાનિ લિઙ્ગાનિ ઇમાનિ નિમિત્તાનિ સંવિદ્યન્તે, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે યથા અસ્યેમે ગુણાઃ । અદ્ધા બતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકૃતઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ । સ્થિતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્યસ્ય તે આકારાસ્તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ સંવિદ્યન્તે, યાનિ અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદ્ધર્મપરિગ્રહસ્ય કૃતશઃ આત્મપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ, જીવિતપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ । તસ્માદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયઃ સદ્ધર્મપરિગ્રહાય પરમુદ્યોગમાપદ્યતે અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રેમ્ણા ચ ગૌરવેણ ચ । ધર્મકાયા બુદ્ધા ભગવન્ત ઇતિ ધર્મે પ્રેમ ચ ગૌરવં ચોપાદાય ( વૈદ્ય 169 ) સદ્ધર્મપરિગ્રહં કરોતિ । નાયં કેવલમતીતાનામેવ બુદ્ધાનાં ભગવતાં સદ્ધર્મપરિગ્રહઃ, પ્રત્યુત્પન્નાનામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામેષ એવ સદ્ધર્મપરિગ્રહઃ, અનાગતાનામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામેષ એવ સદ્ધર્મપરિગ્રહઃ - અહમ્ અપિ તત્ર તેષામનાગતાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સંખ્યાં ગણનાં પ્રવિષ્ટ ઇતિ, અહમ્ અપિ તત્ર વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, મમાપ્યેષ એવ સદ્ધર્મપરિગ્રહ ઇતિ । સ ઇમમપ્યર્થવશં સંપશ્યન્ સદ્ધર્મપરિગ્રહસ્ય કૃતશ આત્મપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ, જીવિતપરિત્યાગમ્ અપિ કરોતિ । ન ચ તત્ર સંસીદતિ, ન ચ કૌસીદ્યમાપદ્યતે । એભિર્ અપિ સુભૂતે આકારૈરેભિર્લિઙ્ગૈરેભિર્નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ધર્મં દેશયતો ન કાઙ્ક્ષતિ, ન વિચિકિત્સતિ । સુભૂતિરાહ - કિં તથાગતસ્યૈવ ભગવન્ ધર્મં દેશયતો ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ, ન શ્રાવકસ્ય? ભગવાનાહ - શ્રાવકસ્યાપિ સુભૂતે ધર્મં દેશયતો ન કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા । તેન સર્વધર્માણાં ધર્મતામવિરુદ્ધાં શૃણોતિ । શૃણ્વંશ્ ચ ન કાઙ્ક્ષતિ, ન વિચિકિત્સતિ । એભિઃ સુભૂતે ગુણૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ભવતિ । ઇમાન્ય્ અપિ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આકારલિઙ્ગનિમિત્તાનિ વેદિતવ્યાન્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવિનિવર્તનીયાકારલિઙ્ગનિમિત્તપરિવર્તો નામ સપ્તદશઃ ॥
અસ્પ્_18: શૂન્યતાપરિવર્તો ઽષ્ટાદશઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્ મહાગુણસમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । અપ્રમાણગુણસમન્વાગતો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । અપરિમિતગુણસમન્વાગતો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિનિવર્તનીયેન હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનન્તમપર્યન્તં જ્ઞાનં પ્રતિલબ્ધમસંહાર્યં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ ॥

સુભૂતિરાહ - પ્રતિબલો ભગવન્ અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાનાકારાન્ લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાનિ નિર્દેષ્ટુમ્ । અત એવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગમ્ભીરાણિ ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ સૂચયિતવ્યાનિ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે યસ્ત્વં ગમ્ભીરાણિ ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાન્યારભ્ય નિગમયિતુકામઃ । ગમ્ભીરમિતિ સુભૂતે શૂન્યતાયા એતદધિવચનમ્ । આનિમિત્તસ્ય અપ્રણિહિતસ્ય અનભિસંસ્કારસ્ય અનુત્પાદસ્ય અજાતેરભાવસ્ય વિરાગસ્ય નિરોધસ્ય નિર્વાણસ્ય વિગમસ્યૈતત્સુભૂતે અધિવચનં યદુત ગમ્ભીરમિતિ ॥
સુભૂતિરાહ - એતેષામેવ ભગવન્ કેવલમેતદ્ધર્માણામધિવચનં ન પુનઃ સર્વધર્માણામ્? ભગવાનાહ - સર્વધર્માણામપ્યેતત્સુભૂતે અધિવચનં યદુત ગમ્ભીરમિતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપં હિ સુભૂતે ગમ્ભીરમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં હિ સુભૂતે ગમ્ભીરમ્ । કથં ચ સુભૂતે રૂપં ગમ્ભીરમ્? કથં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ? કથં ચ સુભૂતે વિજ્ઞાનં ગમ્ભીરમ્? યથા સુભૂતે તથતા, તથા ગમ્ભીરં રૂપમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । યથા સુભૂતે તથતા, તથા ગમ્ભીરં વિજ્ઞાનમ્ । તત્ર સુભૂતે યથા રૂપતથતા, તથા ગમ્ભીરં રૂપમ્ । યથા વેદનાતથતા સંજ્ઞાતથતા સંસ્કારતથતા । તત્ર સુભૂતે યથા વિજ્ઞાનતથતા, તથા ગમ્ભીરં વિજ્ઞાનમ્ । યત્ર સુભૂતે ન રૂપમ્, ઇયં રૂપસ્ય ગમ્ભીરતા । યત્ર સુભૂતે ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્, ઇયં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણામ્, ઇયં વિજ્ઞાનસ્ય ગમ્ભીરતા ॥
સુભૂતિરાહ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવત્સૂક્ષ્મેણોપાયેન રૂપતશ્ ચ નિવારિતો નિર્વાણં ચ સુચિતમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । યાવત્સૂક્ષ્મેણોપાયેન વિજ્ઞાનતશ્ ચ નિવારિતો નિર્વાણં ચ સૂચિતમ્ । ભગવાનાહ - ઇમાનિ સુભૂતે ગમ્ભીરાણિ ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાનિ યશ્ચિન્તયિષ્યન્તિ તુલયિષ્યતિ ઉપનિધ્યાસ્યતિ - એવં મયા સ્થાતવ્યં યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામાજ્ઞપ્તમ્ । એવં મયા શિક્ષિતવ્યં યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામાખ્યાતમ્ । એવં મયા પ્રતિપત્તવ્યં યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુપદિષ્ટમ્ । તથા સંપાદયમાનસ્તથોપનિધ્યાયંસ્તથોપપરીક્ષમાણસ્તથા પ્રયુજ્યમાનસ્તથા ઘટમાનસ્તથા વ્યાયચ્છમાન એકદિવસમપ્યત્ર યોગમાપદ્યતે । અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તેનૈકદિવસેન કિયત્કર્મ કરોતિ? તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદેવ પુરુષો રાગચરિતો વિતર્કચરિતઃ । તસ્ય પુરુષસ્ય રાગચરિતસ્ય વિતર્કચરિતસ્ય સ્ત્રિયા અભિરૂપયા પ્રાસાદિકયા દર્શનીયયા સહ સંકેતઃ કૃતો ભવેત્ । સા ખલુ પુનઃ સ્ત્રી ( વૈદ્ય 171 ) પરપરિગૃહીતા ભવેત્ । ન વશયેદાત્માનમગારાન્નિષ્ક્રમિતુમ્ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે કિંપ્રતિસંયુક્તાસ્તસ્ય પુરુષસ્ય વિતર્કાઃ પ્રવર્તેરન્? સુભૂતિરાહ - સ્ત્રીપ્રતિસંયુક્તા એવ ભગવંસ્તસ્ય પુરુષસ્ય વિતર્કાઃ પ્રવર્તેરન્ - ઇયમાગચ્છતિ, ઇયમાગતા । તયા સાર્ધમેવં કરિષ્યામિ, એવં રમિષ્યામિ, એવં ક્રીડિષ્યામિ, એવં પ્રવિચારયિષ્યામીતિ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે દિવસસ્યાત્યયેન તસ્ય પુરુષસ્ય કિયન્તો વિતર્કા ઉત્પદ્યેરન્? સુભૂતિરાહ - બહવો ભગવન્ દિવસસ્યાત્યયેન તસ્ય પુરુષસ્ય વિતર્કા ઉત્પદ્યેરન્ । ભગવાનાહ - યાવન્તઃ સુભૂતે તસ્ય પુરુષસ્ય દિવસસ્યાત્યયેન વિતર્કા ઉત્પદ્યેરન્, ઇયતઃ સુભૂતે કલ્પાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્છોરયતિ વિપૃષ્ઠીકરોતિ સંસારાદ્વ્યન્તીકરોતિ, ય ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથાજ્ઞપ્તં યથાખ્યાતં યથોપદિષ્ટં યથોદ્દિષ્ટં યથાનિર્દિષ્ટં તિષ્ઠતિ શિક્ષતે પ્રતિપદ્યતે ઉપનિધ્યાયતિ યોગમાપદ્યતે, તાંશ્ ચ દોષાન્ વિવર્જયતિ, યૈર્દોષૈર્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । એવં હિ સુભૂતે યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયોગમનુયુક્તઃ, અનેન વિહારેણ વિહરન્ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ, એકદિવસેન તાવત્કર્મ કરોતિ । યશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ દાનં દદ્યાત્, અયમેવ તતો વિશિષ્યતે યો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવમેકદિવસમ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યતે ॥
પુનરપરં સુભૂતે યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ સ્રોતઆપન્નેભ્યો દાનં દદ્યાત્, પ્રતિષ્ઠાપયેત્, એવં સકૃદાગામિષ્વનાગામિષ્વર્હત્સુ દાનં દદ્યાત્, પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । પ્રત્યેકબુદ્ધેષુ દાનં દદ્યાત્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ । તથાગતેષ્વર્હત્સુ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ દાનં દદ્યાત્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, વિરહિતશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા । યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યથોપદિષ્ટં યથોદ્દિષ્ટં યથાનિર્દિષ્ટં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તથૈવ યોગમાપદ્યેત એકદિવસમ્ અપિ । અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તતઃ પૌર્વકાદ્બોધિસત્ત્વદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ સ્રોતઆપન્નેષુ યાવત્સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ દાનં દદ્યાત્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, શીલેષુ ચ પરિપૂર્ણકારી ભવેત્, વિરહિતશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભવેત્ । યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારી તતો મનસિકારાદ્વ્યુત્થાય ધર્મં દેશયેત્, અયમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તતઃ પૌર્વકાદ્બોધિસત્ત્વાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ સ્રોતઆપન્નેષુ યાવત્સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ દાનં દદ્યાત્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, શીલેષુ ચ પરિપૂર્ણકારી ભવેત્, ક્ષાન્ત્યા ચ સમન્વાગતો ભવેત્, વિરહિતશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા । યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારી તતો મનસિકારદ્વ્યુત્થાય ધર્મદાનં દદ્યાત્, અયમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તતઃ પૌર્વકાદ્બોધિસત્ત્વાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
( વૈદ્ય 172 ) પુનરપરં સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંસ્તિષ્ઠન્ સ્રોતઆપન્નેષુ યાવત્સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ દાનં દદ્યાત્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, શીલેષુ પરિપૂર્ણકારી ક્ષાન્ત્યા ચ સમન્વાગતઃ, આરબ્ધવીર્યઃ સન્ ધ્યાનેષુ બોધિપક્ષેષુ ચ ધર્મેષુ યોગમાપદ્યેત, વિરહિતશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા । યશ્ ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથા ધર્મદાનં દત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્, અયમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તતઃ પૌર્વકાદ્બોધિસત્ત્વાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથા ધર્મદાનં દત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતોક્તેન પરિણામેન અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્, અયં તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥

પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથા ધર્મદાનં દત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતોક્તેન પરિણામેન અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્, પરિણામ્ય ચ પ્રતિસંલાને ન પુનરેવ યોગમાપદ્યેત । યશ્ ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથા ધર્મદાનમેવ દદ્યાત્, ન પુનઃ પ્રતિસંલાને યોગમાપદ્યેત, સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન તાવત્પુણ્યં પ્રસવતિ, યાવદ્ય એવં ધર્મદાનં દદદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિસંલાને ચ પુનરેવ યોગમાપદ્યમાનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ પરિગૃહીતસ્તત્પ્રતિસંલાનમવિરહિતં કરોતિ પ્રજ્ઞાપારમિતયા, અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
સુભૂતિરાહ - યદા ભગવન્ અભિસંસ્કારો વિકલ્પ ઇત્યુક્તં ભગવતા, તદા કથં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતીત્યુચ્યતે? ભગવાનાહ - સો ઽપીદાનીં સુભૂતે પુણ્યાભિસંસ્કારો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ શૂન્યક ઇત્યેવાખ્યાયતે, રિક્તક ઇત્યેવાખ્યાયતે, તુચ્છક ઇત્યેવાખ્યાયતે, અસારક ઇત્યેવાખ્યાયતે । યથા યથા ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં સર્વધર્માન્ પ્રત્યવેક્ષતે, તથા તથા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિરહિતો ભવતિ પ્રજ્ઞાપારમિતયા । યથા યથા ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિરહિતો ભવતિ પ્રજ્ઞાપારમિતયા, તથા તથા અપ્રમેયમસંખ્યેયં પુણ્યં પ્રસવતિ ॥
સુભૂતિરાહ - અપ્રમેયસ્ય ચ ભગવન્ અસંખ્યેયસ્ય ચ કિં નાનાકરણં વા, કઃ પ્રતિવિશેષો વા? ભગવાનાહ - અપ્રમેયમિતિ સુભૂતે યત્ર પ્રમાણાન્યુપરમન્તે । અસંખ્યેયમિતિ સુભૂતે યન્ન શક્યં સંખ્યયાપિ ક્ષપયિતુમ્ ॥
સુભૂતિરાહ - સ્યાદ્ભગવન્ પર્યાયો યદ્રૂપમપ્રમેયં ભવેત્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । સ્યાદ્ભગવન્ પર્યાયો યદ્વિજ્ઞાનમપ્રમેયં ભવેત્? ભગવાનાહ - યત્સુભૂતિરેવમાહ - સ્યાદ્ભગવન્ પર્યાયો યદ્રૂપમપ્રમેયં ભવેત્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । સ્યાદ્ભગવન્ પર્યાયો યદ્વિજ્ઞાનમપ્રમેયં ભવેદિતિ । સ્યાત્સુભૂતે પર્યાયો યેન રૂપમેવાપ્રમેયં ભવેત્, એવં વેદનૈવ સંજ્ઞૈવ સંસ્કારા એવ । સ્યાત્સુભૂતે પર્યાયો યેન વિજ્ઞાનમેવાપ્રમેયં ભવેત્ । સુભૂતિરાહ - કસ્ય પુનર્ભગવન્ એતદધિવચનમપ્રમેયમિતિ? ભગવાનાહ - શૂન્યતાયાઃ સુભૂતે એતદધિવચનમપ્રમેયમિતિ । આનિમિત્તસ્યૈતદધિવચનમ્ । અપ્રણિહિતસ્ય સુભૂતે એતદધિવચનમપ્રમેયમિતિ ॥
( વૈદ્ય 173 ) સુભૂતિરાહ - કિં શૂન્યતાયા એવ ભગવન્ કેવલમેતદધિવચનમપ્રમેયમિતિ, આનિમિત્તસ્યૈવ અપ્રણિહિતસ્યૈવ ભગવન્ કેવલમેતદધિવચનમપ્રમેયમિતિ, નાન્યેષાં ધર્માણામ્? ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે નનુ મયા સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇત્યાખ્યાતાઃ? સુભૂતિરાહ - શૂન્યા એવ ભગવન્ સર્વધર્માસ્તથાગતેનાખ્યાતાઃ । ભગવાનાહ - યે ચ સુભૂતે શૂન્યાઃ, અક્ષયા અપિ તે । યા ચ શૂન્યતા, અપ્રમેયતાપિ સા । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે એષાં ધર્માણામર્થતો વિશેષો વા નાનાકરણં વા નોપલભ્યતે । અભિલાપા એતે સુભૂતે તથાગતેનાખ્યાતાઃ અભિલપિતાઃ - અપ્રમેયમિતિ વા, અસંખ્યેયમિતિ વા, અક્ષયમિતિ વા, શૂન્યમિતિ વા, આનિમિત્તમિતિ વા, અપ્રણિહિતમિતિ વા, અનભિસંસ્કાર ઇતિ વા, અનુત્પાદ ઇતિ વા, અજાતિરિતિ વા અભાવ ઇતિ વા, વિરાગ ઇતિ વા, નિરોધ ઇતિ વા, નિર્વાણમિતિ વા । દેશનાભિનિર્હારનિર્દેશ એષ સુભૂતે તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાખ્યાતઃ ॥
સુભૂતિરાહ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્યદિયં તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન સર્વધર્માણાં ધર્મતા દેશિતા, સા ચ સર્વધર્માણાં ધર્મતા અનભિલાપ્યા । યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ, તથા સર્વધર્મા અપિ ભગવન્ અનભિલાપ્યાઃ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । સર્વધર્મા અપિ સુભૂતે અનભિલાપ્યાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા ચ સુભૂતે સર્વધર્માણાં શૂન્યતા, ન સા શક્યા અભિલપિતુમ્ । સુભૂતિરાહ - કિં પુનર્ભગવન્ અનભિલપ્યસ્યાર્થસ્ય વૃદ્ધિર્વાસ્તિ, પરિહાણિર્વા વિદ્યતે? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । સુભૂતિરાહસચેદ્ભગવન્ અનભિલપ્યસ્યાર્થસ્ય ન વૃદ્ધિર્ન પરિહાણિઃ, દાનપારમિતાયા અપિ ભગવન્ ન વૃદ્ધિર્ન પરિહાણિર્ભવિષ્યતિ । એવં શીલપારમિતાયા અપિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયા અપિ, વીર્યપારમિતાયા અપિ, ધ્યાનપારમિતાયા અપિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અપિ ભગવન્ ન વૃદ્ધિર્ન પરિહાણિર્ભવિષ્યતિ । સચેદ્ભગવન્ આસાં ષણ્ણાં પારમિતાનાં ન વૃદ્ધિર્ન પરિહાણિઃ, કથં ભગવન્ વિવર્ધમાનાનાં ષણ્ણાં પારમિતાનાં બલેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? કથં ચ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરભ્યાસન્નીભવતિ? ન ચ ભગવન્ અપ્રતિપૂરયન્ પારમિતાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભ્યાસન્નીભવત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે પારમિતાર્થસ્ય કાચિદ્વૃદ્ધિર્વાસ્તિ પરિહાણિર્વા વિદ્યતે । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયત ઉપાયકુશલસ્ય નૈવં ભવતિ - ઇયં દાનપારમિતા વિવર્ધતે, ઇયં દાનપારમિતા પરિહીયતે ઇતિ । અપિ તુ ખલુ પુનરસ્યૈવં ભવતિ - નામધેયમાત્રમેતદ્યદુત દાનપારમિતેતિ । સ દાનં દદત્ તાન્ મનસિકારાંસ્તાંશ્ચિત્તોત્પાદાંસ્તાનિ કુશલમૂલાનિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । યથા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્તથા પરિણામયતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતઃ ઉપાયકુશલસ્ય નૈવં ભવતિ - ઇયં શીલપારમિતા વિવર્ધતે, ઇયં શીલપારમિતા ( વૈદ્ય 174 ) પરિહીયતે ઇતિ । અપિ તુ ખલુ પુનરસ્યૈવં ભવતિ - નામધેયમાત્રમેતદ્યદુત શીલપારમિતેતિ । સ શીલં સમાદાય વર્તમાનસ્તાન્ મનસિકારાંસ્તાંશ્ચિત્તોત્પાદાંસ્તાનિ કુશલમૂલાનિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । યથા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્તથા પરિણામયતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતઃ ઉપાયકુશલસ્ય નૈવં ભવતિ - ઇયં ક્ષાન્તિપારમિતા વિવર્ધતે, ઇયં ક્ષાન્તિપારમિતા પરિહીયતે ઇતિ । અપિ તુ ખલુ પુનરસ્યૈવં ભવતિ - નામધેયમાત્રમેતદ્યદુત ક્ષાન્તિપારમિતેતિ । સ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયંસ્તાન્ મનસિકારાંસ્તાંશ્ચિત્તોત્પાદાંસ્તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । યથા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્તથા પરિણામયતિ ॥

પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયત ઉપાયકુશલસ્ય નૈવં ભવતિ - ઇયં વીર્યપારમિતા વિવર્ધતે, ઇયં વીર્યપારમિતા પરિહીયતે ઇતિ । અપિ તુ ખલુ પુનરસ્યૈવં ભવતિ - નામધેયમાત્રમેતદ્યદુત વીર્યપારમિતેતિ । સ વીર્યમારભમાણસ્તાન્ મનસિકારાંસ્તાંશ્ચિત્તોત્પાદાંસ્તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ । યથા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્તથા પરિણામયતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતઃ ઉપાયકુશલસ્ય નૈવં ભવતિ - ઇયં ધ્યાનપારમિતા વિવર્ધતે, ઇયં ધ્યાનપારમિતા પરિહીયતે ઇતિ । અપિ તુ ખલુ પુનરસ્યૈવં ભવતિ - નામધેયમાત્રમેતદ્યદુત ધ્યાનપારમિતેતિ । સ ધ્યાનાનિ સમાપદ્યમાનસ્તાન્ મનસિકારાંસ્તાંશ્ચિત્તોત્પાદાંસ્તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । યથા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્તથા પરિણામયતિ ॥

પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતઃ ઉપાયકુશલસ્ય નૈવં ભવતિ - ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા વિવર્ધતે, ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિહીયતે ઇતિ । અપિ તુ ખલુ પુનરસ્યૈવં ભવતિ - નામધેયમાત્રમેતદ્યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ । સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયંસ્તાન્ મનસિકારાંસ્તાંશ્ચિત્તોત્પાદાંસ્તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । યથા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્તથા પરિણામયતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કા પુનરેષા ભગવન્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ? ભગવાનાહ - તથતૈષા સુભૂતે અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । ન ચ સુભૂતે તથતા વિવર્ધતે, વા, પરિહીયતે વા । સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તત્પ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈરભીક્ષ્ણં બહૂલં વિહરતિ, એવં સ આસન્નીભવત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, તૈશ્ ચ મનસિકારૈર્ન પરિહીયતે । એવં ખલુ સુભૂતે અનભિલપ્યસ્યાર્થસ્ય ન વૃદ્ધિર્ન પરિહાણિર્ભવતિ । એવં પારમિતાનાં ન વૃદ્ધિર્ન પરિહાણિર્ભવતિ । એવં સર્વધર્માણામ્ અપિ સુભૂતે ન વૃદ્ધિર્ન પરિહાણિર્ભવતિ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એભિરેવંરૂપૈર્મનસિકારૈર્વિહરન્ આસન્નીભવત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શૂન્યતાપરિવર્તો નામાષ્ટાદશઃ ॥
અસ્પ્_19: ગઙ્ગદેવીભગિનીપરિવર્ત એકોનવિંશઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કિં પુનર્ભગવન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, ઉતાહો પશ્ચિમચિત્તોત્પાદેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? પૌર્વકો ભગવંશ્ચિત્તોત્પાદઃ પશ્ચિમકેન ચિત્તોત્પાદેન અસમવહિતઃ, પશ્ચિમકશ્ચિત્તોત્પાદઃ પૌર્વકેણ ચિત્તોત્પાદેન અસમવહિતઃ । કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કુશલમૂલાનામુપચયો ભવતિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે તૈલપ્રદ્યોતસ્ય જ્વલતો ઽર્ચિષા પ્રથમાભિનિપાતેન સા વર્તિર્દગ્ધા, ઉતાહો પશ્ચિમાભિનિપાતેનાર્ચિષા સા વર્તિર્દગ્ધા? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ન હિ ભગવન્ અર્ચિષા પ્રથમાભિનિપાતેન સા વર્તિર્દગ્ધા । ન ચ પ્રથમાભિનિપાતમનાગમ્ય અર્ચિષા સા વર્તિર્દગ્ધા । ન ચ ભગવન્ પશ્ચિમાભિનિપાતેનાર્ચિષા સા વર્તિર્દગ્ધા, ન ચ પશ્ચિમાભિનિપાતમનાગમ્ય અર્ચિષા સા વર્તિર્દગ્ધા । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સા વર્તિર્દગ્ધા? સુભૂતિરાહ - દગ્ધા ભગવન્, દગ્ધા સુગત । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે ન ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, ન ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદમનાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । ન ચ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, ન ચ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદમનાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । ન ચ તૈશ્ચિત્તોપાદૈર્ન ચાન્યત્ર તેભ્યશ્ચિત્તોત્પાદેભ્યો ઽભિસંબુધ્યતે । અભિસંબુધ્યતે ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરો ઽયં ભગવન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । ન ચ નામ ભગવન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદેનૈવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, ન ચ નામ પ્રથમચિત્તોત્પાદમનાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । ન ચ નામ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદેનૈવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, ન ચ નામ પશ્ચિમચિત્તોત્પાદમનાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, ન ચ નામ તૈશ્ચિત્તોત્પાદૈર્ન ચાન્યત્ર તેભ્યશ્ચિત્તોત્પાદેભ્યો ઽભિસંબુધ્યતે । અભિસંબુધ્યતે ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ ॥

એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યચ્ચિત્તં નિરુદ્ધમ્, અપિ નુ તત્પુનરુત્પત્સ્યતે? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યચ્ચિત્તમનુત્પન્નમ્, અપિ નુ તન્નિરોધધર્મિ? આહ - નિરોધધર્મિ ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યન્નિરોધધર્મિ, અપિ નુ તન્નિરોત્સ્યતે? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યચ્ચિત્તમનુત્પન્નમ્, અપિ નુ તન્નિરોધધર્મિ? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યન્નિરોધધર્મિ, અપિ નુ તન્નિરોત્સ્યતે? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યચ્ચિત્તમનુત્પાદાનિરોધધર્મિ, ( વૈદ્ય 176 ) અપિ નુ તન્નિરોત્સ્યતે? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યો ધર્મઃ પ્રકૃત્યા સ્વભાવનિરુદ્ધ એવ, સ ધર્મો નિરોત્સ્યતે? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યા ધર્માણાં ધર્મતા સા નિરોત્સ્યતે? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે તથૈવ સ્થાસ્યતિ યથા તથતા? આહ - તથૈવ ભગવન્ સ્થાસ્યતિ યથા તથતા । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યદિ તથૈવ સ્થાસ્યતિ યથા તથતા, તદા મા કુટસ્થા ભૂત્? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ગમ્ભીરા તથતા? આહ - ગમ્ભીરા ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે તથતાયાં ચિત્તમ્? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ચિત્તં તથતા? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અન્યત્તથતાયાશ્ચિત્તમ્? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - સમનુપશ્યસિ ત્વં સુભૂતે તથતામ્? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે ય એવં ચરતિ સ ગમ્ભીરે ચરતિ? આહ - યો ભગવન્ એવં ચરતિ, સ ન ક્વચિચ્ચરતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્યસ્ય તે સમુદાચારા ન પ્રવર્તન્તે, ન સમુદાચરન્તિ । ભગવાનાહ - યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચરતિ, સ ક્વ ચરતિ? આહ - ચરતિ ભગવન્ પરમાર્થે । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરમાર્થે ચરતિ, સ નિમિત્તે ચરતિ? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ તસ્ય નિમિત્તમવિભાવિતમ્? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નિમિત્તં વિભાવિતં ભવતિ? સુભૂતિરાહ - ન સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં પ્રયુજ્યતે - કથમહં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્નિહૈવ નિમિત્તપ્રહાણમનુપ્રાપ્નુયામિતિ । સચેત્પુનરનુપ્રાપ્નુયાત્, અપ્રતિપૂર્ણૈઃ સર્વબુદ્ધધર્મૈઃ શ્રાવકો ભવેત્ । એતત્તદ્ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલ્યં યત્, તચ્ચ નિમિત્તં જાનાતિ, યલ્લક્ષણં યન્નિમિત્તમાનિમિત્તે ચ પરિજયં કરોતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - ય આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતસ્ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ભાવયતિ - શૂન્યતામાનિમિત્તમપ્રણિહિતં ચ, અપિ નુ તસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા વિવર્ધતે? સુભૂતિરાહ - સચેદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર દિવસભાવનયા વિવર્ધતે, એવં સ્વપ્નાન્તરગતસ્યાપિ વિવર્ધતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પો હિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ્વપ્નશ્ ચ દિવસશ્ચોક્તો ભગવતા । સચેદાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાલાભી દિવસે દિવસે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, તતો ઽસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભ્યાસતઃ સ્વપ્નાન્તરગતસ્યાપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાવૈપુલ્યેન ભવિતવ્યમ્ । શારિપુત્ર આહ - યત્પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા સ્વપ્નાન્તરગતઃ કર્મ શુભમશુભં વા કરોતિ, કિં ભવતિ તસ્ય કર્મણ આચયો વા ઉપચયો વા? સુભૂતિરાહ - યથા સ્વપ્નોપમાઃ સર્વધર્મા ઉક્તા ભગવતા, તથા ન તસ્ય કર્મણો ભવત્યાચયો વા ઉપચયો વા । અથ પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ પુરુષઃ પ્રતિવિબુદ્ધઃ સન્ વિકલ્પયન્ હતસંજ્ઞામુત્પાદયતિ, ( વૈદ્ય 177 ) ભવતિ તસ્ય કર્મણ આચયો વા ઉપચયો વા । કથં ચ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિકલ્પયન્ હતસંજ્ઞામુત્પાદયતિ? સચેત્સ્વપ્નાન્તરગતઃ પ્રાણાતિપાતં કૃત્વા પ્રતિવિબુદ્ધઃ સન્નેવં વિકલ્પયતિ - અહો હતઃ, સાધુ હતઃ, સુષ્ઠુ હતઃ, મયા હતઃ, ઇત્યેવં વિકલ્પયન્ હતસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । શારિપુત્ર આહ - સચેદાયુષ્મન્ સુભૂતે સ પુરુષઃ પ્રતિવિબુદ્ધઃ સન્ વિકલ્પયન્ હતસંજ્ઞામુત્પાદયતિ - અહો હતઃ, સાધુ હતઃ, સુષ્ઠુ હતઃ, મયા હત ઇતિ, ભવતિ તસ્ય કર્મણ આચયો વા ઉપચયો વા? બુદ્ધો ભગવાન્ અપિ વિકલ્પયન્ ક્ષયસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । તસ્યાપિ કર્મણ આચયો વા ઉપચયો વા ભવેત્? સુભૂતિરાહ - નો હીદમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વકલ્પવિકલ્પપ્રહીણો હિ તથાગતઃ । તદ્યથાપિ નામ આકાશમેવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નાનારમ્બણં કર્મોત્પદ્યતે, નાનારમ્બણં ચિત્તમુત્પદ્યતે । તસ્માત્તર્હ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સારમ્બણમેવ કર્મોત્પદ્યતે, ન અનારમ્બણમ્ । સારમ્બણમેવ ચિત્તમુત્પદ્યતે, ન અનારમ્બણમ્ । દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતેષ્વાયુષ્મન્ શારિપુત્ર ધર્મેષુ બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે । તત્ર કાચિદ્બુદ્ધિઃ સંક્લેશં પરિગૃહ્ણાતિ, કાચિદ્બુદ્ધિર્વ્યવદાનં પરિગૃહ્ણાતિ । તસ્માત્તર્હિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સારમ્બણૈવ ચેતનોત્પદ્યતે ન અનારમ્બણા, સારમ્બણમેવ કર્મોત્પદ્યતે ન અનારમ્બણમ્ । શારિપુત્ર આહ - યદાયુષ્મન્ સુભૂતે સર્વારમ્બણાનિ વિવિક્તાનિ આખ્યાતાનિ ભગવતા, તદા કસ્માદાયુષ્મન્ સુભૂતે સારમ્બણૈવ ચેતનોત્પદ્યતે ન અનારમ્બણા? સુભૂતિરાહ - નિમિત્તીકૃત્ય આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિદ્યમાનમેવારમ્બણમારમ્બણીકૃત્ય સારમ્બણૈવ ચેતનોત્પદ્યતે, ન અનારમ્બણા । ચેતનાપ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિવિક્તા, નિમિત્તમ્ અપિ વિવિક્તમ્ । એવમવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા અપિ વિવિક્તાઃ, સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમપિ, યાવજ્જાતિપ્રત્યયં જરામરણમ્ અપિ વિવિક્તમ્ । એવમેવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સર્વારમ્બણાનિ વિવિક્તાનિ । નિમિત્તેન વિવિક્તા ચેતના લોકવ્યવહારમુપાદાયોત્પદ્યત ઇતિ ॥

શારિપુત્ર આહ - યદાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો દાનં દદ્યાત્, તચ્ચ દાનમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ । પરિણામિતં કિં તદ્દાનં વક્તવ્યમ્? સુભૂતિરાહ - અયમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંમુખીભૂતઃ । એષ તથાગતેન વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । એષો ઽત્રાર્થે કાયસાક્ષી । એષ પ્રષ્ટવ્યઃ । એષ એનમર્થં વિસર્જયિષ્યતિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - અયમાયુષ્મન્ મૈત્રેય સુભૂતિઃ સ્થવિર એવમાહ - મયં મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । એષ એનમર્થં વિસર્જયિષ્યતીતિ । વિસર્જય આયુષ્મન્નજિત એનમર્થમ્ । અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - યદાયુષ્માન્ સુભૂતિરેવમાહ - અયં મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । એષ એનમર્થં વિસર્જયિષ્યતીતિ । કિં પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે યદેતન્નામધેયં મૈત્રેય ઇતિ? એતદેનમર્થં વિસર્જયિષ્યતિ, ઉત રૂપં વિસર્જયિષ્યતિ, ઉત વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, અથ વિજ્ઞાનં વિસર્જયિષ્યતિ, ઉતાહો વર્ણો વિસર્જયિષ્યતિ, અથ સંસ્થાનં વિસર્જયિષ્યતિ, ઉતાહો યા રૂપસ્ય શૂન્યતા, સા વિસર્જયિષ્યતિ? એવં યા વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્, ( વૈદ્ય 178 ) યા વિજ્ઞાનસ્ય શૂન્યતા, સા વિસર્જયિષ્યતિ? યા ખલુ પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપસ્ય શૂન્યતા, ન સા પ્રતિબલા વિસર્જયિતુમ્ । એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્ । યા ખલુ પુનરાયુષ્મન્ સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય શૂન્યતા, ન સા પ્રતિબલા વિસર્જયિતુમ્ । તમપ્યહમાયુષ્મન્ સુભૂતે ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ, યો ધર્મો વિસર્જયેત્ । તમપ્યહં ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ, યો ધર્મો વિસર્જયિતવ્યઃ । તમપ્યહં ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ, યેન ધર્મેણ વિસર્જયેત્ । તમપ્યહં ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ, યો ધર્મો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્રો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - કચ્ચિત્પુનરાયુષ્મન્ મૈત્રેય ત્વયા એતે ધર્મા એવં સાક્ષાત્કૃતાઃ, યથૈનાન્ વાચા ભાષસે? મૈત્રેય આહ - ન મયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એતે ધર્મા એવં સાક્ષાત્કૃતાઃ, યથૈનાન્ વાચા ભાષે । એવમપ્યહમેનાનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર ધર્માન્ન વેદ્મિ, નોપલભે, ન સમનુપશ્યામિ, યથા વાચા ભાષે, ચિત્તેન વા ચિન્તયામિ । અપિ તુ ખલુ પુનરાયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન કાયેન સ્પૃશ્યેત, ન વાચા ભાષ્યેત, ન મનસા સમન્વાહ્રિયેત । એવંસ્વભાવાઃ સર્વે ધર્મા અસ્વભાવત્વાત્ । અથ ખલ્વાયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદભૂત્ - ગમ્ભીરપ્રજ્ઞો બતાયં મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, યથાપિ નામ દીર્ઘરાત્રં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતાવી નિર્દિશતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમામન્ત્રયતે સ્મ - કુતસ્તે શારિપુત્ર એતદભૂત્ - ગમ્ભીરપ્રજ્ઞો બતાયં મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ? સમનુપશ્યસિ ત્વં શારિપુત્ર તં ધર્મં યેન ધર્મેણ સમન્વાગતો ઽર્હન્નિતિ પ્રભાવ્યતે? શારિપુત્ર આહ - ન હ્યેતદ્ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવતિ - અયં ધર્મો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, અયં ધર્મો વ્યાકરિષ્યતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, અયં ધર્મો વ્યાક્રિયતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, અયં ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે । એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સ ચરન્નોત્રસ્યતિ, ન સંત્રસ્યતિ, ન સંત્રાસમાપદ્યતે । લબ્ધબલાધાનત્વાન્નાહં નાભિસંભોત્સ્ય ઇત્યેવં યોગમાપદ્યતે । સચેદેવં ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥
પુનરપરં શારિપુત્ર વ્યાલકાન્તારમધ્યગતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નોત્રસિતવ્યમ્, ન સંત્રસિતવ્યમ્, ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વં પરિત્યક્તવ્યં સર્વસત્ત્વાનામર્થાય । તેનૈવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - યદિ ચેન્માં વ્યાલા ભક્ષયેયુઃ, તેભ્ય એવ તદ્દાનં દત્તં ભવતુ । મમ ચ દાનપારમિતાપરિપૂરિર્ભવિષ્યતિ । અનુત્તરા ચ મે સમ્યક્સંબોધિરાસન્નીભવિષ્યતિ । તથા ચ કરિષ્યામિ, યથા મે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતઃ તિર્યગ્યોનિગતાઃ સત્ત્વાઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વત્ર મે બુદ્ધક્ષેત્રે ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે, દિવ્યોપભોગપરિભોગાશ્ ચ ભવિષ્યન્તીતિ ॥
પુનરપરં શારિપુત્ર ચોરકાન્તારમધ્યગતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નોત્રસિતવ્યમ્, ન સંત્રસિતવ્યમ્, ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વસ્વપરિત્યાગકુશલાભિરતા હિ ( વૈદ્ય 179 ) બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવન્તિ । ઉત્સૃષ્ટકાયેનાપિ ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભવિતવ્યં પરિત્યક્તસર્વપરિષ્કારોપકરણેન । તેનૈવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - સચેન્મમ સત્ત્વાઃ સર્વપરિષ્કારોપકરણાનિ હરેયુઃ, તેભ્ય એવ તદ્દાનં દત્તં ભવતુ । યદિ ચેન્માં કેચિજ્જીવિતાદ્વ્યપરોપયેયુઃ, તત્ર ન મયા વ્યાપાદક્રોધરોષા ઉત્પાદયિતવ્યાઃ । તેષામ્ અપિ ચ મયા ન કાયેન ન વાચા ન મનસા અપરાદ્ધવ્યમ્ । એવં ચ મે તસ્મિન્ સમયે દાનપારમિતા ચ શીલપારમિતા ચ ક્ષાન્તિપારમિતા ચ પરિપૂરિં ગમિષ્યતિ । અનુત્તરા ચ મે સમ્યક્સંબોધિરભ્યાસન્નીભવિષ્યતિ । તથા ચ કરિષ્યામિ, તથા ચ પ્રતિપત્સ્યે, યથા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતશ્ચોરકાન્તારાણ્ય્ અપિ તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । તથા ચ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધયે વ્યાપત્સ્યે, યથા મે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતસ્તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે એતે ચાન્યે ચ દોષાઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે ॥

પુનરપરં શારિપુત્રં પાનીયકાન્તારમધ્યગતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નોત્રસિતવ્યં ન સંત્રસિતવ્યં ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસંત્રસ્તાનુત્રસ્તધર્માણો હિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવન્તિ । એવં ચાનેન ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - સર્વસત્ત્વાનાં મયા સર્વતૃષ્ણાચ્છેદાય શિક્ષિતવ્યમ્ । ન ચ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનોત્રસિતવ્યમ્, ન સંત્રસિતવ્યમ્, ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । સચેદહં તૃષ્ણયા કાલં કરિષ્યામિ, પ્રેતલોકે મમોપપત્તિર્ભવિષ્યતીતિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે મહાકરુણાચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - અહો બત અલ્પપુણ્યા અમી સત્ત્વાઃ, યદેતેષાં લોકે એવંરૂપાણિ પાનીયકાન્તારાણિ પ્રજ્ઞાયન્તે । તથા પુનરહં કરિષ્યામિ, તથા પ્રતિપત્સ્યે, યથા મે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતસ્તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં પાનીયકાન્તારાણિ ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । તથા ચ સર્વસત્ત્વાન્ પુણ્યૈઃ સંનિયોક્ષ્યે, યથા અષ્ટાઙ્ગોપેતપાનીયલાભિનો ઽમી ભવિષ્યન્તિ । તથા ચ દૃઢં વીર્યમારપ્સ્યે સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશઃ, યથા વીર્યપારમિતા ચ મે તસ્મિન્ સમયે પરિપૂરિં ગમિષ્યતીતિ ॥
પુનરપરં શારિપુત્ર બુભુક્ષાકાન્તારમધ્યગતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નોત્રસિતવ્યં ન સંત્રસિતવ્યં ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । એવં ચાનેન સંનાહઃ સંનાહ્યઃ - તથા દૃઢં વીર્યમારપ્સ્યે, તથા ચ સ્વં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યામિ, યથા મે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતસ્તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે એવંરૂપાણિ બુભુક્ષાકાન્તારાણિ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । સુખિતા એવ તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ સુખસમઙ્ગિનઃ સર્વસુખસમર્પિતાઃ । તથા ચ કરિષ્યામિ, યથા તેષાં સત્ત્વાનાં યો ય એવાભિપ્રાયો ભવિષ્યતિ, યદ્યદેવાકાઙ્ક્ષિષ્યન્તિ મનસા, તત્તદેવ પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ તદ્યથાપિ નામ દેવાનાં ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં મનસૈવ સર્વમુત્પદ્યતે, યથા તેષાં સત્ત્વાનાં મનસૈવ સર્વં પ્રાદુર્ભવિષ્યતિ, મનસા સર્વમુત્પત્સ્યતે, તથા દૃઢં વીર્યમારપ્સ્યે । યથા તેષાં સત્ત્વાનાં ધાર્મિકા અભિપ્રાયાઃ પરિપૂરિં ગમિષ્યન્તિ, અવૈકલ્યં ચ જીવિતપરિષ્કારૈઃ સર્વસત્ત્વાનાં ( વૈદ્ય 180 ) ભવિષ્યતિ સર્વથા સર્વતઃ સર્વદા, તથા ચ સ્વચિત્તપરિશુદ્ધયે વ્યાયંસ્યે સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશઃ, યથા ધ્યાનપારમિતા ચ મે તસ્મિન્ સમયે પરિપૂરિં ગમિષ્યતીતિ ॥
પુનરપરં શારિપુત્ર વ્યાધિકાન્તારમધ્યગતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નોત્રસિતવ્યં ન સંત્રસિતવ્યં ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । એવં ચાનેનોપપરીક્ષિતવ્યં ચિન્તયિતવ્યં તુલયિતવ્યમ્ - નેહ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો વ્યાધ્યા બાધ્યતે, નાપિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો વ્યાધિર્નામ । એવં તેન શૂન્યતા પ્રત્યવેક્ષિતવ્યા । ન ચોત્રસિતવ્યં ન સંત્રસિતવ્યં ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । ન ચ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - ચિરેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યે ઇતિ નોત્રસિતવ્યં ન સંત્રસિતવ્યં ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો હિ ચિત્તક્ષણઃ, ઇયતી સૈષા અપૂર્વા કોટિર્યદુત અકોટિઃ । એવં તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન દુષ્કરસંજ્ઞોત્પાદયિતવ્યા - બહ્વી દીર્ઘા ચૈષા અપૂર્વા કોટિરિતિ, એકચિત્તક્ષણસમાયુક્તા હ્યેષા અપૂર્વા કોટિર્યદુત અકોટિઃ । એવં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચિરેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યે ઇતિ નોત્રસિતવ્યં ન સંત્રસિતવ્યં ન સંત્રાસમાપત્તવ્યમ્ । યઃ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એભ્યશ્ચાન્યેભ્યશ્ ચ દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતેભ્યો ભયભૈરવેભ્યો નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, જ્ઞાતવ્યમિદં શારિપુત્ર ભવ્યો ઽયં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમિતિ । એવં ચ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાસંનાહઃ સંનદ્ધવ્યઃ - તથા કરિષ્યામિ, તથા દૃઢં વીર્યમારપ્સ્યે, યથા મે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતસ્તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વસત્ત્વાનાં સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વવ્યાધયો ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । તથા કરિષ્યામિ, યથા તથાગતાનામુક્તવાદી યથોક્તકારી ચ ભવિષ્યામિ । તથા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પરિજયં કરિષ્યામિ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશઃ, યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ મે તસ્મિન્ સમયે પરિપૂરિં ગમિષ્યતીતિ ॥
અથ ખલુ તત્ર પર્ષદિ અન્યતરા સ્ત્રી સંનિપતિતા સંનિષણ્ણાભૂત્ । સા ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - અહં ભગવન્ અત્ર સ્થાને નોત્રસિષ્યામિ, ન સંત્રસિષ્યામિ, ન સંત્રાસમાપત્સ્યે । અનુત્રસ્તા ચ અસંત્રસ્તા ચ સર્વસત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયિષ્યામીતિ । અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં સુવર્ણવર્ણસ્મિતં પ્રાદુરકરોત્ । તદનન્તાપર્યન્તાન્ લોકધાતૂનાભયા સ્ફરિત્વા યાવદ્બ્રહ્મલોકમભ્યુદ્ગમ્ય પુનરેવ પ્રત્યુદાવૃત્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવત એવ મૂર્ધ્નિ અન્તરધીયત । સમનન્તરં પ્રાદુષ્કૃતે ચ ભગવતા તસ્મિન્ સ્મિતે અથ ખલુ સા સ્ત્રી સુવર્ણપુષ્પાણિ ગૃહીત્વા ભગવન્તં સુવર્ણપુષ્પૈરભ્યવાકિરદભિપ્રાકિરત્ । અથ ખલુ તાનિ સુવર્ણપુષ્પાણ્યસક્તાનિ અન્તરીક્ષે વિહાયસિ સ્થિતાન્યભૂવન્ ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો ભગવન્ હેતુઃ, ( વૈદ્ય 181 ) કઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય? નાહેતુકં નાપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાદુષ્કુર્વન્તિ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - ઇયમાનન્દ ગઙ્ગદેવા ભગિની અનાગતે ઽધ્વનિ સુવર્ણપુષ્પો નામ તથાગતો ભવિષ્યતિ અર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ । બુદ્ધો ભગવાંલ્લોક ઉત્પત્સ્યતે, તારકોપમે કલ્પે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે । સેયમાનન્દ ગઙ્ગદેવા ભગિની સ્ત્રીભાવં વિવર્ત્ય પુરુષભાવં પ્રતિલભ્ય ઇતશ્ચ્યુત્વા અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે અભિરત્યાં લોકધાતાવુપપત્સ્યતે । તત્ર ચોપપન્ના અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતાસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યતિ । તતશ્ચ્યુતા સતી બુદ્ધક્ષેત્રાદ્બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યતિ અવિરહિતા તથાગતદર્શનેન । તતો ઽપિ બુદ્ધક્ષેત્રાદ્બુદ્ધક્ષેત્રાણિ સંક્રમિષ્યતિ । યાન્યવિરહિતાનિ ભવિષ્યન્તિ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિસ્તત્ર તત્ર સંક્રમિષ્યતિ । તદ્યથાપિ નામ આનન્દ રાજા ચક્રવર્તીં પ્રાસાદાત્પ્રાસાદં સંક્રામેત્, સ યાવજ્જીવં પાદતલાભ્યાં ધરણીતલં નાક્રામેત્, સ યાવન્મરણાવસ્થાયાં ભૂમિતલં પભ્દ્યામનાક્રમ્ય કાલં કુર્યાત્, એવમેવ આનન્દ ઇયં ગઙ્ગદેવા ભગિની બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યતિ । તત્ર ચ અવિરહિતા ભવિષ્યતિ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્યાવન્નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે ॥
અથ ખલ્વાયુષ્મત આનન્દસ્યૈતદભૂત્ - યે તત્રાક્ષોભ્યસ્ય તથાગતાસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, તથાગતસંનિપાત એવ સ વેદિતવ્યઃ । અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મત આનન્દસ્ય ઇમમેવંરૂપં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય આયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - એવમેતદાનન્દ, એવમ્ એતત્ । ઉત્તીર્ણપઙ્કાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, યે અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ । બોધિપરિનિષ્પત્યુપગતાસ્તે આનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ । તસ્ય ખલુ પુનરાનન્દ સુવર્ણપુષ્પસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ન પ્રમાણબદ્ધઃ શ્રાવકસંઘો ભવિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તાવન્તો હ્યાનન્દ તત્ર શ્રાવકા ભવિષ્યન્તિ યેષાં નાસ્તિ પ્રમાણમ્ । અપિ ત્વપ્રમેયા અસંખ્યેયા ઇત્યેવં સંખ્યાં ગમિષ્યન્તિ । તેન ખલુ પુનરાનન્દ કાલેન તેન સમયેન તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે ન વ્યાલકાન્તારાણિ ભવિષ્યન્તિ, ન ચૌરકાન્તારાણિ ન પાનીયકાન્તારાણિ ન વ્યાધિકાન્તારાણિ ન દુર્ભિક્ષકાન્તારાણિ ભવિષ્યન્તિ । એતાનિ ચાન્યાનિ ચ આનન્દ અસાતકાન્તારાણિ તસ્મિન્ બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । સુવર્ણપુષ્પસ્ય ખલુ પુનરાનન્દ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય ઇમાન્યેવંરૂપાણિ ભયભૈરવકાન્તારાણિ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં તદાનીં ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અનયા ભગવન્ ગઙ્ગદેવયા ભગિન્યા કતમસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકે પ્રથમચિત્તોત્પાદકુશલમૂલમવરોપિતમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - અનયા આનન્દ ગઙ્ગદેવયા ભગિન્યા દીપંકરસ્ય ( વૈદ્ય 182 ) તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે પ્રથમચિત્તોત્પાદકુશલમૂલમવરોપિતમ્, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામિતં ચ । સ ચ દીપંકરસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સુવર્ણપુષ્પૈરેવાવકીર્ણો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયમાનયા । યદા મયા પઞ્ચભિરુત્પલૈર્દીપંકરસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽવકીર્ણઃ, અનુત્પત્તિકેષુ ચ મયા ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા, તતો ઽહં દીપંકરેણ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ - ભવિષ્યસિ ત્વં માણવક અનાગતે ઽધ્વનિ શાક્યમુનિર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાનિતિ । તદા એતસ્યા ભગિન્યા મમ વ્યાકરણં શ્રુત્વા એવં ચિત્તમુદપાદિ - અહો બત અહમપ્યેવં વ્યાક્રિયેય અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ યથાયં માણવકો વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । એવં ચ આનન્દ એતસ્યા ભગિન્યા દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે પ્રથમચિત્તોત્પાદકુશલમૂલમવરોપિતમભૂદનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । એવમુક્તે આયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કૃતપરિકર્મા બતેયં ભગવન્ કૃતપર્યન્તા ગઙ્ગદેવા ભગિની વ્યાકૃતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - એવમેતદાનન્દ, એવમ્ એતત્ યથા વદસિ - કૃતપરિકર્મા બતેયં કૃતપર્યન્તા ગઙ્ગદેવા ભગિની વ્યાકૃતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ગઙ્ગદેવીભગિનીપરિવર્તો નામ એકોનવિંશતિતમઃ ॥
અસ્પ્_20: ઉપાયકૌશલ્યમીમાંસાપરિવર્તો વિંશતિતમઃ ।

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભગવંશ્ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કથં શૂન્યતાયાં પરિજયઃ કર્તવ્યઃ, કથં વા શૂન્યતાસમાધિઃ સમાપત્તવ્યઃ? ભગવાનાહ - ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા રૂપં શૂન્યમિતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં શૂન્યમિતિ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યમ્ । તથા ચ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યમવિક્ષિપ્તયા ચિત્તસંતત્યા યથા પ્રત્યવેક્ષમાણો રૂપમિતિ તાં ધર્મતાં ધર્મતયા ન સમનુપશ્યેત્ । તાં ચ અસમનુપશ્યન્ ધર્મતાં ન સાક્ષાત્કુર્યાદ્ભૂતકોટિમ્ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યદ્ભગવાનેવમાહ - ન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શૂન્યતા સાક્ષાત્કર્તવ્યેતિ । કથં ભગવન્ તસ્મિન્ સમાધૌ સ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યતાં ન સાક્ષાત્કરોતિ? ભગવાનાહ - યતઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારવરોપેતાં શૂન્યતાં પ્રત્યવેક્ષતે, ન ચ સાક્ષાત્કરિષ્યામીતિ પ્રત્યવેક્ષતે, ન ચ સાક્ષાત્કર્તવ્યેતિ પ્રત્યવેક્ષતે, પરિજયં કરિષ્યામીતિ પ્રત્યવેક્ષતે, પરિજયસ્યાયં કાલઃ, નાયં કાલઃ સાક્ષાત્ક્રિયાયા ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે, અસમાહિત એવારમ્બણે ચિત્તમુપનિબધ્નાતિ - પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ મે પરિગૃહીતા ભવિષ્યતિ, ન ચ સાક્ષાત્કૃતેતિ । અત્રાન્તરા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન પરિહીયતે બોધિપક્ષૈર્ધર્મૈઃ, ન ચ આસ્રવક્ષયં કરોતિ, અત્ર ચ પરિજયં કરોતિ । યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યતાસમાધિવિમોક્ષમુખેન વિહરતિ, તસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આનિમિત્તેન ચ સમાધિના વિહર્તવ્યમ્, ન ચ આનિમિત્તં સાક્ષાત્કર્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવમારૂઢકુશલમૂલધર્મસમન્વાગતો હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ - પરિપાકસ્યાયં કાલઃ, નાયં કાલઃ સાક્ષાત્ક્રિયાયા ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે । પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ પરિગૃહીતો ભૂતકોટિં ન સાક્ષાત્કરોતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદેવ પુરુષઃ પરમશૂરશ્ ચ ભવેત્, પરમવીર્યસમન્વાગતશ્ ચ ભવેત્, દૃઢપ્રતિષ્ઠાનશ્ ચ ભવેત્, અભિરૂપશ્ ચ ભવેત્, પ્રાસાદિકશ્ ચ ભવેત્, પરમદર્શનીયશ્ ચ ભવેત્, બહુગુણસમન્વાગતશ્ ચ ભવેત્, પરમગુણસમન્વાગતશ્ ચ ભવેત્, પરમૈશ્વર્યશીલશ્રુતત્યાગાદિગુણૈશ્ ચ સમન્વાગતો ભવેત્, મેધાવી ચ ભવેત્, વચનસમર્થશ્ ચ ભવેત્, પ્રતિભાનસંપન્નશ્ ચ ભવેત્, પ્રતિપત્તિસંપન્નશ્ ચ ભવેત્, કાલજ્ઞશ્ ચ ભવેત્, દેશજ્ઞશ્ ચ ભવેત્, સ્થાનજ્ઞશ્ ચ ભવેત્, ઇષ્વસ્ત્રે ચ પરમગતિં ગતો ભવેત્, બહુપ્રહરણાવરણશ્ ચ ભવેત્, સર્વાસુ ચ કલાસુ પરમકુશલો ભવેત્, સુપરિનિષ્પન્નતયા સર્વેષ્વેવ ચ શિલ્પસ્થાનેષુ પરમગતિકો ભવેત્, સ્મૃતિમાંશ્ ચ ભવેત્, મતિમાંશ્ ચ ભવેત્, ગતિમાંશ્ ચ ભવેત્, ધૃતિમાંશ્ ચ ભવેત્, નીતિમાંશ્ ચ ભવેત્, સર્વશાસ્ત્રવિશારદશ્ ચ ભવેત્, મિત્રવાંશ્ ચ ભવેત્, અર્થવાંશ્ ચ ભવેત્, બલવાંશ્ ચ ભવેત્, અહીનાઙ્ગશ્ ચ ભવેત્, પરિપૂર્ણેન્દ્રિયશ્ ચ ભવેત્, સર્વોપકરણસંપન્નશ્ ચ ભવેત્, બહુજનસ્ય ચ પ્રિયો મનઆપશ્ ચ ભવેત્ । સ યદ્યદેવ કિંચિત્કાર્યમારભેત, તત્ર તત્ર સર્વત્ર નિસ્તરણસમર્થો ભવેત્, નયેન ચ વ્યવહરેત્, સર્વત્ર ચાસ્ય મહાલાભો ભવેત્ । તેન મહાલાભેન સમન્વાગતઃ સન્ બહુજનં સંવિભજેત્, સત્કર્તવ્યં ચ સત્કુર્યાત્, ગુરુકર્તવ્યં ચ ગુરુકુર્યાત્, માનયિતવ્યં ચ માનયેત્, ( વૈદ્ય 184 ) પૂજયિતવ્યં ચ પૂજયેત્ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ પુરુષસ્તતોનિદાનં ભૂયસ્યા માત્રયા આત્તમનસ્કો ભવેત્, પ્રમુદિતશ્ ચ ભવેત્, પ્રીતિસૌમનસ્યજાતશ્ ચ ભવેત્? સુભૂતિરાહ એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । ભગવાનાહ - સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે પુરુષસ્તયા મહાસંપત્ત્યા સમન્વાગતો માતાપિતૃપુત્રદારાન્ ગૃહીત્વા કેનચિદેવ કારણસામગ્રીયોગેન મહાટવીકાન્તારં પ્રતિપન્નો ભવેત્ મહાપ્રતિભયં બાલાનાં ભીષણં રોમહર્ષણમ્ । સ તત્ર પ્રવિષ્ટઃ સંસ્તાન્ માતાપિતૃપુત્રદારાનભયેનાભિનિમન્ત્રયેત્ - મા ભૈષ્ટ, મા ભૈષ્ટ, અહમિતો યુષ્માન્ મહાભયભૈરવાદટવીકાન્તારાત્ક્ષેમેણ સ્વસ્તિના શીઘ્રમપક્રામયિષ્યામિ, શીઘ્રં પરિમોચયિષ્યામીતિ । તત્ર ખલુ પુનઃ સુભૂતે અટવીકાન્તારે તસ્ય પુરુષસ્ય બહવઃ પ્રત્યર્થિકાઃ બહવઃ પ્રત્યમિત્રાઃ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવેયુઃ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ શૂરઃ પુરુષસ્તૈઃ પ્રત્યર્થિકૈઃ પ્રત્યમિત્રૈરભ્યુત્થિતૈરવિનિવર્ત્યો દૃઢવીર્યબલસમન્વાગતઃ પ્રજ્ઞાવાનતિસ્નિગ્ધઃ સાનુક્રોશો ધીરો મહાસંભારસમન્વાગતસ્તાન્ માતાપિતૃપુત્રદારાન્ પરિત્યજ્ય તતો મહાભયભૈરવાદટવીકાન્તારાદાત્માનમેકમપક્રામયિતવ્યં મન્યેત? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંસ્તસ્ય પુરુષસ્ય તન્માતાપિતૃપુત્રદારમપરિત્યક્તમ્, આધ્યાત્મિકશ્ ચ બાહ્યશ્ ચ બલવાન્ સંભારઃ । તસ્ય તત્ર અટવીકાન્તારે બહુતરકાશ્ ચ શૂરતરકરાશ્ ચ દૃઢપ્રહરણતરકરાશ્ ચ તેષાં પ્રત્યર્થિકાનાં પ્રત્યમિત્રાણામન્યે ઉદારતરકાઃ પ્રત્યર્થિકાઃ પ્રત્યમિત્રાસ્તિષ્ઠન્તિ રક્ષન્તિ । તે તસ્ય પ્રત્યર્થિકાઃ પ્રત્યમિત્રા અવતારપ્રેક્ષિણો ઽવતારગવેષિણો ઽવતારં ન લપ્સ્યન્તે । તેન સ ભગવન્ પ્રતિબલઃ પુરુષો ઽક્ષતો ઽનુપહતસ્તન્માતાપિતૃપુત્રદારમાત્માનં ચ તતો મહાભયભૈરવાદટવીકાન્તારાચ્છક્તઃ ક્ષેમેણ સ્વસ્તિના શીઘ્રમપક્રામયિતું યાવદ્ગ્રામં વા નગરં વા નિગમં વા અનુપ્રાપ્તઃ સ્યાત્ ॥

એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વહિતાનુકમ્પી મૈત્રીવિહારી કરુણાવિહારી મુદિતાવિહારી ઉપેક્ષાવિહારી ઉપાયકૌશલ્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ પરિગૃહીતઃ કુશલમૂલાનિ સમ્યગ્બુદ્ધાનુજ્ઞાતયા પરિણામનયા પરિણામ્ય કિંચાપિ શૂન્યતામાનિમિત્તમપ્રણિહિતં ચ સમાધિવિમોક્ષમુખાન્યવતરતિ, ન ત્વેવ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ, યદુત શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્યસ્ય બલવત્તમા દૃઢતમાશ્ ચ પરિગ્રાહકાઃ, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપાયકૌશલ્યં ચ । તેન અસ્યાપરિત્યક્તાઃ સર્વસત્ત્વાઃ, તેનૈષ પ્રતિબલઃ સ્વસ્તિના ક્ષેમેણ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે મૈત્રીચિત્તમારમ્બણીકૃત્ય તાન્ પરમયા મૈત્ર્યા પરિબધ્નાતિ, અત્રાન્તરે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્લેશપક્ષં મારપક્ષં ચાતિક્રમ્ય શ્રાવકભૂમિં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ચાતિક્રમ્ય તત્ર સમાધાવવતિષ્ઠતે । અપ્રાપ્તશ્ ચ સ સુભૂતે આસ્રવક્ષયં પરમપારમિતાયાં શૂન્યતાયાં પરિજયં કરોતિ । યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યતાસમાધિવિમોક્ષમુખેન વિહરતિ, અત્રાન્તરે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ચેદાનીં નાનિમિત્તેન સમાધિના વિહરતિ । ન ચાનેન આનિમિત્તઃ સમાધિઃ સાક્ષાત્કૃતો ( વૈદ્ય 185 ) ભવતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પક્ષી શકુનિરાકાશે ઽન્તરીક્ષે ચરતિ, ન ચ ભૂમૌ પતતિ, ન ચ કંચિન્નિશ્રયં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ, આકાશ એવાન્તરીક્ષે વિહરતિ, ન ચ તત્રાપિ નિશ્રિતો ન પ્રતિષ્ઠિતઃ । એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યતાવિહારેણ વિહરતિ, શૂન્યતાયાં પરિજયં કરોતિ, આનિમિત્તવિહારેણ ચ વિહરતિ, આનિમિત્તે ચ પરિજયં કરોતિ, અપ્રણિહિતવિહારેણ ચ વિહરતિ, અપ્રણિહિતે ચ પરિજયં કરોતિ । ન ચ શૂન્યતાયાં વા આનિમિત્તે વા અપ્રણિહિતે વા પતત્યપરિપૂર્ણૈર્બુદ્ધધર્મૈઃ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે બલવાનિષ્વસ્ત્રાચાર્ય ઇષ્વસ્ત્રશિક્ષાયાં સુશિક્ષિતઃ સુપરિનિષ્ઠિતઃ । સ ઊર્ધ્વં કાણ્ડં ક્ષિપેત્ । ઊર્ધ્વં કાણ્ડં ક્ષિપ્ત્વા તદન્યૈઃ કાણ્ડૈસ્તત્કાણ્ડં ભૂમૌ પતત્ પ્રતિનિવારયેત્, વારયેત્, તસ્ય પૌર્વકસ્ય કાણ્ડસ્ય કાણ્ડપરંપરયા ભૂમૌ પતનં ન દદ્યાત્, તાવત્તત્કાણ્ડં ભૂમૌ ન પતત્, યાવન્નાકાઙ્ક્ષેત્ - અહો બતેદં કાણ્ડં ભૂમૌ પતેદિતિ । એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ઉપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતઃ તાવત્તાં પરમાં ભૂતકોટિં ન સાક્ષાત્કરોતિ, યાવન્ન તાનિ કુશલમૂલાન્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિપક્વાનિ સુપરિપક્વાનિ । યદા તાનિ કુશલમૂલાન્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિપક્વાનિ ભવન્તિ સુપરિપક્વાનિ, તદા તાં પરમાં ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતા એવમેતેષાં ધર્માણાં ગમ્ભીરધર્મતા પ્રત્યવેક્ષિતવ્યા ઉપનિધ્યાતવ્યા, ન ચ સાક્ષાત્કર્તવ્યા ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - દુષ્કરકારકો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । પરમદુષ્કરકારકો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, યઃ શૂન્યતાયાં ચરતિ, શૂન્યતયા ચ વિહરતિ, શૂન્યતાં ચ સમાધિં સમાપદ્યતે, ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । અત્યાશ્ચર્યમિદં ભગવન્, પરમાશ્ચર્યમિદં સુગત । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । દુષ્કરકારકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । પરમદુષ્કરકારકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ યઃ શૂન્યતાયાં ચરતિ, શૂન્યતાયાં ચ વિહરતિ, શૂન્યતાં ચ સમાધિં સમાપદ્યતે, ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વા અપરિત્યક્તાઃ । તસ્યેમે એવંરૂપાઃ પ્રણિધાનવિશેષા ભવન્તિ - મયૈતે સર્વસત્ત્વાઃ પરિમોચયિતવ્યા ઇતિ । યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચિત્તમભિનિર્હરતિ - સર્વસત્ત્વા મમાપરિત્યક્તાઃ, મયૈતે પરિમોચયિતવ્યા ઇતિ, શૂન્યતાં ચ સમાધિવિમોક્ષમુખમભિનિર્હરતિ, આનિમિત્તં ચ સમાધિવિમોક્ષમુખમભિનિર્હરતિ, અપ્રણિહિતં ચ સમાધિવિમોક્ષમુખમભિનિર્હરતિ, તદા ઉપાયકૌશલ્યસમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ - નાયમન્તરા ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરિષ્યત્યપરિપૂર્ણૈર્બુદ્ધધર્મૈઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ અસ્યોપાયકૌશલ્યં રક્ષાં કરોતિ । સ ચૈવાસ્ય ચિત્તોત્પાદો યત્તસ્ય સર્વસત્ત્વા અપરિત્યક્તાઃ । સ એવમનેન ચિત્તોત્પાદેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો ઽન્તરા ભૂતકોટિં ન સાક્ષાત્કરોતિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાનિ ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ પ્રત્યવેક્ષતે, પ્રત્યવેક્ષિતુકામો વા ભવતિ - તદ્યથા શૂન્યતાં સમાધિવિમોક્ષમુખમ્, આનિમિત્તં સમાધિવિમોક્ષમુખમ્, ( વૈદ્ય 186 ) અપ્રણિહિતં સમાધિવિમોક્ષમુખમ્, તેનૈવં ચિત્તમભિનિર્હર્તવ્યમ્ - દીર્ઘરાત્રમમી સત્ત્વાઃ સત્ત્વસંજ્ઞયા ઉપલમ્ભે ચરન્તિ । તેષાં સત્ત્વાનામુપલમ્ભદૃષ્ટિકાનામુપલમ્ભદૃષ્ટિપ્રહાણાય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય ધર્મં દેશયિષ્યામિ । ઇતિ સંચિન્ત્ય શૂન્યતાં સમાધિવિમોક્ષમુખં સમાપદ્યતે, ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । આનિમિત્તં સમાધિવિમોક્ષમુખં સમાપદ્યતે, ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । અપ્રણિહિતં સમાધિવિમોક્ષમુખં સમાપદ્યતે, ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । એવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનેન ચિત્તોત્પાદેન અનેન ચોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો નાન્તરા ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ, ન ચ પરિહીયતે મૈત્રીસમાધિતો ન કરુણામુદિતોપેક્ષાસમાધિતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભૂયસ્યા માત્રયા વિવર્ધતે શુક્લૈર્ધર્મૈઃ । તીક્ષ્ણતરાણિ ચાસ્ય શ્રદ્ધાદીનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ, બલબોધ્યમાર્ગં ચ પ્રતિલભતે ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ - દીર્ઘરાત્રમમી સત્ત્વા ધર્મસંજ્ઞયા ઉપલમ્ભે ચરન્તિ । તેષામુપલમ્ભદૃષ્ટિકાનામુપલમ્ભદૃષ્ટિપ્રહાણાય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય ધર્મં દેશયિષ્યામીતિ । સો ઽનેન ચિત્તોત્પાદેન પૌર્વકેણ ચોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ શૂન્યતાં સમાધિવિમોક્ષમુખં સમાપદ્યતે । ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । ન ચ પરિહીયતે મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાસમાધિતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભૂયસ્યા માત્રયા વિવર્ધતે શૂક્લૈર્ધર્મૈઃ । તીક્ષ્ણતરાણિ ચાસ્ય શ્રદ્ધાદીનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । બલબોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગં ચ પ્રતિલભતે ॥

પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ - દીર્ઘરાત્રમમી સત્ત્વા નિમિત્તસંજ્ઞયા નિમિત્તે ચરન્તિ । તેષાં નિમિત્તસંજ્ઞાપ્રહાણાય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય ધર્મં દેશયિષ્યામીતિ । સ આનિમિત્તં સમાધિવિમોક્ષમુખં સમાપદ્યતે સત્ત્વાનાં કૃતશઃ । સો ઽનેન ચિત્તોત્પાદેન પૌર્વકેણ ચોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતઃ આનિમિત્તં સમાધિવિમોક્ષમુખં સમાપદ્યતે, ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । ન ચ પરિહીયતે મૈત્ર્યાઃ કરુણાયા મુદિતાયા ઉપેક્ષાયાઃ સર્વસમાધિતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભૂયસ્યા માત્રયા વિવર્ધતે શૂક્લૈર્ધર્મૈઃ । તીક્ષ્ણતરાણિ ચાસ્ય શ્રદ્ધાદીનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગં ચ પ્રતિલભતે ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ - દીર્ઘરાત્રમમી સત્ત્વા નિત્યસંજ્ઞયા સુખસંજ્ઞયા આત્મસંજ્ઞયા શુભસંજ્ઞયા ચ વિપર્યસ્તાઃ । તથા કરિષ્યામિ યથા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય નિત્યસંજ્ઞાયાઃ સુખસંજ્ઞાયાઃ આત્મસંજ્ઞાયાઃ શુભસંજ્ઞાયા વિપર્યાસસ્ય પ્રહાણાય ધર્મં દેશયિષ્યામિ - અનિત્યમેતત્સર્વં ન નિત્યમિતિ । દુઃખમેતત્સર્વં ન સુખમિતિ । અનાત્મકમેતત્સર્વં નૈતત્સાત્મકમિતિ । અશુભમેતત્સર્વં નૈતચ્છુભમિતિ । સો ઽનેન ચિત્તોત્પાદેન સમન્વાગતઃ પૌર્વકેણ ચોપાયકૌશલ્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ પરિગૃહીતો નાન્તરા ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ ( વૈદ્ય 187 ) અપરિપૂર્ણેષુ બુદ્ધધર્મેષુ । એવમપ્રણિહિતં સમાધિવિમોક્ષમુખમુપસંપદ્ય વિહરતિ । ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ । ન ચ પરિહીયતે મૈત્રીતો વા કરુણાતો વા મુદિતાતો વા ઉપેક્ષાતો વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભૂયસ્યા માત્રયા વિવર્ધતે શૂક્લૈર્ધર્મૈઃ । તીક્ષ્ણતરાણિ ચાસ્ય શ્રદ્ધાદીનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગં ચ પ્રતિલભતે । યો હિ કશ્ચિત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમં ચિત્તોત્પાદમુત્પાદયતિ, ઇત્યપીમે સત્ત્વા દીર્ઘરાત્રમુપલમ્ભે ચરિતાવિનઃ એતર્હ્યુપલમ્ભે ચરન્તિ । નિમિત્તસંજ્ઞાયાં ચરિતાવિનઃ એતર્હ્ય્ અપિ નિમિત્તસંજ્ઞાયાં ચરન્તિ । વિપર્યાસે ચરિતાવિનઃ એતર્હ્ય્ અપિ વિપર્યાસે ચરન્તિ । પિણ્ડસંજ્ઞાયાં ચરિતાવિનઃ એતર્હ્ય્ અપિ પિણ્ડસંજ્ઞાયાં ચરન્તિ । અભૂતસંજ્ઞાયાં ચરિતાવિનઃ એતર્હ્ય્ અપિ અભૂતસંજ્ઞાયાં ચરન્તિ । મિથ્યાદૃષ્ટૌ ચરિતાવિનઃ એતર્હ્ય્ અપિ મિથ્યાદૃષ્ટૌ ચરન્તિ । તથા કરિષ્યામિ યથૈષામેતે દોષાઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ, ન પ્રજ્ઞાસ્યન્તે । ઇત્યેવં સર્વસત્ત્વાન્ સમન્વાહરતિ । એવં ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનેન સ્મૃતિસમન્વાહારેણ અનેન ચિત્તોત્પાદેન સમન્વાગતઃ ઉપાયકૌશલ્યેન ચ સમન્વાગતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ચ પરિગૃહીતઃ એવમેતેષાં ગમ્ભીરાણાં ધર્માણાં ધર્મતાં પ્રત્યવેક્ષમાણઃ શૂન્યતાતો વા આનિમિત્તતો વા અપ્રણિહિતતો વા અનભિસંસ્કારતો વા અનુત્પાદતો વા અજાતિતો વા અભાવતો વા । અસ્થાનમેતત્સુભૂતે ઽનવકાશઃ, યત્સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં જ્ઞાનસમન્વાગતો ઽનભિસંસ્કારે વા પતેત્, ત્રૈધાતુકેન વા સાર્ધં સંવસેત્, નૈતત્સ્થાનં વિદ્યતે ॥
એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરિપ્રષ્ટવ્યો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન - કતમેષાં ધર્માણાં પરિજયઃ કર્તવ્યઃ? કિયદ્રૂપાણિ ચ ચિત્તાન્યભિનિર્હર્તવ્યાનિ? યાનિ ચિત્તાન્યભિનિર્હરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન શૂન્યતાં સાક્ષાત્કરોતિ, ન આનિમિત્તં સાક્ષાત્કરોતિ, ન અપ્રણિહિતં સાક્ષાત્કરોતિ, ન અનભિસંસ્કારં સાક્ષાત્કરોતિ, ન અનુત્પાદં સાક્ષાત્કરોતિ, ન અજાતિં સાક્ષાત્કરોતિ, ન અભાવં સાક્ષાત્કરોતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચ ભાવયતિ । સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવં પૃષ્ટ એવં વ્યાકરોતિ - શૂન્યતૈવ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મનસિ કર્તવ્યા । આનિમિત્તમેવ અપ્રણિહિતમેવ અનભિસંસ્કાર એવ અનુત્પાદ એવ અજાતિરેવ અભાવ એવ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મનસિ કર્તવ્ય ઇતિ । સચેત્તં સર્વસત્ત્વાપરિત્યાગચિત્તોત્પાદં નોપદર્શયેત્, ઉપાયકૌશલ્યં વા ન વ્યાકુર્યાત્, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે નાયં વ્યાકૃતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવવિનિવર્તનીયત્વે તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો હ્યસાવવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવેણિકો ધર્મઃ, તં ધર્મં ન સૂચયતિ, ન પ્રભાવયતિ, નોપદર્શયતિ, ન પ્રજાનાતિ, પરિપૃષ્ટો ન વ્યાકરોતિ, ન વિસર્જયતિ, ન તાં ભૂમિમવક્રામયતિ, યો ઽવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભૂમિરિતિ ॥
સુભૂતિરાહ - સ્યાત્પુનર્ભગવન્ પર્યાયો યેન પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ( વૈદ્ય 188 ) ભવેત્? ભગવાનાહ - સ્યાત્સુભૂતે સ પર્યાયો યેન પર્યાયેણ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ભવેત્ । સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા વા અશ્રુત્વા વ એવં પ્રતિપદ્યેત, એવં વિસર્જયેત્ - અવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ । સુભૂતિરાહ - તેન હિ ભગવન્ બહવો બોધાય ચરન્તિ । અલ્પકાઃ પુનર્ય એવં વિસર્જયન્તિ । ભગવાનાહ - તથા હિ સુભૂતે અલ્પકાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે વ્યાકૃતા અવિનિવર્તનીયાયાં જ્ઞાનભૂમૌ । યે પુનસ્તે વ્યાકૃતા ભવિષ્યન્તિ, તે એવં વિસર્જયિષ્યન્તિ । તે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઉત્તપ્તાવરોપિતકુશલમૂલા વેદિતવ્યાઃ । તે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અસંહાર્યાઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન । સચેત્પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ સ્વપ્નોપમાઃ સર્વધર્મા ઇતિ વ્યવલોકયતિ, ન ચ સાક્ષાત્કરોતિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા ત્રૈધાતુકાય ચ સ્પૃહામનુશંસાચિત્તં નોત્પાદયતિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપ્યનેકશતાયાઃ પર્ષદો ઽનેકસહસ્રાયા યાવદનેકકોટીનિયુતશતસહસ્રાયાઃ પર્ષદો મધ્યગતં મણ્ડલમાલે નિષણ્ણં ભિક્ષુસંઘપરિવૃતં બોધિસત્ત્વસંઘપુરસ્કૃતં ધર્મં દેશયન્તં તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમાત્માનં પશ્યતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥

પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ વૈહાયસમભ્યુદ્ગમ્ય સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયતિ, તાં ચ વ્યામપ્રભાં સંજાનીતે, તાંશ્ ચ ભિક્ષૂનભિનિર્મિમીતે, યે ઽન્યાસુ દિક્ષુ ગત્વા અન્યેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધકૃત્યં કુર્વન્તિ, ધર્મં ચ દેશયન્તિ । એવમ્ અપિ સુભૂતે સ્વપ્નાન્તરગતોઅઽવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંજાનીતે । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે સ્વપ્નાન્તરગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નોત્રસ્યતિ, ન સંત્રસ્યતિ, ન સંત્રાસમાપદ્યતે । ગ્રામઘાતે વા નગરઘાતે વા નિગમઘાતે વા જનપદઘાતે વા રાષ્ટ્રઘાતે વા અગ્નિદાહે વા વર્તમાને વ્યાલમૃગાન્ વા તતો ઽન્યાન્ અપિ વા ક્ષુદ્રમૃગજાતીન્ દૃષ્ટ્વા શિરશ્છેદે વા પ્રત્યુપસ્થિતે તતો ઽન્યાન્ય્ અપિ વા મહાભયભૈરવાણિ દુઃખદૌર્મનસ્યાનિ વા પ્રાપ્ય તતો ઽન્યેષામ્ અપિ વા સત્ત્વાનાં મહાભયભૈરવાણિ દુઃખાનિ દૃષ્ટ્વા નાસ્ય ભયભૈરવમુત્પદ્યતે, નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે । તતશ્ ચ સ્વપ્નાન્તરાત્પ્રતિવિબુદ્ધસ્ય સમનન્તરવ્યુત્થિતસ્યૈવં ભવતિ - સ્વપ્નોપમમિદં સર્વં ત્રૈધાતુકમ્ । એવં ચ મયા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સમ્યગ્દેશયતા ધર્મો દેશયિતવ્ય ઇતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
( વૈદ્ય 189 ) પુનરપરં સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સ્વપ્નાન્તરગતસ્ય નૈરયિકાન્ સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા એવં ભવતિ - તથા કરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વે ઽપ્યપાયા ન ભવિષ્યન્તીતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અપાયપરિશુદ્ધિલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
તત્ર સુભૂતે કથં વિજ્ઞાયેત અસ્યાવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વે ઽપ્યપાયા ન ભવિષ્યન્તીતિ? સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ નિરયગતાંસ્તિર્યક્પ્રેતગતાન્ વા સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા સ્મૃતિં પ્રતિલભતે । સ તાં સ્મૃતિં પ્રતિલભ્ય એવં ચિન્તયતિ - તથા કરિષ્યામિ યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વે ઽપ્યપાયા ન ભવિષ્યન્તીતિ । એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અપાયપરિશુદ્ધિલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનિવર્તનીયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે સ્વપ્નાન્તરગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નગરદાહે વા ગ્રામદાહે વા વર્તમાને પ્રતિવિબુદ્ધઃ સંસ્તતઃ સ્વપ્નાદેવં સમન્વાહરતિ યથા - મયા સ્વપ્નાન્તરગતેન યે આકારાઃ યાનિ લિઙ્ગાનિ યાનિ નિમિત્તાનિ દૃષ્ટાનિ, યૈરાકારૈર્યૈર્લિઙ્ગૈર્યૈર્નિમિત્તૈરવિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધારયિતવ્યઃ, તે આકારાસ્તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ મમ સંવિદ્યન્તે । એતેન સત્યેન સત્યવચનેન અયં નગરદાહો વા ગ્રામદાહો વા વર્તમાન ઉપશામ્યતુ, શીતિભવતુ, અસ્તં ગચ્છતુ । સચેત્સુભૂતે ગ્રામદાહો વા નગરદાહો વા ઉપશામ્યતિ, શીતીભવતિ, અસ્તં ગચ્છતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે વ્યાકૃતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ । સચેન્નોપશામ્યતિ, ન શીતીભવતિ, નાસ્તઃ ગચ્છતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે નાયં વ્યાકૃતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ । સચેત્પુનઃ સુભૂતે સો ઽગ્નિદાહો ઽતિક્રમ્ય ગૃહાદ્ગૃહં રથ્યાયા રથ્યામન્યતરાન્યતરાં રથ્યાં વા ગૃહં વા ગચ્છતિ, દહતિ, નોપશામ્યતિ, ન શીતીભવતિ, નાસ્તં ગચ્છતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે ધર્મપ્રત્યાખ્યાનં દુષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયં તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કર્મોપચિતમ્ । તતો ઽસ્યૈતદ્દૃષ્ટધર્મસંવર્તનીયમેવ કર્મ વિપચ્યતે । તત એવ ધર્મપ્રત્યાખ્યાનાત્સાવશેષં કર્મૈવં વિપચ્યતે । ઇત્યયં સુભૂતે હેતુરયં પ્રત્યયો ઽસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવિનિવર્તનીયલક્ષણતાયા ઇતિ । અયમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે યૈરાકારૈર્યૈર્લિઙ્ગૈર્યૈર્નિમિત્તૈરવિનિવર્તનીયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધારયિતવ્યઃ, તાનાકારાંસ્તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ દેશયિષ્યામિ । તત્સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ શૃણુ, મનસિ કુરુ, ભાષિષ્યે ઽહં તે । સાધુ ભગવન્નિત્યાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્ । ભગવાનેતદવોચત્ - સચેત્સુભૂતે કશ્ચિદેવ પુરુષો વા સ્ત્રી વા દારકો વા દારિકા વા ( વૈદ્ય 190 ) અમનુષ્યેણ ગૃહીતો ભવેદાવિષ્ટઃ । તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઉપસંક્રમ્ય એવમધિષ્ઠાનં સમન્વાહર્તવ્યમ્ । સચેદહં હૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, પરિશુદ્ધો મે ઽધ્યાશયઃ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । યથાહમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામઃ, પરિશુદ્ધો મે મનસિકારો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । અપગતં મે શ્રાવકચિત્તં પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તં ચ, તેન મયા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબોદ્ધવ્યા । નાહં નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યે । અભિસંભોત્સ્ય એવાહમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ । યે ઽપિ તે અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, ન તેષાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં કિંચિદજ્ઞાતં વા અદૃષ્ટં વા અવિદિતં વા અસાક્ષાત્કૃતં વા અનભિસંબુદ્ધં વા । યથા તે બુદ્ધા ભગવન્તો જાનન્તો મમાધ્યાશયમ્ - ઇત્યપ્યહમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યે ઇતિ । અનેન સત્યેન સત્યવચનેન ઇયં સ્ત્રી વા પુરુષો વા દારકો વા દારિકા વા યેન અમનુષ્યગ્રહેણ ગૃહીતો વા આવિષ્ટો વા, સો ઽપક્રામતુ । સચેત્સો ઽમનુષ્યઃ એવં ભાષમાણેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નાપક્રામતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે નાયં વ્યાકૃતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ । સચેત્પુનઃ સુભૂતે એવં ભાષમાણસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સો ઽમનુષ્યો ઽપક્રામતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે વ્યાકૃતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુપાયકૌશલ્યમીમાંસાપરિવર્તો નામ વિંશતિતમઃ ॥

અસ્પ્_21: મારકર્મપરિવર્ત એકવિંશતિતમઃ ।
તત્ર ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ભાષિષ્યતે - યેન સત્યેન સત્યવચનેન અહં વ્યાકૃતઃ તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તેન સત્યેન સત્યવચેન અયમમનુષ્યો ઽપક્રામત્વિતિ । તત્ર સુભૂતે મારઃ પાપીયાનૌત્સુક્યમાપત્સ્યતે તસ્ય અમનુષ્યસ્યાપક્રમણાય । તત્કસ્ય હેતોઃ? મારો હ્યત્ર પાપીયાંસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિરયાનસંપ્રસ્થિતસ્યાન્તિકે બલવત્તરં તેજોવત્તરં ચોદ્યોગમાપત્સ્યતે - કથમયમમનુષ્યો ઽપક્રામેદિતિ । એવં સો ઽમનુષ્યો મારાધિષ્ઠાનેનાપક્રમિષ્યતિ । એવં ચ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભવિષ્યતિ - મમૈષો ઽનુભાવેન અમનુષ્યો ઽપક્રાન્ત ઇતિ । ન પુનઃ સ એવં જ્ઞાસ્યતિ - મારસ્યૈષો ઽનુભાવેન અમનુષ્યો ઽપક્રાન્ત ઇતિ । સ તેન તાવન્માત્રકેણૌત્સુક્યમાપત્સ્યતે । સ તેનૌત્સુક્યેન તતો ઽન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનવમંસ્યતે ઉચ્ચગ્ધયિષ્યતિ ઉલ્લાપયિષ્યતિ કુત્સયિષ્યતિ પંસયિષ્યતિ - અહં વ્યાકૃતસ્તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ । સ તેન તાવન્માત્રકેણ ભૂયો માનં જનયિષ્યતિ, માનં સંજનયિષ્યતિ, માનં વર્ધયિષ્યતિ, માનં સંવર્ધયિષ્યતિ, માનં સ્તમ્ભયિષ્યતિ, માનમુપસ્તમ્ભયિષ્યતિ, માનં બૃંહયિષ્યતિ, માનમુપબૃંહયિષ્યતિ, માનમુત્પાદયિષ્યતિ । સ તેન માનેન અતિમાનેન માનાતિમાનેન મિથ્યામાનેન અભિમાનેન દૂરીકરિષ્યતિ સર્વજ્ઞતામ્, દૂરીકરિષ્યત્યનુત્તરં બુદ્ધજ્ઞાનમ્, સ્વયંભૂજ્ઞાનમ્, સર્વજ્ઞજ્ઞાનમ્ । દૂરીકરિષ્યત્યનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ । સ તથારૂપાણિ કલ્યાણમિત્રાણિ કલ્યાણધર્મણ ઉદારાધિમુક્તિકાનધ્યાશયસંપન્નાનુપાયકુશલાનવિનિવર્તનીયધર્મસમન્વાગતાંશ્ ચ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા અભિમાનમુત્પાદ્ય અવમન્યમાનસ્તથારૂપાણિ કલ્યાણમિત્રાણિ ન સેવિષ્યતે, ન ભજિષ્યતે, ન પર્યુપાસિષ્યતે, ન પરિપ્રક્ષ્યતિ । તદેવ મારબન્ધનં ગાઢીકરિષ્યતિ । તસ્ય દ્વે ભૂમી પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યે - શ્રાવકભૂમિર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વા । એવં સુભૂતે સત્યાધિષ્ઠાનેન મારઃ પાપીયાનચિરયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અલ્પશ્રદ્ધસ્ય અલ્પશ્રુતસ્ય કલ્યાણમિત્રવિરહિતસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીતસ્ય ઉપાયકૌશલ્યવિરહિતસ્ય અન્તરાયં કરિષ્યત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામાપદેશેનાપિ મારકર્મ ભવિષ્યતિ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામાપેદેશેનાપિ મારકર્મ ભવિષ્યતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં નામાપદેશેનાપિ નામાધિષ્ઠાનેનાપિ મારઃ પાપીયાનુપસંક્રમિષ્યતિ । અન્યતરાન્યતરેણ વેષેણોપસંક્રમ્ય એવં વક્ષ્યતિ - તૈર્વ્યાકૃતસ્ત્વં પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તવ હીદં નામધેયમ્ । ઇદં તે માતુર્નામધેયમ્ । ઇદં તે પિતુર્નામધેયમ્ । ઇદં તે ભ્રાતુર્નામધેયમ્ । ઇદં તે ભગિન્યા નામધેયમ્ । ઇદં તે મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતાનાં નામધેયમ્ । યાવદાસપ્તમં માતામહપિતામહયુગસ્ય નામધેયમુદીરયિષ્યતિ - અમુષ્યાં દિશિ ત્વં જાતઃ, અમુષ્મિન્ જનપદે અમુષ્મિન્ ગ્રામે વા નગરે વા ( વૈદ્ય 192 ) નિગમે વા જાત ઇતિ । સચેત્પ્રકૃત્વા મૃદુકો ભવિષ્યતિ, તમેનમેવં વક્ષ્યતિ - પૂર્વમ્ અપિ ત્વમેવ મૃદુકો ઽભૂઃ । સચેત્પ્રકૃત્યા તીક્ષ્ણેન્દ્રિયો ભવિષ્યતિ, તતસ્તમેવં વક્ષ્યતિ - પૂર્વમ્ અપિ ત્વં તીક્ષ્ણેન્દ્રિયો ઽભૂઃ । સચેદારણ્યકો ભવિષ્યતિ, સચેત્પિણ્ડપાતિકો ભવિષ્યતિ, સચેત્પાંસુકૂલિકો ભવિષ્યતિ, સચેત્ખલુપશ્ચાદ્ભક્તિકો ભવિષ્યતિ, સચેદેકાસનિકો ભવિષ્યતિ, સચેદ્યાથાસંસ્તરિકો ભવિષ્યતિ, સચેત્રૈચીવરિકો ભવિષ્યતિ, સચેત્ શ્મશાનિકો ભવિષ્યતિ, સચેદ્વૃક્ષમૂલિકો ભવિષ્યતિ, સચેન્નૈષદ્યિકો ભવિષ્યતિ, સચેદભ્યવકાશિકો ભવિષ્યતિ, સચેન્નામન્તિકો ભવિષ્યતિ, સચેદલ્પેચ્છઃ સંતુષ્ટઃ પ્રવિવિક્તો ભવિષ્યતિ, સચેદપગતપાદમ્રક્ષણો ભવિષ્યતિ, સચેન્મૃદુભાષી અલ્પવાગ્ ભવિષ્યતિ, તમેનં મારઃ પાપીયાંસ્તેન તેન દૃષ્ટધાર્મિકેણ ગુણેનાદેક્ષ્યતિ - પૂર્વમ્ અપિ ત્વમનેન ચાનેન ચ ગુણેન સમન્વાગતો ઽભૂઃ । નિયતસ્તં વ્યાકૃતસ્તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ અવિનિવર્તનીયાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે અમી એવંરૂપા ધુતગુણાઃ સંવિદ્યન્તે । નિશ્ચયેન ત્વં પૂર્વમપ્યેતૈરેવ ધુતગુણૈઃ સમન્વાગતો ઽભૂઃ । એવં સ તેન પૌર્વકેણ નામાપદેશેન નામાધિષ્ઠાનેન પ્રત્યુત્પન્નધુતગુણસંલેખેન ચ મન્યનામુત્પાદયિષ્યતિ । તસ્યૈવં ભવિષ્યતિ - વ્યાકૃતો ઽહં તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યથા મે અમી ગુણાઃ સંવિદ્યન્તે । તં ચ મારઃ પાપીયાનેવં વક્ષ્યતિ - અવિનિવર્તનીયસ્ત્વં વ્યાકૃતસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તવ એતે એવંરૂપા ધુતગુણા સંવિદ્યન્તે । તસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે મારઃ પાયીયાન્ કદાચિદ્ભિક્ષુવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, કદાચિદ્ભિક્ષુણીવેષેણ, કદાચિદુપાસકવેષેણ, કદાચિદુપાસિકાવેષેણ, કદાચિદ્બ્રાહ્મણવેષેણ, કદાચિદ્ગૃહપતિવેષેણ, કદાચિન્માતૃવેષેણ, કદાચિત્પિતૃવેષેણ, કદાચિદ્ભ્રાતૃવેષેણ, કદાચિદ્ભગિનીવેષેણ, કદાચિન્મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતવેષેણ ઉપસંક્રમિષ્યતિ । ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ - વ્યાકૃતસ્ત્વં પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ અવિનિવર્તનીયાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે એવંરૂપા ધુતગુણાઃ સંવિદ્યન્તે, યે ઽવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ગુણાઃ । યે ખલુ પુનઃ સુભૂતે મયા અવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ગુણા આખ્યાતાઃ આકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાનિ ચાખ્યાતાનિ, તાનિ તસ્ય ન ભવિષ્યન્તિ । વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે તતો ઽન્યૈર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ - મારાધિષ્ઠિતો બતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યે આકારા યાનિ લિઙ્ગાનિ યાનિ નિમિત્તાનિ અવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્, તાનિ તસ્ય ન ભવિષ્યન્તિ । સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનેન નામાધિષ્ઠાનેન અભિમાનમુત્પાદયિષ્યતિ । અભિમાનમુત્પાદ્ય માનાભિભૂતઃ સ્તમ્ભાભિભૂતો મારાધિષ્ઠાનેનાભિભૂતસ્તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનવમંસ્યતે ઉચ્ચગ્ઘયિષ્યતિ ઉલ્લાપયિષ્યતિ કુત્સયિષ્યતિ પંસયિષ્યતિ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નામાધિષ્ઠાનેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥

( વૈદ્ય 193 ) પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નામાપદેશેન નામવ્યાકરણેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્ । કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નામાપદેશેન નામવ્યાકરણેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્? ઇહ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષેણોપસંક્રમ્ય બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેવં વ્યાકરિષ્યતિ - તવાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતઃ ઇદં નામધેયં ભવિષ્યતીતિ યદેવ તેન ચિત્તેનાનુવર્તિતમનુવિતર્કિતમનુવિચારિતં ભવતિ - અહો બત મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતઃ ઇદમેવંરૂપં નામધેયં ભવેદિતિ, તદેવ નામધેયં વ્યાકરિષ્યતિ । તત્ર દુષ્પ્રજ્ઞજાતીયસ્ય અનુપાયકુશલસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યૈવં ભવિષ્યતિ - યથા મયા નામધેયમનુવર્તિતમનુવિતર્કિતમનુવિચારિતમ્, અહો બત મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય સતઃ ઇદં નામધેયં ભવેદિતિ, તથા તેન ભિક્ષુણા નિર્દિષ્ટમિતિ । સ એવં યચ્ચ નામધેયં સ્વયમનુવિચિન્તિતમ્, યચ્ચ તેન મારેણ પાપીયસા મારકાયિકાભિર્વા દેવતાભિરભિનિર્મિતેન મારાધિષ્ઠિતેન વા ભિક્ષુણા નામધેયમુદીરિતમ્, તદુભયં તુલયિત્વા યથા ચ મમ ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નઃ, યથા ચ અનેન ભિક્ષુણા નિર્દિષ્ટં મમ નામધેયં સમેતિ નામ્ના, નામવ્યાકૃતો ઽહં તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ મંસ્યતે । યાનિ ચ મયા સુભૂતે અવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામાકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાનિ આખ્યાતાનિ, તાનિ તસ્ય ન ભવિષ્યન્તિ । સ તૈર્વિરહિતો ઽનેન નામાપદેશેન નામવ્યાકરણેન મન્યનામુત્પાદયિષ્યતિ । સ મન્યનામુત્પાદ્ય તતો ઽન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનવમંસ્યતે - અહં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, નૈતે વ્યાકૃતા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ । એવં સ તેન માનેન અતિમાનેન માનાતિમાનેન અભિમાનેન મિથ્યામાનેન ચ તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનવમન્યમાનો દૂરીકરિષ્યતિ સર્વજ્ઞતામ્, દૂરીકરિષ્યતિ બુદ્ધજ્ઞાનમ્ । તસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતયા અપરિગૃહીતસ્ય ઉપાયકૌશલ્યવિરહિતસ્ય કલ્યાણમિત્રવિરહિતસ્ય પાપમિત્રપરિગૃહીતસ્ય દ્વયોર્ભૂમ્યોરન્યતરા ભૂમિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા - શ્રાવકભૂમિર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વા । સચેત્પુનશ્ચિરં સુચિરં સંધાવ્ય સંસૃત્ય એનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામો ભવેત્, યદિ ચાસાવુપસર્પેત્ કલ્યાણમિત્રાણિ, અભીક્ષ્ણં ચ તાન્યુપસંક્રમિષ્યતિ, તેનૈવ ચાત્મભાવપ્રતિલમ્ભેન તાવત્પૂર્વકાંશ્ચિત્તોત્પાદાન્ વિગર્હિષ્યતિ, વાન્તીકરિષ્યતિ, જુગુપ્સિષ્યતિ, પ્રતિનિઃ - સ્રક્ષ્યતિ, પ્રતિદેશયિષ્યતિ, તથાપિ બુદ્ધભૂમિસ્તસ્ય દુર્લભા ભવિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તાવદ્ગુરુતરં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મનનાપત્તિસ્થાનમ્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ભિક્ષોઃ શ્રાવકયાનિકસ્ય શ્રાવકભૂમૌ ચતસ્રો મૂલાપત્તયો ગુર્વ્યો ભવન્તિ, યતો ઽન્યતરાન્યતરા માપત્તિમધ્યાપદ્ય અભિક્ષુર્ભવત્યશ્રમણો ઽશાક્યપુત્રીયઃ, ઇયમેવ તાભ્યશ્ચતસૃભ્ય આપત્તિભ્યો ગુરુતરા આપત્તિઃ, યો ઽયં માનચિત્તોત્પાદઃ, યદુત નામાપદેશેન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવમાનનયા મહાનકુશલશ્ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નઃ । અયં તાભ્યશ્ચતસૃભ્ય આપત્તિભ્યો ગુરુતરશ્ચિત્તોત્પાદો વેદિતવ્યઃ ॥
તિષ્ઠન્તુ સુભૂતે ચતસ્રો ગુર્વ્યો મૂલાપત્તયઃ । પઞ્ચભ્યો ઽપિ સુભૂતે આનન્તર્યેભ્યઃ ( વૈદ્ય 194 ) કર્મભ્યો ગુરુતરો ઽયં ચિત્તોત્પાદઃ, યો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામાપદેશેન માનસહગતશ્ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નઃ । અયં તેભ્યઃ પઞ્ચભ્ય આનન્તર્યેભ્યઃ કર્મભ્યો ગુરુતરશ્ચિત્તોત્પાદો વેદિતવ્યઃ । ઇતિ હિ સુભૂતે અનેનાપિ નામાપદેશેન સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માણિ મારકર્માણ્યુત્પત્સ્યન્તે । તાનિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોદ્ધવ્યાનિ । અન્યેભ્યશ્ચાવબોધયિતવ્યાનિ, બુદ્ધ્વા ચ વિવર્જયિતવ્યાનિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ વિવેકગુણેન બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રમ્ય ચોદયિષ્યતિ સ્મારયિષ્યતિ । કથં ચ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ વિવેકગુણેન બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રમ્ય ચોદયિષ્યતિ સ્મારયિષ્યતિ? ઇહ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રમિષ્યતિ, ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ - વિવેકસ્ય તથાગતો વર્ણવાદી અરણ્યવનપ્રસ્થગિરિગુહાશ્મશાનપલાલપુઞ્જાદિષુ વિહર્તવ્યમિતિ । ન ચાહં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવંવિધં વિવેકં વદામિ, યદુત આરણ્યકાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાનિ વિજનપદાનિ વિવિક્તાનિ, વિવિધાનિ વનપ્રસ્થગિરિગુહાશ્મશાનપલાલપુઞ્જાદીનિ ॥

સુભૂતિરાહ - કતમઃ પુનઃ સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અન્યો વિવેકો યદિ વા આરણ્યકાનિ પ્રાન્તાનિ શયનાસનાનિ વિજનપદાનિ વિવિક્તાનિ વિવિધાનિ વનપ્રસ્થગિરિગુહાશ્મશાનપલાલપુઞ્જાદીનિ? યદિ તાનિ નાધ્યાવસતિ, કિયદ્રૂપઃ પુનર્ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાન્યો વિવેકઃ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તો ભવતિ શ્રાવકપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ, વિવિક્તો ભવતિ પ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ, એવં સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તો વિહરતિ । ગ્રામાન્તે ઽપિ હિ વિહરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યપરિગૃહીતઃ સર્વસત્ત્વમૈત્રીમહાકરુણાવિહારેણ વિહરેત્ । અનેન વિહારેણ વિહરન્ વિવિક્ત એવ સ વિહરતિ । અયં ખલુ પુનઃ સુભૂતે મયા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તમનસિકારવિવેકો ઽનુજ્ઞાતઃ । અનેન વિવેકેન વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રાત્રિંદિવાન્યતિનામયતિ, વિવિક્તો વિહરતિ । સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽરણ્યવનપ્રસ્થગિરિગુહાશ્મશાનપ્રાન્તશયનાસનેષ્વનેન વિહારેણ વિહરતિ, વિવિક્તો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિહરતિ । યં પુનઃ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ વિવેકમુપદેક્ષ્યતિ અરણ્યવનપ્રસ્થગિરિગુહાશ્મશાનપ્રાન્તશયનાસનવિહારાન્, સ તેન વિવેકેન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ સંકીર્ણ એવ સન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામનભિયુજ્યમાનો ન સર્વજ્ઞજ્ઞાનં પરિપૂરયતિ । એવં સ સંકીર્ણવિહારેણ વિહરન્ સો ઽપરિશુદ્ધેન મનસિકારેણ વિહરન્ અપરિશુદ્ધકાયવાઙ્મનઃકર્માન્તઃ એવ ભવિષ્યતિ । અપરિશુદ્ધકાયવાઙ્મનઃકર્માન્ત એવ સંસ્તતો ઽન્યાન્ અપિ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ ગ્રામાન્તવિહારિણો ઽસંકીર્ણાન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ પ્રજ્ઞોપાયમહાકરુણાવિહારવિહારિણો ઽવમંસ્યતે । અરણ્યે ઽપિ વિહરન્ સો ઽપરિશુદ્ધકાયવાઙ્મનઃકર્માન્તઃ સન્ સંકીર્ણવિહાર્યેવ ભવતિ, ન વિવિક્તવિહારી । સ પ્રજ્ઞોપાયમહાકરુણાવિહારવિહારિણો ( વૈદ્ય 195 ) ગ્રામાન્તે વિહરતઃ પરિશુદ્ધકાયવાઙ્મનઃકર્મસમુદાચારાન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તમનસિકારવિવિક્તાનસંકીર્ણાન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈસ્તાંસ્તાવત્સો ઽવમન્યમાનો ન ધ્યાનસમાધિસમાપત્તિવિમોક્ષાભિજ્ઞાનાં લાભી ભવિષ્યતિ । ન ચાસ્ય તાઃ પરિપૂરિં ગમિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સો ઽનુપાયકુશલો ભવતિ ॥
કિંચાપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યોજનશતિકેષ્વટવીકાન્તારેષુ વિહરેદપગતવ્યાલમૃગપક્ષિસંઘેષુ અપગતક્ષુદ્રમૃગવ્યાલયક્ષરાક્ષસાનુવિચરિતેષુ અપગતચૌરકાન્તારભયભૈરવોપદ્રવેષુ સંતિષ્ઠેત્, વર્ષં વા વર્ષશતં વા વર્ષસહસ્રં વા વર્ષશતસહસ્રં વા વર્ષકોટીં વા વર્ષકોટીશતં વા વર્ષકોટીસહસ્રં વા વર્ષકોટીશતસહસ્રં વા વર્ષકોટીનિયુતશતસહસ્રં વા, તતો વા ઉપરિ । ઇમં ચ વિવેકં મયોપદિષ્ટં ન જાનીયાત્, યેન વિવેકેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાશયસંપ્રસ્થિતો ઽધ્યાશયસંપન્નો વિહરતિ । તં સો ઽનુપાયકુશલો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽજાનન્નરણ્યપરમો વિહરતિ । તત્ર ચ વિવેકે નિશ્રિતઃ આલીનો ઽધ્યવસિતો ઽધ્યવસાયમાપન્નઃ । નૈવ મે સુભૂતે એતાવતા સ બોધિસત્ત્વશ્ચિત્તમારાધયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યઃ સુભૂતે વિવેકો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મયા આખ્યાતઃ, તેન વિવેકેન વિહરન્નસ્મિન્ વિવેકે ન સંદૃશ્યતે । તમેનં મારઃ પાપીયાનુપસંક્રમ્ય ઉપર્યન્તરીક્ષે વિહાયસિ સ્થિત્વા એવં વક્ષ્યતિ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, એષ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તથાગતેન વિવેક આખ્યાતઃ । અનેનૈવ ત્વં કુલપુત્ર વિવેકેન વિહર । એવં ત્વં ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । સ તતો વિવેકાત્પુનરેવ અરણ્યાદ્ગ્રામાન્તમવતીર્ય તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ પેશલાન્ ભિક્ષૂન્ સબ્રહ્મચારિણઃ કલ્યાણધર્મણો ઽસંકીર્ણાન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ પરિશુદ્ધકાયવાઙ્મનઃકર્માન્તાન્ જીવાનવમંસ્યતે । સ એવં વક્ષ્યતિ - સંકીર્ણવિહારેણ બતેમે આયુષ્મન્તો વિહરન્તિ, ન વિવિક્તવિહારેણ । આકીર્ણવિહારેણ બતેમે આયુષ્મન્તો વિહરન્તિ, ન વિવિક્તવિહારેણ વિહરન્તીતિ । યે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વિવિક્તવિહારેણ વિહરન્તિ, તાન્ સંકીર્ણવિહારેણ ચોદયિષ્યતિ, આકીર્ણવિહારેણ ચોદયિષ્યતિ । યે ચ તે સંકીર્ણવિહારેણ વિહરન્તિ, તાન્ સ વિવિક્તવિહારેણ સમુદાચરિષ્યતિ, તત્ર ગૌરવમુત્પાદયિષ્યતિ । યત્ર ચ ગૌરવમુત્પાદયિતવ્યમ્, તત્ર માનમુત્પાદયિષ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અહમમનુષ્યૈશ્ચોદ્યે, અહમમનુષ્યૈઃ સ્માર્યે । એષ સુભૂતે વિહારો યેનાહં વિહારેણ વિહરામિ । કં ગ્રામાન્તવિહારિણમમનુષ્યાશ્ચોદયિષ્યન્તિ, કં ગ્રામાન્તરે વિહરન્તમમનુષ્યાઃ સ્મારયિષ્યન્તિ, ઇત્યેવં હિ બોધિસત્ત્વયાનિકાન્ પુદ્ગલાનવમંસ્યતે । અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વચણ્ડાલો વેદિતવ્યઃ, બોધિસત્ત્વદૂષી વેદિતવ્યઃ, બોધિસત્ત્વપ્રતિરૂપકો વેદિતવ્યઃ, બોધિસત્ત્વપ્રતિવર્ણિકો વેદિતવ્યઃ, બોધિસત્ત્વકારણ્ડવકો વેદિતવ્યઃ, ચૌરઃ શ્રમણવેષેણ, ચૌરો બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનામ્, ચૌરઃ સદેવકસ્ય લોકસ્ય । તજ્જાતીયઃ ખલુઃ પુનઃ સુભૂતે પુદ્ગલો ન સેવિતવ્યો ન ભક્તવ્યો ન પર્યુપાસિતવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અભિમાનપતિતા હિ તે તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ । અન્યેષામ્ અપિ તથારૂપાણામલ્પ ( વૈદ્ય 196 ) સ્થામાનાચિરયાનસંપ્રસ્થિતાનાં સંદૂષણં કુર્યુઃ । અવિશુદ્ધધર્માણો હિ તે તથારૂપાઃ પુદ્ગલાઃ વેદિતવ્યાઃ । અનાર્યા હિ તે તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ । અનાર્યધર્માણો હિ તે તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ । યસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અપરિત્યક્તાઃ સર્વસત્ત્વાઃ, અપરિત્યક્તા સર્વજ્ઞતા, અપરિત્યક્તા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અધ્યાશયેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન સર્વસત્ત્વાનામર્થં કર્તુકામેન તજ્જાતીયાઃ પુદ્ગલા ન સેવિતવ્યાઃ, ન ભક્તવ્યાઃ, ન પર્યુપાસિતવ્યાઃ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સર્વસત્ત્વાનામર્થાય અભ્યુત્થિતેન એતેષાં ચ અન્યેષાં ચ મારકર્મણામવબોધાય નિત્યમેવોદ્વિગ્નચિત્તેન ભવિતવ્યં સર્વસત્ત્વાનાં માર્ગમપ્રતિલભમાનાનામુપદેષ્ટુમુત્રસ્તમાનસેન અસંસૃષ્ટેન ત્રૈધાતુકેન । તત્રાપિ તાવન્મૈત્રાયમાણેન કરુણાયમાનેન મહાકરુણામુત્પાદ્ય અનુકમ્પામુપાદાય સમ્યક્પ્રતિપન્નેષુ સત્ત્વેષુ મુદિતચિત્તેનાનુપલબ્ધિધર્મતયા ધર્માણામુપેક્ષકેણ એવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - તથા કરિષ્યામિ યથા સર્વે મારકર્મદોષાઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં સર્વત્ર સર્વદા ચ ન ભવિષ્યન્તિ, નોત્પત્સ્યન્તે । સચેદુત્પત્સ્યન્તે, ક્ષિપ્રમેવ પ્રતિગમિષ્યન્તિ, એવં શિક્ષિષ્યે ઇતિ । અયમ્ અપિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સ્વયમભિજ્ઞાય પરાક્રમો વેદિતવ્યઃ । ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિવેકગુણેન મારકર્મ વેદિતવ્યમિતિ ॥

આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં મારકર્મપરિવર્તો નામ એકવિંશતિતમઃ ॥
અસ્પ્_22: કલ્યાણમિત્રપરિવર્તો દ્વાવિંશતિતમઃ ।
અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરપ્યાયુષ્મન્તં સુભૂતિમામન્ત્રયતે સ્મ - ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અધ્યાશયસંપ્રસ્થિતેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન આદિત એવં કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિતવ્યાનિ ભક્તવ્યાનિ પર્યુપાસિતવ્યાનિ । સુભૂતિરાહ - કતમાનિ તાનિ પુનર્ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, યાનિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અધ્યાશયસંપ્રસ્થિતેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન આદિત એવ કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિતવ્યાનિ ભક્તવ્યાનિ પર્યુપાસિતવ્યાનિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - બુદ્ધા એવ સુભૂતે ભગવન્તઃ, યે ચ તે ઽવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બોધિસત્ત્વચર્યાકુશલાઃ, ય એનં પારમિતાસ્વવવદન્તિ અનુશાસતિ, યે ઽસ્મૈ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દેશયન્ત્યુપદિશન્તિ । ઇમાનિ તાનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ । પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રં વેદિતવ્યમ્ । સર્વા એવ ચ સુભૂતે ષટ્ પારમિતા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ । ષડેવ પારમિતાઃ શાસ્તા, ષટ્ પારમિતા માર્ગઃ, ષટ્ પારમિતા આલોકઃ, ષટ્ પારમિતા ઉલ્કા, ષટ્ પારમિતાઃ અવભાસઃ, ષટ્ પારમિતાસ્ત્રાણમ્, ષટ્ પારમિતાઃ શરણમ્, ષટ્ પારમિતા લયનમ્, ષટ્ પારમિતાઃ પરાયણમ્, ષટ્ પારમિતાઃ દ્વીપઃ, ષટ્ પારમિતા માતા, ષટ્ પારમિતાઃ પિતા, ષટ્ પારમિતા જ્ઞાનાય બોધાય અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે સંવર્તન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિનિષ્ઠિતા ભવતિ યદુત ષટ્પારમિતાસુ । યે ઽપિ તે સુભૂતે અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય પરિનિર્વૃતાઃ, તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામિતોનિર્જાતૈવ સર્વજ્ઞતા, યદુત ષડ્ભ્યઃ પારમિતાભ્યઃ । યે ઽપિ તે સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે, તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામિતોનિર્જાતૈવ સર્વજ્ઞતા, યદુત ષડ્ભ્યઃ પારમિતાભ્યઃ । યે ઽપિ તે સુભૂતે અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષ્વપરિમાણેષ્વચિન્ત્યેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા એતર્હ્યનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ, ધ્રિયન્તે, યાપયન્તિ, ધર્મં ચ દેશયન્તિ, તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામિતોનિર્જાતૈવ સર્વજ્ઞતા, યદુત ષડ્ભ્યઃ પારમિતાભ્યઃ । અહમ્ અપિ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ એતર્હ્યનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ । મમાપિ હિ સુભૂતે ઇતોનિર્જાતૈવ સર્વજ્ઞતા, યદુત ષડ્ભ્યઃ પારમિતાભ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? આસુ હિ સુભૂતે ષટ્સુ પારમિતાસુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષા ધર્મા અન્તર્ગતાઃ, ચત્વારો બ્રહ્મવિહારાઃ, ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ । યાવાંશ્ ચ કશ્ચિદ્બુદ્ધધર્મો બુદ્ધજ્ઞાનં સ્વયંભૂજ્ઞાનમચિન્ત્યજ્ઞાનમતુલ્યજ્ઞાનમપ્રમેયજ્ઞાનમસંખ્યેયજ્ઞાનમસમજ્ઞાનમસમસમજ્ઞાનં સર્વજ્ઞજ્ઞાનમ્, સર્વં તત્ ષટ્સુ પારમિતાસ્વન્તર્ગતમ્ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ષટ્ પારમિતા એવ કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, ષડેવ પારમિતાઃ શાસ્તા, ષટ્ પારમિતા માર્ગઃ, ષટ્ પારમિતા આલોકઃ, ષટ્ પારમિતા ઉલ્કા, ષટ્ પારમિતા અવભાસઃ, ષટ્ પારમિતાસ્ત્રાણમ્, ષટ્ ( વૈદ્ય 198 ) પારમિતાઃ શરણમ્, ષટ્ પારમિતા લયનમ્, ષટ્ પારમિતાઃ પરાયણમ્, ષટ્ પારમિતા દ્વીપઃ, ષટ્ પારમિતા માતા, ષટ્ પારમિતાઃ પિતા, ષટ્ પારમિતા જ્ઞાનાય બોધાય સર્વજ્ઞતાયૈ અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિપ્રાપ્તયે સંવર્તન્તે । સર્વસત્ત્વાનામપ્રત્યુપકારિણામ્ અપિ ઉપકારિભૂતો ભવતિ, યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્પારમિતાસુ શિક્ષતે ॥
આસુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા દેશયિતવ્યા ઉપદેષ્ટવ્યા ઉદ્દેષ્ટવ્યા સ્વાધ્યાતવ્યા, અર્થતશ્ ચ ધર્મતશ્ ચ નયતશ્ચોપપરીક્ષિતવ્યા ઉપનિધ્યાતવ્યા પરિપ્રષ્ટવ્યા પરિપ્રશ્નયિતવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? એષા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ષણ્ણાં પારમિતાનાં પૂર્વંગમા નાયિકા પરિણાયિકા સંદર્શિકા અવદર્શિકા જનયિત્રી ધત્રી । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતા હિ પઞ્ચ પારમિતા ન પ્રજ્ઞાયન્તે, નાપિ પારમિતાનામધેયં લભન્તે । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે અપરપ્રણેયતાં ગન્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અપરપ્રણેયતાયાં સ્થાતુકામેન ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ॥

સુભૂતિરાહ - કિંલક્ષણા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - અસઙ્ગલક્ષણા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા । સુભૂતિરાહ - સ્યાદ્ભગવન્ પર્યાયો યેન પર્યાયેણ યેનૈવાસઙ્ગલક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા સંવિદ્યતે, તેનૈવ અસઙ્ગલક્ષણેન સર્વધર્માઃ સંવિદ્યેરન્? ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । સ્યાત્સુભૂતે પર્યાયો યેન પર્યાયેણ યેનૈવ અસઙ્ગલક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા સંવિદ્યતે, તેનૈવ અસઙ્ગલક્ષણેન સર્વધર્માઃ સંવિદ્યન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સુભૂતે વિવિક્તાઃ । સર્વધર્મા હિ સુભૂતે શૂન્યાઃ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે યેનૈવ અસઙ્ગલક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા વિવિક્તા શૂન્યા, તેનૈવ અસઙ્ગલક્ષણેન સર્વધર્મા વિવિક્તાઃ શૂન્યાઃ । સુભૂતિરાહ - યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા વિવિક્તાઃ, સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ, કથં ભગવન્ સત્ત્વાનાં સંક્લેશઃ પ્રજ્ઞાયતે, કથં ભગવન્ સત્ત્વાનાં વ્યવદાનં પ્રજ્ઞાયતે? ન ચ ભગવન્ વિવિક્તં સંક્લિશ્યતે, ન ભગવન્ વિવિક્તં વ્યવદાયતિ । ન ચ ભગવન્ શૂન્યં સંક્લિશ્યતે, ન ચ ભગવન્ શૂન્યં વ્યવદાયતિ । ન ચ ભગવન્ વિવિક્તં વા શૂન્યં વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । અન્યત્રાપિ ભગવન્ શૂન્યતાયાઃ સર્વધર્મો નોપલભ્યતે, યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો વા, અભિસંભોત્સ્યતે વા, અભિસંબુધ્યતે વા । કથં વા વયં ભગવન્ અસ્ય ભાષિતસ્યાર્થમાજાનીમઃ? દેશયતુ ભગવન્, દેશયતુ સુગત । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે દીર્ઘરાત્રં સત્ત્વા અહંકારે મમકારે ચરન્તિ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । દીર્ઘરાત્રં સત્ત્વા અહંકારે મમકારે ચરન્તિ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ અહંકારમમકારૌ શૂન્યૌ? સુભૂતિરાહ - શૂન્યૌ ભગવન્, શૂન્યૌ સુગત । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અહંકારેણ મમકારેણ ચ સત્ત્વાઃ સંસારે સંસરન્તિ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । અહંકારેણ મમકારેણ ચ સત્ત્વાઃ સંસારે સંસરન્તિ । ભગવાનાહ - એવં ખલુ સુભૂતે સત્ત્વાનાં સંક્લેશઃ પ્રજ્ઞાયતે । યથા સત્ત્વાનામુદ્ગ્રહો ઽભિનિવેશઃ, તથા સંક્લેશઃ । ન ચાત્ર ( વૈદ્ય 199 ) કશ્ચિત્સંક્લિશ્યતે । યથા ચ સુભૂતે અનુદ્ગહો ઽનભિનિવેશઃ, તથા નાહંકારમમકારૌ પ્રજ્ઞાયેતે । એવં ખલુ સુભૂતે સર્વસત્ત્વાનાં વ્યવદાનં પ્રજ્ઞાયતે । યથા સત્ત્વાનામનુદ્ગ્રહો ઽનભિનિવેશઃ, તથા વ્યવદાનમ્ । ન ચાત્ર કશ્ચિદ્વ્યવદાયતિ । એવં ખલુ સુભૂતે ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં ખલુ સુભૂતે સર્વધર્મેષુ વિવિક્તેષુ સર્વધર્મેષુ શૂન્યેષુ સત્ત્વાનાં સંક્લેશો વ્યવદાનં ચ પ્રજ્ઞાયતે । સુભૂતિરાહ - આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્યદિદં સર્વધર્મેષુ વિવિક્તેષુ સર્વધર્મેષુ શૂન્યેષુ સત્ત્વાનાં સંક્લેશો વ્યવદાનં ચ પ્રજ્ઞાયતે । એવં ચ ભગવંશ્ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં હિ ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપે ચરતિ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ, ન વિજ્ઞાને ચરતિ । એવં ચરન્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનવમર્દનીયો ભવતિ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન । એવં ચરન્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વેષાં શ્રાવકયાનિકાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં ચ પુદ્ગલાનાં ચર્યામભિભવતિ, અનભિભૂતં ચ સ્થાનં પ્રતિલભતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? અનભિભૂતં હિ ભગવન્ બુદ્ધત્વં તથાગતત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્ । અનેનાપિ ભગવન્ મનસિકારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તેન વિહારેણ વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રાત્રિંદિનાન્યતિનામયેત્, આસન્નઃ સ્યાદનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, ક્ષિપ્રં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેત । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં હિ ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપે ચરતિ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ, ન વિજ્ઞાને ચરતિ । એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનવમર્દનીયો ભવતિ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન । એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વેષાં શ્રાવકયાનિકાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં ચ પુદ્ગલાનાં ચર્યામભિભવતિ, અનભિભૂતં ચ સ્થાનં પ્રતિલભતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? અનભિભૂતં હિ સુભૂતે બુદ્ધત્વં તથાગતત્વં સ્વયંભૂત્વં સર્વજ્ઞત્વમ્ । અનેનાપિ સુભૂતે મનસિકારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તેન વિહારેણ વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રાત્રિંદિનાન્યતિનામયેત્, આસન્નઃ સ્યાદનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, ક્ષિપ્રં ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેત ॥
સચેત્ખલુ પુનઃ સુભૂતે યે જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તે સર્વે ઽપૂર્વાચરમં માનુષ્યકમાત્મભાવં પ્રતિલભેરન્, માનુષ્યકમાત્મભાવં પ્રતિલભ્ય અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયેરન્, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદ્ય યાવજ્જીવં તિષ્ઠેયુઃ, યાવજ્જીવં તિષ્ઠન્તો યાવજ્જીવં સર્વતથાગતાન્ સત્કુર્યુર્ગુરુકુર્યુર્માનયેયુઃ પૂજયેયુરર્ચયેયુરપચાયેયુઃ, એવં સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽપિ દાનં દદ્યુઃ, તચ્ચ દાનમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેયુઃ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેયુઃ? સુભૂતિરાહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્તતઃ એકદિવસમ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈર્વિહરતિ । ( વૈદ્ય 200 ) તત્કસ્ય હેતોઃ? યથા યથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈ રાત્રિંદિવં વિહરતિ, તથા તથા સર્વસત્ત્વાનાં દક્ષિણીયતાં ગચ્છતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે નાસ્તિ તદન્યેષાં સત્ત્વાનાં તાદૃશં મૈત્રીસહગતં ચિત્તમ્, યથા તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, સ્થાપયિત્વા બુદ્ધાન્ ભગવતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અપ્રતિપુદ્ગલા હિ સુભૂતે તથાગતાઃ । નિરુપમા હિ સુભૂતે તથાગતાઃ । અચિન્ત્યધર્મસમન્વાગતા હિ સુભૂતે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ ॥

કથં ચ સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તાવત્તત્પુણ્યમભિનિર્હરતિ? તાદૃશ્યા સુભૂતે પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવતિ, યાદૃશ્યા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતો વધ્યગતાનિવ સર્વસત્ત્વાન્ પશ્યતિ । તેન તસ્યાં વેલાયાં મહાકરુણાપરિગૃહીતો ભવતિ । સ દિવ્યેન ચક્ષુષા વ્યવલોકયન્ અપ્રમેયાનસંખ્યેયાનપરિમેયાનપરિમાણાન્ સત્ત્વાનાનન્તર્યકર્મસમન્વાગતાન્ પશ્યતિ, અક્ષણપ્રાપ્તાંશ્ ચ વિહન્યમાનાંશ્ ચ દૃષ્ટિજાલપ્રતિચ્છન્નાંશ્ ચ માર્ગમપ્રતિલભમાનાન્ । અપરાંશ્ ચ ક્ષણપ્રાપ્તાન્ પશ્યતિ, ક્ષણાંશ્ ચ વિરાગયતઃ પશ્યતિ । તસ્ય તસ્યાં વેલાયાં મહાન્ સંવેગ ઉત્પદ્યતે । તે ચાસ્ય સર્વસત્ત્વાસ્તયા મહામૈત્ર્યા તયા ચ મહાકરુણયા સ્ફારિત્વા મનસિકૃતા ભવન્તિ - અહમેતેષાં સર્વેષાં સત્ત્વાનાં નાથો ભવિષ્યામિ, અહમેનાન્ સર્વસત્ત્વાન્ સર્વદુઃખેભ્યો મોચયિષ્યામીતિ । ન ચ તેન વા અન્યેન વા નિમિત્તેન સાર્ધં સંવસતિ । અયમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાન્ પ્રજ્ઞાલોકો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુમ્ । અનેન હિ સુભૂતે વિહારેણ વિહરન્તો બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વલોકસ્ય દક્ષિણીયતાં પરિગૃહ્ણન્તિ, ન ચ વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । યેષાં ચ દાયકાનાં દાનપતીનાં ચ પરિભુઞ્જતે ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાન્, અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સૂપસ્થિતચિત્તાઃ, તેષાં દાયકાનાં દાનપતીનાં ચ દાનદક્ષિણાં વિશોધયન્તિ । સર્વજ્ઞતા ચૈષામાસન્નીભવતિ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અમોઘં રાષ્ટ્રં પિણ્ડં પરિભોક્તુકામેન સર્વસત્ત્વાનાં માર્ગમુપદેષ્ટુકામેન વિપુલમવભાસં કર્તુકામેન સંસારગતાન્ સત્ત્વાન્ સંસારાત્પરિમોચયિતુકામેન સર્વસત્ત્વાનાં ચક્ષુર્વિશોધયિતુકામેન અનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તેન મનસિકારેણ વિહર્તવ્યમ્ । સચેદનેન મનસિકારેણ વિહર્તુમિચ્છતિ, તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તા મનસિકારાઃ સમન્વાહર્તવ્યાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો હ્યેનાન્ સમન્વાહર્તવ્યાન્ મંસ્યતે, સ એવાસ્ય મનસિકારો ભવિષ્યતિ । તતો ઽન્યેષાં મનસિકારાણાં પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતાનામવકાશો ન દાતવ્યઃ । તથા ચ કર્તવ્યં યથાયં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈ રાત્રિંદિવાનિ ક્ષપયેત્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કેનચિદેવ પુરુષેણ મણિરત્નજ્ઞાને વર્તમાનેન મણિરત્નજાતિજ્ઞેન અપ્રતિલબ્ધપૂર્વં મહામણિરત્નં પ્રતિલબ્ધં ભવેત્ । સ તન્મહામણિરત્નં પ્રતિલભ્ય મહતોદારેણ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સમન્વાગતો ભવેત્ । તસ્ય તન્મહામણિરત્નં પુનરેવ પ્રણશ્યેત્ । સ તતોનિદાનં મહતા દુઃખદૌર્મનસ્યેન સંયુજ્યેત । તસ્ય સતતસમિતં તન્મહામણિરત્નં પ્રતિ સંયુક્તા એવ મનસિકારાઃ પ્રવર્તેરન્ - અહો બતાહં તેન ( વૈદ્ય 201 ) મહામણિરત્નેન વિપ્રયુક્ત ઇતિ હિ સ પુરુષસ્તસ્ય મહામણિરત્નસ્ય ન વિસ્મરેત્ યાવત્ તદ્વા અન્યદ્વા તદ્ગુણં તજ્જાતિકં તેન મહામણિરત્નં પ્રતિલબ્ધં ભવેત્ । એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતામહામણિરત્નપરિભ્રષ્ટેન મહામણિરત્નપરિભ્રષ્ટેનેવ મહામણિરત્નેન રત્નસંજ્ઞિના પ્રજ્ઞાપારમિતામનસિકારાવિપ્રયુક્તેન પ્રજ્ઞાપારમિતામનસિકારાવિરહિતસર્વજ્ઞતાચિત્તેન તાવદન્વેષ્ટવ્યા, યાવત્સા વા અન્યા વા પ્રતિલબ્ધા ભવતિ । તાવત્તેન પ્રજ્ઞાપારમિતામહામણિરત્નપ્રતિલમ્ભપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ સર્વજ્ઞતામહામણિરત્નપ્રતિલમ્ભપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈરવિરહિતેન ભવિતવ્યમ્ ॥
સુભૂતિરાહ - યત્પુનર્ભગવન્ સર્વધર્માઃ સર્વમનસિકારાઃ સ્વભાવેન વિરહિતાઃ શૂન્યા ઉક્તા ભગવતા, તત્કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈરવિરહિતો ભવતિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં મનસિ કરોતિ - સર્વધર્માઃ સ્વભાવેન વિવિક્તાઃ, સર્વધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યા ઇતિ, એવમેતન્મનસિ કુર્વન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈરવિરહિતો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતા હિ સુભૂતે શૂન્યા । સા નૈવ વિવર્ધતે, ન ચ પરિહીયતે । સુભૂતિરાહ - સચેદ્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યા, સા નૈવ વિવર્ધતે ન ચ પરિહીયતે, કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિવર્ધમાનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા બોધયે સમુદાગચ્છતિ, કથં ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ વિવર્ધતે વા પરિહીયતે વા । યથૈવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યા, સા નૈવ વિવર્ધતે ન ચ પરિહીયતે, એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યઃ । સ નૈવ વિવર્ધતે, ન ચ પરિહીયતે । યતઃ સુભૂતે યથૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યા, સા નૈવ વિવર્ધતે ન ચ પરિહીયતે, એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શૂન્યઃ । સ નૈવ વિવર્ધતે, ન ચ પરિહીયતે । તતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધયે સમુદાગચ્છતિ, એવં ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એવં ભાષ્યમાણે નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે ન સંસીદતિ, વેદિતવ્યમેતત્સુભૂતે ચરત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ ॥

સુભૂતિરાહ - કિં પુનર્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહનો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ યા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શૂન્યતા, સા ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ અન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાશૂન્યતાયાઃ સ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલભ્યતે, યશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ શૂન્યતા ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ શૂન્યતાયાં સ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલભ્યતે યશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ શૂન્યતા ચરતિ શૂન્યતાયામ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ રૂપં ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ( વૈદ્ય 202 ) ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, કિં પુનર્ભગવન્ વિજ્ઞાનં ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ અન્યત્ર રૂપાત્સ ધર્મઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે, યશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । આહ - કિં પુનર્ભગવન્ અન્યત્ર વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારેભ્યઃ, અન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્સ ધર્મઃ કશ્ચિદુપલભ્યતે, યશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કથં પુનર્ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? એવમુક્તે - ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કિં પુનઃ સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તં ધર્મં યશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - સમનુપશ્યસિ ત્વં સુભૂતે તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યો ધર્મો ઽનુપલમ્ભઃ, તં ધર્મં સમનુપશ્યસિ? અપિ નુ સ એવ ધર્મ ઉત્પન્નો વા ઉત્પત્સ્યતે વા ઉત્પદ્યતે વા, નિરુદ્ધો વા નિરોત્સ્યતે વા નિરુધ્યતે વા? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિરેવંરૂપા ભવતિ । એવંરૂપયા ચ સુભૂતે ક્ષાન્ત્યા સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાક્રિયતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । ઇયં સુભૂતે તથાગતસ્ય વૈશારદ્યપ્રતિપદ્ યાં પ્રતિપદ્યમાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એવં ચરન્ એવં ઘટમાનઃ એવં વ્યાયચ્છમાનો ઽનુત્તરં બુદ્ધજ્ઞાનં સર્વજ્ઞજ્ઞાનં મહાસાર્થવાહજ્ઞાનં નાનુપ્રાપ્સ્યતીતિ નૈતત્સ્થાનં વિદ્યતે ॥
સુભૂતિરાહ - યા ભગવન્ સર્વધર્માણામનુત્પત્તિકધર્મતા, સા વ્યાક્રિયતે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । સુભૂતિરાહ - કથમસ્યેદાનીં ભગવન્ ધર્મસ્ય વ્યાકરણં ભવત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? ભગવાનાહ - કિં પુનઃ સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તં ધર્મં યસ્ય ધર્મસ્ય વ્યાકરણં ભવત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । નાહં ભગવંસ્તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યો ધર્મો વ્યાકૃતો વ્યાકરિષ્યતે વ્યાક્રિયતે વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તમપ્યહં ભગવન્ ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ, યો ધર્મો ઽભિસંબુધ્યતે, યો ધર્મો ઽભિસંબોદ્ધવ્યઃ, યેન વા ધર્મેણાભિસંબુધ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મેષુ ભગવન્ અનુપલભ્યમાનેષુ ન મે એવં ભવતિ - અયં ધર્મો ઽભિસંબુધ્યતે, અયં ધર્મો ઽભિસંબોદ્ધવ્યઃ, અનેન વા ધર્મેણાભિસંબુધ્યતે ઇતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં કલ્યાણમિત્રપરિવર્તો નામ દ્વાવિંશતિતમઃ ॥
અસ્પ્_23: શક્રપરિવર્તસ્ત્રયોવિંશતિતમઃ ।
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન શક્રો દેવાનામિન્દ્રસ્તસ્યામેવ પર્ષદિ સંનિપતિતઃ સંનિષણ્ણો ઽભૂત્ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુર્દ્દશા દુરનુબોધા બતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । ગમ્ભીરેયં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુર્દૃશા દુરનુબોધા બતેયં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા । આકાશગમ્ભીરતયા ગમ્ભીરેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । વિવિક્તત્વાદ્દુર્દૃશા । શૂન્યત્વાદ્દુરનુબોધેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ન તે ભગવન્ સત્ત્વા અવરકેણ કુશલમૂલેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ । શ્રુત્વા ચ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ । એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । ન તે કૌશિક સત્ત્વા અવરકેણ કુશલમૂલેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ । શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ । યાવન્તઃ કૌશિક જમ્બૂદ્વીપે સત્ત્વાઃ, તે સર્વે દશકુશલકર્મપથસમન્વાગતા ભવેયુઃ, તત્કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ તે સત્ત્વાસ્તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેયુઃ? શક્ર આહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ ખલુ પુનઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યતિ । શ્રુત્વા ચ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ લિખિષ્યતિ । અસ્ય કૌશિક પુણ્યસ્કન્ધસ્ય અસૌ પૌર્વકાણાં જામ્બૂદ્વીપકાનાં સર્વસત્ત્વાનાં શીલમયઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ । સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ । સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે, યેન કુશલમૂલેન સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સમન્વાગતો ભવતિ, ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યતિ । શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ લિખિષ્યતિ ॥

અથ ખલ્વન્યતરો ભિક્ષુઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - અભિભૂતો ઽસિ કૌશિક તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યતિ । શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ લિખિષ્યતિ । એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રસ્તં ભિક્ષુમેતદવોચત્ - એકચિત્તોત્પાદેનૈવ અહમાર્ય તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા અભિભૂતઃ । કઃ પુનર્વાદો ય ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યતિ । શ્રુત્વા ચ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ ( વૈદ્ય 204 ) દેશયિષ્યત્યુપદેક્ષ્યત્યુદ્દેક્ષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ લિખિષ્યતિ । કઃ પુનર્વાદો યે શ્રુત્વા ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય લિખિત્વા તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે । તે સદેવમાનુષાસુરં લોકમભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । ન કેવલં તે સદેવમાનુષાસુરં લોકમભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ, યે ઽપિ તે સ્રોતઆપન્નાઃ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, તાન્ અપિ તે સર્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । ન કેવલં સ્રોતઆપન્નાન્ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહાદાનપતયઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યવિરહિતાઃ, તાન્ અપિ તે સર્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । ન કેવલં તાન્ મહાદાનપતીન્ બોધિસત્ત્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા પરિશુદ્ધશીલા અખણ્ડેન શીલસ્કન્ધેનાચ્છિદ્રેણાકલ્મષેણ પરિપૂર્ણેન પરિશુદ્ધેન અશબલેન શીલસ્કન્ધેન સમન્વાગતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યવિરહિતાઃ, તાન્ અપિ તે સર્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । ન કેવલમખણ્ડેનાચ્છિદ્રેણાકલ્મષેણ પરિપૂર્ણેન પરિશુદ્ધેન અશબલેન શીલસ્કન્ધેન સમન્વાગતાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ ક્ષાન્તિસંપન્ના ઉપશમસંપન્ના અપ્રતિહતચિત્તા અન્તતો દગ્ધસ્થૂણાયામપ્યાઘાતચિત્તં નોત્પાદયન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યવિરહિતાઃ, તાન્ અપિ તે સર્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । ન કેવલં ક્ષાન્તિસંપન્નાનુપશમસંપન્નાનપ્રતિહતચિત્તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા આરબ્ધવીર્યા અનિક્ષિપ્તધુરા અકુસીદા અનવલીનકાયવાઙ્મનઃકર્માન્તાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યવિરહિતાઃ, તાન્ અપિ તે સર્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । ન કેવલમારબ્ધવીર્યાનનિક્ષિપ્તધુરાનકુસીદાનનવલીનકાયવાઙ્મનઃકર્માન્તાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ધ્યાનારામા ધ્યાનરતા ધ્યાનબલિનો ધ્યાનબલવન્તો ધ્યાનપ્રતિષ્ઠિતા ધ્યાનવશિનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યવિરહિતાઃ, તાન્ અપિ તે સર્વાનભિભવન્તો ગમિષ્યન્તિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । યથાનિર્દિષ્ટાયાં હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદેવમાનુષાસુરલોકં સર્વાન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનનુપાયકુશલાંશ્ ચ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનભિભવતિ, તેષાં ચાનભિભૂતો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યથાનિર્દિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતામનુવર્તતે, અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞવંશસ્યાનુપચ્છેદાય સ્થિતો ભવતિ । અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતાન્ ન દૂરીકરિષ્યતિ । અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં પ્રતિપદ્યમાનો નચિરાદ્ગમિષ્યતિ બોધિમણ્ડમ્ । અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં શિક્ષમાણઃ સત્ત્વાન્ ક્લેશપઙ્કે સંસીદમાનાનુદ્ધરિષ્યતિ । અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાં શિક્ષતે, ન શ્રાવકશિક્ષાયાં શિક્ષતે, ન પ્રત્યેકબુદ્ધશિક્ષાયાં શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં ( વૈદ્ય 205 ) ચત્વારો લોકપાલા મહારાજાન ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યન્તિ - ક્ષિપ્રં ત્વં કુલપુત્ર અસ્યાં બોધિસત્ત્વચર્યાયાં શિક્ષસ્વ, લઘુ શિક્ષસ્વ । ઇમાનિ તે ચત્વારિ પાત્રાણિ યાનિ ત્વયા બોધિમણ્ડે નિષદ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધેન પ્રતિગ્રહીતવ્યાનીતિ । એવં શિક્ષમાણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં યથાનિર્દિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન કેવલં ચત્વારો લોકપાલા મહારાજાન ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે, અહમ્ અપિ ભગવંસ્તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રમિષ્યામિ, કઃ પુનર્વાદસ્તદન્યે દેવપુત્રાઃ । તથાગતૈર્ અપિ સો ઽર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્નિત્યમેવ સમન્વાહૃતો ભવિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યાનિ કાનિચિલ્લૌકિકાનિ દુઃખાનિ પરોપક્રમિકાણિ વા અન્યાનિ વા ઉત્પદ્યેરન્, તાન્યસ્ય સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં નોત્પત્સ્યન્તે । અયમ્ અપિ ભગવન્ દૃષ્ટધાર્મિકો ગુણસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ભવતિ ॥
અથ ખલ્વાયુષ્મત આનન્દસ્યૈતદભવત્ - કિમયં શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ સ્વકેન પ્રતિભાનેન ભાષતે, ઉતાહો બુદ્ધાનુભાવેનેતિ? અથ ખલુ બુદ્ધાનુભાવેન શક્રો દેવાનામિન્દ્ર આયુષ્મત આનન્દસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય આયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - બુદ્ધાનુભાવો ઽયમાર્યાનન્દ વેદિતવ્યઃ, બુદ્ધાધિષ્ઠાનમિદમ્ અપિ આર્યાનન્દ વેદિતવ્યમ્, અપ્રતિબલો હ્યહમાર્યાનન્દ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનારભ્ય વ્યાહર્તુમ્ । અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ - એવમેતદાનન્દ, એવમ્ એતત્ યથા શક્રેણ દેવાનામિન્દ્રેણ ભાષિતમ્ । તથાગતસ્યૈષો ઽનુભાવઃ, તથાગતસ્યૈતદધિષ્ઠાનમ્, યચ્છક્રેણ દેવાનામિન્દ્રેણ ભાષિતમિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શક્રપરિવર્તો નામ ત્રયોવિંશતિતમઃ ॥
અસ્પ્_24: અભિમાનપરિવર્તશ્ચતુર્વિંશતિતમઃ ।

અથ ખલુ ભગવાન્ પુનરપ્યાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ - યસ્મિન્ ખલુ પુનરાનન્દ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, તસ્મિન્ આનન્દ સમયે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મારાઃ પાપીયાંસઃ, તે સર્વે સંશયિતા ભવન્તિ - કિમયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્તરા ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરિષ્યતિ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા, ઉતાહો અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે ઇતિ । પુનરપરમાનન્દ તસ્મિન્ સમયે મારાઃ પાપીયાંસઃ શોકશલ્યવિદ્ધા ભવન્તિ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરતિ । પુનરપરમાનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, તસ્મિન્ સમયે મારાઃ પાપીયાંસો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વિહેઠામુપસંહરન્તિ, ભયં સંજનયન્તિ, ઉલ્કાપાતાન્ દિશિ દિશ્યુત્સૃજન્તિ, દિગ્દાહાનુપદર્શયન્તિ - અપ્યેવ નામ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવલીયેત વા રોમહર્ષો વા અસ્ય ભવેત્, યેનાસ્યૈકચિત્તોત્પાદો ઽપિ ક્ષીયેત અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધેરિતિ । તત્ર આનન્દ ન સર્વસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાનુપસંક્રામતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ, અપિ તુ કસ્યચિદુપસંક્રામતિ, કસ્યચિન્નોપસંક્રામતિ ॥
આનન્દ આહ - કિયદ્રૂપસ્ય ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઉપસંક્રામતિ મારઃ પાપીયાન્ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ? ભગવાનાહ - યેન આનન્દ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વાન્તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયામધિમુક્તિચિત્તં નોત્પાદિતં ભવતિ, અસ્ય આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાનુપસંક્રામતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ, અવતારં ચાસ્ય લભતે ॥
પુનરપરમાનન્દ યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં સંશયપ્રાપ્તો ભવતિ, વિમતિમુત્પાદયતિ - સ્યાદ્વેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, એવં ન વા સ્યાદિતિ, અસ્યાપ્યાનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાનુપસંક્રામતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ, અવતારં ચાસ્ય લભતે ॥
પુનરપરમાનન્દ યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કલ્યાણમિત્રવિરહિતો ભવતિ, પાપમિત્રપરિગૃહીતશ્ ચ ભવતિ, સ ગમ્ભીરાણિ ગમ્ભીરાણિ સ્થાનાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ન શૃણોતિ, અશૃણ્વન્ન જાનાતિ, અજાનન્ન પરિપૃચ્છતિ - કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યેતિ, અસ્યાપ્યાનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાનુપસંક્રામતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ, અવતારં ચાસ્ય લભતે ॥
પુનરપરમાનન્દ યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસદ્ધર્મપરિગ્રાહકમાલીનો ભવતિ - એષ મમ સહાયકઃ, સર્વાર્થેષુ માં ન પરિત્યજતિ, બહવો ઽપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મમાન્યે ઽપિ સહાયકાઃ સન્તિ । ન ચ પુનસ્તે મમાભિપ્રાયં પરિપૂરયન્તિ । અયં તુ મયા પ્રતિરૂપઃ સહાયો લબ્ધઃ । અયં મમાભિપ્રાયં પરિપૂરયિષ્યતિ । અસ્યાપ્યાનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાનુપસંક્રામતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ, અવતારં ચાસ્ય લભતે ॥
( વૈદ્ય 207 ) પુનરપરમાનન્દ યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયામન્યં બોધિસત્ત્વમેવં વદેત્ - ગમ્ભીરા બતેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । કિં તવૈનયા શ્રુતયા? ન હ્યેવમત્ર યુજ્યમાનમન્યેષુ સૂત્રાન્તેષુ યથા તથાગતેન ભાષિતમ્ । અહમપ્યસ્યામગાધમાસ્વાદં ન લભે । કિં તવૈનયા શ્રુતયા લિખિતયા વેતિ? એવમન્યાન્ અપિ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ વિવેચયતે । અસ્યાપ્યાનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાનુપસંક્રામતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ, અવતારં ચાસ્ય લભતે ॥
પુનરપરમાનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યાન્ બોધિસત્ત્વાનવમન્યતે - અહં વિવેકવિહારેણ વિહરામિ, નાન્યે વિવેકવિહારેણ વિહરન્તિ, નાન્યેષાં વિવેકવિહારાઃ સંવિદ્યન્તે ઇતિ । તસ્મિન્નાનન્દ સમયે મારઃ પાપીયાંસ્તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભવતિ, સંહર્ષજાતો હર્ષિતચિત્તઃ પ્રીતિપ્રામોદ્યજાતો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? દૂરીકરોત્યેષો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમિતિ ॥
પુનરપરમાનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામગ્રહણં વા ગોત્રગ્રહણં વા ધુતગુણપરિકીર્તનં વા ભવતિ, એવં સ તાવન્માત્રકેણ તતો ઽન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ પેશલાન્ કલ્યાણધર્મણો ઽવમન્યતે । તે ચ તસ્ય ગુણા ન સંવિદ્યન્તે, યે ઽવિનિવર્તનીયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાં ગુણાઃ, તે આકારાસ્તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ તસ્ય ન સંવિદ્યન્તે । સો ઽસંવિદ્યમાનેષ્વવિનિવર્તનીયગુણેષુ ક્લેશમુત્પાદયતિ, યદુત આત્માનમુત્ક્રોશયતિ, પરાન્ પંસયતિ - ન ખલ્વેતે તેષુ ધર્મેષુ સંદૃશ્યન્તે, યત્રાહં સંદૃશ્ય ઇતિ । તત્ર મારાણાં પાપીયસામેવં ભવતિ - ન શૂન્યાનિ મારભવનાનિ ભવિષ્યન્તિ, ઉત્સદાનિ ભવિષ્યન્તિ । મહાનિરયાસ્તિર્યઞ્ચઃ પ્રેતવિષયા આસુરાશ્ ચ કાયા ઉત્સદા ભવિષ્યન્તીતિ । તથા ચ મારઃ પાપીયાનધિષ્ઠાસ્યતિ, યથા તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા એવં પ્રવૃત્તા અધ્યાક્રાન્તા લાભસત્કારેણ ભવિષ્યન્તિ, આદેયવચનાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ । તે તયા આદેયવચનતયા બહુજનં ગ્રાહયિષ્યન્તિ । તેષાં ચ સ મહાજનઃ શ્રોતવ્યં શ્રદ્ધાતવ્યં મંસ્યતે । તે દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ તેષામનુકૃતિમાપત્સ્યન્તે । તે દૃષ્ટશ્રુતાનુકૃતિમાપદ્યમાના ન તથત્વાય શિક્ષિષ્યન્તે, ન તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે, ન તથત્વાય યોગમાપત્સ્યન્તે । એવં તે ન તથતાયાં શિક્ષમાણા ન તથતાયાં પ્રતિપદ્યમાના ન તથતાયાં યોગમાપદ્યમાનાઃ સંક્લેશં વિવર્ધયિષ્યન્તિ । એવં તે વિપર્યસ્તયા ચિત્તસંતત્યા યદ્યદેવ કર્મ આરપ્સ્યન્તે કાયેન વા વાચા વા મનસા વા, તત્સર્વમનિર્દિષ્ટત્વાય અકાન્તત્વાય અપ્રિયત્વાય અમનઆપત્વાય સંવર્ત્સ્યતે । એવં તે મહાનિરયા ઉત્સદા ભવિષ્યન્તિ, તિર્યઞ્ચઃ પ્રેતવિષયા આસુરાશ્ ચ કાયાઃ, મારભવનાનિ ચોત્સદાનિ ભવિષ્યન્તિ । ઇમમપ્યાનન્દ અર્થવશં સંપશ્યન્ મારઃ પાપીયાંસ્તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભવતિ ॥
પુનરપરમાનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકયાનિકેન પુદ્ગલેન સાર્ધં કલહાયતિ વિવદતિ વિગૃહ્ણીતે આક્રોશેત્ પરિભાષેત વ્યાપદ્યેત દોષમુત્પાદયતિ, તસ્મિન્ ( વૈદ્ય 208 ) સમયે મારસ્ય પાપીયસ એવં ભવતિ - દૂરીકરિષ્યતિ બતાયં કુલપુત્રઃ સર્વજ્ઞતામ્, અતિદૂરે સ્થાસ્યતિ સર્વજ્ઞતાયાઃ સચેત્પુનર્બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો ઽન્યેન બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન સાર્ધં કલહાયતિ વિવદતિ વિગૃહ્ણીતે આક્રોશતિ પરિભાષતે વ્યાપદ્યતે દોષમુત્પાદયતિ, તત્ર મારઃ પાપીયાન્ ભૂયસ્યા માત્રયા તુષ્ટો ભવતિ, ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભવતિ । એવં ચાસ્ય ભવતિ - ઉભાવપ્યેતૌ બોધિસત્ત્વૌ દૂરે સ્થાસ્યતઃ સર્વજ્ઞતાયા ઇતિ ॥

પુનરપરમાનન્દ યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકૃતો ઽવ્યાકૃતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સાર્ધં કલહાયેત્ વિવદેત્ વિગૃહ્ણીયાત્ આક્રોશેત્ પરિભાષેત વ્યાપદ્યેત દોષમુત્પાદયેત્, ચિત્તં ચાઘાતયેત્, તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચિત્તોત્પાદે તાવત એવ કલ્પાન્ સંનાહઃ સંનાહ્યઃ, સચેદસ્યાપરિત્યક્તા સર્વજ્ઞતા ॥
એવમુક્તે આયુષ્માનાનન્દો ભગવન્તમેતદવોચત્ - અસ્તિ ભગવંસ્તેષાં ચિત્તોત્પાદાનાં કિંચિન્નિઃસરણમ્, ઉતાહો તાવત એવ કલ્પાનવશ્યં તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સંનાહઃ સંનહ્યઃ? ભગવાનાહ - સનિઃસરણમાનન્દ મયા ધર્મો દેશિતઃ શ્રાવકયાનિકાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં ચ પુદ્ગલાનામ્ । તત્ર આનન્દ યો ઽયં બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન સાર્ધં કલહાયિત્વા વિવદિત્વા વિગૃહ્ય આક્રુશ્ય પરિભાષ્ય વ્યાપદ્ય દોષમુત્પાદ્ય ન પ્રતિદેશયતિ, નાયત્યાં સંબરાય પ્રતિપદ્યતે, અનુશયં વહતિ, અનુશયબદ્ધો વિહરતિ, નાહમાનન્દ તસ્ય પુદ્ગલસ્ય નિઃસરણં વદામિ । અવશ્યં તેન આનન્દ પુદ્ગલેન પુનરેવ તાવત એવ કલ્પાન્ સંનાહઃ સંનહ્યઃ । યઃ પુનરાનન્દ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન સાર્ધં કલહાયિત્વા વિવદિત્વા વિગૃહ્ય આક્રુશ્ય પરિભાષ્ય વ્યાપદ્ય દોષમુત્પાદ્ય પ્રતિદેશયતિ, પ્રતિદેશ્ય આયત્યાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે, એવં ચ ચિત્તમુત્પાદયતિ - યેન મયા સર્વસત્ત્વાનાં વિગ્રહા વિવાદા વિરોધા ઉત્સારયિતવ્યા નિધ્યાપયિતવ્યાઃ પ્રશમયિતવ્યાઃ, સો ઽહં નામ સ્વયમેવ વિવદામિ । લાભા મે દુર્લબ્ધા ન સુલબ્ધાઃ, યો ઽહં જલ્પિતે પ્રતિજલ્પામિ । યેન મયા સર્વસત્ત્વાનાં સંક્રમભૂતેન ભવિતવ્યમ્, સો ઽહં પરેષુ ત્વમિત્ય્ અપિ વાચં ભાષે, પરુષં વા કર્કશં વા પ્રતિવચો દદામિ । ઇદમ્ અપિ મયા નૈવ વક્તવ્યમ્ । જડસદૃશેન એડમૂકસમેન મયા કલહવિગ્રહવિવાદેષુ ભવિતવ્યમ્, પરતો દુરુક્તાનિ દુરાગતાનિ દુર્ભાષિતાનિ ભાષ્યમાણાનિ શૃણ્વતા ચિત્તં નાઘાતયિતવ્યમ્ । પરેષામન્તિકે ન મમૈતત્સાધુ, ન ચૈતન્મમાં પ્રતિરૂપમ્, યો ઽહં પરસ્ય દોષાન્તરં સંજાને । એતદ્ અપિ મે ન પ્રતિરૂપમ્, યદહં પરેષ દોષાન્તરમ્ અપિ શ્રોતવ્યં મન્યે । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન મયા અધ્યાશયો વિકોપયિતવ્યઃ, યેન મયા સર્વસત્ત્વાઃ સર્વસુખોપધાનૈઃ સુખયિતવ્યાઃ, પરિનિર્વાપયિતવ્યાશ્ ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય, સ નામાહં વ્યાપદ્યે । ન ચ મયા સ્વપરાદ્ધેષ્વ્ અપિ પરેષુ વ્યાપત્તવ્યમ્ । સ નામાહં ક્ષોભં ગચ્છામિ । ઇદં મયા ન કરણીયમ્ । દૃઢપરાક્રમતયા પરાક્રાન્તવ્યમ્ । ન ચ મયા જીવિતાન્તરાયે ઽપિ ક્રિયમાણે ક્ષોભઃ કરણીયઃ, ન ભ્રુકુટિર્મુખે ઉત્પાદયિતવ્યેતિ । અસ્યાહમાનન્દ ( વૈદ્ય 209 ) બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નિઃસરણં વદામિ । એવં ચાનન્દ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શ્રાવકયાનિકાનામ્ અપિ પુદ્ગલાનામન્તિકે સ્થાતવ્યમ્, યથા ન કસ્યચિત્સત્ત્વસ્યાન્તિકે ક્ષુભ્યેત, એવમેવ ચ સર્વસત્ત્વાનામન્તિકે સ્થાતવ્યમ્ । કથં ચાનન્દ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અપરેષાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનામન્તિકે સ્થાતવ્યમ્? તદ્યથાપિ નામ આનન્દ શાસ્તરિ । એતે મમ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ શાસ્તાર ઇત્યેવં સ્થાતવ્યમ્ । એકયાનસમારૂઢા બતેમે મમ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, એકમાર્ગસમારૂઢા બતેમે મમ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, સમાનાભિપ્રાયા બતેમે મમ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, સમયાનસંપ્રસ્થિતા બતેમે મમ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । યત્રૈભિઃ શિક્ષિતવ્યમ્, તત્ર મયા શિક્ષિતવ્યમ્ । યથૈવ ચૈભિઃ શિક્ષિતવ્યમ્, તથૈવ મયા શિક્ષિતવ્યમ્ । સચેત્પુનરેષાં કશ્ચિદ્વ્યવકીર્ણવિહારેણ વિહરિષ્યતિ, ન મયા વ્યવકીર્ણવિહારેણ વિહર્તવ્યમ્ । સચેત્પુનરેતે ઽવ્યવકીર્ણવિહારેણ વિહરિષ્યન્તિ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્મનસિકારૈઃ, મયાપ્યેવં શિક્ષિતવ્યમ્ । એવં સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષમાણસ્ય આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અન્તરાયો ન ભવત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, ક્ષિપ્રં ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે ઇતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામભિમાનપરિવર્તો નામ ચતુર્વિંશતિતમઃ ॥
અસ્પ્_25: શિક્ષાપરિવર્તઃ પઞ્ચવિંશતિતમઃ ।

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - ક્વ પુનર્ભગવન્ શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે? ભગવાનાહ - સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષયે શિક્ષતે, સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે । એવમનુત્પાદે ઽનિરોધે ઽજાતૌ અભાવે વિવેકે વિરાગે આકાશે ધર્મધાતૌ । સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિર્વાણે શિક્ષતે, સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે । સુભૂતિરાહ - કિં કારણં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષયે શિક્ષમાણઃ શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયામ્, એવમનુત્પાદે ઽનિરોધે ઽજાતૌ અભાવે વિવેકે વિરાગે આકાશે ધર્મધાતૌ નિર્વાણે શિક્ષમાણઃ શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયામ્? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - યત્સુભૂતે એવં વદસિ - કિં કારણં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષયે શિક્ષમાણઃ શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયામ્ । એવમનુત્પાદે ઽનિરોધે ઽજાતૌ અભાવે વિવેકે વિરાગે આકાશે ધર્મધાતૌ નિર્વાણે શિક્ષમાણઃ શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયામિતિ? તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યા તથાગતસ્ય તથતા યયા તથતયા તથાગતસ્તથાગત ઇતિ પ્રભાવ્યતે, અપિ નુ સા ક્ષીયતે? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ ક્ષયઃ ક્ષીયતે । અક્ષયો હિ ભગવન્ ક્ષયઃ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યા તથાગતસ્ય તથતા યયા તથતયા તથાગતસ્તથાગત ઇતિ પ્રભાવ્યતે, અપિ નુ સા ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા જાયતે વા ભવતિ વા વિભવતિ વા વિવિચ્યતે વા રજ્યતે વા વિરજ્યતે વા આકાશીભવતિ વા ધર્મીભવતિ વા? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યા તથાગતસ્ય તથતા યયા તથતયા તથાગતસ્તથાગત ઇતિ પ્રભાવ્યતે, અપિ નુ સા નિર્વાતિ? આહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ન તથતા ક્ષીયતે ઇત્યેવં શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયામ્ । એવં શિક્ષમાણઃ શિક્ષતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, શિક્ષતે બુદ્ધભૂમૌ, શિક્ષતે બલેષુ, શિક્ષતે વૈશારદ્યેષુ, શિક્ષતે સર્વબુદ્ધધર્મેષુ, શિક્ષતે સર્વજ્ઞજ્ઞાને । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વશિક્ષાપારમિતામનુપ્રાપ્સ્યતિ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન શક્યો મારેણ વા મારપર્ષદા વા મારકાયિકાભિર્વા દેવતાભિરભિમર્દિતુમ્ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમવિનિવર્તનીયધર્મતામનુપ્રાપ્સ્યતિ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રં બોધિમણ્ડે નિષત્સ્યતિ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વકે ગોચરે ચરતિ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શિક્ષતે નાથકરકેષુ ધર્મેષુ, શિક્ષતે મહામૈત્ર્યામ્, મહાકરુણાયાં શિક્ષતે, મહામુદિતાયાં શિક્ષતે, મહોપેક્ષાયાં શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શિક્ષતે ત્રિપરિવર્તસ્ય દ્વાદશાકારસ્ય ધર્મચક્રસ્ય પ્રવર્તનાય । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધાતું નોનીકરિષ્યામીતિ શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તથાગતવંશસ્યાનુપચ્છેદાય શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽમૃતધાતુદ્વારં વિવરિષ્યામીતિ શિક્ષતે । નેયં સુભૂતે ઉદારા ( વૈદ્ય 211 ) શિક્ષા શક્યા હીનસત્ત્વેન શિક્ષિતુમ્ । ન હિ અલ્પસ્થામ્ના શક્યમસ્યાં શિક્ષાયાં શિક્ષિતુમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વસત્ત્વસારા હિ તે સુભૂતે, સર્વસત્ત્વનાથકામા હિ તે સુભૂતે, યે ઽસ્યાં શિક્ષાયાં શિક્ષન્તે । સર્વસત્ત્વાભ્યુદ્ગતતાં તે ઽનુપ્રાપ્તુકામાઃ, ય ઇહ શિક્ષન્તે । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન નિરયેષૂપપદ્યતે, ન તિર્યગ્યોનિષૂપપદ્યતે, ન પ્રેતવિષયેષૂપપદ્યતે, નાસુરેષુ કાયેષૂપપદ્યતે, ન પ્રત્યન્તજનપદેષૂપપદ્યતે, ન ચણ્ડાલકુલેષૂપપદ્યતે, ન શાકુનિકકુલેષૂપપદ્યતે, ન નિષાદધીવરૌરભ્રિકકુલેષૂપપદ્યતે, નાપ્યન્યેષ્વેવંરૂપેષુ હીનજાતિકેષુ હીનકર્મસેવિષુ વા કુલેષૂપપદ્યતે । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાન્ધો ભવતિ, ન બધિરો ભવતિ, ન કાણો ભવતિ, ન કુણ્ઠો ભવતિ, ન કુબ્જો ભવતિ, ન કુણિર્ભવતિ, ન લઙ્ગો ભવતિ, ન ખઞ્જો ભવતિ, ન જડો ભવતિ, ન લોલો ભવતિ, ન લોલ્લો ભવતિ, ન કલ્લો ભવતિ, ન હીનાઙ્ગો ભવતિ, ન વિકલાઙ્ગો ભવતિ, ન વિકૃતાઙ્ગો ભવતિ, ન દુર્બલો ભવતિ, ન દુર્વર્ણો ભવતિ, ન દુઃસંસ્થાનો ભવતિ, ન હીનેન્દ્રિયો ભવતિ, ન વિકલેન્દ્રિયો ભવતિ । સર્વાકારપરિપૂર્ણેન્દ્રિયો ભવતિ, સ્વરસંપન્નો ભવતિ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન પ્રાણાતિપાતી ભવતિ, નાદત્તાદાયી ભવતિ, ન કામમિથ્યાચારી ભવતિ, ન મૃષાવાદી ભવતિ, ન પિશુનવાગ્ભવતિ, ન પરુષવાગ્ભવતિ, ન સંભિન્નપ્રલાપી ભવતિ, નાભિધ્યાલુર્ભવતિ, ન વ્યાપન્નચિત્તો ભવતિ, ન મિથ્યાદૃષ્ટિકો ભવતિ, ન મિથ્યાજીવેન જીવિકાં કલ્પયતિ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન દીર્ઘાયુષ્કેષુ દેવેષૂપપદ્યતે, ન દુઃશીલપરિગ્રાહકો ભવતિ, નાભૂતધર્મપરિગ્રાહકો ભવતિ, ન ધ્યાનસમાપત્તિવશેનોપપદ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસ્તિ હિ તસ્યોપાયકૌશલ્યં યેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન દીર્ઘાયુષ્કેષુ દેવેષૂપપદ્યતે । તત્પુનઃ સુભૂતે ઉપાયકૌશલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કતમત્? યદુત ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા । તથા ચ અત્રોપાયકૌશલ્યે યોગમાપદ્યતે, યથા અન્યેનોપાયકૌશલ્યેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનાનિ ચ સમાપદ્યતે, ન ચ ધ્યાનવશેનોપપદ્યતે । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બલપરિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ, વૈશારદ્યપરિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ,
સર્વબુદ્ધધર્મપરિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ, તામનુપ્રાપ્નોતિ ॥

આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - યદા ભગવન્ સર્વધર્મા એવં પ્રકૃતિપરિશુદ્ધાઃ, તત્કતમસ્ય ભગવન્ ધર્મસ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બલપરિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ, વૈશારદ્યપરિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ, સર્વબુદ્ધધર્મપરિશુદ્ધિં નિગચ્છતિ, તામનુપ્રાપ્નોતિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સુભૂતે પ્રકૃત્યૈવ પરિશુદ્ધાઃ । એવં સુભૂતે પ્રકૃતિપરિશુદ્ધેષુ સર્વધર્મેષુ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણસ્ય યા અસંસીદનતા અનવલીનતા, ઇયં સા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં સુભૂતે બાલપૃથગ્જના એનાન્ ધર્માનજાનન્તો ઽપશ્યન્તો ધર્માણાં ધર્મતાં ન જાનન્તિ, ન પશ્યન્તિ । તેષાં સત્ત્વાનાં ( વૈદ્ય 212 ) કૃતશઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વ્યાયચ્છન્તે, વીર્યમારભન્તે - વયમેવમજાનકાન્ સત્ત્વાન્ જાનયિષ્યામઃ, વયમેવમપશ્યકાન્ સત્ત્વાન્ પશ્યયિષ્યામઃ ઇત્યત્ર શિક્ષાયાં શિક્ષન્તે । અત્ર શિક્ષાયાં શિક્ષમાણા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બલાન્યનુપ્રાપ્નુવન્તિ, વૈશારદ્યાન્યનુપ્રાપ્નુવન્તિ । સર્વબુદ્ધધર્માનનુપ્રાપ્નુવન્તિ । એવં શિક્ષમાણાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચિત્તચરિતવિસ્પન્દિતાનિ યથાભૂતં પ્રજાનન્તિ । યથાભૂતં પ્રજાનન્તઃ પરચિત્તચરિતજ્ઞતાયાઃ પારં ગચ્છન્તિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અલ્પકાસ્તે મહાપૃથિવ્યાં પૃથિવીપ્રદેશાઃ યે ઽપગતપાષાણાઃ, યત્ર સુવર્ણં વા જાતરૂપં વા રજતં વોત્પદ્યતે । અથ ખલુ પુનર્બહુતરકાસ્તે મહાપૃથિવ્યાં પૃથિવીપ્રદેશાઃ, ય ઊષરા ઉજ્જઙ્ગલા વિવિધતૃણકાણ્ડકણ્ટકાધાનાઃ । એવમેવ સુભૂતે અલ્પકાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે ઽસ્યાં સર્વજ્ઞતાશિક્ષાયાં શિક્ષન્તે યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષાયામ્ । અથ ખલુ બહુતરકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધશિક્ષાયાં શિક્ષન્તે ॥
પુનરપરં સુભૂતે તદ્યથાપિ નામ અલ્પકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે ચક્રવર્તિરાજ્યસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે । અથ ખલુ બહુતરકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે કોટ્ટરાજ્યસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે । એવમેવ સુભૂતે અલ્પકાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે ઇમં માર્ગમારૂઢા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતામાર્ગમ્, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યામહે ઇતિ । અથ ખલુ બહુતરકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગમારૂઢાઃ ॥
પુનરપરં સુભૂતે તદ્યથાપિ નામ અલ્પકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે શક્રસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે । અથ ખલુ બહુતરકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે દેવલોકસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે । એવમેવ સુભૂતે અલ્પકાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે ઽસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષાયાં શિક્ષન્તે । અથ ખલુ બહુતરકાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધશિક્ષાયાં શિક્ષન્તે ॥
પુનરપરં સુભૂતે તદ્યથાપિ નામ અલ્પકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે બ્રહ્મસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે । અથ ખલુ બહુતરકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે બ્રહ્મપાર્ષદ્યસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે । એવમેવ સુભૂતે અલ્પકાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે ઽવિનિવર્તનીયા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધેઃ । અથ ખલુ બહુતરકાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે અલ્પકાસ્તે સત્ત્વાઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યન્તે, યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ । તેભ્યો ઽપિ સુભૂતે અલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્તે સત્ત્વાઃ, યે તથત્વાય પ્રતિપદ્યન્તે । ( વૈદ્ય 213 ) તેભ્યો ઽપિ સુભૂતે અલ્પતરકેભ્યસ્તથત્વાય પ્રતિપદ્યમાનેભ્યો ઽલ્પતમાસ્તે યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યન્તે । તેભ્યો ઽપિ સુભૂતે અલ્પતમેભ્યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમાપદ્યમાનેભ્યો ઽલ્પતમાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, યે ઽવિનિવર્તનીયા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધેઃ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ય એતે ઽલ્પતમેભ્યો ઽલ્પતમા અવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, તેષુ ગણનાં ગન્તુકામેન ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, યોગમાપત્તવ્યમ્ ॥

પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણસ્ય ન ખિલસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે, ન વિચિકિત્સાસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે, નેર્ષ્યામાત્સર્યસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે, ન દૌઃશીલ્યસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે, ન વ્યાપાદસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે, ન કૌસીદ્યસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે, ન વિક્ષેપસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે, ન દૌષ્પ્રજ્ઞસહગતં ચિત્તમુત્પદ્યતે । એવં હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાઃ પારમિતા સંગૃહીતા ભવન્તિ, સર્વાઃ પારમિતા ઉદ્ગૃહીતા ભવન્તિ, સર્વાઃ પારમિતા અનુગતા ભવન્તિ । સર્વાઃ પારમિતા અન્તર્ગતા ભવન્તિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સત્કાયદૃષ્ટૌ દ્વાષષ્ટિદૃષ્ટિગતાન્યન્તર્ગતાનિ ભવન્તિ, એવમેવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તસ્યાં સર્વાઃ પારમિતા અન્તર્ગતા ભવન્તિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષસ્ય જીવિતેન્દ્રિયે પ્રવર્તમાને સર્વાણીન્દ્રિયાણ્યન્તર્ગતાનિ ભવન્તિ, એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણસ્ય સર્વકુશલા ધર્મા અન્તર્ગતા ભવન્તિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષસ્ય જીવિતેન્દ્રિયે નિરુદ્ધે સર્વાણીન્દ્રિયાણિ નિરુદ્ધાનિ ભવન્તિ, એવમેવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણસ્ય અજ્ઞાને નિરુદ્ધે સર્વે ઽકુશલા ધર્મા નિરુદ્ધા ભવન્તિ, સર્વાશ્ ચ તદન્યાઃ પારમિતા અન્તર્ગતાઃ પરિગૃહીતા ભવન્તિ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાઃ પારમિતાઃ પરિગ્રહીતુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામગ્રતાયાં શિક્ષતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? પુણ્યાગ્રત્વાત્ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યાવન્તસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ સત્ત્વસંગ્રહેણ સંગૃહ્યમાણાઃ, અપિ નુ તે બહવો ભવન્તિ? સુભૂતિરાહ - જામ્બૂદ્વીપકા એવ તાવદ્ભગવન્ બહવઃ સત્ત્વા ભવન્તિ, કઃ પુનર્વાદો યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ । ભગવાનાહ - યઃ સુભૂતે એકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવજ્જીવં તિષ્ઠંસ્તાન્ સર્વસત્ત્વાન્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વસુખોપધાનૈશ્ચોપતિષ્ઠેત્, તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ? સુભૂતિરાહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - અતઃ સ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તશો ઽચ્છટાસંઘાતમાત્રકમ્ અપિ ભાવયેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એવં મહાર્થિકા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરાહારિકા । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન સર્વસત્ત્વાનામનુત્તરતાં ગન્તુકામેન સર્વસત્ત્વાનામનાથાનાં નાથેન ભવિતુકામેન ( વૈદ્ય 214 ) બુદ્ધવિષયમનુપ્રાપ્તુકામેન બુદ્ધવૃષભિતામનુગન્તુકામેન બુદ્ધવિક્રીડિતં વિક્રીડિતુકામેન બુદ્ધસિંહનાદં નદિતુકામેન બુદ્ધસંપત્તિમનુપ્રાપ્તુકામેન ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ધર્મસાંકથ્યં કર્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુભૂતે શિક્ષમાણસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નાહં તાં સંપત્તિં સમનુપશ્યામિ, યા તેન ન શિક્ષિતા ભવતિ । સુભૂતિરાહ - કિં પુનર્ભગવન્ શ્રાવકસંપત્તિર્ અપિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતા ભવતિ? ભગવાનાહ - શ્રાવકસંપત્તિર્ અપિ સુભૂતે તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતા ભવતિ । ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકસંપત્યાં સ્થાસ્યામીતિ શિક્ષતે, શ્રાવકસંપત્તિર્વા મે ભવિષ્યતીતિ નૈવં શિક્ષતે । યે ઽપિ તે સુભૂતે શ્રાવકગણાઃ, તાન્ અપિ સ જાનાતિ, ન ચ તત્રાવતિષ્ઠતે । એવં ચ વ્યવચારયતિ, ન ચ પ્રતિવહતિ - મયાપ્યેતે શ્રાવકગુણા દેશયિતવ્યાઃ પ્રકાશયિતવ્યા ઇતિ શિક્ષતે । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય દક્ષિણીયતાં ગચ્છતિ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાંસ્તતો ઽન્યાન્ દક્ષિણીયાન્ શ્રાવકપ્રતિસંયુક્તાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તાંશ્ચાભિભવતિ, સર્વજ્ઞતા ચાસ્ય આસન્નીભવતિ । એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રિઞ્ચતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવિરહિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ । એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽપરિહાણધર્મા અપરિહાણધર્મેતિ વેદિતવ્યઃ । સર્વજ્ઞતાયા દૂરીકરોતિ શ્રાવકભૂમિમ્, પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ચ, આસન્નીભવત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । સચેત્પુનરસ્યૈવં ભવતિ - ઇયં સા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇમાં સર્વજ્ઞતામાહરિષ્યતિ, ઇત્યેવં સંજાનીતે, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । અથ તામ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન સંજાનીતે - ઇયં સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસ્ય વા પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વજ્ઞતામાહરિષ્યતીતિ વા, એવમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંજાનીતે, ન સમનુપશ્યતિ । સચેદેવં ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષાપરિવર્તો નામ પઞ્ચવિંશતિતમઃ ॥
અસ્પ્_26: માયોપમપરિવર્તઃ ષડ્વિંશતિતમઃ ।
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યૈતદભૂત્ - ચરન્નેવ તાવદયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનભિભવતિ, કઃ પુનર્વાદો યદા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ભવિષ્યતિ । લાભાસ્તેષાં સત્ત્વાનાં સુલબ્ધાઃ, સુજીવિતં ચ તે સત્ત્વા જીવન્તિ, યેષાં સર્વજ્ઞતાયાં ચિત્તં ક્રામતિ । કઃ પુનર્વાદો યૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદિતમ્ । સ્પૃહણીયાસ્તે સત્ત્વા યે સત્ત્વસારા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યન્તે ॥

અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો માન્દારવાણિ પુષ્પાણ્યભિનિર્માય પુષ્પાણામઞ્જલિં કૃત્વા તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમભ્યવાકિરત્, એવં ચ વાચમભાષત - યૈર્બોધિસત્ત્વયાનિકૈઃ પુદ્ગલૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદિતમ્ - અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યામહે, અભિસંબુધ્ય સર્વસત્ત્વાન્ મહતા સંસારાર્ણવેનોહ્યમાનાન્ સમે પારિમે તીરે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામ ઇતિ, સમૃધ્યન્તાં તેષામભીપ્સિતાઃ પરિચિન્તિતાઃ, પરિગૃહીતાશ્ચિત્તોત્પાદાઃ એતેષામેવ બુદ્ધધર્માણાં પરિપૂરણાય ભવન્તુ, એતેષામેવ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તાનાં ધર્માણાં પરિપૂરણાય ભવન્તુ, એતેષામેવ સ્વયંભૂધર્માણાં પરિપૂરણાય ભવન્તુ, એતેષામેવ અસંહાર્યધર્માણાં પરિપૂરણાય ભવન્તુ । ન મે ભગવન્ એકચિત્તોત્પાદો ઽપ્યુત્પદ્યતે, યત્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહાકરુણયા સમન્વાગતા વિવર્તેરન્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરિતિ । ન મે ભગવન્ એકચિત્તોત્પાદો ઽપ્યુત્પદ્યતે યત્તે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધું સંપ્રસ્થિતાઃ, તતો વિવર્તેરન્ । ઇતિ યદ્ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રણિધિં જનયિષ્યન્ત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ઇમાનિ સંસારાવચરાણિ દુઃખાનિ સત્ત્વાનાં સંપશ્યન્તઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તયા મહાકરુણયા અર્થકામા હિતકામા હિ તે સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્યાનુકમ્પકાઃ, યે ઇમૈરેવંરૂપૈશ્ચિત્તોત્પાદૈઃ સમન્વાગતાઃ કિમિતિ વયં તીર્ણાઃ સત્ત્વાંસ્તારયેમ, મુક્તા મોચયેમ, આશ્વસ્તા આશ્વાસયેમ, પરિનિર્વૃતાઃ પરિનિર્વાપયેમ, ઇત્યેતૈશ્ચિત્તોત્પાદૈર્વિહરન્તિ । યસ્તેષાં ભગવન્ પ્રથમયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચિત્તોત્પાદાનનુમોદતે, અવિનિવર્તનીયાનામપ્યવિનિવર્તનીયધર્મતામનુમોદતે, એકજાતિપ્રતિબદ્ધાનામ્ અપિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામેકજાતિપ્રતિબદ્ધધર્મતામનુમોદતે, કિયત્સ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - સ્યાત્ખલુ પુનઃ કૌશિક શક્યેત સુમેરોઃ પર્વતરાજસ્ય પલાગ્રેણ તુલ્યમાનસ્ય પ્રમાણં ગ્રહીતુમ્, ન ત્વેવ કૌશિક તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુમોદનાસહગતસ્ય ચિત્તોત્પાદસ્ય પુણ્યપ્રમાણં ગ્રહીતુમ્ । સ્યાત્ખલુ પુનઃ કૌશિક શક્યેત ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ પલાગ્રેણ તુલ્યમાને પ્રમાણં ગ્રહીતુમ્, ન ત્વેવ કૌશિક તસ્યાનુમોદનાસહગસ્ય ચિત્તોત્પાદસ્ય પુણ્યપ્રમાણં ગ્રહીતુમ્ । સ્યાત્ખલુ પુનઃ કૌશિક શક્યેત સાહસ્રે ચૂલિકે લોકધાતૌ તુલ્યમાને પલાગ્રેણ પ્રમાણં ગ્રહીતુમ્, ન ત્વેવ કૌશિક તસ્યાનુમોદનાસહગતસ્ય ચિત્તોત્પાદસ્ય પુણ્યપ્રમાણં ગ્રહીતુમ્ । સ્યાત્ખલુ પુનઃ કૌશિક શક્યેત ( વૈદ્ય 216 ) દ્વિસાહસ્રે મધ્યમે લોકધાતૌ પલાગ્રેણ તુલ્યમાને પ્રમાણં ગ્રહીતુમ્, ન ત્વેવ કૌશિક તસ્યાનુમોદનાસહગતસ્ય ચિત્તોત્પાદસ્ય પુણ્યપ્રમાણં ગ્રહીતુમ્ । સ્યાત્ખલુ પુનઃ કૌશિક શક્યેત ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ તુલ્યમાને પલાગ્રેણ પ્રમાણં ગ્રહીતુમ્, ન ત્વેવ કૌશિક તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્વા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુમોદનાસહગતસ્ય ચિત્તોત્પાદસ્ય પુણ્યપ્રમાણં ગ્રહીતુમ્ ॥
એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - મારાધિષ્ઠિતાસ્તે ભગવન્ સત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ, યે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રથમચિત્તોત્પાદમુપાદાય યાવદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધાનામેવમપ્રમેયમનુમોદનાસહગતસ્ય ચિત્તોત્પાદસ્ય પુણ્યમિતિ ન શૃણ્વન્તિ, ન જાનન્તિ, ન પશ્યન્તિ, તામનુમોદનાં ન સમન્વાહરન્તિ । મારપક્ષિકા ભગવંસ્તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામિમાંશ્ચિત્તોત્પાદાન્નાનુમોદિષ્યન્તે । મારભવનેભ્યશ્ ચ તે ભગવન્ સત્ત્વાશ્ચ્યુતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાંશ્ચિત્તોત્પાદાંસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નાનુમોદિષ્યન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? મારભવનવિધ્વંસનકરા હિ તૈર્ભગવન્ ઇમે ચિત્તોત્પાદા અભિનિર્હૃતાઃ, યૈરમી ચિત્તોત્પાદા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામિતાઃ, અનુમોદિતા વા અમી ચિત્તોપાદાઃ । અનુમોદિતવ્યા ભગવંસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામમી ચિત્તોત્પાદાઃ, યૈર્બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદિતમ્ । યેષાં ભગવંસ્તથાગતો ઽપરિત્યક્તઃ, ધર્મો ઽપરિત્યક્તઃ, સંઘો ઽપરિત્યક્તઃ, તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ચેમે ચિત્તોત્પાદા અનુમોદિતવ્યાઃ ॥
એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । યેષાં કૌશિક તથાગતો ઽપરિત્યક્તઃ, ધર્મો ઽપરિત્યક્તઃ, સંઘો ઽપરિત્યક્તઃ, તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ચેમે ચિત્તોત્પાદા અનુમોદિતવ્યાઃ । યૈઃ કૌશિક કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ચેમે ચિત્તોપાદા અનુમોદિતા બોધિસત્ત્વયાનિકૈર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્વા શ્રાવકયાનિકૈર્વા, તે ક્ષિપ્રં તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાનારાગયિષ્યન્તિ, ન વિરાગયિષ્યન્તિ । એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । યૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ચેમે ચિત્તોત્પાદા અનુમોદિતા બોધિસત્ત્વયાનિકૈર્વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્વા શ્રાવકયાનિકૈર્વા, તે ક્ષિપ્રં તથાગતાનર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાનારાગયિષ્યન્તિ, ન વિરાગયિષ્યન્તિ । એવં તૈરનુમોદનાસહગતૈશ્ચિત્તોત્પાદકુશલમૂલૈર્યત્ર યત્રોપપત્સ્યન્તે, તત્ર તત્ર સત્કૃતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, ગુરુકૃતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, માનિતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, પૂજિતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, અર્ચિતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ, અપચાયિતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ । ન ચ તે અમનઆપાનિ રૂપાણિ દ્રક્ષ્યન્તિ [નોતે: ચોન્zએ ત્રન્સ્લતેસ્ "નોર્ હેઅર્ અન્ય્ ઉન્પ્લેઅસન્ત્ સોઉન્દ્સ્"] । ન ચ તે અમનઆપાન્ ગન્ધાન્ ઘ્રાસ્યન્તિ । ન ચ તે અમનઆપાન્ રસાન્ પરિભોક્ષ્યન્તે । ન ચ તે અમનઆપાનિ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ સ્પ્રક્ષ્યન્તિ । ન ચ તેષામપાયેષૂપપત્તિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા । સ્વર્ગોપપત્તિસ્તેષાં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિર્વા સર્વસત્ત્વસુખાવહાન્યપ્રમેયાણામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં કુશલમૂલાન્યનુમોદિતાનિ યૈર્ અપિ ભગવંશ્છન્દમુત્પાદ્ય બોધયે બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં તે ચિત્તોત્પાદા અનુમોદિતાઃ, તેષાં તે ચિત્તોત્પાદા ( વૈદ્ય 217 ) વિવર્ધમાના અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરાહારકા ભવિષ્યન્તિ । તે ઽપ્યનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય અપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યન્તિ । ભગવાનાહ - એવમેતત્કૌશિકઃ, એવમેતત્, યથા ત્વયા વાગ્ભાષિતા તથાગતસ્યૈવાનુભાવેન । યેન કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં તે ચિત્તોત્પાદા અનુમોદિતાઃ, અનેન કૌશિક પર્યાયેણ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં તાંશ્ચિત્તોત્પાદાનનુમોદ્ય અપ્રમેયાણાં સત્ત્વાનામસંખ્યેયાનાં સત્ત્વાનાં કુશલમૂલાન્યનુમોદિતાનિ ભવન્તિ, અવરોપિતાનિ અભિનિર્હૃતાનિ ચ ભવન્તિ ॥

સુભૂતિરાહ - કથં ચ ભગવન્ માયોપમં ચિત્તમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં માયોપમં ચિત્તમ્? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં માયામ્? આહ - નો હીદં ભગવન્ । નાહં ભગવન્ માયોપમં ચિત્તં નાપિ માયાં સમનુપશ્યામિ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યન્ન માયાં નાપિ માયોપમં ચિત્તં સમનુપશ્યસિ, તત્કિં ત્વમન્યત્ર માયાયા માયોપમાદ્વા ચિત્તાત્ તં ધર્મં સમનુપશ્યસિ યો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? આહ - નો હીદં ભગવન્ । નાહં ભગવન્ અન્યત્ર માયાયા માયોપમાદ્વા ચિત્તાત્ તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ, યો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । સો ઽહં ભગવન્ અન્યત્ર માયાયા માયોપમાદ્વા ચિત્તાત્ તં ધર્મસમનુશ્યન્ કતમં ધર્મમુપદેક્ષ્યામિ અસ્તીતિ વા નાસ્તીતિ વા? યશ્ ચ અત્યન્તવિવિક્તો ધર્મઃ, ન સો ઽસ્તીતિ વા નાસ્તીતિ વા ઉપૈતિ । યો ઽપિ ધર્મો ઽત્યન્તતયા વિવિક્તઃ, નાસાવનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ અસંવિદ્યમાનો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । તસ્માત્તર્હિ ભગવન્ અત્યન્તવિવિક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા । યશ્ ચ ધર્મો ઽત્યન્તવિવિક્તઃ, નાસૌ ધર્મો ભાવયિતવ્યઃ । નાપ્યસૌ કસ્યચિદ્ધર્મસ્યાવાહકો વા નિર્વાહકો વા । કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽત્યન્તવિવિક્તાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે? અનુત્તરાપિ નામ ભગવન્ સમ્યક્સંબોધિરત્યન્તવિવિક્તા । યદા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્યત્યન્તવિવિક્તા, અનુત્તરાપિ સમ્યક્સંબોધિરત્યન્તવિવિક્તા, તદા કથં ભગવન્ વિવિક્તેન વિવિક્તમભિસંબુદ્ધં ભવતિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે । એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । અત્યન્તવિવિક્તા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, અત્યન્તવિવિક્તૈવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । યત એવ સુભૂતે અત્યન્તવિવિક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અત એવ અત્યન્તવિવિક્તા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબુધ્યતે । સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામત્યન્તવિવિક્તામિતિ સંજાનીતે, ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્યાત્ । એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, નાપિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । ન ચ વિવેકેન વિવેકમભિસંબુધ્યતે, અભિસંબુધ્યતે ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ । ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતામનાગમ્યાભિસંબુધ્યતે ॥
( વૈદ્ય 218 ) સુભૂતિરાહ - યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ, તથા ગમ્ભીરે ભગવન્ અર્થે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । ગમ્ભીરે ઽર્થે સુભૂતે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । દુષ્કરકારકઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, યો ગમ્ભીરે ઽર્થે ચરતિ, તં ચાર્થં ન સાક્ષાત્કરોતિ યદુત શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા ॥

સુભૂતિરાહ - યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ, તથા ન કશ્ચિદ્દુષ્કરકારકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ સ એવ ધર્મો નોપલભ્યતે યઃ સાક્ષાત્કુર્યાત્, સો ઽપિ ધર્મો નોપલભ્યતે યઃ સાક્ષાત્ક્રિયતે, સો ઽપિ ધર્મો નોપલભ્યતે યેન સાક્ષાત્ક્રિયેત । સચેદ્ભગવન્ એવં ભાષ્યમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ, નાવલીયતે ન સંલીયતે, ન વિપૃષ્ઠીભવતિ, નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સચેચ્ચરામીતિ ન સમનુપશ્યતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । આસન્ના મે ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિતિ સચેદેવમતિ ન સમનુપશ્યતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । દૂરીકૃતા મે શ્રાવકભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્વેતિ સચેદસ્યૈવમ્ અપિ ન ભવતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ આકાશસ્ય નૈવં ભવતિ - કસ્યચિદહમાસન્નઃ, કસ્યચિદ્વા દૂર ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ભગવન્ આકાશસ્ય । એવમેવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નૈવં ભવતિ - અનુત્તરાં સમ્યક્સબોધિર્મમાસન્ના, શ્રાવકભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ મમ દૂર ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નિર્વિકલ્પત્વાદ્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ માયાપુરુષસ્ય નૈવં ભવતિ - માયાકારો મમાસન્નઃ, યઃ પુનરન્યો જનકાયઃ સંનિપતિતઃ સ મમ દૂર ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ભગવન્ માયાપુરુષસ્ય । એવમેવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નૈવં ભવતિ - અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્મમાસન્ના, શ્રાવકભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ મમ દૂર ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ પ્રતિભાસસ્ય નૈવં ભવતિ - યેનારમ્બણેન પ્રતિભાસ ઉત્પદ્યતે તન્મમાસન્ને, યે તુ ખલુ પુનરત્ર નોપસંક્રાન્તા આદર્શે વા ઉદકપાત્રે વા તે મમ દૂર ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ભગવન્ પ્રતિભાસસ્ય । એવમેવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નૈવં ભવતિ - અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્મમાસન્ના, શ્રાવકભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ મમ દૂર ઇતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્તથાગતસ્ય કશ્ચિત્પ્રિયો વા અપ્રિયો વા ન સંવિદ્યતે, તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વકલ્પવિકલ્પપ્રહીણત્વાત્તથાગતસ્ય, એવમેવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન કશ્ચિત્પ્રિયો વા અપ્રિયો વા સંવિદ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । યથૈવ હિ ભગવન્ સર્વકલ્પવિકલ્પપ્રહીણસ્તથાગતઃ, તથૈવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ સર્વકલ્પવિકલ્પપ્રહીણા । તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન યો નિર્મિતકો નિર્મિતઃ, ન તસ્યૈવં ભવતિ - શ્રાવકભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ મમ દૂરે, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્મમાસન્નેતિ । તત્કસ્ય ( વૈદ્ય 219 ) હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ભગવન્નિર્મિતસ્ય । એવમેવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચરતો નૈવં ભવતિ - શ્રાવકભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ મમ દૂરે, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્મમાસન્નેતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદેવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ સ નિર્મિતકો યસ્ય કૃત્યસ્ય કૃતશો નિર્મિતઃ, તત્કૃત્યં કરોતિ । સ ચ નિર્મિતકો ઽવિકલ્પઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદેવ નિર્મિતસ્ય । એવમેવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યસ્ય કૃત્યસ્ય કૃતશ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, તચ્ચ કૃત્યં કરોતિ, સા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા અવિકલ્પા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદેવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ દક્ષેણ પલગણ્ડેન વા પલગણ્ડાન્તેવાસિના વા દારુમયી સ્ત્રી વા પુરુષો વા યન્ત્રયુક્તઃ કૃતો ભવેત્ । સ યસ્ય કૃત્યસ્યાર્થાય કૃતઃ, તચ્ચ કૃત્યં કરોતિ । સ ચ દારુસંઘાતો ઽવિકલ્પઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદેવ ભગવન્ દારુસંઘાતસ્ય । એવમેવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યસ્ય કૃત્યસ્ય કૃતશ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, તચ્ચ કૃત્યં કરોતિ, સા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા અવિકલ્પા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદેવ ભગવન્ અસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઇતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં માયોપમપરિવર્તો નામ ષડ્વિંશતિતમઃ ॥
અસ્પ્_27: સારપરિવર્તઃ સપ્તવિંશતિતમઃ ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સારે બતાયમાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિરાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમેતદવોચત્ - સારે બતાયમાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ચરતિ, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ ॥

અથ ખલુ સંબહુલાનાં કામાવચરાણાં દેવપુત્રસહસ્રાણામેતદભવત્ - નમસ્કર્તવ્યાસ્તે સત્ત્વાઃ, યૈરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદિતાનિ અભિનિર્હૃતાનિ । યે ચેહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, તથા ચરન્તો ભૂતકોટિં ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ, યદુત શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યકબુદ્ધભૂમૌ વા । અનેનાપિ પર્યાયેણ દુષ્કરકારકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ, યે ધર્માણાં ધર્મતાયાં ચરન્તિ, ન ચ તાં ધર્મતાં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિસ્તેષાં સંબહુલાનાં કામાવચરાણાં દેવપુત્રસહસ્રાણાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમાજ્ઞાય તાનિ સંબહુલાનિ કામાવચરાણાં દેવપુત્રાણાં સહસ્રાણ્યામન્ત્રયન્તે સ્મ - નેદં દેવપુત્રાસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં દુષ્કરમ્, યત્તે તાં ભૂતકોટિં ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ । ઇદં તુ દેવપુત્રાસ્તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં દુષ્કરં ચૈવ પરમદુષ્કરં ચૈવ, યદપ્રમેયાનસંખ્યેયાનપ્રમાણાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામ ઇતિ સંનાહં સંનહ્યન્તે । તે ચ સત્ત્વા અત્યન્તતયા ન સંવિદ્યન્તે, અસંવિદ્યમાના નોપલભ્યન્તે, સત્ત્વવિવિક્તત્વાત્ । એવં વૈનયિકા અત્યન્તતયા ન સંવિદ્યન્તે । એવં ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધું સંપ્રસ્થિતાઃ સત્ત્વાન્ વિનેષ્યામ ઇતિ, આકાશં સ દેવપુત્રા વિનેતવ્યં મન્યેત યઃ સત્ત્વાન્ વિનેતવ્યાન્ મન્યેત । તત્કસ્ય હેતોઃ? આકાશવિવિક્તતયા હિ દેવપુત્રાઃ સત્ત્વવિવિક્તતા વેદિતવ્યા । અનેન દેવપુત્રાઃ પર્યાયેણ દુષ્કરકારકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, યે ઽસંવિદ્યમાનાનામનુપલભ્યમાનાનાં સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનહ્યન્તે । આકાશેન ન સ દેવપુત્રાઃ સાર્ધં વેદિતવ્યં મન્યેત, યઃ સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનાહં સંનદ્ધવ્યં મન્યેત । અયં ચ સંનાહો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્ત્વાનાં કૃતશઃ સંનદ્ધઃ । સર્વાત્યન્તતયા સત્ત્વાનુપલબ્ધિરુક્તા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન । સા ચ સત્ત્વવિવિક્તતયૈવ વેદિતવ્યા, વૈનયિકવિવક્તતયા ચ સત્ત્વવિવિક્તતા વેદિતવ્યા । સચેદત્રૈવં ભાષ્યમાણે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ, વેદિતવ્યમેતદ્દેવપુત્રાઃ - ચરત્યયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વવિવિક્તતયા હિ રૂપવિવિક્તતા વેદિતવ્યા । એવં સત્ત્વવિવિક્તતયા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિવિક્તતા વેદિતવ્યા । સત્ત્વવિવિક્તતયા વિજ્ઞાનવિવિક્તતા વેદિતવ્યા । એવં યાવત્સત્ત્વવિવિક્તતયા સર્વધર્મવિવિક્તતા વેદિતવ્યા । એવં દેવપુત્રાઃ સર્વધર્મવિવિક્તતા દ્રષ્ટવ્યા । એવં દેવપુત્રાઃ સર્વધર્મવિવિક્તતાયાં ભાષ્યમાણાયાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ । યતો ન સંસીદતિ, તતશ્ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ॥

અથ ખલુ ભગવાન્ જાનન્નેવ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - કિં કારણં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં સર્વધર્મવિવિક્તતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ન સંસીદતિ? સુભૂતિરાહ - ( વૈદ્ય 221 ) વિવિક્તત્વાદ્ભગવન્ન સંસીદતિ । અનેન ભગવન્ કારનેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મવિવિક્તતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ન સંસીદતિ । નાપિ ભગવન્ કશ્ચિદ્ધર્મઃ સંસીદતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલભ્યતે, યઃ સંસીદેત્ । સો ઽપિ ભગવન્ ધર્મો નોપલભ્યેત, યેન ધર્મેણ યો ધર્મઃ સંસીદેત્ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમ્ એતત્ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સચેદેવં ભાષ્યમાણે દેશ્યમાને નિર્દિશ્યમાને એવમુપદિશ્યમાને બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ ન વિષીદતિ ન વિષાદમાપદ્યતે, નાવલીયતે ન સંલીયતે, ન વિપૃષ્ઠીકરોતિ માનસમ્, ન ભગ્નપૃષ્ઠીકરોતિ, નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમાપદ્યતે, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સુભુતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્સુગત । સચેદ્ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચરતિ, ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । એવં ચરન્તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સેન્દ્રકા દેવાઃ સબ્રહ્મકાઃ સપ્રજાપતિકાઃ સેશાનાઃ સર્ષિનરનારીગણા આરાત્પ્રાઞ્જલીભૂતા નમસ્યન્તિ । ભગવાનાહ - ન કેવલં સુભૂતે એવં ચરન્તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સેન્દ્રકા દેવાઃ સબ્રહ્મકાઃ સપ્રજાપતિકાઃ સેશાનાઃ સર્ષિનરનારીગણા આરાત્પ્રાઞ્જલીભૂતા નમસ્યન્તિ, યે ઽપિ તે સુભૂતે બ્રહ્મકાયિકા દેવા બ્રહ્મપુરોહિતા બ્રહ્મપાર્ષદ્યા મહાબ્રહ્માણઃ પરીત્તાભા અપ્રમાણાભા આભાસ્વરાઃ પરીત્તશુભા અપ્રમાણશુભાઃ શુભકૃત્સ્ના અનભ્રકાઃ પુણ્યપ્રસવા બૃહત્ફલા અસંજ્ઞિસત્ત્વા અબૃહા અતપાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના અકનિષ્ઠાશ્ ચ દેવાઃ, તે ઽપિ સુભૂતે તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં એવં ચરન્તં નમસ્યન્તિ । યે ઽપિ તે સુભૂતે અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા એતર્હિ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામેવં ચરન્તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં બુદ્ધચક્ષુષા પશ્યન્તિ । તે ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તમનુગૃહ્ણન્તિ, સમન્વાહરન્તિ । યે ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુગૃહ્યન્તે સમન્વાહ્રિયન્તે, તે તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અવિનિવર્તનીયા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ધારયિતવ્યાઃ । ન ચ તેષામન્તરાયા ઉત્પત્સ્યન્તે મારતો વા અન્યતો વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યે સુભૂતે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ, તે સર્વે મારાઃ પાપીયાંસો ભવેયુઃ । એકૈકશ્ ચ મારઃ પાપીયાંસ્તાવતીરેવ મારસેના અભિનિર્મિમીતે । તે ઽપિ સુભૂતે મારાઃ પાપીયાંસસ્તસ્ય બુદ્ધસમન્વાહૃતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ન પ્રતિબલા અન્તરાયં કર્તુમનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તિષ્ઠન્તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વા મારાઃ પાપીયાંસઃ, યાવન્ત સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તે ઽપિ સર્વે મારાઃ પાપીયાંસો ભવેયુઃ, એકૈકશ્ ચ મારઃ પાપીયાંસ્તાવતીરેવ મારસેના અભિનિર્મિમીતે, તે ઽપિ સુભૂતે મારાઃ પાપીયાંસસ્તસ્ય બુદ્ધસમન્વાહૃતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ન પ્રતિબલા અન્તરાયં કર્તુમનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । દ્વાભ્યાં સુભૂતે ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્મિન્ સમયે દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિર્મારકાયિકાભિર્વા દેવતાભિઃ । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? યદુત સર્વસત્ત્વાશ્ચાસ્ય અપરિત્યક્તા ભવન્તિ, સર્વધર્માશ્ ચ અનેન શૂન્યતાતો વ્યવલોકિતા ભવન્તિ । ( વૈદ્ય 222 ) આભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દુર્ઘર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિર્મારકાયિકાભિર્વા દેવતાભિઃ । અપરાભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દુર્ઘર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિર્મારકાયિકાભિર્વા દેવતાભિઃ । કતમાભ્યાં દ્વાભ્યામ્? યદુત યથાવાદી તથાકારી ચ ભવતિ, બુદ્ધૈશ્ ચ ભગવદ્ભિઃ સમન્વાહ્રિયતે । આભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દુર્ઘર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિર્મારકાયિકાભિર્વા દેવતાભિઃ । એવં ચરતઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દેવા અપ્યુપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે । ઉપસંક્રમ્ય ચ પરિપ્રષ્ટવ્યં મંસ્યન્તે, પરિપ્રશ્નીકર્તવ્યં મંસ્યન્તે, પર્યુપાસિતવ્યં મંસ્યન્તે, ઉત્સાહં ચાસ્ય વર્ધયિષ્યન્તિ - ક્ષિપ્રં ત્વં કુલપુત્ર અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યસે । તસ્માત્તર્હિ કુલપુત્ર અનેનૈવ વિહારેણ વિહર યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એતેનૈવ હિ ત્વં કુલપુત્ર વિહારેણ વિહરન્ અનાથાનાં સત્ત્વાનાં નાથો ભવિષ્યસિ, અત્રાણાનાં સત્ત્વાનાં ત્રાતા ભવિષ્યસિ, અશરણાનાં સત્ત્વાનાં શરણં ભવિષ્યસિ, અલયનાનાં સત્ત્વાનાં લયનં ભવિષ્યસિ, અપરાયણાનાં સત્ત્વાનાં પરાયણં ભવિષ્યસિ, અદ્વીપાનાં સત્ત્વાનાં દ્વીપો ભવિષ્યસિ, અન્ધાનાં સત્ત્વાનામાલોકો ભવિષ્યસિ, અપરિણાયકાનાં સત્ત્વાનાં પરિણાયકો ભવિષ્યસિ, અગતિકાનાં સત્ત્વાનાં ગતિર્ભવિષ્યસિ, માર્ગપ્રનષ્ટાનાં સત્ત્વાનામપ્રતિશરણાનાં માર્ગપ્રણેતા પ્રતિશરણં ભવિષ્યસિ । એવં તે દેવપુત્રાસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોત્સાહં વર્ધયિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એતેન હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યે તે ઽપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપિ ભિક્ષુસંઘપરિવૃતા બોધિસત્ત્વગણપુરસ્કૃતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો વિહરતસ્તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એભિરેવંરૂપૈર્ગુણૈઃ સમન્વાગતસ્ય યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહરણગુણૈઃ, બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અહમેતર્હિ રત્નકેતોર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, શિખિનો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપો ધર્મં દેશયામિ, ઉદાનં ચોદાનયામિ અપરેષાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્, ય એતર્હિ અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ । એવમેવ સુભૂતે તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્તો યે એતર્હિ ઇહ મમ બુદ્ધક્ષેત્રે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ, અનેન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરન્તિ, તેષાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ ॥

સુભૂતિરાહ - કિં સર્વેષામેવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપાસ્તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ? ભગવાનાહ - નો હીદં સુભૂતે । ન સુભૂતે સર્વેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપાસ્તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં ( વૈદ્ય 223 ) દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ, કિં તર્હિ સુભૂતે યે તે ઽવિનિવર્તનીયા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વસઙ્ગવિગતાઃ, તેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ ॥
સુભૂતિરાહ - સન્તિ ભગવન્ અવિનિવર્તનીયાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સ્થાપયિત્વા તતો ઽન્યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, યેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ? ભગવાનાહ - સન્તિ સુભૂતે પ્રતિપક્ષબલિનો બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલાઃ અવિનિવર્તનીયાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સ્થાપયિત્વા, યેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ । તે પુનઃ કતમે? યે એતર્હિ અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વચર્યામનુશિક્ષમાણરૂપા બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરન્તિ, અનુશિક્ષમાણરૂપા વિહરન્તિ, ઇમે તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા અવિનિવર્તનીયાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સ્થાપયિત્વા યેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ । યે ઽપિ તે સુભૂતે રત્નકેતોર્બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વચર્યામનુશિક્ષમાણરૂપા બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્તિ, અનુશિક્ષમાણા વિહરન્તિ, ઇમે ઽપિ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અવિનિવર્તનીયાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સ્થાપયિત્વા યેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તઃ સર્વધર્મા અનુત્પત્તિકા ઇત્યધિમુઞ્ચન્તિ, ન ચ તાવદનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલબ્ધા ભવન્તિ । સર્વધર્માઃ શાન્તા ઇત્યધિમુઞ્ચન્તિ, ન ચ સર્વધર્મેષ્વવિનિવર્તનીયવશિતાપ્રાપ્તિમવક્રાન્તા ભવન્તિ । અનેનાપિ સુભૂતે વિહારેણ વિહરતાં તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ । યેષાં ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ચ રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ, પ્રહીણા તેષાં શ્રાવકભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ । બુદ્ધભૂમિરેવ તેષાં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા । તે ઽપિ વ્યાકરિષ્યન્તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યેષાં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાં તે બુદ્ધા ભગવન્તો નામ ચ ગોત્રં ચ બલં ચ વર્ણં ન રૂપં ચ પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મં દેશયન્તિ, ઉદાનં ચોદાનયન્તિ, તે ઽપ્યવિનિવર્તનીયતાયાં સ્થાસ્યન્તિ ॥
પુનરપરં સુભૂતે યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તિ, ન ધન્ધાયિષ્યન્તિ, ન કાઙ્ક્ષિષ્યન્તિ, ન વિચિકિત્સિષ્યન્તિ, એવમેતદ્યથા તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ભાષિતમિત્યધિમુચ્ય વિસ્તરેણ શ્રોષ્યન્તિ, એવં ચ ચિત્તમુત્પાદયિષ્યન્તિ - ( વૈદ્ય 224 ) ઇમાં વયં પ્રજ્ઞાપારમિતામક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકાદ્વિસ્તરેણ શૃણુયામેતિ, તેષાં ચ બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં યે ચાસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ, તેષાં ચાન્તિકાદિમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રુત્વા અધિમોક્ષ્યન્તિ, તે ઽપ્યેનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામધિમુચ્યમાના યથા તથાગતેન ભાષિતા તથા ચાધિમોક્ષ્યન્તે, તથા ચાધિમુચ્યમાના અવિનિવર્તનીયતાયાં સ્થાસ્યન્તિ । એવં સુભૂતે બહુકરં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શ્રવણમ્ અપિ વદામિ, કઃ પુનર્વાદો ય એનામધિમોક્ષ્યન્તિ । અધિમુચ્ય તથત્વાય સ્થાસ્યન્તિ । તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે । તથત્વાય સ્થિત્વા તથત્વાય પ્રતિપદ્ય તિષ્ઠન્તિ તથતાયામ્ । તથતાયાં તિષ્ઠન્તઃ સર્વજ્ઞતાયાં ચ ધર્મં દેશયન્તિ ॥
સુભૂતિરાહ - યદા ભગવંસ્તથતાવિનિર્મુક્તો નાન્યઃ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલભ્યતે, તદા કો ઽયં ભગવન્ ધર્મઃ સ્થાસ્યતિ તથતાયામ્, કો વા અયમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે, કો વા અયમિમં ધર્મં દેશયિષ્યતિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - યત્સુભૂતે એવં વદસિ - યદા તથતાવિનિર્મુક્તો નાન્યઃ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલભ્યતે, તદા કો ઽયં ભગવન્ ધર્મસ્તથતાયાં સ્થાસ્યતિ, કો વાચમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે, કો વાયમિમં ધર્મં દેશયિષ્યતીતિ । ન સુભૂતે તથતાવિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ધર્મ ઉપલભ્યતે, યો ધર્મસ્તથતાયાં સ્થાસ્યતિ । તથતૈવ તાવત્સુભૂતે નોપલભ્યતે, કઃ પુનર્વાદો યસ્તથતાયાં સ્થાસ્યતિ । ન સુભૂતે તથતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । સો ઽપિ સુભૂતે ધર્મો ન કશ્ચિદુપલભ્યતે, યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો વા, અભિસંભોત્સ્યતે વા, અભિસંબુધ્યતે વા । ન સુભૂતે તથતા ધર્મં દેશયતિ । સો ઽપિ સુભૂતે નોપલભ્યતે, યો ધર્મો દેશ્યેત ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - ગમ્ભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા । દુષ્કરકારકા ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન ચ નામ ભગવન્ કશ્ચિદ્ધર્મસ્તથતાયાં તિષ્ઠતિ, નાપિ કશ્ચિદ્ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, નાપિ કશ્ચિદ્ધર્મં દેશયતિ । અત્ર ચ તે નાવલીયન્તે, નાપિ કાઙ્ક્ષન્તિ, નાપિ ધન્ધાયન્તે ॥
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - યત્કૌશિક એવં વદસિ - દુષ્કરકારકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, યેષામેવં ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ભાષ્યમાણેષુ ન ભવતિ । કાઙ્ક્ષાયિતત્વં ધન્ધાયિતત્વં વેતિ । સર્વધર્મેષુ કૌશિક શૂન્યેષુ કસ્યાત્ર કાઙ્ક્ષાયિતતા વા ભવતિ ધન્ધાયિતતા વા ભવતિ? શક્ર આહ - યદ્યદેવ આર્યસુભૂતિર્નિર્દિશતિ, તત્તદેવ શૂન્યતામારભ્ય નિર્દિશતિ, ન ચ ક્વચિત્સજ્જતિ । તદ્યથાપિ નામ અન્તરીક્ષે ઇષુઃ ક્ષિપ્તો નૈવ ક્વચિત્સજ્જતિ, એવમેવ આર્યસુભૂતેર્ધર્મદેશના ન ક્વચિત્સજ્જતિ ॥

અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ - કચ્ચિદહં ભગવન્ સુભૂતિં સ્થવિરમારભ્ય એવં ભાષમાણં એવં નિર્દિશંસ્તથાગતસ્યોક્તવાદી ભવામિ ધર્મવાદી ચ, ધર્મસ્ય ચાનુધર્મં વ્યાકુર્વન્ વ્યાકરોમિ? એવમુક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - યત્ખલુ ( વૈદ્ય 225 ) ત્વં કૌશિક એવં ભાષસે - એવમેતત્કૌશિક, એવમ્ એતત્ । એવં ભાષમાણં એવં નિર્દિશંસ્તથાગતસ્યોક્તવાદી ભવસિ ધર્મવાદી ચ, ધર્મસ્ય ચાનુધર્મં વ્યાકુર્વન્ વ્યાકરોષિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદ્યદેવ હિ કૌશિક સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્ય પ્રતિભાતિ, તત્તદેવ કૌશિક શૂન્યતામારભ્ય પ્રતિભાતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સુભૂતિર્હિ કૌશિક સ્થવિરઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અપિ તાવન્ન સમનુપશ્યતિ, નોપલભતે, કુતઃ પુનર્યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ । બોધિમેવ તાવન્નોપલભતે, કિં પુનર્યો બોધિમભિસંભોત્સ્યતે । સર્વજ્ઞતામેવ તાવન્નોપલભતે, કુતઃ પુનર્યઃ સર્વજ્ઞતામનુપ્રાપ્સ્યતિ । તથતામેવ તાવન્નોપલભતે, કુતઃ પુનર્યસ્તથાગતો ભવિષ્યતિ । અનુત્પાદમેવ તાવન્નોપલભતે, કિં પુનર્યો ઽનુત્પાદં સાક્ષાત્કરિષ્યતિ । બોધિસત્ત્વમેવ તાવન્નોપલભતે, કુતઃ પુનર્યો બોધિમભિસંભોત્સ્યતે । બલાન્યેવ તાવન્નોપલભતે, કુતઃ પુનર્યો બલસમઙ્ગી ભવિષ્યતિ । વૈશારદ્યાન્યેવ તાવન્નોપલભતે, કુતઃ પુનર્યો વિશારદો ભવિષ્યતિ । ધર્મમેવ તાવન્નોપલભતે, કુતઃ પુનર્યો ધર્મં દેશયિષ્યતિ । સર્વધર્મવિવિક્તવિહારેણ સર્વધર્માનુપલમ્ભવિહારેણ હિ કૌશિક સુભૂતિઃ સ્થવિરો વિહરતિ । યઃ ખલુ પુનરયં કૌશિક સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્ય સર્વધર્મવિવિક્તવિહારઃ સર્વધર્માનુપલમ્ભવિહારશ્ચ, એષ કૌશિક વિહારો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો વિહરતઃ શતતમીમ્ અપિ કલં નોપૈતિ । સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ । સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપિ ઉપમામ્ અપિ ઔપમ્યમ્ અપિ ઉપનિસામ્ અપિ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે । તથાગતવિહારં હિ કૌશિક સ્થાપયિત્વા તતો ઽન્યાન્ સર્વાન્ વિહારાનભિભવત્યયં વિહારઃ, યો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો વિહરતો વિહારઃ । અયં કૌશિક તેષાં સર્વવિહારાણામગ્ર આખ્યાયતે, શ્રેષ્ઠ આખ્યાયતે, જ્યેષ્ઠ આખ્યાયતે, વર આખ્યાયતે, પ્રવર આખ્યાયતે, પ્રણીત આખ્યાયતે, ઉત્તમ આખ્યાયતે, અનુત્તમ આખ્યાયતે, નિરુત્તર આખ્યાયતે, અસમ આખ્યાયતે, અસમસમ આખ્યાયતે । સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવિહારાનયં વિહારો ઽભિભવતિ, યો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો વિહરતો વિહારઃ । તસ્માત્તર્હિ કૌશિક સર્વસત્ત્વાનામગ્રતાં ગન્તુકામેન શ્રેષ્ઠતાં ગન્તુકામેન જ્યેષ્ઠતાં ગન્તુકામેન વરતાં ગન્તુકામેન પ્રવરતાં ગન્તુકામેન પ્રણીતતાં ગન્તુકામેન ઉત્તમતાં ગન્તુકામેન અનુત્તમતાં ગન્તુકામેન નિરુત્તરતાં ગન્તુકામેન અસમતાં ગન્તુકામેન અસમસમતાં ગન્તુકામેન કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા અનેન વિહારેણ વિહર્તવ્યમ્, યો ઽયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતાં વિહરતાં વિહાર ઇતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સારપરિવર્તો નામ સપ્તવિંશતિતમઃ ॥
અસ્પ્_28: અવકીર્ણકુસુમપરિવર્તો ઽષ્ટાવિંશતિતમઃ ।
અથ ખલુ તસ્મિન્ સમયે ઽન્યતરો દેવપુત્રસ્ત્રાયસ્ત્રિંશૈર્દેવપુત્રૈઃ સાર્ધં માન્દારવાણિ મહામાન્દારવાણિ ચ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તઃ । ષષ્ઠં શતં ચ ભિક્ષૂણાં તસ્મિન્નેવ સમયે તસ્યામેવ પર્ષદિ સંનિપતિતં સંનિષણ્ણં ચાભૂત્ । તે ઉત્થાયાસનેભ્ય એકાંસાન્યુત્તરાસઙ્ગાનિ કૃત્વા દક્ષિણાનિ જાનુમણ્ડલાનિ પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમયામાસુઃ । તેષા ભિક્ષૂણાં બુદ્ધાનુભાવેન તે ઽઞ્જલિપ્રગ્રહા માન્દારવમહામાન્દારવાણાં પુષ્પાણાં પરિપૂર્ણા અભૂવન્ । તે તૈર્માન્દારવૈર્મહામાન્દારવૈશ્ ચ પુષ્પૈસ્તથાગતમર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમવાકિરન્, અભ્યવાકિરન્, અભિપ્રાકિરન્, એવં ચ વાચમભાષન્ત - વયં ભગવન્ અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યામઃ, વયં ભગવન્ અનેન અનુત્તરેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહારિષ્યામ ઇતિ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તસ્યાં વેલાયાં સ્મિતં પ્રાદુરકરોત્ । ધર્મતા ખલુ પુનરેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ - યદા સ્મિતં પ્રાદુષ્કુર્વન્તિ, અથ તદા નાનાવર્ણા અનેકવર્ણા રશ્મયો ભગવતો મુખદ્વારાન્નિશ્ચરન્તિ - તદ્યથા નીલપીતલોહિતાવદાતમાઞ્જિષ્ઠસ્ફટિકરજતસુવર્ણવર્ણાઃ । તે નિશ્ચર્ય અનન્તાપર્યન્તાન્ લોકધાતૂનાભયા અવભાસ્ય યાવદ્બ્રહ્મલોકમભ્યુદ્ગમ્ય પુનરેવ પ્રત્યુદાવૃત્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો મૂર્ધન્યન્તર્ધીયન્તે ॥

અથ ખલ્વાયુષ્માનાનન્દ ઉત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - નાહેતુકં નાપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાદુષ્કુર્વન્તિ । કો ભગવન્ હેતુઃ, કઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રાદુષ્કરણાય? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - ઇદમાનન્દ ભિક્ષૂણાં ષષ્ઠં શતમનાગતે ઽધ્વનિ તારકોપમે કલ્પે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે, અભિસંબુધ્ય ચ સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયિષ્યતિ । સર્વે ચૈકનામાનો ભવિષ્યન્તિ યદુત અવકીર્ણકુસુમનામાનઃ । તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ શાસ્તારો લોકે ભવિષ્યન્તિ । તેષાં ખલુ પુનરાનન્દ અવકીર્ણકુસુમનામ્નાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સર્વેષાં સમઃ શ્રાવકસંઘો ભવિષ્યતિ । સર્વેષાં ચ તેષામવકીર્ણકુસુમનામ્નાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સમમેવાયુઃપ્રમાણં ભવિષ્યતિ વિંશતિકલ્પસહસ્રાણિ । સર્વેષામેવ ચૈકૈકસ્ય વૈસ્તારિકં પ્રવચનં ભવિષ્યતિ પૃથુવૈપુલ્યપ્રાપ્તં દેવમનુષ્યેષુ । સર્વેષામેવ ચ સદ્ધર્મઃ સમં સ્થાસ્યતિ, વિંશતિમેવ કલ્પસહસ્રાણ્યેકૈકસ્ય । સર્વે ચ તે યતો યત એવ ગ્રામનગરનિગમજનપદરાષ્ટ્રરાજધાનીતો ઽભિનિષ્ક્રમિષ્યન્તિ, અભિનિષ્ક્રમ્ય યત્ર યત્ર ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યન્તિ, પ્રવર્ત્ય ચ યત્ર યત્ર ચ વિહરિષ્યન્તિ, યતો યતશ્ ચ યત્ર યત્રૈવ ચ પ્રવેક્ષન્તિ, યેન યેન ચ યતો યત એવ ચાભિનિષ્ક્રમિષ્યન્તિ, તતસ્તતસ્તત્ર તત્ર તેષાં પ્રવિશતામભિનિષ્ક્રામતાં વિહરતાં ચ પઞ્ચવર્ણિકાનાં પુષ્પાણાં પુષ્પવર્ષાઃ પ્રવર્તિષ્યન્તે । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરુત્તમેન વિહારેણ વિહર્તુકામૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ ( વૈદ્ય 227 ) વિહર્તવ્યમ્ । તથાગતવિહારેણ આનન્દ વિહર્તુકામૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહર્તવ્યમ્ । યે હિ કેચિદાનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યન્તિ, નિષ્ઠા તત્ર ગન્તવ્યા - મનુષ્યેભ્ય એવૈતે ચ્યુતા ભવિષ્યન્તિ । તે ઇહોપપન્નાસ્તુષિતેભ્ય એવ વા દેવનિકાયેભ્યશ્ચ્યુતા ભવિષ્યન્તિ મનુષ્યેષ્વેવોપપન્નાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ મનુષ્યેષુ તુષિતેષુ ચ દેવેષુ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા વિસ્તરેણ પ્રચરિષ્યતીતિ । તથાગતાવલોકિતાઃ ખલુ પુનરાનન્દ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ, ય ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યન્તિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ, ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ, અન્તશો લિખિષ્યન્તિ, ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય પ્રવર્ત્ય દેશયિત્વોપદિશ્યોદ્દિશ્ય સ્વાધ્યાય્ય અન્તશો લિખિત્વા બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાનવવદિષ્યન્તિ અનુશાસિષ્યન્તિ સંદર્શયિષ્યન્તિ સમાદાપયિષ્યન્તિ સમુત્તેજયિષ્યન્તિ સંપ્રહર્ષયિષ્યન્તિ । અવરોપિતકુશલમૂલાસ્તે આનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વેદિતવ્યાસ્તથાગતેષ્વર્હત્સુ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ । ન કેવલં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનામન્તિકે તૈઃ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતુમ્, નિઃસંશયં ખલુ પુનરાનન્દ તથાગતેષ્વર્હત્સુ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ તૈઃ કુશલમૂલાન્યવરોપિતાનિ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ, ય ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષન્તે, ન ચોત્રાસમાપદ્યન્તે । યે ચ આનન્દ એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ ચ, અર્થતશ્ ચ ધર્મતશ્ ચ નયતશ્ચાનુગમિષ્યન્તિ, નિષ્ઠા આનન્દ તત્ર ગન્તવ્યા - સંમુખીભૂતાસ્તે અભૂવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામિતિ । યે ચૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન પ્રતિક્રોશન્તિ, ન પ્રતિવહન્તિ, ન પ્રતિકોપયન્તિ, ન પ્રતિસંહરન્તિ, ન પ્રતિષેધયન્તિ, ન પ્રતિક્ષિપન્તિ, ન પ્રતિબાધિતવ્યાં મંસ્યન્તે, તે ઽપ્યાનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પૂર્વજિનકૃતાધિકારા વેદિતવ્યાઃ ॥

કિંચાપ્યાનન્દ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામન્તિકે કુશલમૂલમવરોપિતમ્, એવં હિ તન્ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધત્વાય દાસ્યતિ વિપાકમ્ । સચેદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ન વિસંવાદયિષ્યતિ પ્રણિધાનમ્, અપિ તુ ખલુ પુનરાનન્દ પ્રાયેણ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કૃતજ્ઞેન ભવિતવ્યં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવતા । તસ્માત્તર્હિ તે આનન્દ પરીન્દામિ અનુપરીન્દામિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભૂયસ્યા માત્રયા અક્ષરસંનિપાતાદુદ્ગ્રહણાય ધારણાય વાચનાય પર્યવાપ્તયે પ્રવર્તનાય ચિરસ્થિતયે યથેયં નાન્તર્ધીયેત । સચેત્ત્વમાનન્દ યો મયા તે ધર્મો દેશિતઃ સાક્ષાત્ સ્થાપયિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, તાં સર્વાં ધર્મદેશનામુદ્ગૃહ્ય પુનરેવ વિપ્રણાશયેઃ, પુનરેવોત્સૃજેઃ વિસ્મારયેઃ, ન મે ત્વમાનન્દ એતાવતા અપરાદ્ધઃ સ્યાઃ । યત્ખલુ પુનસ્ત્વમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં પદં વા પદસામન્તકં વા નાશયેઃ, ઉત્સૃજેઃ, વિસ્મારયેઃ, તાવતા ત્વમાનન્દ મમાપરાદ્ધઃ સ્યાઃ, ન ચ મે ત્વં ચિત્તમારાધયેઃ । સચેત્પુનસ્ત્વમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ય પુનરેવ નાશયેઃ, પુનરેવોત્સૃજેઃ, વિસ્મારયેઃ, ન ત્વયાહં સત્કૃતો ગુરુકૃતઃ સ્યામ્, ન માનિતો ન પૂજિતો નાર્ચિતો નાપચાયિતઃ સ્યામ્ । યે ઽપિ ( વૈદ્ય 228 ) તે આનન્દ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તઃ, તે ઽપિ ત્વયા આનન્દ ન સત્કૃતા ન ગુરુકૃતા ન માનિતા ન પૂજિતા નાર્ચિતા નાપચાયિતા ભવન્તિ । સચેત્પુનસ્ત્વમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ય પુનરેવ નાશયેઃ, પુનરેવોત્સૃજેઃ, વિસ્મારયેઃ, તાવતા ત્વમાનન્દ મમાપરાદ્ધઃ સ્યાઃ, ન ચ મે ત્વં ચિત્તમારાધયેઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ઉક્તમેતદાનન્દ તથાગતેન - પ્રજ્ઞાપારમિતા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં માતા જનની જનયિત્રી સર્વજ્ઞતાયા આહારિકેતિ । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ પરીન્દામિ અનુપરીન્દામિ તે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, યથેયં નાન્તર્ધીયેત । ઉદ્ગ્રહીતવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ધારયિતવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, વાચયિતવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, પર્યવાપ્તવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, પ્રવર્તયિતવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, દેશયિતવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઉપદેષ્ટવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઉદ્દેષ્ટવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, સ્વાધ્યાતવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, લિખિતવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ભાવયિતવ્યેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા । સુમનસિકૃતા ચ સુધૃતા ચ સુપર્યવાપ્તા ચ સુપ્રવર્તિતા ચ ત્વયા આનન્દ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા કર્તવ્યા । સુપરિવ્યક્તેનાક્ષરપદવ્યઞ્જનેન સુનિરુક્તા ચોદ્ગ્રહીતવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં હિ આનન્દ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ધર્મકાયતેતિ તાં ધર્મતાં પ્રમાણીકૃત્ય । યથા તત્ત્વમાનન્દ એતર્હિ મે તથાગતસ્ય તિષ્ઠતો ધ્રિયમાણસ્ય યાપયતો હિતૈષિતયા પ્રેમતો વા ગૌરવતો વા કલ્યાણતો વા સ્પર્શવિહારતો વા કર્તવ્યં વા દાતવ્યં વા સમન્વાહર્તવ્યં વા મન્યસે, તથૈવ ત્વયા આનન્દ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા દેશયિતવ્યા ઉપદેષ્ટવ્યા ઉદ્દેષ્ટવ્યા સ્વાધ્યાતવ્યા લિખિતવ્યા ભાવયિતવ્યા સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા અર્ચયિતવ્યા અપચાયિતવ્યા, તયા હિતૈષિતયા તેન પ્રેમ્ણા તેન ગૌરવેણ તયા ગુણવત્તયા । એવં ત્વયા આનન્દ અહં પૂજિતો ભવામિ, તે ચ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ચ બુદ્ધાનાં ભગવતામન્તિકે પ્રેમ ચ પ્રસાદશ્ ચ ગૌરવં ચોત્પાદિતં ભવતિ । યદિ તે આનન્દ અહં પ્રિયો મનઆપો ઽપરિત્યક્તસ્તથાગતઃ, તતસ્તે આનન્દ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રિયા મનઆપા અપરિત્યજનીયા ભવતુ, યથા તે એકપદમ્ અપિ ન પ્રણશ્યેત્, યથા નાન્તર્ધીયેત । બહ્વ્ અપિ તે આનન્દ અહં ભાષેયં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પરીન્દનામારમ્ય કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા કલ્પશતં વા કલ્પસહસ્રં વા કલ્પશતસહસ્રં વા કલ્પકોટીં વા કલ્પકોટીશતં વા કલ્પકોટીસહસ્રં વા કલ્પકોટીશતસહસ્રં વા તતો વા ઉપરિ । સંક્ષેપેણ આનન્દ યાદૃશસ્તવાહં શાસ્તા, તાદૃશી તે પ્રજ્ઞાપારમિતા શાસ્તા । યાદૃશાસ્તે અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તઃ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય શાસ્તારઃ, તાદૃશી પ્રજ્ઞાપારમિતા સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય શાસ્તા । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ અપરિમાણા પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપરિમાણયા પરીન્દનયા પ્રજ્ઞાપારમિતાં તે પરીન્દામ્યનુપરીન્દામિ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય હિતાય સુખાય । યસ્ય આનન્દ તથાગતો ન પરિત્યક્તઃ, ધર્મો ન પરિત્યક્તઃ, સંઘો ન પરિત્યક્તઃ, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિર્ન પરિત્યક્તા, તસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા અપરિત્યક્તા ભવતુ । ઇયમસ્માકમનુશાસની । ( વૈદ્ય 229 ) યો ઽપિ કશ્ચિદાનન્દ એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામુદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેત્પર્યદ્વાચયેદાપ્નુયાત્પ્રવર્તયેદ્દેશયેદુપદિશેદુદ્દિશેત્સ્વાધ્યાયેત્ લિખેદ્ભાવયેત્, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તેન બોધિરનુપરિગૃહીતા ભવેત્ । યો હિ કશ્ચિદાનન્દ એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રલુજ્યમાનામનુપરિગૃહ્ણીતે, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તેન બોધિરનુપરિગૃહીતા ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા હિ આનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિઃ । યે ઽપિ તે આનન્દ અભૂવન્નતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, તેષામપ્યાનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતૈવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભૂત્ । તે ઽપિ તે આનન્દ અનાગતે ઽધ્વનિ ભવિષ્યન્તિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, તેષામપ્યાનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતૈવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ભવિષ્યતિ । યે ઽપિ તે આનન્દ અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા એતર્હિ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તેષામપ્યાનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતૈવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિતુકામેન ઇયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા દેશયિતવ્યોપદેષ્ટવ્યોદ્દેષ્ટવ્યા સ્વાધ્યાતવ્યા લિખિતવ્યા । ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં યોગમાપત્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એષા હિ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માતા જનની જનયિત્રી । યે ઽપિ કેચિદાનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિત્વા નિર્યાતાઃ, નિર્યાસ્યન્તિ નિર્યાન્તિ ચ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, સર્વે તે આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિતાઃ । તે ઽપિ સર્વે એનામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય ષટ્સુ પારમિતાસુ નિર્જાતાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા હિ આનન્દ સર્વાઃ પારમિતાઃ આહારિકા ભવન્ત્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ ।

તસ્માત્તર્હિ આનન્દ ભૂયસ્યા માત્રયા એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દ્વિતીયકમ્ અપિ તૃતીયકમ્ અપિ પરીન્દામ્યનુપરીન્દામિ તે, યથેયં નાન્તર્ધીયેત । એષા હિ આનન્દ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામક્ષયો ધર્મકોષઃ, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો હિ આનન્દ અતીતે ઽધ્વનિ અનવરાગ્રે સંસારે સત્ત્વાનાં બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિર્ધર્મો દેશિતઃ,
સર્વઃ સ ઇત એવ ધર્મકોષાત્, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ । યે ઽપિ તે આનન્દ અનાગતે ઽધ્વનિ બુદ્ધા ભગવન્તો ઽપરિમિતે સંસારે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિષ્યન્તિ, તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્ત ઇત એવ ધર્મકોષાત્, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ । યે ઽપિ તે આનન્દ એતર્હિ અપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, ધર્મં ચ દેશયન્તિ, તેષામપ્યાનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતામિત એવ ધર્મકોષાત્પ્રભાવના ભવતિ, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ અક્ષય એષ ધર્મકોષો યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાકોષઃ । સચેત્ત્વમાનન્દ શ્રાવકયાનિ શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં શ્રાવકભૂમૌ ધર્મં દેશયેસ્ તસ્યાં ચ ધર્મદેશનાયાં યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્વાસ્ તે સર્વે અર્હત્વં સાક્ષાત્ કુર્યુસ્ તથાપિ ત્વયા મે શ્રાવકેણ ધર્મચક્રપ્રવર્તનાનુપ્રવર્તનતો ધર્મદેશયતા શ્રાવકકૃત્યં ન કૃતં સ્યાત્ સચેત્ પુનસ્ ત્વમ્ આનન્દ બોધિસત્વસ્ય મહાસત્વસ્ય એકમ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં ધર્મં દેશયેઃ સંપ્રકાશયેઃ એવમ્ અહં ત્વયા શ્રાવકેણ ધર્મચક્રપ્રવર્તનાનુવર્તનતો ધર્મં દેશયનતો આરાધિતઃ સ્યાન્. ન તુ તયા પૌર્વિકયા ધર્મદેશનયા યયા તે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્વા અર્હત્વં પ્રાપિતાસ્. તેષાં ચાર્હતાં યદ્ દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ તત્ કિં મન્યસે આનન્દાપિ નુ સ બહુ પુણ્યસ્કન્ધઃ?" । આનન્દઃ આહ । "બહુ ભગવન્! બહુ સુગત!" ભગવાન્ આહ । "તત સ આનન્દ! શ્રાવકયાનિકઃ પુદ્ગલો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ યો બોધિસત્વાનાં મહાસત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં ધર્મં દેશયતિ. અતો ઽપિ સ આનન્દ! બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ યો બોધિસત્વો મહાસત્વો ઽપરસ્ય બોધિસત્વસ્ય મહાસત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં ધર્મં દેશયતિ । અન્તશ એકદિવસમ્ અપિ તિષ્ઠત્વ્ આનન્દૈકદિવસમ્ અન્તશઃ પુરોભક્તમ્ અપિ. તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ! પુરોભક્તમ્ અપિ. તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ! પુરોભક્તં દેશિતઃ । અન્તશ એકનાલિકામ્ અપિ એકનાલિકાન્તરમ્ અપિ વા તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ! એકનાલિકાન્તરમ્ અન્તશો મુહૂર્તમ્ અપિ તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ! મુહૂર્તમ્ અન્તશ એકલવમ્ અપિ તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ! એકલવમ્ અન્તશ એકક્ષણસંનિપાતમ્ અપિ યો હ્ય્ આનન્દ! બોધિસત્વો મહાસત્વઃ અપરસ્ય બોધિસત્વસ્ય મહાસત્વસ્ય એકક્ષણલવમ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં ધર્મં દેશયન્ત્ય્ અયં તતો ઽતિબહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । ઇદં હ્ય્ આનન્દ! તસ્ય બોધિસત્વસ્ય મહાસત્વસ્ય ધર્મદાનં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં કુશલમૂલાન્ય્ અભિભવતિ ॥ એવમ્ આનન્દ! કુશલમૂલસમન્વાગતો બોધિસત્વો મહાસત્વ એવમ્ એતત્ કુશલમૂલં સમન્વાહરન્ન્ અસ્થાનમ્ એતદ્ આનન્દાનવકાશો યત્ સ બોધિસત્વો મહાસત્વો વિવર્તેતાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે" ॥ અથ ખલુ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલાયાં તથારૂપમ્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારમ્ અભિસંસ્કૃતવાન્ યથારૂપેણ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કૃતેન તાશ્ ચતસ્રઃ પર્ષદો ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકાદેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગા મનુષ્યામનુષ્યા વા સર્વે તે બુદ્ધાનુભાવેનાક્ષોભ્યં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં પશ્યન્તિ સ્મ ભિક્ષુસંઘપરિવૃતં બોધિસત્ત્વગણપુરસ્કૃતં ( વૈદ્ય 230 ) ધર્મં દેશયન્તં સાગરોપમાયાં ગમ્ભીરાયામક્ષોભ્યાયાં પર્ષદિ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈરચિન્ત્યગુણસમન્વાગતૈઃ પરિવૃતં પુરસ્કૃતં સર્વૈશ્ચાર્હદ્ભિઃ ક્ષીણાસ્રવૈર્નિઃક્લેશૈર્વશીભૂતૈઃ સુવિમુક્તચિત્તૈઃ સુવિમુક્તપ્રજ્ઞૈરાજાનેયૈર્મહાનાગૈઃ કૃતકૃત્યૈઃ કૃતકરણીયૈરપહૃતભારૈરનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થૈઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનૈઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિતૈઃ સર્વચેતોવશિપરમપારમિપ્રાપ્તૈઃ ॥
અથ ખલુ ભગવાંસ્તમૃદ્ધ્યભિસંસ્કારં પુનરેવ પ્રતિસંહરતિ સ્મ । પ્રતિસંહૃતે ચ ભગવતા તસ્મિન્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારે ન ભૂયઃ સ ભગવાનક્ષોભ્યસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સંદૃશ્યતે સ્મ । તે ચ સર્વે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ, તે ચ મહાશ્રાવકાઃ, તચ્ચ બુદ્ધક્ષેત્રં તાસાં ચતસૃણાં ગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાણાં મનુષ્યામનુષ્યાણાં ચ ન ચક્ષુષ આભાસં ભૂય આગચ્છન્તિ સ્મ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રતિસંહૃતો હિ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન સ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારઃ । તેન તે સર્વે સર્વેષાં તેષાં ન ભૂયશ્ચક્ષુષ આભાસમાગચ્છન્તિ સ્મ ॥

અથ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ - એવમાનન્દ સર્વધર્મા ન ચક્ષુષો ઽપ્યાભાસમાગચ્છન્તિ, ન ધર્માધર્માણામાભાસમાગચ્છન્તિ, ન ધર્માધર્માન્ પશ્યન્તિ, ન ધર્માધર્માન્ જાનન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મા હિ આનન્દ અજાનકા અપશ્યકાઃ, ન કાર્યસમર્થાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નિરીહકા હિ આનન્દ સર્વધર્મા અગ્રાહ્યા આકાશનિરીહકતયા । અચિન્ત્યા હ્યાનન્દ સર્વધર્મા માયાપુરુષોપમાઃ । અવેદકા હ્યાનન્દ સર્વધર્મા અસદ્ભાવતામુપાદાય । એવં ચરન્ત આનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાશ્ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયમ્ । ન કંચિદ્ધર્મમભિનિવિશન્તે । એવં શિક્ષમાણા આનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ શિક્ષન્તે પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સર્વશિક્ષાપરમપારમિતાં મહાબોધિં પ્રાપ્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એષા હ્યાનન્દ શિક્ષા સર્વશિક્ષાણામગ્રા આખ્યાયતે, શ્રેષ્ઠા આખ્યાયતે, જ્યેષ્ઠા આખ્યાયતે, વરા આખ્યાયતે, પ્રવરા આખ્યાયતે, પ્રણીતા આખ્યાયતે, ઉત્તમા આખ્યાયતે, અનુત્તમા આખ્યાયતે, નિરુત્તરા આખ્યાયતે, અસમા આખ્યાયતે, અસમસમા આખ્યાયતે, સર્વલોકહિતાવહા સર્વલોકસુખાવહા અનાથાનાં નાથકરી બુદ્ધાનુજ્ઞાતા બુદ્ધપ્રશસ્તા । અસ્યામાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા અત્ર શિક્ષાયાં સ્થિત્વા તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઇમં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમેકેન પદાઙ્ગુષ્ઠેનોત્ક્ષિપ્ય પુનરેવ નિક્ષિપેયુઃ । ન ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામેવં સ્યાત્ - ઉત્ક્ષિપ્તો વાયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ નિક્ષિપ્તો વેતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અપ્રમેયાસંખ્યેયગુણસમન્વાગતા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અસ્યામાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષાયાં શિક્ષિત્વા બુદ્ધા ભગવન્તો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વસઙ્ગતામનુપ્રાપ્તાઃ । યાવત્ય આનન્દ કાશ્ચિચ્છિક્ષાઃ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વનિ, સર્વાસાં તાસામાનન્દ શિક્ષાણામિયમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષા અગ્રા આખ્યાયતે, શ્રેષ્ઠા આખ્યાયતે, જ્યેષ્ઠા આખ્યાયતે, વરા આખ્યાયતે, પ્રવરા આખ્યાયતે, પ્રણીતા આખ્યાયતે, ઉત્તમા આખ્યાયતે, અનુત્તમા આખ્યાયતે, નિરુત્તરા આખ્યાયતે, અસમા આખ્યાયતે, અસમસમા આખ્યાયતે । અપ્રમાણા હ્યાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અક્ષયા હ્યાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપર્યન્તા હ્યાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ ? અસત્ત્વાદેવ ( વૈદ્ય 231 ) પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ । આકાશસ્ય હિ સ આનન્દ પ્રમાણં વા ક્ષયં વા પર્યન્તં વા ગ્રહીતવ્યં મન્યેતઃ, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમાણં વા ક્ષયં વા પર્યન્તં વા ગ્રહીતવ્યં મન્યેત । તત્કસ્ય હેતોઃ? અપ્રમાણા હ્યાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અક્ષયા હ્યાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપર્યન્તા હ્યાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન મયા આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમાણં વા ક્ષયો વા પર્યન્તો વા આખ્યાતઃ । નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયાઃ ખલુ પુનરાનન્દ પ્રમાણબદ્ધાઃ । નેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રમાણબદ્ધા । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હ્યાનન્દ નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ પ્રમાણવતીયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા । અપરિમાણા હ્યાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥
આનન્દ આહ - કેન પુનઃ કારણેન ભગવન્ ભગવતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમાણં નાખ્યાતમ્ ? ભગવાનાહ - અક્ષયત્વાદાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાસ્તથાગતઃ પ્રમાણં ન નિર્દિશતિ । વિવિક્તત્વાદાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમાણં તથાગતેન નાખ્યાતમ્ । ન હ્યાનન્દ વિવિક્તસ્ય ધર્મસ્ય વિવિક્તતાપ્યુપલભ્યતે, કુતઃ પુનરસ્ય પ્રમાણં ભવિષ્યતિ? એવમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપ્રમેયત્વાદપ્રમાણા અપરિમાણા । યે ઽપિ તે આનન્દ અતીતે ઽધ્વન્યભૂવંસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, તે ઽપ્યાનન્દ ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ પ્રભાવિતાઃ । ન ચાનન્દ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષીણા વા પરિક્ષીણા વા । યે ઽપિ તે આનન્દ અનાગતે ઽધ્વનિ ભવિષ્યન્તિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, તે ઽપ્યાનન્દ ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ પ્રભાવયિષ્યન્તે । ન ચાનન્દ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષેષ્યતે વા પરિક્ષેષ્યતે વા । યે ઽપિ તે આનન્દ એતર્હ્યપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપ્યાનન્દ ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ પ્રભાવ્યન્તે । ન ચેયમાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષીયતે વા પરિક્ષીયતે વા । અહમપ્યાનન્દ એતર્હિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । મમાપ્યાનન્દ ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ પ્રભાવના । ન ચાનન્દ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષીયતે વા પરિક્ષીયતે વા । તત્કસ્ય હેતોઃ? આકાશં હિ સ આનન્દ ક્ષયયિતવ્યં મન્યેત, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ક્ષયયિતવ્યાં મન્યેત । તસ્માત્તર્હ્યાનન્દ અક્ષયેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ॥

અથ ખલ્વાયુષ્મતઃ સુભૂતેરેતદભવત્ - ગમ્ભીરમિદં સ્થાનં તથાગતેન ભાષિતમ્ । યન્ન્વહં તથાગતં પૃચ્છેયમેતત્સ્થાનમ્ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - અક્ષયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા? ભગવાનાહ - અક્ષયા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા યદુત આકાશાક્ષયત્વાત્સર્વધર્માનુત્પાદતઃ । સુભૂતિરાહ - કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા? ભગવાનાહ - રૂપાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા । એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા । અવિદ્યાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા । એવં સંસ્કારાક્ષયત્વેન વિજ્ઞાનાક્ષયત્વેન નામરૂપાક્ષયત્વેન ષડાયતનાક્ષયત્વેન સ્પર્શાક્ષયત્વેન ( વૈદ્ય 232 ) વેદનાક્ષયત્વેન તૃષ્ણાક્ષયત્વેન ઉપાદાનાક્ષયત્વેન ભવાક્ષયત્વેન જાત્યક્ષયત્વેન જરામરણાક્ષયત્વેન શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા । ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અન્તદ્વયવિવર્જિતા પ્રતીત્યસમુત્પાદવ્યવલોકના । એવં વ્યવલોકયન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતીત્યનુત્પાદમનાદ્યન્તમધ્યં તં વ્યવલોકયતિ । અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવેણિકો ધર્મો બોધિમણ્ડે નિષણ્ણસ્ય, યદેવં પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયતિ । એવં વ્યવલોકયતઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભો ભવતિ । યો હિ કશ્ચિત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અનેન અક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયતિ, સ ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા સ્થાસ્યતિ, અપિ તુ સ્થાસ્યતિ સર્વજ્ઞતાયામ્ । યે કેચિત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, સચેત્ ઇમાન્ મનસિકારાનિદં ચોપાયકૌશલ્યમનાગમ્ય ન જાનન્તિ - કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા, કથં ચ અક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતીત્યસમુત્પાદો વ્યવલોકયિતવ્ય ઇતિ । યે કેચિત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વિવૃત્તા વિવર્તન્તે, વિવર્ત્સ્યન્તે ચ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, સર્વે તે ઇદમુપાયકૌશલ્યમનાગમ્ય વિવૃત્તા વિવર્તન્તે વિવર્ત્સ્યન્તે ચ । યે કેચિત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ન વિવૃત્તા ન વિવર્તન્તે ન વિવર્ત્સ્યન્તે ચ, સર્વે તે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામાગમ્ય ન વિવૃત્તા ન વિવર્તન્તે ન વિવર્ત્સ્યન્તે ચ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા । એવં ચ અક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતીત્યસમુત્પાદો વ્યવલોકયિતવ્યઃ । એવં ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયન્ ન કંચિદ્ધર્મમહેતુકમુત્પદ્યમાનં સમનુપશ્યતિ, ન કંચિદ્ધર્મં નિત્યં વા ધ્રુવં વા શાશ્વતં વા અવિપરિણામધર્મકં વા સમનુપશ્યતિ । ન કંચિદ્ધર્મં કારકં વા વેદકં વા સમનુપશ્યતિ । ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામક્ષયાભિનિર્હારેણ અભિનિર્હરતો ઽસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદવ્યવલોકના । યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામક્ષયાભિનિર્હારેણ અભિનિર્હરન્ પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયતિ, તસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપં સમનુપશ્યતિ, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્, ન વિજ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, નાવિદ્યાં સમનુપશ્યતિ । એવં ન સંસ્કારાન્ન વિજ્ઞાનં ન નામરૂપં ન ષડાયતનં ન સ્પર્શં ન વેદનાં ન તૃષ્ણાં નોપાદાનં ન ભવં ન જાતિં ન જરામરણં ન શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાન્ સમનુપશ્યતિ । ઇદં બુદ્ધક્ષેત્રમિતિ ન સમનુપશ્યતિ, અન્યદ્બુદ્ધક્ષેત્રમિતિ ન સમનુપશ્યતિ । તમ્ અપિ ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ, યેન ધર્મેણ ઇદં વા અન્યદ્વા બુદ્ધક્ષેત્રં સમનુપશ્યેત્ । ઇયં સા સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા । યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, તસ્મિન્ સમયે મારઃ પાપીયાન્ પરમશોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ । ( વૈદ્ય 233 ) તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષો માતાપિતૃષુ કાલગતેષુ પરમશોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ, એવમેવ સુભૂતે યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, તસ્મિન્ સમયે મારઃ પાપીયાન્ પરમશોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ ॥

સુભૂતિરાહ - કિમેક એવ ભગવન્ મારઃ પાપીયાન્ પરમશોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ, ઉતાહો બહવો મારાઃ પાપીયાંસઃ પરમશોકશલ્યસમર્પિતા ભવન્તિ, ઉતાહો યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મારાઃ પાપીયાંસઃ તે ઽપિ સર્વે તસ્મિન્ સમયે પરમશોકશલ્યસમર્પિતા ભવન્તિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરતિ, તસ્મિન્ સમયે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મારાં પાપીયાંસઃ તે સર્વે પરમશોકશલ્યસમર્પિતા ભવન્તિ, સ્વકસ્વકેષ્વાસનેષુ ન રમન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ હિ વિહરતો ઽસ્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સદેવમાનુષાસુરો લોકો ઽવતારં ન લભતે ગ્રહણાય, ગાધં ન લભતે, યત્રૈનં ગૃહીત્વા વિહેઠયેદ્વા વિવર્તયેદ્વા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તસ્માત્તર્હિઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં હિ સુભૂતે ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં હિ સુભૂતે ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વાઃ ષટ્ પારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છન્તિ, સર્વાણિ ચોપાયકૌશલ્યાનિ ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છન્તિ । તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો યાનિ કાનિચિન્મારકર્માણ્યુત્પદ્યેરન્, સર્વાણિ તાન્યુત્પદ્યમાનાન્યેવ સ પ્રજ્ઞાસ્યતિ, પ્રજાનન્ વિસર્જયિષ્યતિ । સર્વોપાયકૌશલ્યાનિ સુભૂતે પરિગ્રહીતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્, પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા । યસ્મિન્ સમયે સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતામભિનિર્હરતિ, તસ્મિન્ સમયે સુભૂતે ન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન યે ઽપ્રમેયેષ્વસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે સમન્વાહર્તવ્યાઃ । તેષામ્ અપિ ઇતોનિર્જાતૈવ સર્વજ્ઞતા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાતઃ । એવં સમન્વાહૃત્ય તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પુનરેવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - અહમપ્યેતાન્ ધર્માનનુપ્રાપ્સ્યામિ યે તૈર્બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિરનુપ્રાપ્તા ઇતિ । એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ઇમે ચિત્તોત્પાદા ઉત્પાદયિતવ્યા અભિનિર્હર્તવ્યા દિવસસ્યાત્યયેન, અન્તશો ઽચ્છટાસંઘાતમાત્રકમ્ અપિ । યશ્ ચ સુભૂતે ઔપલમ્ભિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ દાનં દદ્યાત્, અયમેવ તત ઔપલમ્ભિકાદ્બોધિસત્ત્વાન્મહાસત્ત્વાદ્બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, યો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવસસ્યાત્યયેન ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામભિનિર્હરેત્, અન્તશો ઽચ્છટાસંઘાતમાત્રકમ્ અપિ । અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયતાયાં સ્થાસ્યતિ । તથાગતસમન્વાહૃતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ, યો ઽસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ઇમાંશ્ચિત્તોત્પાદાનુત્પાદયતિ દિવસસ્યાત્યયેન ( વૈદ્ય 234 ) અન્તશો ઽચ્છટાસંઘાતમાત્રકમ્ અપિ । કઃ પુનર્વાદો યસ્યેમે ચિત્તોત્પાદા દિવસમનુવર્તેરન્ । તથાગતસમન્વાહૃતસ્ય હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કા ગતિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા? તથાગતસમન્વાહૃતસ્ય હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નાન્યા ગતિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા અન્યત્રાનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । અભવ્યશ્ચાસાવપાયેષૂપપત્તુમ્ । સ્વર્ગોપપત્તિરેવ તસ્ય પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા । તત્રાપિ તથાગતૈરવિરહિતો ભવિષ્યતિ, તથાગતાવિરહિતેષુ ચ બુદ્ધક્ષેત્રેષૂપપત્સ્યતે, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યતિ । ઇમે ઽપિ સુભૂતે ગુણાઃ, ઇમે ઽપ્યનુશંસા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતામભિનિર્હરતઃ, ઇમાંશ્ચિત્તોત્પાદાનુત્પાદયતઃ અન્તશો ઽચ્છટાસંઘાતમાત્રકમ્ અપિ । કઃ પુનર્વાદો યસ્યેમે ચિત્તોત્પાદા દિવસમનુવર્તેરન્, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ગન્ધહસ્તિનો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ય એતર્હ્યક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરતીતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવકીર્ણકુસુમપરિવર્તો નામાષ્ટાવિંશતિતમઃ ॥

અસ્પ્_29: અનુગમપરિવર્ત એકોનત્રિંશત્તમઃ ।

પુનરપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા - સર્વધર્માસઙ્ગતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માસંભેદનતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માસંભવતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માનિર્વિકારસમા ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માણામનાત્મવિજ્ઞપ્તિતઃ પ્રજ્ઞાનુબોધનતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માશ્ ચ નામમાત્રેણ વ્યવહારમાત્રેણાભિલપ્યન્તે ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । વ્યવહારશ્ ચ ન ક્વચિન્ન કુતશ્ચિન્ન કશ્ચિદ્વ્યવહારઃ । સર્વધર્મા અવ્યવહારા અવ્યાહારા અવ્યવહૃતા અવ્યાહૃતા ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માપ્રમાણતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । રૂપાપ્રમાણતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । એવં વેદનાપ્રમાણતઃ સંજ્ઞાપ્રમાણતઃ સંસ્કારાપ્રમાણતઃ । વિજ્ઞાનાપ્રમાણતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માનિમિત્તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મનિર્વેધતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મપ્રકૃતિપરિશુદ્ધિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માવચનતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માણામનિરોધતઃ પ્રહાણસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માણાં નિર્વાણપ્રાપ્તિતસ્તથતાસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મા નાગચ્છન્તિ, ન ગચ્છન્તિ, અજાનાના અજાતા અત્યન્તાજાતિત ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । આત્મપરાદર્શનતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મા આર્યાર્હન્તઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધા ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । અપહૃતભારાઃ સર્વધર્માભારાનારોપણતયેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માદેશાપ્રદેશતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ ? રૂપં હિ સુભૂતે અદેશમપ્રદેશં પ્રકૃતિસ્વભાવતઃ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં હિ સુભૂતે અદેશમપ્રદેશં પ્રકૃઈતિસ્વભાવતઃ સર્વધર્મનિરોધપ્રહ્લાદનત્વાદિતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । અરત્યવિરતિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । અરક્તાવિરક્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપં હિ સુભૂતે સતત્ત્વેન સ્વભાવેન ન રજ્યતે ન વિરજ્યતે । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં હિ સુભૂતે સતત્ત્વેન સ્વભાવેન ન રજ્યતે ન વિરજ્યતે પ્રકૃતિપરિશુદ્ધત્વાદિતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મા અસક્તાઃ સઙ્ગાસઙ્ગવિગતા ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । બોધિઃ સર્વધર્મા બુદ્ધજ્ઞાનાવબોધનતયેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મશૂન્યાનિમિત્તાપ્રણિહિતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મા ભૈષજ્યમૈત્રીપૂર્વંગમતયેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મા મૈત્રીવિહારિણઃ કરુણાવિહારિણો મુદિતાવિહારિણ ઉપેક્ષાવિહારિણ ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મા બ્રહ્મભૂતા દોષાનુત્પાદનતઃ સર્વદોષાનુત્પાદનત ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માણામપ્રણિહિતતો ઽપ્રતિહતિત ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા । સમુદ્રાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । ગગનાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । મેરુવિચિત્રતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિચિત્રતા અનુગન્તવ્યા । રૂપાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા ( વૈદ્ય 236 ) અનુગન્તવ્યા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । સૂર્યરશ્મિમણ્ડલાપર્યન્તાવભાસનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । સર્વશબ્દાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । સર્વબુદ્ધધર્મસમુદાગમાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । સર્વસત્ત્વધાતુપુણ્યજ્ઞાનસંભારાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । પૃથિવીધાત્વપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । એવમબ્ધાતુતેજોધાતુવાયુધાત્વાકાશધાતુવિજ્ઞાનધાત્વપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । કુશલાકુશલધર્મસંચયાપ્રમાણતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મસંચયાપ્રમાણતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્મસમાધ્યપર્યન્તતાપ્રતિલમ્ભિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । સર્વબુદ્ધધર્માપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । શૂન્યતાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । ચિત્તચૈતસિકાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । ચિત્તચરિતાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા અનુગન્તવ્યા । કુશલાકુશલધર્માપરિમાણતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિમાણતા અનુગન્તવ્યા । સિંહનાદનદનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનદનતા અનુગન્તવ્યા । સર્વધર્માકોપ્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાકોપ્યતા અનુગન્તવ્યા । તત્કસ્ય હેતોઃ ? રૂપં હિ સુભૂતે સમુદ્રસમમ્ । એવં વેદનાં સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં હિ સુભૂતે સમુદ્રસમમ્ । રૂપં હિ ગગનસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં ગગનસમમ્ । રૂપં વિચિત્રમેરૂસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં વિચિત્રમેરુસમમ્ । રૂપમપર્યન્તસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમપર્યન્તસમમ્ । રૂપં સૂર્યમણ્ડલરશ્મ્યુત્પાદસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સૂર્યમણ્ડલરશ્મ્યુત્પાદસમમ્ । રૂપં સર્વશબ્દાપર્યન્તસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સર્વશબ્દાપર્યન્તસમમ્ । રૂપં સર્વસત્ત્વધાત્વપર્યન્તસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સર્વસત્ત્વધાત્વપર્યન્તસમમ્ । રૂપં સર્વબુદ્ધધર્મસમુદાગમાપર્યન્તસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સર્વબુદ્ધધર્મસમુદાગમાપર્યન્તસમમ્ । રૂપં સર્વસત્ત્વધાતુપુણ્યજ્ઞાનસંભારાપર્યન્તસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સર્વસત્ત્વધાતુપુણ્યજ્ઞાનસંભારાપર્યન્તસમમ્ । રૂપં પૃથિવીસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં પૃથિવીસમમ્ । રૂપમપ્સમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમપ્સમમ્ । રૂપં તેજઃસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં તેજઃસમમ્ । રૂપં વાયુસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં વાયુસમમ્ । રૂપમાકાશસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમાકાશસમમ્ । રૂપં વિજ્ઞાનસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસમમ્ । રૂપં કુશલાકુશલધર્મસંચયવિગતમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં કુશલાકુશલધર્મસંચયવિગતમ્ । રૂપં સર્વધર્મસંચયવિગતમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સર્વધર્મસંચયવિગતમ્ । રૂપં સર્વધર્મસમાધ્યપર્યન્તતાસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સર્વધર્મસમાધ્યપર્યન્તતાસમમ્ । રૂપં વિગમઃ, રૂપસ્વભાવો રૂપતથતા બુદ્ધધર્માઃ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં વિગમઃ, ( વૈદ્ય 237 )

વિજ્ઞાનસ્વભાવો વિજ્ઞાનતથતા બુદ્ધધર્માઃ । રૂપં સર્વધર્માપર્યન્તધર્મતા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સર્વધર્માપર્યન્તધર્મતા । રૂપં શૂન્યમપર્યન્તધર્મતા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં શૂન્યમપર્યન્તધર્મતા । રૂપં ચિત્તચૈતસિકાપર્યન્તતા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં ચિત્તચૈતસિકાપર્યન્તતા । રૂપં ચિત્તચરિતોત્પત્તિઃ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં ચિત્તચરિતોત્પત્તિઃ । રૂપં કુશલમકુશલમ્, યાવદનુપલબ્ધિઃ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં કુશલમકુશલમ્, યાવદનુપલબ્ધિઃ । રૂપં સિંહનાદસમમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનં સિંહનાદસમમ્ । રૂપમકોપ્યમ્ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનમકોપ્યમ્ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુગન્તવ્યા ॥
યદાયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવમેનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામનુગમિષ્યતિ, વ્યવચારયિષ્યતિ અવતરિષ્યતિ અવભોત્સ્યતે ચિન્તયિષ્યતિ તુલયિષ્યતિ ઉપપરીક્ષિષ્યતે ભાવયિષ્યતિ સર્વમાયાશાઠ્યવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, સર્વમન્યનાવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, આત્મોત્કર્ષણવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, સર્વકૌસીદ્યવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, પરપંસનાવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, આત્મસંજ્ઞાવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, સત્ત્વસંજ્ઞાવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, લાભસત્કારશ્લોકવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, પઞ્ચનીવરણવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, ઈર્ષ્યામાત્સર્યવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, સર્વેઞ્જનાવિવર્જિતૈર્મનસિકારૈઃ, તદા નાસ્ય દુર્લભા ભવિષ્યતિ સર્વગુણાનાં પરિપૂરિઃ, બુદ્ધક્ષેત્રસ્યાનુત્તરાણાં ચ બુદ્ધધર્માણાં પરિપૂરિરિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામનુગમપરિવર્તો નામૈકોનત્રિંશત્તમઃ ॥
અસ્પ્_30: સદાપ્રરુદિતપરિવર્તસ્ત્રિંશત્તમઃ ।
પુનરપરં સુભૂતે તથેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પર્યેષ્ટવ્યા, યથા સદાપ્રરુદિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પર્યેષિતા, ય એતર્હિ ભીષ્મગર્જિતનિર્ઘોષસ્વરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરતિ । એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ સદાપ્રરુદિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પર્યેષિતા? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સદાપ્રરુદિતેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પૂર્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પર્યેષમાણેન કાયે ઽનર્થિકેન જીવિતનિરપેક્ષેણ લાભસત્કારશ્લોકેષ્વનિશ્રિતેન પર્યેષમાણેન પર્યેષિતા । તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાં પર્યેષમાણેન અરણ્યગતેન અન્તરીક્ષાન્નિર્ઘોષઃ શ્રુતો ઽભૂત્ - ગચ્છ ત્વં કુલપુત્ર પૂર્વસ્યાં દિશિ । તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યસિ । તથા ચ ગચ્છ, યથા ન કાયક્લમથમનસિકારમુત્પાદયસિ, ન સ્ત્યાનમિદ્ધમનસિકારમુત્પાદયસિ, ન ભોજનમનસિકારમુત્પાદયસિ, ન પાનીયમનસિકારમુત્પાદયસિ, ન રાત્રિમનસિકારમુત્પાદયસિ, ન દિવસમનસિકારમુત્પાદયસિ, ન શીતમનસિકારમુત્પાદયસિ, નોષ્ણમનસિકારમુત્પાદયસિ । મા ચ ક્વચિચ્ચિત્તં પ્રણિધાઃ અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા । મા ચ કુલપુત્ર વામેનાલોકયન્ ગાઃ, મા દક્ષિણેન, મા પૂર્વેણ, મા પશ્ચિમેન, મોત્તરેણ, મોર્ધ્વમ્, માધઃ, મા ચ અનુવિદિશમવલોકયન્ ગાઃ । તથા ચ કુલપુત્ર ગચ્છ, યથા નાત્મતો ન સત્કાયતશ્ચલસિ । યથા ન રૂપતશ્ચલસિ, યથા ન વેદનાતો ન સંજ્ઞાતો ન સંસ્કારતઃ, યથા ન વિજ્ઞાનતશ્ચલસિ । યો હ્યતશ્ચલતિ, સ વિતિષ્ઠતે । કુતો વિતિષ્ઠતે? બુદ્ધધર્મેભ્યો વિતિષ્ઠતે । યો બુદ્ધધર્મેભ્યો વિતિષ્ઠતે, સ સંસારે ચરતિ । યઃ સંસારે ચરતિ, સ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ । સ પ્રજ્ઞાપારમિતાં નાનુપ્રાપ્નોતીતિ ॥
એવમુક્તે સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તં નિર્ઘોષમેતદવોચત્ - એવં વૈ કરિષ્યામિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અહં હિ સર્વસત્ત્વાનામાલોકં કર્તુકામો બુદ્ધધર્માન્ સમુદાનેતુકામ ઇતિ । એવમુક્તે સ નિર્ઘોષઃ સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર સદાપ્રરુદિત ॥

અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનર્ અપિ શબ્દમશ્રૌષીત્ । એવં ચાશ્રૌષીત્ - શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ચ ત્વયા કુલપુત્ર સર્વધર્મેષ્વધિમુક્તિમુત્પાદ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા પર્યેષ્ટવ્યા । નિમિત્તપરિવર્જિતેન ભાવપરિવર્જિતેન સત્ત્વદૃષ્ટિપરિવર્જિતેન ચ ત્વયા ભવિતવ્યમ્ । પાપમિત્રાણિ ચ ત્વયા કુલપુત્ર પરિવર્જયિતવ્યાનિ । કલ્યાણમિત્રાણિ ચ ત્વયા સેવિતવ્યાનિ ભક્તવ્યાનિ પર્યુપાસિતવ્યાનિ, યાનિ ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનુત્પાદાજાતાનિરુદ્ધાભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ । એવં ત્વં કુલપુત્ર પ્રતિપદ્યમાનો નચિરેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યસિ પુસ્તકગતાં વા ધર્મભાણકસ્ય ભિક્ષોઃ કાયગતામ્ । યસ્ય ચ ત્વં કુલપુત્ર અન્તિકાત્પ્રજ્ઞાપારમિતાં શૃણુયાઃ શાસ્તૃસંજ્ઞા ત્વયા તત્રોત્પાદયિતવ્યા । કૃતજ્ઞેન ચ ત્વયા ભવિતવ્યં કૃતવેદિના ચ - એષ મમ કલ્યાણમિત્રં યસ્યેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામન્તિકાચ્છૃણોમિ । યામહં શૃણ્વન્ ( વૈદ્ય 239 ) ક્ષિપ્રમેવ અવિનિવર્તનીયો ભવિષ્યામ્યનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ, આસન્નશ્ ચ ભવિષ્યામિ તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ । તથાગતાવિરહિતેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષૂપપત્સ્યે । અક્ષણાંશ્ ચ વિવર્જયિષ્યામિ । ક્ષણસંપદં ચ આરાગયિષ્યામીતિ । ઇમાસ્ત્વયા કુલપુત્ર અનુશંસાઃ પરિતુલયમાનેન ધર્મભાણકે ભિક્ષૌ શાસ્તૃસંજ્ઞોત્પાદયિતવ્યા । ન ચ ત્વયા કુલપુત્ર લોકામિષપ્રતિસંયુક્તયા ચિત્તસંતત્યા ધર્મભાણકો ભિક્ષુરનુબદ્ધવ્યઃ । ધર્માર્થિકેન ચ ત્વયા ધર્મગૌરવેણ ધર્મભાણકો ભિક્ષુરનુબદ્ધવ્યઃ । મારકર્માણિ ચ ત્વયા અવબોદ્ધવ્યાનિ । અસ્તિ હિ કુલપુત્ર મારઃ પાપીયાન્ ધર્મભાણકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શાનુપસંહરતિ સેવિતું ભક્તું પર્યુપાસિતુમ્ । તાંશ્ચાસાવભિભૂય ઉપાયકૌશલ્યેન પરિસેવતે ભજતે પર્યુપાસ્તે । તત્ર ચ ત્વયા કુલપુત્ર ધર્મભાણકે ભિક્ષૌ નાપ્રસાદચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । અપિ ત્વેવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - નાહં તદુપાયકૌશલ્યં જાને, યદેષ ઉપાયકૌશલ્યં પ્રજાનાતિ । એષ સત્ત્વવિનયેન સત્ત્વાનાં કુશલમૂલપરિગ્રહમુપાદાય એનાન્ ધર્માન્ પ્રતિસેવતે ભજતે પર્યુપાસ્તે । ન હિ ક્વચિદ્બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સઙ્ગો વા આરમ્બણં વા સંવિદ્યતે । તત્ક્ષણં ચ ત્વયા કુલપુત્ર ધર્માણાં ભૂતનયઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । કતમશ્ ચ કુલપુત્ર ધર્માણાં ભૂતનયઃ? યદુત સર્વધર્મા અસંક્લેશા અવ્યવદાનાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મા હિ સ્વભાવેન શૂન્યાઃ । સર્વધર્મા હિ નિઃસત્ત્વા નિર્જીવા નિષ્પોષા નિષ્પુરુષા નિષ્પુદ્ગલા માયોપમાઃ સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમાઃ । એવં ત્વં કુલપુત્ર સર્વધર્માણાં ભૂતનયં પ્રત્યવેક્ષમાણો ધર્મભાણકમનુબધ્નન્ નચિરેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નિર્યાસ્યસિ । અપરમ્ અપિ ત્વં કુલપુત્ર મારકર્મ સમન્વાહરેઃ । સચેત્કુલપુત્ર ધર્મભાણકઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાર્થિકં કુલપુત્રમવસાદયતિ, ન સમન્વાહરતિ, તત્ર ત્વયા કુલપુત્ર ન પ્રતિવાણિઃ કર્તવ્યા । અપિ તુ ધર્માર્થિકેનૈવ ધર્મગૌરવેણૈવ અનિર્વિણ્ણમાનસેન ધર્મભાણકો ભિક્ષુરનુબદ્ધવ્યઃ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્ય નિર્ઘોષસ્યાન્તિકાદિમામનુશાસનીં પ્રતિગૃહ્ય યેન પૂર્વા દિક્ તેન પ્રતિક્રામતિ સ્મ । અચિરપ્રક્રાન્તસ્ય ચાસ્યૈતદભૂત્ - ન મયા સ નિર્ઘોષઃ પરિપૃષ્ટઃ - કિયદ્દૂરં મયા ગન્તવ્યમિતિ । સ તત્રૈવ પૃથિવીપ્રદેશે સ્થિતો ઽભૂત્ । તત્ર રુદન્ ક્રન્દન્ શોચન્ પરિદેવમાનઃ એવં ચિન્તયતિ સ્મ - અસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે એકં વા રાત્રિંદિવમતિનામયિષ્યામિ, દ્વે વા, ત્રીણિ વા, ચત્વારિ વા, પઞ્ચ વા, ષડ્ વા, સપ્ત વા રાત્રિંદિવાન્યતિનામયિષ્યામિ । ન કાયક્લમથમનસિકારમુત્પાદયિષ્યામિ । ન સ્ત્યાનમિદ્ધમનસિકારમુત્પાદયિષ્યામિ । ન ભોજનમનસિકારમુત્પાદયિષ્યામિ । ન પાનીયમનસિકારમુત્પાદયિષ્યામિ । ન રાત્રિમનસિકારમુત્પાદયિષ્યામિ । ન દિવસમનસિકારમુત્પાદયિષ્યામિ । ન શીતમનસિકારમુત્પાદયિષ્યામિ । નોષ્ણમનસિકારમુત્પાદયિષ્યામિ, યાવન્ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યામીતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદેવ પુરુષઃ એકપુત્રકે કાલગતે મહતા દુઃખદૌર્મનસ્યેન સમન્વાગતો ઽભવત્, તસ્ય પુત્રશોકેન નાન્યઃ કશ્ચિન્મનસિકારઃ પ્રવર્તતે, અપિ ત્વેકપુત્રકમનસિકાર એવ પ્રવર્તતે । એવમેવ સુભૂતે સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તસ્મિન્ ( વૈદ્ય 240 ) સમયે નાન્યઃ કશ્ચિન્મનસિકારઃ પ્રવર્તતે સ્મ, અપિ તુ કદા નામાહં તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યામીતિ ॥

અથ ખલુ સુભૂતે સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તથોત્કણ્ઠિતસ્ય તથાગતવિગ્રહઃ પુરતઃ સ્થિત્વા સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, યસ્ત્વમેનાં વાચં ભાષસે । એવં હિ કુલપુત્ર પૌર્વકૈર્ અપિ તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરદ્ભિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા પર્યેષિતા, યથા ત્વમેતર્હિ પર્યેષસે । તેન હિ ત્વં કુલપુત્ર એતેનૈવ વીર્યેણ એતેનૈવોત્સાહેનં એતયૈવાર્થિકતયા એતયૈવ ચ્છન્દિકતયા અનુબધ્ય પૂર્વામેવ દિશં ગચ્છ । અસ્તિ કુલપુત્ર ઇતઃ પઞ્ચભિર્યોજનશતૈર્ગન્ધવતી નામ નગરી સપ્તરત્નમયી, સપ્તભિઃ પ્રાકારૈરનુપરિક્ષિપ્તા, સપ્તભિઃ પરિખાભિઃ સપ્તભિસ્તાલપઙ્ક્તિભિરનુપરિક્ષિપ્તા, દ્વાદશ યોજનાનિ આયામેન, દ્વાદશ યોજનાનિ વિસ્તારેણ, ઋદ્ધા ચ સ્ફીતા ચ ક્ષેમા ચ સુભિક્ષા ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યા ચ પઞ્ચભિરન્તરાપણવીથિશતૈરાલેખ્યવિચિત્રસદૃશૈર્દર્શનીયૈર્નિર્વિદ્ધા અસમસમૈરનુત્પીડજનયુગ્યયાનસંક્રમણસ્થાનસ્થાપિતૈઃ સુમાપિતા । સમન્તતઃ પ્રાકારાશ્ ચ તસ્યા નગર્યાઃ સપ્તરત્નમયાઃ । તેષાં ચ સપ્તરત્નમયાનાં પ્રાકારાણાં જામ્બૂનદસ્ય સુવર્ણસ્ય ખોડકશીર્ષાણિ પ્રમાણવન્ત્યુપોદ્ગતાનિ । સર્વસ્મિંશ્ ચ ખોડકશીર્ષે સપ્તરત્નમયો વૃક્ષો જાતો નાનાવિચિત્રૈ રત્નમયૈઃ ફલૈઃ ફલવાન્ । સર્વતશ્ ચ ખોડકવૃક્ષાદ્રત્નમયં સૂત્રં દ્વિતીયં ખોડકવૃક્ષાન્તરમવસક્તમ્ । સર્વાવતી ચ સા નગરી સૌવર્ણેન કિઙ્કિણીજાલેન પ્રતિચ્છન્ના । તસ્ય ચ કિઙ્કિણીજાલસ્ય વાતેનેરિતસ્ય વલ્ગુર્મનોજ્ઞો રઞ્જનીયઃ શબ્દો નિશ્ચરતિ । તદ્યથાપિ નામ પઞ્ચાઙ્ગિકસ્ય તૂર્યસ્ય સમેત્ય સંગીત્યાં કુશલૈર્ગન્ધર્વૈઃ સંપ્રવાદિતસ્ય વલ્ગુર્મનોજ્ઞો રઞ્જનીયો નિર્ઘોષો નિશ્ચરતિ, એવમેવ તસ્ય કિઙ્કિણીજાલસ્ય વાતેરિતસ્ય વલ્ગુર્મનોજ્ઞો રઞ્જનીયો નિર્ઘોષો નિશ્ચરતિ । તેન ચ શબ્દેન તે સત્ત્વાઃ ક્રીડન્તિ રમન્તે પરિચારયન્તિ । સમન્તાચ્ચ તસ્યા નગર્યાઃ પરિખા વારિપરિપૂર્ણા અનુસારિવારિવાહિન્યો વારિણો નાતિશીતસ્ય નાત્યુષ્ણસ્ય પૂર્ણાઃ । તસ્મિંશ્ ચ વારિણિ નાવઃ સપ્તાનાં રત્નાનાં વિચિત્રા દર્શનીયાસ્તેષામેવ સત્ત્વાનાં પૂર્વકર્મવિપાકેનાભિનિર્વૃત્તાઃ, યાસુ તે સત્ત્વા અભિરુહ્ય ક્રીડન્તિ રમન્તે પરિચારયન્તિ । સર્વં ચ તદ્વારિ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકસંછાદિતમ્, અન્યૈશ્ ચ અભિજાતાભિજાતૈઃ સુગન્ધગન્ધિભિઃ પુષ્પૈઃ સંછાદિતમ્ । નાસ્તિ સા કાચિત્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ પુષ્પજાતિર્યા તત્ર નાસ્તિ । સમન્તાચ્ચ તસ્યા નગર્યાઃ પઞ્ચોદ્યાનશતાનિ । સર્વાણિ તાનિ સપ્તરત્નમયાનિ વિચિત્રાણિ દર્શનીયાનિ । એકૈકસ્મિંશ્ચોદ્યાને પઞ્ચ પઞ્ચ પુષ્કરિણીશતાનિ । ક્રોશઃ ક્રોશઃ પ્રમાણં સમન્તાત્તત્પુષ્કરિણીનામ્ । સર્વાસુ તાસુ પુષ્કરિણીષુ સપ્તરત્નમયાનિ વિચિત્રાણિ દર્શનીયાનિ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકાણિ જાતાનિ, યૈસ્તદુદકં સંછાદિતમ્ । સર્વાણિ ચ તાન્યુત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકાનિ શકટચક્રપ્રમાણપરિણાહાનિ સુગન્ધાનિ નીલાનિ નીલવર્ણાનિ નીલનિદર્શનાનિ નીલનિર્ભાસાનિ, પીતાનિ પીતવર્ણાનિ પીતનિદર્શનાનિ પીતનિર્ભાસાનિ, લોહિતાનિ લોહિતવર્ણાનિ લોહિતનિદર્શનાનિ લોહિતનિર્ભાસાનિ, અવદાતાનિ અવદાતવર્ણાન્યવદાતનિદર્શનાન્યવદાતનિર્ભાસાનિ । સર્વાશ્ ચ તાઃ પુષ્કરિણ્યો હંસસારસકારણ્ડવક્રૌઞ્ચચક્રવાકોપનિકૂજિતાઃ । ( વૈદ્ય 241 ) સર્વાનિ ચ તાન્યુદ્યાનાનિ અમમાન્યપરિગ્રહાણિ, તેષામેવ સત્ત્વાનાં પૂર્વકર્મવિપાકેનાભિનિર્વૃત્તાનિ, યથાપિ નામ દીર્ઘરાત્રં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવતાં બુદ્ધનેત્રીચિત્રીકારાનુગતસુગતશ્રુતચિત્તાનાં સત્ત્વાનાં દીર્ઘરાત્રં ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષ્વધિમુક્તાનામ્ । તત્ર ચ કુલપુત્ર ગન્ધવત્યાં નગર્યાં મધ્યેશૃઙ્ગાટકસ્ય ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગૃહં યોજનં સમન્તાત્ । સપ્તાનાં રત્નાનાં ચિત્રં દર્શનીયમ્ । સપ્તભિઃ પ્રાકારૈઃ સપ્તભિસ્તાલપઙ્ક્તિભિરનુપરિક્ષિપ્તમ્ । તસ્મિંશ્ ચ ગૃહે ચત્વાર્યુદ્યાનાનિ ગૃહપરિભોગોપભોગપરિભોગાય । નિત્યપ્રમુદિતં ચ નામોદ્યાનમ્ । અશોકં ચ નામ શોકવિગતં ચ નામ પુષ્પચિત્રં ચ નામોદ્યાનમ્ । એકૈકસ્મિંશ્ચોદ્યાને ઽષ્ટાવષ્ટૌ પુષ્કરિણ્યો યદુત ભદ્રા ચ નામ, ભદ્રોત્તમા ચ નામ, નન્દા ચ નામ, નન્દોત્તમા ચ નામ, ક્ષમા ચ નામ, ક્ષમોત્તમા ચ નામ, નિયતા ચ નામ, અવિવાહા ચ નામ । તાસાં ચ ખલુ પુષ્કરિણીનામેકં પાર્શ્વં સૌવર્ણમયં દ્વિતીયં પાર્શ્વં રૂપ્યમયં તૃતીયં પાર્શ્વં વૈદૂર્યમયં ચતુર્થં પાર્શ્વં સ્ફટિકમયમ્ । અધોભૂમિઃ કર્કેતનમયી, સુવર્ણવાલુકાસ્તીર્ણા । એકૈકસ્યાં ચ પુષ્કરિણ્યામષ્ટાવષ્ટૌ સોપાનાનિ નાનાવિચિત્રૈ રત્નમયૈઃ સોપાનફલકૈઃ પ્રતિમણ્ડિતાનિ । સર્વસ્મિંશ્ ચ સોપાનફલકવિવરાન્તરે જામ્બૂનદસ્ય સુવર્ણસ્ય કદલીવૃક્ષો જાતઃ । સર્વાશ્ ચ તાઃ પુષ્કરિણ્યો નાનોત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકસંછાદિતસલિલા હંસસારસકારણ્ડવક્રૌઞ્ચચક્રવાકોપકૂજિતાઃ । સમન્તાચ્ચ તાસાં પુષ્કરિણીનાં નાનાચિત્રાઃ પુષ્પવૃક્ષા જાતાઃ । તેષાં પુષ્પવૃક્ષાણાં વાતેનેરિતાનિ પુષ્પાણિ પુષ્કરિણીષુ પતન્તિ । સર્વાસુ ચ તાસુ પુષ્કરિણીષુ ચન્દનગન્ધિકં વારિ, વર્ણોપેતં રસોપેતં સ્પર્શોપેતમ્ । તત્ર ચ ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સપરિવારો ઽષ્ટષષ્ટયા સ્ત્રીસહસ્રૈઃ સાર્ધં પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ સમર્પિતઃ સમન્વઙ્ગીભૂતઃ ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । યે ઽપિ

તત્ર નગરે અન્યે સત્ત્વા વાસ્તવ્યાઃ, સ્ત્રિયશ્ ચ પુરુષાશ્ચ, તે ઽપિ સર્વે નિત્યપ્રમુદિતા ઉદ્યાનેષુ પુષ્કરિણીષુ ચ પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ સમર્પિતાઃ સમન્વઙ્ગીભૂતાઃ ક્રીડન્તિ રમન્તે પરિચારયન્તિ । સ ખલુ પુનર્ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સાર્ધં પરિવારેણ તાવત્કાલં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ, તતસ્ત્રિકાલં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દેશયતિ । યે ઽપિ તે સત્ત્વાસ્તત્ર ગન્ધવત્યાં નગર્યાં વાસ્તવ્યાઃ તે ઽપિ મધ્યેનગરશૃઙ્ગાટકસ્ય ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આસનં પ્રજ્ઞપયન્તિ, સુવર્ણપાદકં વા રૂપ્યપાદકં વા વૈડૂર્યપાદકં વા સ્ફટિકપાદકં વા, તૂલિકાસ્તીર્ણં વા, ગોણિકાસ્તીર્ણં વા, ઉપરિગર્ભોલિકં વા, કાશિકવસ્ત્રપ્રત્યાસ્તરણં વા અર્ધક્રોશમુચ્ચૈસ્ત્વેન । ઉપરિષ્ટાચ્ચાન્તરીક્ષે ચૈલવિતાનં મુક્તાવિચિત્રિતં સમં સહિતા નિરતાઃ કિમયં સંસ્થિત ઇતિ સુસંસ્થિતવિચિત્રવિપાકતયા ધારયન્તિ । સમન્તાચ્ચ તં પૃથિવીપ્રદેશં પઞ્ચવર્ણિકૈઃ કુસુમૈરભ્યવકિરન્તિ સંપ્રવિકિરન્તિ । નાનાગન્ધધૂપધૂપિતં ચ તં પૃથિવીપ્રદેશં કુર્વન્તિ, યથાપીદં ધર્માશયવિશુદ્ધ્યા તસ્ય ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મગૌરવેણ ચ । તત્ર ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિષણ્ણઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દેશયતિ । એવંરૂપેણ કુલપુત્ર ધર્મગૌરવેણ ધર્માણાં સંનિશ્રયતયા ( વૈદ્ય 242 ) શ્રદ્ધેયશ્રદ્દધાનતયા શ્રદ્ધોત્પાદનેન તે સત્ત્વા ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાન્તિકાત્પ્રજ્ઞાપારમિતાં શૃણ્વન્તિ । તત્ર ચ બહૂનિ પ્રાણિશતાનિ બહૂનિ પ્રાણિસહસ્રાણિ બહૂનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ દેવમનુષ્યાણાં શૃણ્વન્તિ । તતો ઽન્યે કેચિદુદ્દિશન્તિ, કેચિત્સ્વાધ્યાયન્તિ, કેચિલ્લિખન્તિ, કેચિદ્યોનિશોમનસિકારેણાનુગચ્છન્તિ । સર્વં ચ તે સત્ત્વા અવિનિપાતધર્માણો ઽવિનિવર્તનીયા અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તસ્ય ત્વં કુલપુત્ર ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાન્તિકં ગચ્છ । તતઃ શ્રોષ્યસિ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ । સ હિ તવ કુલપુત્ર દીર્ઘરાત્રં કલ્યાણમિત્રં સંદર્શકઃ સમાદાપકઃ સમુત્તેજકઃ સંપ્રહર્ષકો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । તેનાપિ કુલપુત્ર પૂર્વમેવં પ્રજ્ઞાપારમિતા પર્યેષિતા, યથા ત્વમેતર્હિ પર્યેષસે । ગચ્છ ત્વં કુલપુત્ર રાત્રિંદિવમધિષ્ઠિતમનસિકારમુત્પાદયમાનો નચિરેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યસિ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઇદં શ્રુત્વા તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનસ્કઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ઽભૂત્ । તદ્યથાપિ નામ પુરુષઃ સવિષેણ શલ્યેન વિદ્ધો નાન્યં મનસિકારમુત્પાદયતિ, અપિ તુ કદા નામાહં શલ્યહર્તારં વૈદ્યં લપ્સ્યે યો મમેદં શલ્યમુદ્ધરિષ્યતિ, યો મામિતો દુઃખાન્મોચયિષ્યતીતિ । એવમેવ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્મિન્ સમયે નાન્યં કંચિદ્ધર્મં મનસિ કરોતિ, અપિ તુ કદા નામાહં તં કુલપુત્રં દ્રક્ષ્યામિ યો માં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રાવયિષ્યતિ, યન્મમ ધર્મં શ્રુત્વા ઉપલમ્ભમનસિકારાઃ પ્રહાસ્યન્ત ઇતિ ॥

અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે સ્થિતઃ તસ્ય ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાં દેશયતઃ શૃણોતિ સ્મ । શૃણ્વંશ્ ચ સર્વધર્મેષ્વનિશ્રિતસંજ્ઞામુત્પાદયતિ સ્મ । તસ્યાનેકાનિ સમાધિમુખાન્યામુખીભૂતાન્યભૂવન્ । તદ્યથાસર્વધર્મસ્વભાવવ્યવલોકનો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મસ્વભાવાનુપલબ્ધિર્નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મસ્વભાવજ્ઞાનનિર્ગમો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મનિર્નાનાત્વો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મનિર્વિકારદર્શી નામ સમાધિઃ । સર્વધર્માવભાસકરો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મતમોપગતો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મજ્ઞાનવિધ્વંસનો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મવિધૂનનો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્માનુપલબ્ધિર્નામ સમાધિઃ । કુસુમાભિકીર્ણો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્માત્મભાવાભિનિર્હારો નામ સમાધિઃ । માયાવિવર્જિતો નામ સમાધિઃ । આદર્શમણ્ડલપ્રતિભાસનિર્હારો નામ સમાધિઃ । સર્વસત્ત્વરુતનિર્હારો નામ સમાધિઃ । રજોપગતો નામ સમાધિઃ । સર્વસત્ત્વાભિપ્રમોદનો નામ સમાધિઃ । સર્વસત્ત્વરુતકૌશલ્યાનુગતો નામ સમાધિઃ । નાનારુતપદવ્યઞ્જનાભિનિર્હારો નામ સમાધિઃ । અસ્તમ્ભિતો નામ સમાધિઃ । પ્રકૃત્યવ્યવહારો નામ સમાધિઃ । અનાવરણવિમોક્ષપ્રાપ્તો નામ સમાધિઃ । રાજોપગતો નામ સમાધિઃ । નામનિરુક્તિપદવ્યઞ્જનો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મવિપશ્યનો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મવિષયાપગતો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્માનાવરણકોટિર્નામ સમાધિઃ । ગગનકલ્પો નામ સમાધિઃ । વજ્રોપમો નામ સમાધિઃ । આસન્નરૂપરાજો નામ સમાધિઃ । અસપત્નરાજો નામ સમાધિઃ । જયલબ્ધો નામ સમાધિઃ । અવિવર્ત્યચક્ષુર્નામ સમાધિઃ । ધર્મધાતુનિયતો નામ સમાધિઃ । ધર્મધાતુનિર્ગતો નામ સમાધિઃ । આશ્વાસદાતા નામ સમાધિઃ । સિંહાભિગર્જિતો ( વૈદ્ય 243 ) નામ સમાધિઃ । સર્વસત્ત્વાભિભવનો નામ સમાધિઃ । વિગતરજો નામ સમાધિઃ । અસંક્લિષ્ટો નામ સમાધિઃ । પદ્મવ્યૂહો નામ સમાધિઃ । કાઙ્ક્ષોચ્છેદનો નામ સમાધિઃ । સર્વસારાનુગતો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્માભ્યુદ્ગતો નામ સમાધિઃ । અભિજ્ઞાબલવૈશારદ્યપ્રાપ્તો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મનિર્વેધકો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મવિભવમુદ્રા નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મવિભવસમુદ્રો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મનિર્વિશેષદર્શી નામ સમાધિઃ । સર્વદૃષ્ટિકૃતગહનવિવર્જિતો નામ સમાધિઃ । તમોપગતો નામ સમાધિઃ । સર્વધર્મનિમિત્તાપગતો નામ સમાધિઃ । સર્વસઙ્ગવિમુક્તો નામ સમાધિઃ । સર્વકૌસીદ્યાપગતો નામ સમાધિઃ । ગમ્ભીરધર્મપ્રભાકરો નામ સમાધિઃ । મેરુકલ્પો નામ સમાધિઃ । અસંહાર્યો નામ સમાધિઃ । મારમણ્ડલવિધ્વંસનકરો નામ સમાધિઃ । ત્રૈલોક્યાનભિનિવિષ્ટો નામ સમાધિઃ । રશ્મિનિર્હારો નામ સમાધિઃ । તથાગતદર્શનો નામ સમાધિઃ । સર્વતથાગતદર્શી નામ સમાધિઃ । સ એષુ સમાધિષુ સ્થિતઃ સન્ દશદિશિ લોકે બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યતિ સ્મ અપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ ઇમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રકાશયતો બોધિસત્ત્વેભ્યો મહાસત્ત્વેભ્યઃ । તે ચ તથાગતાઃ સાધુકારં દદતિ સ્મ, સ્વાસનં ચાસ્ય કુર્વન્તિ સ્મ । એવં ચાવોચન્ - અસ્માભિર્ અપિ કુલપુત્ર પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરદ્ભિરેવમેવ પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિગવેષિતા । પરિગવેષમાણૈશ્ ચ એતે એવ સમાધયઃ પ્રતિલબ્ધાઃ, યે ત્વયૈતર્હિ પ્રતિલબ્ધાઃ । એનાંશ્ ચ સમાધીન્ પ્રતિલભ્ય ગતિંગતાઃ સંવૃત્તાઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયામવિનિવર્તનીયેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । તે વયમેતેષામેવ સમાધીનાં પ્રકૃતિં સ્વભાવં વ્યવલોકયન્તસ્તં ધર્મં ન સમનુપશ્યામો યઃ સમાપદ્યતે વા વ્યુત્તિષ્ઠતે વા, યો બોધાય ચરેત્, યો વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેત । ઇયં સા કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા, યા ન કેનચિદ્ધર્મેણ મન્યમાનતા । અમન્યમાનતાસ્થિતૈરસ્માભિરિયમેવંરૂપા કાયસ્ય સુવર્ણવર્ણતા પ્રતિલબ્ધા । દ્વાત્રિંશચ્ચ મહાપુરુષલક્ષણાનિ । અશીતિશ્ચાનુવ્યઞ્જનાનિ । વ્યામપ્રભતા ચ । અચિન્ત્યં ચ અનુત્તરં બુદ્ધજ્ઞાનં બુદ્ધપ્રજ્ઞા, અનુત્તરશ્ ચ બુદ્ધસમાધિઃ, સર્વબુદ્ધધર્મગુણપારમિતા ચ અનુપ્રાપ્તા યસ્યા ગુણપારમિતાયા ન શક્યં તથાગતૈરેવ તાવત્પ્રમાણં ગ્રહીતું પર્યન્તો વા નિદર્શયિતુમ્, કિં પુનઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ? તસ્માત્તર્હિ કુલપુત્ર એતેષ્વેવ ત્વયા ધર્મેષુ ગૌરવમુત્પાદયિતવ્યં ભૂયસ્યા માત્રયા અર્થિકતયા છન્દિકતયા ચ । અર્થિકસ્ય હિ કુલપુત્ર છન્દિકસ્ય ચ ન દુર્લભા ભવત્યનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ । કલ્યાણમિત્રેષુ ચ ત્વયા કુલપુત્ર તીવ્રં ગૌરવમુત્પાદયિતવ્યમ્, પ્રેમ ચ કરણીયમ્, પ્રસાદશ્ ચ કરણીયઃ । કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતા હિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ ક્ષિપ્રમેવ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાંસ્તથાગતાનેતદવોચત્ - કો ઽસ્માકં કલ્યાણમિત્રમિતિ? ત એનમેતદવોચન્ - દીર્ઘરાત્રં ત્વં કુલપુત્ર ધર્મોદ્ગતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિપાચિતઃ પરિગૃહીતશ્ ચ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુપાયકૌશલ્યે બુદ્ધધર્મેષુ ચ શિક્ષાપિતઃ । સ તવ કુલપુત્ર પરિગ્રાહકઃ કલ્યાણમિત્રં ચ । તત્ત્વયા કૃતજ્ઞતયા કૃતવેદિતયા ચ સત્કૃત્ય તત્કૃતં ધારયિતવ્યમ્ । સચેત્ત્વં કુલપુત્ર ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં ( વૈદ્ય 244 ) મહાસત્ત્વમેકં વા કલ્પં દ્વૌ વા કલ્પૌ ત્રીન્ વા કલ્પાન્ કલ્પશતં વા કલ્પસહસ્રં વા કલ્પશતસહસ્રં વા તતો વા ઉત્તરે ચૈલોણ્ડુકમિવ શિરસા પરિકર્ષેઃ, સર્વસત્ત્વસુખોપસ્થાનં ચાસ્યોપસ્થાપયેઃ, યાવન્તસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શાઃ, તાન્ સર્વાનુપનામયેઃ । એવમ્ અપિ ત્વયા કુલપુત્ર તસ્ય કુલપુત્રસ્ય નૈવ કૃતસ્ય પ્રતિકૃતં ભવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તસ્ય હિ કુલપુત્ર કુલપુત્રસ્ય અનુભાવેન તવૈષામેવંરૂપાણાં સમાધીનાં પ્રતિલમ્ભઃ સંવૃત્તઃ । પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યશ્રવશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિલમ્ભશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
અથ ખલુ તે તથાગતાઃ સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમાશ્વાસ્ય અન્તર્હિતા અભૂવન્ । સ ચ કુલપુત્રસ્તેભ્યઃ સમાધિભ્યો વ્યુદસ્થાત્ । વ્યુત્થિતસ્ય ચાસ્ય એતદભૂત્ - કુતસ્તે તથાગતાઃ, ક્વ વા તે તથાગતા ઇતિ । સ તાંસ્તથાગતાનપશ્યન્ મહતીમુત્કણ્ઠાં પરિતસનં ચાપન્નઃ । તસ્યૈતદભૂત્ - આર્યો ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધારણીપ્રતિલબ્ધઃ પઞ્ચાભિજ્ઞઃ પૂર્વજિનકૃતાધિકારઃ મમ સંપરિગ્રાહકઃ કલ્યાણમિત્રં ચ । દીર્ઘરાત્રં ચ મમ તેનાર્થઃ કૃતઃ । યન્ન્વહમેતમર્થં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમભિગમ્યોપસંક્રમ્ય પરિપૃચ્છેયમ્ - કુતસ્તે તથાગતા આગતાઃ, ક્વ વા તે તથાગતા ગતા ઇતિ ॥

અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મોદ્ગતે બોધિસત્ત્વે મહાસત્ત્વે પ્રેમ ચ પ્રસાદં ચ ચિત્રીકારં ચ ગૌરવં ચ ઉપસ્થાપયતિ । ઉપસ્થાપ્ય એવં પ્રાચિન્તયત્ - કિયદ્રૂપયા નુ ખલ્વહં સત્ક્રિયયા તં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રામેયમ્? દરિદ્રશ્ચાસ્મિ । ન ચ મે કિંચિત્તથારૂપં વસ્ત્રં વા રત્નં વા સુવર્ણં વા મણયો વા મુક્તા વા વૈદૂર્યં વા શઙ્ખશિલા વા પ્રવાલં વા રજતં વા પુષ્પં વા ધૂપો વા ગન્ધો વા માલ્યં વા વિલેપનં વા ચૂર્ણં વા ચીવરં વા છત્રં વા ધ્વજં વા ઘણ્ટા વા પતાકા વા સંવિદ્યતે । કેનાહં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કુર્યાં ગુરુકુર્યામ્? ન ચ મમૈતત્પ્રતિરૂપં ભવેત્, યદહમેવમેવ ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રામેયમ્ । દરિદ્રશ્ચાસ્મિ । ન ચ મે પ્રીતિર્વા પ્રામોધં વોત્પદ્યતે ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવંરૂપૈર્ગુણૈર્ગૌરવમનસિકારૈર્ગચ્છન્ અનુપૂર્વેણ અન્યતરં નગરમનુપ્રાપ્તો ઽભૂત્ । તત્ર તસ્યાન્તરાપણમધ્યગતસ્ય એતદભૂત્ - યન્ન્વહમિમમાત્મભાવં વિક્રીય તેન મૂલ્યેન ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સત્કારં કુર્યામ્ । દીર્ઘરાત્રં હિ મમાત્મભાવસહસ્રાણિ ભગ્નાનિ ક્ષીણાનિ નિરુદ્ધાનિ વિક્રીતાનિ । પુનઃ પુનરપરિમાણે સંસારે અપરિમાણાનિ ચ નિરયદુઃખાનિ મયા કામહેતોઃ કામનિદાનમનુભૂતાનિ । ન પુનરેવંરૂપાણાં ધર્માણાં કૃતશ એવંરૂપાણાં વા સત્ત્વાનાં સત્કારાયેતિ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વોન્તરાપણમધ્યગતઃ શબ્દમનુશ્રાવયામાસ, ઘોષમુદીરયતિ સ્મ - કઃ પુરુષેણાર્થિકઃ, કઃ પુરુષેણાર્થિકઃ, કઃ પુરુષં ક્રેતુમિચ્છતીતિ ॥
અથ ખલુ મારસ્ય પાપીયસ એતદભૂત્ - અયં સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મકામતયા યદ્યાત્માનં વિક્રીય ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સત્કારં કરિષ્યતિ, ( વૈદ્ય 245 ) પ્રજ્ઞાપારમિતામુપાયકૌશલ્યં ચ પરિપ્રક્ષ્યતિ - કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષિપ્રમનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિનિષ્પત્સ્યતે ઇતિ, તદા શ્રુતસાગરતાં ચાનુપ્રાપ્સ્યતિ, અધૃષ્યશ્ ચ ભવિષ્યતિ મારેણ વા મારકાયિકાભિર્વા દેવતાભિઃ, સર્વગુણપારમિતાં ચાનુપ્રાપ્સ્યતિ । તત્ર ચ બહૂનાં સત્ત્વાનામર્થં કરિષ્યતિ । તાંશ્ ચ મમ વિષયાદતિક્રામયિષ્યતિ અન્યાંશ્ ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય । યન્ન્વહમસ્યાન્તરાયં કુર્યામિતિ ॥
અથ ખલુ મારઃ પાપીયાંસ્તાન્ બ્રાહ્મણગૃહપતિકાંસ્તથા પ્રત્યુત્થાપયામાસ, યથા તે તં ઘોષં નાશ્રૌષુઃ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય - કઃ પુરુષેણાર્થિકઃ, કઃ પુરુષેણાર્થિકઃ, કઃ પુરુષં ક્રેતુમિચ્છતીતિ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા આત્મનઃ ક્રાયકં ન લભતે, તદા એકાન્તં ગત્વા પ્રારોદીત્, અશ્રૂણિ પ્રાવર્તયત્ । એવં ચાવોચત્ - અહો બતાસ્માકં દુર્લબ્ધા લાભાઃ, યે વયમાત્મભાવસ્યાપિ ક્રાયકં ન લભામહે - યદ્વયમાત્મભાવં વિક્રીય ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કુર્યામેતિ ॥
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યૈતદભૂત્ - યન્ન્વહં સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં તુલયેયમ્ - કિં ન્વયં સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાશયપ્રતિપન્ન આત્મભાવપરિત્યાગં પ્રતિ ધર્મકામતયા, ઉત નેતિ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો માણવકવેષમભિનિર્માય યેન સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, તેનોપસંક્રામતિ સ્મ । ઉપસંક્રમ્ય સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - કિં ત્વં કુલપુત્ર દીનદીનમના ઉત્કણ્ઠિતમાનસો ઽશ્રૂણિ પ્રવર્તયમાનઃ સ્થિતઃ? સદાપ્રરુદિતસ્તમેવમાહ - અહં માણવક આત્માનં વિક્રેતુકામઃ । અસ્ય ચાત્મભાવસ્ય ક્રાયકં ન લભે । તં માણવકરૂપી શક્ર આહ - કસ્ય પુનસ્ત્વં કુલપુત્ર અર્થાય આત્માનં વિક્રેતુકામઃ? સદાપ્રરુદિતસ્તમાહ - અહં માણવક ધર્મકામતયા ઇમમાત્માનં વિક્રીય ધર્મપૂજાં કર્તુકામઃ, આર્યં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કર્તુકામઃ । સો ઽહમસ્યાત્મભાવસ્ય ક્રાયકં ન લભે । તસ્ય મે એતદભૂત્ - અહો બતાહમત્યલ્પપુણ્યઃ, યો ઽહમસ્યાત્મભાવસ્યાપિ ક્રાયકં ન લભે, યેન તં વિક્રીય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પૂજાં કુર્યામ્, આર્યં ચ ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કુર્યામિતિ । અથ ખલુ માણવકઃ સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - ન ખલુ મમ કુલપુત્ર પુરુષેણ કૃત્યમ્ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ પિતુર્ભે યજ્ઞો યષ્ટવ્યઃ । તત્ર મે પુરુષસ્ય હૃદયેન કૃત્યમ્, લોહિતેન ચ અસ્થિમજ્જયા ચ । તદ્દાસ્યસિ ત્વં ક્રયેણ? અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈતદભૂત્ - લાભા મે પરમસુલબ્ધાઃ, પરિનિષ્પન્નં ચાત્મભાવં જાને પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યે બુદ્ધધર્મેષુ ચ, યન્મયાયં માણવકઃ ક્રાયકો લબ્ધઃ હૃદયસ્ય રુધિરસ્ય ચ અસ્થિમજ્જાયાશ્ચેતિ । સ હૃષ્ટચિત્તઃ કલ્યચિત્તઃ પ્રમુદિતચિત્તસ્તં માણવકમેતદવોચત્ - દાસ્યામિ માણવક યેન યેનૈવ તે ઇતિ આત્મભાવાદર્થઃ । સ તમેતદવોચત્ - કિં તે કુલપુત્ર મૂલ્યં દદામિ? સ તમેતદવોચત્ - યત્તે માણવક પરિત્યક્તમ્, તદ્દેહીતિ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તીક્ષ્ણં શસ્ત્રં ગૃહીત્વા દક્ષિણં બાહું વિદ્ધ્વા લોહિતં નિઃસ્રાવયતિ સ્મ । દક્ષિણં ચોરું વિદ્ધ્વા નિર્માંસં કૃત્વા અસ્થિ ભેત્તું કુડ્યમૂલમુપસંક્રામતિ સ્મ । ( વૈદ્ય 246 ) અથ ખલુ અન્યતરા શ્રેષ્ઠિદારકા ઉપરિષ્ટાત્પ્રાસાદતલગતાભૂત્ । સા અદ્રાક્ષીત્સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં બાહું વિદ્ધ્વા રુધિરં નિઃસ્રાવ્ય ઊરું નિર્માંસં કૃત્વા અસ્થિ ભેત્તું કુડ્યમૂલમુપસંક્રાન્તમ્ । તસ્યા એતદભૂત્ - કિં નુ ખલ્વયં કુલપુત્ર આત્મનૈવાત્મનઃ ઈદૃશીં કારણાં કારયતિ? યન્ન્વહમેનં કુલપુત્રમુપસંક્રમ્ય પરિપૃચ્છેયમ્ । અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિદારિકા યેન સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તેનોપસંક્રાન્તા । ઉપસંક્રમ્ય સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - કિં નુ ખલુ ત્વં કુલપુત્ર એવંરૂપામાત્મનઃ પ્રાણહારિણીં કારણાં કારયસિ? કિં ચાનેન રુધિરેણ કરિષ્યસિ ત્વમસ્થિમજ્જાભ્યાં ચ? સદાપ્રરુદિત આહ - અસ્ય દારિકે માણવકસ્યાન્તિકે ઇદં વિક્રીય પ્રજ્ઞાપારમિતાં પૂજયિષ્યામિ, આર્યં ચ ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કરિષ્યામિ ॥

અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિદારિકા સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વતદવોચત્ - કા પુનસ્તે કુલપુત્ર તતો ગુણજાતિર્નિષ્પત્સ્યતે ગુણવિશેષો વા, યત્ત્વમાત્મનો હૃદયં રુધિરં ચાસ્થિમજ્જાનં ચ વિક્રીય તં કુલપુત્રં સત્કર્તુકામઃ? સ તાં દારિકામેતદવોચત્ - સ દારિકે કુલપુત્રો ઽસ્માકં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપાયકૌશલ્યં ચોપદેક્ષ્યતિ । તત્ર ચ વયં શિક્ષિષ્યામહે । તત્ર વયં શિક્ષમાણાઃ સર્વસત્ત્વાનાં પ્રતિશરણં ભવિષ્યામઃ । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્ય સુવર્ણવર્ણં ચ કાયં પ્રતિલપ્સ્યામહે । દ્વાત્રિંશચ્ચ મહાપુરુષલક્ષણાનિ અશીતિં ચાનુવ્યઞ્જનાનિ વ્યામપ્રભતાં ચ અનન્તરશ્મિતાં ચ મહામૈત્રી ચ મહાકરુણાં ચ મહામુદિતાં ચ મહોપેક્ષાં ચ । ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિલપ્સ્યામહે, ચતસ્રશ્ ચ પ્રતિસંવિદઃ પ્રતિલપ્સ્યામહે, અષ્ટાદશ ચ આવેણિકબુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલપ્સ્યામહે, પઞ્ચ ચ અભિજ્ઞાઃ, અચિન્ત્યાં ચ શીલવિશુદ્ધિમ્, અચિન્ત્યાં ચ સમાધિવિશુદ્ધિમ્, અચિન્ત્યાં ચ પ્રજ્ઞાવિશુદ્ધિમ્, દશ ચ તથાગતબલાનિ પ્રતિલપ્સ્યામહે । અનુત્તરં ચ બુદ્ધજ્ઞાનમભિસંભોત્સ્યામહે । અનુત્તરં ચ ધર્મરત્નં પ્રતિલપ્સ્યામહે, યેન ચ સર્વસત્ત્વાનાં સંવિભાગં કરિષ્યામ ઇતિ ॥
અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિદારિકા સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં કુલપુત્ર યાવદુદારાઃ પ્રણીતાશ્ચામી ત્વયા ધર્માઃ પરિકીર્તિતાઃ । એકૈકસ્યાપિ તાવત્કુલપુત્ર એવંરૂપસ્ય ધર્મસ્યાર્થાય ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ અપિ કલ્પાનાત્મભાવાઃ પરિત્યક્તવ્યા ભવેયુઃ, પ્રાગેવ બહૂનામર્થાય એકઃ । તથોદારાઃ પ્રણીતાશ્ચામી ત્વયા ધર્માઃ પરિકીર્તિતાઃ, યથા મમાપ્યેતે રોચન્તે ક્ષમન્તે ચ । અપિ નુ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર યેન યેનૈવાર્થેન તે કૃત્યમ્, તત્તત્તે દાસ્યામિ સુવર્ણં વા મણીન્ વા મુક્તાં વા રજતં વા વૈદૂર્યં વા મુસારગલ્વં વા લોહિતાર્કં વા સ્ફાટિકં વા પુષ્પં વા ધૂપં વા ગન્ધં વા માલ્યં વ વિલેપનં વા ચૂર્ણં વા વસ્ત્રં વા છત્રં વા ધ્વજં વા ઘણ્ટાં વા પતાકાં વા દીપં વા । તેન ત્વં તં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કરિષ્યસિ । મા ચ આત્મન ઇમામેવંરૂપાં કારણાં કાર્ષીઃ । વયમ્ અપિ ત્વયૈવ સાર્ધં ગમિષ્યામઃ, યેનાર્યો ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ । વયમ્ અપિ ત્વયૈવ સાર્ધં કુશલમૂલાન્યવરોપયિષ્યામઃ, યદુત એષામેવંરૂપાણાં ધર્માણાં પ્રતિલમ્ભાયેતિ ॥
( વૈદ્ય 247 ) અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો માણવકવેષમન્તર્ધાપયિત્વા સ્વકેનાત્મભાવેન સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતો ઽસ્થાત્, ઇદં ચાવોચત્ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, યસ્ય તે ઇયમેવંરૂપા દૃઢસમાદાનતા । એવંરૂપયા ચ ધર્માર્થિકતયા પૂર્વકૈર્ અપિ તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરદ્ભિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામુપાયકૌશલ્યં ચ પરિપૃચ્છદ્ભિરનુત્તરા ચ સમ્યક્સંબોધિરભિસંબુદ્ધા, ધર્મરત્નં ચ પ્રતિલબ્ધમ્ । તન્ન મમ કુલપુત્ર હૃદયેન કાર્યમ્, ન રુધિરેણ, નાસ્થિમજ્જાભ્યામ્, અપિ તુ ખલુ પુનરહં ત્વામેવ મીમાંસિતુકામ ઇહાગતઃ । વૃણીષ્વ કુલપુત્ર વરમ્ । કિયદ્રૂપં તે વરં દાસ્યામીતિ? સ તામાહ - અનુત્તરાન્ મે શક્ર બુદ્ધધર્માન્ દેહીતિ । દેવેન્દ્ર આહ - ન મમાત્ર કુલપુત્ર વિષયે વિષયિતા । બુદ્ધાનાં પુનર્ભગવતામત્ર વિષયે વિષયિતા । અન્યં વરં વૃણીષ્વેતિ । સદાપ્રરુદિત આહ - અલ્પોત્સુકસ્ત્વં દેવેન્દ્ર ભવ અત્ર સ્થાને મમાત્મભાવપરિપૂરિમુપાદાય । સ્વયમેવાહમત્ર દેવેન્દ્ર સત્યાધિષ્ઠાનં કરિષ્યામિ । યેનાહં સત્યેન અવિનિવર્તનીયો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્વ્યાકૃતસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ, જ્ઞાતશ્ચાસ્મ્યશાઠ્યેનાધ્યાશયેન, તેન દેવેન્દ્ર સત્યેન સત્યવચનેન મમ યથાપૌરાણો ઽયમાત્મભાવો ભવતુ । અથ ખલુ તત્ક્ષણં તલ્લવં તન્મુહૂર્તં સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધાનુભાવેન આશયપરિશુદ્ધ્યા ચ યથાપૌરાણો ઽસ્ય કાયઃ સંસ્થિતો ઽભૂત્, અરોગો નિરુપદ્રવશ્ ચ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રો મારશ્ ચ પાપીયાન્ નિષ્પ્રતિભાનઃ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોત્તરે પ્રતિભાનમપ્રતિપદ્યમાનસ્તત્રૈવાન્તર્હિતો ઽભૂત્ ॥
અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિદારિકા સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - એહિ ત્વં કુલપુત્ર । યેનાસ્માકં નિવેશનમ્, તેનોપસંક્રામ । અહં તે માતાપિતૄણામન્તિકાત્તદ્ધનં દાપયિષ્યામિ, યેન ત્વં તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પૂજયિષ્યસિ, તં ચાર્યં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કરિષ્યસિ, યદુત ધર્મકામતયા । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સાર્ધં તયા શ્રેષ્ઠદારિકયા યેનાસ્યાઃ સ્વકં નિવેશનં તેનોપસંક્રામતિ સ્મ । ઉપસંક્રમ્ય દ્વારમૂલે ઽસ્થાત્ ॥

અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિદારિકા સ્વકં નિવેશનં પ્રવિશ્ય સ્વાં માતરં પિતરં ચૈતદવોચત્ - અમ્બ તાત દદ્ધ્વં હિરણ્યં સુવર્ણં રત્નાનિ મણીન્ વસ્ત્રાણિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાઃ । નાનાવિધાશ્ ચ દિવ્યા વાદ્યપ્રકૃતીરુત્સૃજત, મામ્ અપિ સાર્ધમેભિઃ પઞ્ચભિર્દારિકાશતૈર્યા મમોપસ્થાયિકા યુષ્મભિરેવ દત્તાઃ । ગમિષ્યામ્યહમ્ અપિ સદાપ્રરુદિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સાર્ધં ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાન્તિકં તસ્ય પૂજાર્થં ચ । સો ઽસ્માકં ધર્મં દેશયિષ્યતિ । તેન વયં બુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલપ્સ્યામહે । અથ ખલુ તૌ તસ્યા દારિકાયા માતાપિતરૌ તાં દારિકામેતદવોચતામ્ - કઃ પુનરેષ દારિકે સદાપ્રરુદિતો નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ક્વ વા સ એતર્હિ તિષ્ઠતિ? દારિકા આહ - એષ કુલપુત્રો ઽસ્માકમેવ નિવેશનદ્વારમૂલે ઽવસ્થિતઃ । એષ ચ કુલપુત્રો ઽધ્યાશયેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબોદ્ધું સંપ્રસ્થિતઃ, યદુત સર્વસત્ત્વાનપરિમાણતઃ સંસારદુઃખાન્મોચયિતુકામઃ, સર્વધર્મકામતયાત્માનં ( વૈદ્ય 248 ) વિક્રીય પ્રજ્ઞાપારમિતાં પૂજયિતુકામઃ, આર્યં ચ ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કર્તુકામઃ । તસ્ય ચાત્મભાવસ્ય કંચિત્ક્રાયકં ન લભતે । અલભમાનઃ સન્ દુઃખિતો દુર્મનાઃ પ્રધ્યાયન્ દીનમના અશ્રૂણિ પ્રવર્તયમાનઃ સ્થિતઃ । સ શક્રેણ દેવાનામિન્દ્રેણ માણવકરૂપમભિનિર્માયોક્તઃ - કિં ત્વં કુલપુત્ર દુઃખી દુર્મનાઃ પ્રધ્યાયન્ દીનમાનસો ઽશ્રૂણિ પ્રવર્તયમાનઃ સ્થિત ઇતિ? સ તમાહ - આત્માનં વિક્રેતુકામો ઽહમ્ । તસ્ય ચ ક્રાયકં ન લભે । માણવકરૂપી શક્રસ્તમાહ - કસ્ય પુનસ્ત્વં કુલપુત્ર અર્થાયાત્માનં વિક્રેતુકામઃ? સદાપ્રરુદિતેનોક્તઃ - પ્રજ્ઞાપારમિતાં પૂજયિષ્યામિ, આર્યં ચ ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કરિષ્યામિ યદુત ધર્મકામતયા । તત્ર પ્રતિબદ્ધાશ્ ચ મે બુદ્ધધર્મા ઇતિ । માણવકરૂપી શક્રસ્તમાહ - ન મમ કુલપુત્ર ત્વયાર્થઃ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ પિતુર્મે યજ્ઞો ભવિષ્યતિ । તત્ર મે પુરુષસ્ય હૃદયેન રૂધિરેણ અસ્થિમજ્જાભ્યાં ચ કૃત્યમિતિ । તત એષ કુલપુત્રો ઽવિષણ્ણમાનસ આહ - દાસ્યામીતિ । સ તીક્ષ્ણં શસ્ત્રં ગૃહીત્વા આત્મનો બાહું વિદ્ધ્વા લોહિતં નિઃસ્રાવ્ય ઊરું ચ નિર્માંસં કૃત્વા અસ્થિ ભેત્તું કુડ્યમૂલમુપસંક્રાન્તઃ એકાન્તે સ્થિત્વા અસ્થિ ભિત્ત્વા મજ્જાનં ચ દાસ્યામીતિ । અહં ચૈનં કુલપુત્રમુપરિષ્ટાત્પ્રાસાદતલગતા ક્ષરદ્રુધિરમદ્રાક્ષમ્ । તસ્યા મમૈતદભૂત્ - કિં નુ ખલ્વયં પુરુષ આત્મનૈવાત્મન એવંરૂપાં કારણાં કારયતીતિ? તમેનમહમુપસંક્રમ્યૈવમવોચમ્ - કિમર્થં ત્વયા કુલપુત્ર આત્મનૈવાત્મન એવં ક્ષરદ્રૂધિરં શરીરં વિકૃતં કૃતમ્? તત એષ મામેવમાહ - અસ્ય દારિકે માણવકસ્ય લોહિતં હૃદયમસ્થિ મજ્જાનં ચ દાસ્યામીતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન મમાન્યત્કિંચિદ્ધનં સંવિદ્યતે । દરિદ્રો ઽસ્મીતિ । તમેનમહમેવમવોચમ્ - કિં પુનસ્ત્વં તેન ધનેન કરિષ્યસીતિ? સ એષ મામેતદવોચત્ - પ્રજ્ઞાપારમિતાં પૂજયિષ્યામિ, તં ચાર્યં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કરિષ્યામિ યદુત ધર્મકામતયેતિ । તમેનમહમેવમવોચમ્ - કા પુનસ્તે કુલપુત્ર તતો ગુણજાતિર્ભવિષ્યતિ ગુણવિશેષો વેતિ? તતઃ સો ઽચિન્ત્યાન્ મે બુદ્ધગુણાન્ વર્ણયતિ સંપ્રકાશયતિ, અપ્રમેયાંશ્ ચ બુદ્ધધર્માન્ - એષામેવંરૂપાણાં બુદ્ધધર્માણાં મે તત આગમો ભવિષ્યતીતિ । તસ્ય મે મહત્તરં પ્રીતિપ્રામોદ્યમુત્પન્નં તાનચિન્ત્યાન્ બુદ્ધગુણાન્ શ્રુત્વા । એવં ચ મે ઽભૂત્ - આશ્ચર્યં યાવદ્દુષ્કરકારકશ્ચાયં કુલપુત્રો ઽતીવ ધર્મકામશ્ચ, યો ઽયમેવંરૂપમાત્મનઃ શરીરસ્ય પીડાસ્થાનમુત્સહતે । અયં હિ નામ કુલપુત્રો ધર્મકામતયા આત્માનં પરિત્યજતિ । કસ્માદસ્માભિર્ધર્મો ન પૂજયિતવ્યઃ? એવંરૂપેષુ ચ સ્થાનેષુ પ્રણિધાનં ન કર્તવ્યં સ્યાત્, યેષામસ્માકં પ્રભૂતા વિપુલાશ્ ચ ભોગાઃ સંવિદ્યન્તે ઇતિ । સાહમેનં કુલપુત્રમેતદવોચમ્ - મા મા ત્વં કુલપુત્ર ઇમામેવંરૂપામાત્મનઃ પ્રાણહારિણીં કારણાં કાર્ષીઃ । અહં તે પ્રભૂતપ્રભૂતં ધનમનુપ્રદાપયિષ્યામિ યેન તવાર્થઃ । તેન ત્વં તમાર્યં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કરિષ્યસિ ગુરુકરિષ્યસિ । અહમ્ અપિ ત્વયૈવ સાર્ધં યેન ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તેનોપસંક્રમિષ્યામિ । અહમ્ અપિ તસ્ય કુલપુત્રસ્ય પૂજાં કરિષ્યામિ । વયમપ્યેવંરૂપાન્ ધર્માન્નિષ્પાદયિષ્યામો યદુત અનુત્તરાન્ બુદ્ધધર્માન્ યે ત્વયા પરિકીર્તિતા ઇતિ । તન્મામમ્બ તાત અનુજાનીત । પ્રભૂતપ્રભૂતં ચ મે ધનસ્કન્ધં દદ્ધ્વમ્, યેનાહમેતેનૈવ કુલપુત્રેણ સાર્ધં ગત્વા આર્યં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પૂજયિષ્યામિ ॥
( વૈદ્ય 249 ) અથ ખલુ તૌ તસ્યા દારિકાયા માતાપિતરૌ તાં દારિકામેતદવોચતામ્ - આશ્ચર્યં યાવદ્દુષ્કરં ચ ત્વમેતસ્ય કુલપુત્રસ્ય સ્થાનમાચક્ષે । એકાંશેનૈવ તે ધર્મા અચિન્ત્યાઃ, સર્વલોકવિશિષ્ટાઃ સર્વસત્ત્વસુખાવહાશ્ચ, યેષામેષ કૃતશઃ કુલપુત્રો દુષ્કરં સ્થાનમેવમુત્સહતે । અનુજાનીવ આવાં ત્વાં દારિકે । આવયોરપ્યવકાશં કુરુ, યદાવામ્ અપિ ગચ્છાવસ્ત્વયૈવ સાર્ધં તં ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં દ્રષ્ટું વન્દિતું પર્યુપાસિતું પૂજયિતું ચ ॥
અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિદારિકા ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પૂજાર્થં સત્કારાર્થં ચ પ્રસ્થિતાં સ્વાં માતરં પિતરં ચ વિદિત્વા એતદવોચત્ - અમ્બ તાત એવં કુરુત, યથા વદત । નાહં કસ્યચિત્કુશલપક્ષસ્યાન્તરાયં કરોમિ । ઇત્યુક્ત્વા એવં સા શ્રેષ્ઠિદારિકા ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પૂજાર્થં સત્કારાર્થં ચ પ્રસ્થિતા બભૂવ ॥

અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિદારિકા પઞ્ચ રથશતાન્યલંકારયામાસ । તાનિ ચ પઞ્ચ દારિકાશતાન્યલંકારયામાસ । અલંકૃત્ય નાનાવર્ણાનિ વિચિત્રાણિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા નાનારઙ્ગાણિ વસ્ત્રાણિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાશ્ ચ ગૃહીત્વા નાનારત્નાનિ ચ વિચિત્રાણિ નાનારત્નમયાનિ ચ વિચિત્રાણિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા પ્રભૂતપ્રભૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં સ્વાદનીયં ચ ગૃહીત્વા એકં રથં સદાપ્રરુદિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સાર્ધમભિરુહ્ય તૈઃ પઞ્ચભી રથશતૈઃ પઞ્ચદારિકાશતાભિરૂઢૈઃ પરિવૃત્તા પુરસ્કૃતા મહતા ચ પરિવારેણ માતાપિતૃપૂર્વંગમા યેન પૂર્વા દિક્ તેન પ્રક્રાન્તા । અનુપૂર્વેણ ચ ગચ્છન્ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽદ્રાક્ષીદ્દૂરાદેવ તાં ગન્ધવતીં નગરીં સપ્તાનાં રત્નાનાં ચિત્રાં દર્શનીયાં સપ્તભિઃ પ્રાકારૈઃ સપ્તરત્નમયૈરનુપરિક્ષિપ્તાં સપ્તભિસ્તોરણૈઃ સપ્તભિઃ પરિખાભિઃ સપ્તભિસ્તાલપઙ્ક્તિભિરનુપરિક્ષિપ્તાં દ્વાદશ યોજનાનિ વિસ્તારેણ દ્વાદશ યોજનાન્યાયામેન ઋદ્ધાં સ્ફીતાં ચ ક્ષેમાં ચ સુભિક્ષાં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યાં ચ પઞ્ચભિરન્તરાપણવીથીશતૈરાલેખ્યવિચિત્રચિત્રસદૃશૈર્દર્શનીયૈર્નિર્વિદ્ધાં સમસમૈરનુત્પીડજનયુગ્યયાનસંક્રમણસ્થાનસ્થાપિતૈઃ સુમાપિતાં ચ । મધ્યે ચ નગરશૃઙ્ગાટકસ્ય અદ્રાક્ષીદ્ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં ધર્માસનગતમનેકશતયા પર્ષદા અનેકસહસ્રયા અનેકશતસહસ્રયા પર્ષદા પરિવૃત્તં પુરસ્કૃતં ધર્મં દેશયન્તમ્ । સહદર્શનેનૈવ ચ તસ્ય એવંરૂપં સુખં સંપ્રતિલભતે સ્મ તદ્યથાપિ નામ પ્રથમધ્યાનસમાપન્નો ભિક્ષુરેકાગ્રેણ મનસિકારેણ । દૃષ્ટ્વા ચાસ્ય એતદભૂત્ - ન મમ પ્રતિરૂપમેતદ્ભવેત્, યદહં રથગત એવ ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમુપસંક્રામેયમ્ । યન્ન્વહં રથાદવતરેયમ્ । સ તતો રથાદવાતરત્ । તાન્ય્ અપિ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ શ્રેષ્ઠિદારિકયા સહ રથેભ્યો ઽવતેરુઃ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રેષ્ઠિદારિકાપૂર્વંગમૈઃ પઞ્ચભિર્દારિકાશતૈઃ પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો ઽપરિમાણપૂજાવ્યૂહેન યેન ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તેનોપસંક્રામતિ સ્મ ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ધર્મોદ્ગતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કૃતશઃ સપ્તરત્નમયં કૂટાગારં કારિતમભૂત્ લોહિતચન્દનાલંકૃતં મુક્તાજાલપરિક્ષિપ્તમ્ । ચતુર્ષુ કૂટાગારકોણેષુ મણિરત્નાનિ સ્થાપિતાનિ, યાનિ પ્રદીપકૃત્યં કુર્વન્તિ સ્મ । ચતસ્રશ્ ચ ધૂપઘટિકા ( વૈદ્ય 250 ) રૂપમય્યશ્ચતુર્દિશમવસક્તાઃ, યત્ર શુદ્ધં કૃષ્ણાગુરુ ધૂપ્યતે સ્મ યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પૂજાર્થમ્ । તસ્ય ચ કૂટાગારસ્ય મધ્યે સપ્તરત્નમયઃ પર્યઙ્કઃ પ્રજ્ઞપ્તો ઽભૂત્ । ચતુર્ણાં રત્નાનાં પેડા કૃતા, યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રક્ષિપ્તા સુવર્ણપટ્ટેષુ લિખિતા વિલીનેન વૈદૂર્યેણ । તચ્ચ કૂટાગારં નાનાચિત્રપટ્ટદામભિઃ પ્રલમ્બમાનૈરલંકૃતમભૂત્ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સાર્ધં શ્રેષ્ઠિદારિકાપૂર્વંગમૈઃ પઞ્ચદારિકાશતૈઃ તં કૂટાગારમદ્રાક્ષીદપરિમાણેન પૂજાવ્યૂહેન પ્રતિમણ્ડિતમ્ । અનેકાનિ ચ તત્ર દેવતાસહસ્રાણ્યદ્રાક્ષીત્, શક્રં ચ દેવાનામિન્દ્રં દિવ્યૈર્માન્દારવપુષ્પૈર્દિવ્યૈશ્ચન્દનચૂર્ણૈર્દિવ્યૈશ્ ચ સુવર્ણચૂર્ણૈર્દિવ્યૈશ્ ચ રૂપ્યચૂર્ણૈસ્તં કૂટાગારમવકિરન્તમભ્યવકિરન્તમભિપ્રકિરન્તમ્ । દિવ્યાનિ ચ વાદ્યાન્યશ્રૌષીત્ । દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - કિમર્થં ત્વં દેવેન્દ્ર અનેકૈર્દેવતાસહસ્રૈઃ સાર્ધમિદં રત્નમયં કૂટાગારં દિવ્યૈર્માન્દારવૈઃ પુષ્પૈર્દિવ્યૈશ્ચન્દનચૂર્ણૈર્દિવ્યૈઃ સુવર્ણચૂર્ણૈર્દિવ્યૈશ્ ચ રૂપ્યચૂર્ણૈરવકિરસિ અભ્યવકિરસિ અભિપ્રકિરસિ? ઇમાનિ ચ દિવ્યાનિ વાદ્યાનિ દેવૈરુપર્યન્તરીક્ષે પ્રવાદિતાનિ? એવમુક્તે શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - ન ત્વં કુલપુત્ર જાનીષે? એષા હિ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માતા પરિણાયિકા, યત્ર શિક્ષમાણા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વગુણપારમિતાનુગતાન્ સર્વબુદ્ધધર્માન્ સર્વાકારજ્ઞતાં ચ ક્ષિપ્રમનુપ્રાપ્નુવન્તીતિ । એવમુક્તે સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શક્રં દેવાનામિન્દ્રમેતદવોચત્ - ક્વાસૌ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા, યા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માતા પરિણાયિકા? શક્ર આહ - એષા કુલપુત્ર અસ્ય કૂટાગારસ્ય મધ્યે સુવર્ણપટ્ટેષુ વિલીનેન વૈદૂર્યેણ લિખિત્વા આર્યેણ ધર્મોદ્ગતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સપ્તભિર્મુદ્રાભિર્મુદ્રયિત્વા સ્થાપિતા । સા ન સુકરા અસ્માભિસ્તવ દર્શયિતુમ્ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સાર્ધં શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખૈ પઞ્ચભિર્દારિકાશતૈઃ સમગ્રીભૂતૈઃ, યાન્યનેન પુષ્પાણિ ગૃહીતાનિ માલ્યદામાનિ ચ વસ્ત્રરત્નાનિ ચ ધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાશ્ ચ સુવર્ણરૂપ્યમયાનિ ચ પુષ્પાણિ, તૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પૂજામકાર્ષુઃ, અન્યતરાન્યતરં ચ તતઃ પ્રત્યંશં સ્થાપયામાસુઃ યદુત ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સત્કારાય ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાનિ ચ શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખાનિ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ પુષ્પધૂપમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ સુવર્ણરૂપ્યમયૈશ્ ચ પુષ્પૈર્દિવ્યૈશ્ ચ વાદ્યૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પૂર્વં પૂજયિત્વા યેન ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તેનોપસંક્રમ્ય ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિશ્ચન્દનચૂર્ણૈઃ સુવર્ણરૂપ્યમયૈશ્ ચ પુષ્પૈરવાકિરન્ અભ્યવાકિરન્ અભિપ્રાકિરન્, દિવ્યાનિ ચ વાદ્યાનિ સંપ્રવાદયતિ સ્મ ધર્મપૂજામેવોપાદાય ॥
અથ ખલુ તાનિ પુષ્પાણિ ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપરિષ્ટાન્મૂર્ધ્નિ પુષ્પકૂટાગારં પ્રાતિષ્ઠન્ । તાનિ ચ નાનાવર્ણાનિ પુષ્પાણિ સુવર્ણરૂપ્યમયાનિ ચ પુષ્પાણિ ( વૈદ્ય 251 ) વિહાયસિ વિતાનમિવ સ્થિતાનિ । તાન્ય્ અપિ ચીવરાણિ વસ્ત્રરત્નાનિ ચ અન્તરીક્ષે નાનારત્નમયો ઽભ્રમણ્ડપ ઇવ સંસ્થિતો ઽભૂત્ । અદ્રાક્ષીત્ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાનિ ચ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખાનિ ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યેદમેવંરૂપમૃદ્ધિપ્રાતિહાર્યમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરેષામેતદભૂત્ - આશ્ચર્યં યાવન્મહર્દ્ધિકશ્ચાયં ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવન્મહાનુભાવો યાવન્મહૌજસ્કઃ । બોધિસત્ત્વચર્યામેવ તાવચ્ચરતો ઽસ્ય કુલપુત્રસ્યૈવંરૂપા ઋદ્ધિવિકુર્વણા, કિં પુનર્યદાયમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ભવિષ્યતીતિ ॥

અથ ખલુ તાનિ શ્રેષ્ઠિદારિકાપૂર્વંગમાનિ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ ધર્મોદ્ગતે બોધિસત્ત્વે મહાસત્ત્વે સ્પૃહામુત્પાદ્ય સર્વાસ્તાઃ સમગ્રીભૂતા અધ્યાશયેન અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયામાસુઃ, એવં ચાવોચન્ - અનેન વયં કુશલમૂલેન અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ભવેમ । બોધિસત્ત્વચર્યાં ચ વયં ચરન્ત્ય એતેષામેવ ધર્માણાં લાભિન્યો ભવેમ, યેષાં ધર્માણામયં ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો લાભી । એવમેવ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્યામ ગુરુકુર્યામ, યથાયં ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્કરોતિ ગુરુકરોતિ । બહુજનસ્ય ચ સંપ્રકાશયેમ યથાયં ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંપ્રકાશયતિ । એવમેવ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ સમન્વાગતા ભવેમ । પરિનિષ્પદ્યેમહિ ચ યથાયં ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ સમન્વાગતઃ પરિનિષ્પન્નશ્ ચ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાનિ ચ શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખાનિ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પૂજયિત્વા ધર્મોદ્ગતં ચ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કૃત્ય ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય એકાન્તે સગૌરવાઃ સપ્રતીક્ષાઃ પ્રાઞ્જલીન્ કૃત્વાતિષ્ઠન્ । એકાન્તે સ્થિતશ્ ચ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - ઇહાહં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ગવેષમાણો ઽરણ્યગતો નિર્ઘોષમશ્રૌષમ્ - ગચ્છ કુલપુત્ર પૂર્વાં દિશમ્ । તતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યસીતિ । સો ઽહં સમ્યક્ તં નિર્ઘોષં શ્રુત્વા યેન પૂર્વા દિક્ તેન સંપ્રસ્થિતઃ । તસ્ય મે એતદભૂત્ - સમ્યક્ ચ મયા નિર્ઘોષઃ શ્રુતઃ । ન ચ મયા સ નિર્ઘોષઃ પરિપૃષ્ટઃ - કિયદ્દૂરં મયા ગન્તવ્યમ્, કસ્ય વા અન્તિકાત્પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યામિ લપ્સ્યે વેતિ । તસ્ય મે મહદ્દૌર્મનસ્યમભૂત્ । સો ઽહં તેન દૌર્મનસ્યેન મહતીમુત્કણ્ઠાં પરિતપનં ચાપન્નો ઽભૂવમ્ । તસ્મિન્નેવ પૃથિવીપ્રદેશે સપ્તરાત્રિંદિવાન્યતિનામયામિ ઉત્કણ્ઠિતઃ । નાહારસમુદાચારમુત્પાદયામિ । અપિ તુ પ્રજ્ઞાપારમિતામેવ મનસિ કરોમિ - કિયદ્દૂરં મયા ગન્તવ્યમ્, કુતો વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં લપ્સ્યે શ્રવણાય? ન ચ મયા સ નિર્ઘોષઃ પરિપૃષ્ટઃ ઇતિ । તતો મે તથાગતવિગ્રહઃ પુરતઃ પ્રાદુર્ભૂતઃ । સ મામેવમાહ - ગચ્છ કુલપુત્ર ઇતઃ પઞ્ચભિર્યોજનશતૈરનુપૂર્વેણ ગન્ધવતી નામ નગરી । તત્ર દ્રક્ષ્યસિ ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દેશયન્તં પ્રકાશયન્તમિતિ । તતો ઽહં મહતોદારેણ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સમન્વાગતઃ । સો ઽહં તેનૈવ મહતોદારેણ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સ્ફુટસ્તતઃ પૃથિવીપ્રદેશાન્ન ચલિતઃ, તવ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દેશયતઃ શૃણોમિ । તસ્ય મે શૃણ્વતો બહૂનિ સમાધિમુખાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । ( વૈદ્ય 252 ) તત્ર સ્થિતં માં દશદિગ્લોકધાતુસ્થિતા બુદ્ધા ભગવન્તઃ સમાશ્વાસયન્તિ, સાધુકારં ચ દદતિ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર, એતે સમાધયઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતાઃ, યત્ર સ્થિતૈરસ્માભિઃ સર્વબુદ્ધધર્માઃ પરિનિષ્પાદિતા ઇતિ । તે માં તથાગતાઃ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ સંદર્શ્ય સમાદાપ્ય સમુત્તેજ્ય સંપ્રહર્ષ્ય અન્તર્હિતાઃ । અહં ચ તતઃ સમાધેર્વ્યુત્થિતઃ । તસ્ય મે એતદભૂત્ - કુતો નુ તે તથાગતા આગતાઃ, ક્વ વા તે તથાગતા ગતા ઇતિ? તસ્ય ચ મે એતદભૂત્ - આર્યો ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધારણીપ્રતિલબ્ધઃ પઞ્ચાભિજ્ઞઃ પૂર્વજિનાકૃતાધિકારો ઽવરોપિતકુશલમૂલઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ઉપાયકૌશલ્યે ચ સુશિક્ષિતઃ । સ મે એનમર્થં યથાવદ્વિચરિષ્યતિ, યતસ્તે તથાગતા આગતા યત્ર વા તે તથાગતા ગતા ઇતિ । સો ઽહં તસ્ય તથાગતવિગ્રહસ્ય નિર્ઘોષં શ્રુત્વા યથાનુશિષ્ટં યેન પૂર્વાં દિક્ તેન સંપ્રસ્થિતઃ । આગચ્છંશ્ચાહં દૂરત એવાર્યમદ્રાક્ષં ધર્મં દેશયન્તમ્ । સહદર્શનાચ્ચ મમેદૃશં સુખં પ્રાદુરભૂત્, તદ્યથાપિ નામ પ્રથમધ્યાનસમાપન્નસ્ય ભિક્ષોરેકાગ્રમનસિકારસ્ય । સો ઽહં ત્વાં કુલપુત્ર પૃચ્છામિ - કુતસ્તે તથાગતા આગતાઃ, કુત્ર તે તથાગતા ગતા ઇતિ? દેશય મે કુલપુત્ર તેષાં તથાગતાનામાગમનં ગમનં ચ । યથા વયં તેષાં તથાગતાનામાગમનં ગમનં ચ જાનીમ, અવિરહિતાશ્ ચ ભવેમ તથાગતદર્શનેનેતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સદાપ્રરુદિતપરિવર્તો નામ ત્રિંશત્તમઃ ॥
અસ્પ્_31: ધર્મોદ્ગતપરિવર્ત એકત્રિંશત્તમઃ ।

એવમુક્તે ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વ મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - ન ખલુ કુલપુત્ર તથાગતાઃ કુતશ્ચિદાગચ્છન્તિ વા ગચ્છન્તિ વા । અચલિતા હિ તથતા । યા ચ તથતા, સ તથાગતઃ । ન હિ કુલપુત્ર અનુત્પાદ આગચ્છતિ વા ગચ્છતિ વા । યશ્ ચ અનુત્પાદઃ, સ તથાગતઃ । ન હિ કુલપુત્ર ભૂતકોટ્યા આગમનં વા ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । યા ચ ભૂતકોટિઃ, સ તથાગતઃ । ન હિ કુલપુત્ર શૂન્યતાયા આગમનં વા ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । યા ચ શૂન્યતા, સ તથાગતઃ । ન હિ કુલપુત્ર યથાવત્તાયા આગમનં વા ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । યા ચ યથાવત્તા, સ તથાગતઃ । ન હિ કુલપુત્ર વિરાગસ્યાગમનં વા ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । યા ચ વિરાગતા, સ તથાગતઃ । ન હિ કુલપુત્ર નિરોધસ્યાગમનં વા ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । યશ્ ચ નિરોધઃ, સ તથાગતઃ । ન હિ કુલપુત્ર આકાશધાતોરાગમનં વા ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે । યશ્ ચ આકાશધાતુઃ, સ તથાગતઃ । ન હિ કુલપુત્ર અન્યત્ર એભ્યો ધર્મેભ્યસ્તથાગતઃ । યા ચ કુલપુત્ર એષામેવ ધર્માણાં તથતા, યા ચ સર્વધર્મતથતા, યા ચ તથાગતતથતા, એકૈવૈષા તથતા । નાસ્તિ કુલપુત્ર તથતાયા દ્વૈધીકારઃ । એકૈવૈષા તથતા કુલપુત્ર । તથતા ન દ્વે ન તિસ્રઃ । ગણનાવ્યતિવૃત્તા કુલપુત્રા તથતા યદુત અસત્ત્વાત્ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર પુરુષો ગ્રીષ્માભિતપ્તો ગ્રીષ્માણાં પશ્ચિમે માસે ઽભિગતે મધ્યાહ્નકાલસમયે મરીચિકાં પશ્યેત્ સ્યન્દમાનામ્ । સ તેન તેન પ્રધાવેત્ - અત્રોદકં પાસ્યામિ, અપાનીયં પાસ્યામીતિ । તત્કિં મન્યસે કુલપુત્ર કુત એતદુદકમાગતં ક્વ વા તદુદકં ગચ્છતિ, પૂર્વં વા મહાસમુદ્રં દક્ષિણં વા પશ્ચિમં વા ઉત્તરં વા? સદાપ્રરુદિત આહ - ન હિ કુલપુત્ર મરીચિકાયામુદકં સંવિદ્યતે । કિં પુનરસ્યાગમનં વા ગમનં વા પ્રજ્ઞાયતે? સ ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર પુરુષો ગ્રીષ્માભિતપ્તો બાલજાતીયો દુષ્પ્રજ્ઞજાતીયો મરીચિકાં દૃષ્ટ્વા અનુદકે ઉદકસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । ન પુનસ્તત્રોદકં સ્વભાવતઃ સંવિદ્યતે । ધર્મોદ્ગત આહ - એવમેતત્કુલપુત્ર, એવમ્ એતત્ । એવમેવ કુલપુત્ર યે કેચિત્તથાગતરૂપેણ વા ઘોષેણ વા અભિનિવિષ્ટાઃ, તે તથાગતસ્યાગમનં ચ ગમનં ચ કલ્પયન્તિ । યે ચ તથાગતસ્યાગમનં ચ ગમનં ચ કલ્પયન્તિ, સર્વે તે બાલજાતીયા દુષ્પ્રજ્ઞજાતીયા ઇતિ વક્તવ્યાઃ, તદ્યથાપિ નામ સ એવ પુરુષો યો ઽનુદકે ઉદકસંજ્ઞામુત્પાદયતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ તથાગતો રૂપકાયતો દ્રષ્ટવ્યઃ । ધર્મકાયાસ્તથાગતાઃ । ન ચ કુલપુત્ર ધર્મતા આગચ્છતિ વા ગચ્છતિ વા । એવમેવ કુલપુત્ર નાસ્તિ તથાગતાનામાગમનં વા ગમનં વા । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર માયાકારનિર્મિતસ્ય હસ્તિકાયસ્ય વા અશ્વકાયસ્ય વા રથકાયસ્ય વા પત્તિકાયસ્ય વા નાસ્ત્યાગમનં વા ગમનં વા, એવમેવ કુલપુત્ર નાસ્તિ તથાગતાનામાગમનં વા ગમનં વા । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નાન્તરગત એકં વા તથાગતં પશ્યેત્, દ્વૌ વા ત્રીન્ વા ચતુરો વા પઞ્ચ વા ષડ્વા સપ્ત વા અષ્ટૌ વા નવ વા દશ વા વિંશતિં વા ત્રિંશદ્વા ચત્વારિંશદ્વા પઞ્ચાશદ્વા શતં વા સહસ્રં વા, તતો વા ઉત્તરે । સ પ્રતિવિબુદ્ધઃ સન્ એકમ્ અપિ તથાગતં ન પશ્યેત્ । તત્કિં મન્યસે કુલપુત્ર કુતસ્તે તથાગતા આગતાઃ ક્વ વા તે તથાગતા ગતા ઇતિ? સદાપ્રરુદિત આહ - ન ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર સ્વપ્ને કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ( વૈદ્ય 254 ) પરિનિષ્પત્તિઃ પ્રજ્ઞાયતે । મૃષાવાદો હિ સ્વપ્નો ઽભૂત્ । ધર્મોદ્ગત આહ - એવમેવ કુલપુત્ર સર્વધર્માઃ સ્વપ્નોપમા ઉક્તા ભગવતા । યે કેચિત્કુલપુત્ર સ્વપ્નોપમાન્ સર્વધર્માંસ્તથાગતેન નિર્દેશિતાન્ યથાભૂતં ન પ્રજાનન્તિ, તે તથાગતાન્ નામકાયેન વા રૂપકાયેન વા અભિનિવિશ્ય તથાગતાનામાગમનં વા ગમનં વા કલ્પયન્તિ । યથાપિ નામ ધર્મતામપ્રજાનન્તો યે ચ તથાગતાનામાગમનં વા ગમનં વા કલ્પયન્તિ, સર્વે તે બાલજાતીયાઃ પૃથગ્જનાઃ । સર્વે તે ષડ્ગતિકં સંસારં ગતાઃ, ગચ્છન્તિ ગમિષ્યન્તિ ચ । સર્વે તે પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દૂરે । સર્વે તે બુદ્ધધર્માણાં દૂરે । યે ખલુ પુનઃ કુલપુત્ર સ્વપ્નોપમાન્ સર્વધર્માન્ સ્વપ્નોપમાઃ સર્વધર્મા ઇતિ તથાગતેન દેશિતાન્ યથાભૂતં પ્રજાનન્તિ, ન તે કસ્યચિદ્ધર્મસ્યાગમનં વા ગમનં વા કલ્પયન્તિ, ઉત્પાદં વા નિરોધં વા । યે ચ ન કસ્યચિદ્ધર્મસ્યાગમનં વા ગમનં વા કલ્પયન્તિ, ઉત્પાદં વા નિરોધં વા, તે ધર્મતયા તથાગતં પ્રજાનન્તિ । યે ચ તથાગતં ધર્મતયા પ્રજાનન્તિ, ન તે તથાગતાનામાગમનં વા ગમનં વા કલ્પયન્તિ । યે ચ તથાગતસ્યેદૃશીં ધર્મતાં પ્રજાનન્તિ, તે આસન્ના અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેશ્ચરન્તિ । તે ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ । તે ચ ભગવતઃ શ્રાવકાઃ અમોઘં રાષ્ટ્રપિણ્ડં પરિભુઞ્જતે । તે ચ લોકસ્ય દક્ષિણીયાઃ । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર મહાસમુદ્રે રત્નાનિ ન પૂર્વસ્યા દિશ આગચ્છન્તિ, ન દક્ષિણસ્યાઃ, ન પશ્ચિમાયાઃ, નોત્તરસ્યાઃ, ન વિદિગ્ભ્યો નાધસ્તાન્નોપરિષ્ટાન્ન કુતશ્ચિદ્દેશેભ્યો દિગ્ભ્ય આગચ્છન્તિ, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સત્ત્વાનાં કુશલમૂલાન્યુપાદાય મહાસમુદ્રે રત્નાન્યુત્પદ્યન્તે । ન વ તાન્યહેતુકાન્યુત્પદ્યન્તે । હેતુપ્રત્યયકારણાધીનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાનિ । નિરુધ્યમાનાનિ ચ તાનિ રત્નાનિ ચ ક્વચિદ્દશદિશિ લોકે સંક્રામન્તિ । અપિ તુ ખલુ પુનર્યેષાં પ્રત્યયાનાં સતાં તાનિ રત્નાનિ પ્રભાવ્યન્તે, તેષાં પ્રત્યયાનામસતાં ન તેષાં રત્નાનાં પ્રભાવના ભવતિ । એવમેવ કુલપુત્ર તેષાં તથાગતાનાં કાયપરિનિષ્પત્તિર્ન કુતશ્ચિદ્દશદિશિ લોકાદાગતા, નાપિ ક્વચિદ્દશદિશિ લોકે ગચ્છતિ । ન ચ અહેતુકો બુદ્ધાનાં ભગવતાં કાયઃ । પૂર્વચર્યાપરિનિષ્પન્નો હેતુપ્રત્યયાધીનઃ કારણસમુત્પન્નઃ પૂર્વકર્મવિપાકાદુત્પન્નઃ । સ ન ક્વચિદ્દશદિશિ લોકે ઽસ્તિ । અપિ તુ ખલુ પુનર્યેષાં પ્રત્યયાનાં સતાં કાયાભિનિષ્પત્તિર્ભવતિ, તેષાં પ્રત્યયાનામસતાં કાયાભિનિષ્પત્તિર્ન પ્રજ્ઞાયતે । તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર વીણાયાઃ શબ્દ ઉત્પદ્યમાનો ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનો ઽપિ ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ, ન ક્વચિત્સંક્રામતિ, પ્રતીત્ય ચ હેતુપ્રત્યયસામગ્રીમુત્પદ્યતે હેત્વધીનઃ પ્રત્યયાધીનઃ । તદ્યથાપિ નામ દ્રોણીં ચ પ્રતીત્ય ચર્મ ચ પ્રતીત્ય તન્ત્રીશ્ ચ પ્રતીત્ય દણ્ડં ચ પ્રતીત્ય ઉપધાનીશ્ ચ પ્રતીત્ય કોણં ચ પ્રતીત્ય પુરુષસ્ય ચ તજ્જવ્યાયામં પ્રતીત્ય એવમયં વીણાયાઃ શબ્દો નિશ્ચરતિ હેત્વધીનઃ પ્રત્યયાધીનઃ । સ ચ શબ્દો ન દ્રોણ્યા નિશ્ચરતિ, ન ચર્મણો ન તન્ત્રીભ્યો ન દણ્ડાન્નોપધાનીભ્યો ન કોણાન્ન પુરુષસ્ય તજ્જવ્યાયામતઃ શબ્દો નિશ્ચરતિ, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સર્વેષાં સમાયોગાચ્છબ્દઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । નિરુધ્યમાનો ઽપિ શબ્દો ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ । એવમેવ કુલપુત્ર બુદ્ધાનાં ભગવતાં કાયનિષ્પત્તિર્હેત્વધીના પ્રત્યયાધીના અનેકકુશલમૂલપ્રયોગપરિનિષ્પન્ના ચ । ન ચૈકતો હેતુતો ન ચૈકતઃ પ્રત્યયતો ન

ચૈકતઃ કુશલમૂલતો બુદ્ધકાયપ્રભાવના । ન ચ નૈર્હેતુકી । ( વૈદ્ય 255 ) બહુહેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યાં સમુત્પન્ના સા ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ । હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યામસત્યાં ન ક્વચિદ્ગચ્છતિ । એવં ત્વયા કુલપુત્ર તેષાં તથાગતાનામાગમનં ચ ગમનં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વધર્માણામ્ અપિ કુલપુત્ર
ત્વયા ઇયમેવ ધર્મતા અનુગન્તવ્યા । યતઃ કુલપુત્ર ત્વમેવં તથાગતાંશ્ ચ સર્વધર્માંશ્ ચ અનુત્પન્નાનનિરુદ્ધાંશ્ ચ સંપ્રજ્ઞાસ્યસિ, તતસ્ત્વં નિયતો ભવિષ્યસ્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામુપાયકૌશલ્યે ચ નિયતં ચરિષ્યસિ ॥
અસ્મિન્ ખલુ પુનસ્તથાગતાનામનાગત્યગમનનિર્દેશે ભાષ્યમાણે મહાન્ ભૂમિચાલો ઽભૂત્ । સર્વશ્ ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ ષડ્વિકારમહાદશમહાનિમિત્તં કમ્પતે પ્રકમ્પતે સંપ્રકમ્પતે, ચલતિ પ્રચલતિ સંપ્રચલતિ, વેધતે પ્રવેધતે સંપ્રવેધતે, રણતિ પ્રરણતિ સંપ્રરણતિ, ક્ષુભ્યતિ પ્રક્ષુભ્યતિ સંપ્રક્ષુભ્યતિ, ગર્જતિ પ્રગર્જતિ સંપ્રગર્જતિ સ્મ । સર્વાણિ ચ મારભવનાનિ સંક્ષોભિતાનિ જિહ્મીભૂતાનિ ચાભૂવન્ । યે કેચન ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ તૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયઃ, તે સર્વે યેન ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તેન પ્રણતા અભૂવન્ । અકાલપુષ્પાણિ ચોત્સૃજન્તિ સ્મ । ઉપરિષ્ટાચ્ચ અન્તરીક્ષાન્મહાપુષ્પવર્ષઃ પ્રાવર્ષત્ । શક્રશ્ ચ દેવાનામિન્દ્રશ્ચત્વારશ્ ચ મહારાજાનો ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં દિવ્યૈશ્ચન્દનચૂર્ણૈર્દિવ્યૈશ્ ચ પુષ્પૈરવાકિરન્ અભ્યવાકિરન્ અભિપ્રાકિરન્ । એવં ચ વાચમભાષન્ત - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર । તવ કુલપુત્ર અનુભાવેન અદ્યાસ્માભિઃ પરમાર્થનિર્જાતા કથા દેશ્યમાના શ્રુતા સર્વલોકવિપ્રત્યનીકા, યત્રાભૂમિઃ સર્વસત્કાયદૃષ્ટિપ્રતિષ્ઠિતાનાં સર્વાસદ્દૃષ્ટ્યભિવિનિવિષ્ટાનાં સત્ત્વાનામ્ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - કઃ પુનઃ કુલપુત્ર અત્ર હેતુઃ, કઃ પ્રત્યયો ઽસ્ય મહતઃ પૃથિવીચાલસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવાય? ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આહ - ઇમં કુલપુત્ર તથાગતાનામનાગત્યગમનનિર્દેશં તવ ચ પૃચ્છતો મમ ચ નિર્દિશતો ઽષ્ટાનાં પ્રાણિસહસ્રાણામનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભો ઽભૂત્ । અશીતેશ્ ચ પ્રાણિનિયુતાનામનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પન્નાનિ, ચતુઃષષ્ટેશ્ ચ પ્રાણિસહસ્રાણાં વિરજાંસિ વિગતમલાનિ ધર્મેષુ ધર્મચક્ષૂંષિ વિશુદ્ધાનિ ॥

અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરમોદારેણ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સમન્વાગતો ઽભૂત્ - લાભા મે પરમસુલબ્ધાઃ, યસ્ય મે પ્રજ્ઞાપારમિતામિમં ચ તથાગતાનામનાગત્યગમનનિર્દેશં પરિપૃચ્છતઃ ઇયતાં સત્ત્વાનામર્થઃ કૃતઃ । એતદેવાસ્માકં પર્યાપ્તં કુશલં ભવેદનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ પરિનિષ્પત્તયે । ન ચ મે ભૂયો વિચિકિત્સા પ્રવર્તતે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ । નિઃસંશયમહં તથાગતો ભવિષ્યામ્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । સ તેનૈવ પ્રીતિપ્રામોદ્યેન સમન્વાગતઃ સપ્તતાલં વિહાયસમભ્યુદ્ગમ્ય સપ્તતાલે સ્થિત્વા એવં ચિન્તયતિ સ્મ - કેનાહમેતર્હિ અન્તરીક્ષે સ્થિતઃ ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કુર્યામિતિ? અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્ર સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમભ્યુદ્ગતં દૃષ્ટ્વા ચેતસૈવ ચાસ્ય ચિત્તમાજ્ઞાય દિવ્યાનિ ચાસ્મૈ માન્દારવાણિ પુષ્પાણ્યુપનામયતિ સ્મ, એવં ચાવોચત્ - એભિસ્ત્વં કુલપુત્ર દિવ્યૈઃ પુષ્પૈર્ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં ( વૈદ્ય 256 ) મહાસત્ત્વં સત્કુરુ । સત્કર્તવ્યો હિ કુલપુત્ર અસ્માભિસ્તવ પરિગ્રાહકઃ । તવ હિ કુલપુત્ર અનુભાવેન અદ્ય બહૂનાં પ્રાણિસહસ્રાણામર્થઃ કૃતઃ । દુર્લભાઃ કુલપુત્ર એવંરૂપાઃ સત્ત્વાઃ, યે સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશો ઽપ્રમેયાનસંખ્યેયાન્ કલ્પાનુત્સહન્તે મહાન્તં ભારમુદ્વોઢું યથા ત્વયા ઉત્સોઢમ્ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યાન્તિકાન્માન્દારવાણિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમવાકિરત્, અભ્યવાકિરત્, અભિપ્રાકિરત્ । સ્વકેન ચ કાયેન ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમભિચ્છાદયતિ સ્મ । એવં ચ વાચમભાષત - એષો ઽહં કુલપુત્ર અદ્યાગ્રેણ તવાત્માનં નિર્યાતયામિ ઉપસ્થાનપરિચર્યાયૈ । સ આત્માનં નિર્યાત્ય ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતઃ પ્રાઞ્જલિં કૃત્વાસ્થાત્ ॥
અથ ખલુ સા શ્રેષ્ઠિદારિકા તાનિ ચ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - એતા વયમ્ અપિ કુલપુત્ર તવાત્માનં નિર્યાતયામઃ, વયમપ્યનેન કુશલમૂલેન એતેષામેવ ધર્માણાં લાભિન્યો ભવેમ, ત્વયૈવ ચ સાર્ધં પુનઃ પુનર્બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતો બોધિસત્ત્વાંશ્ ચ સત્કુર્યામ ગુરુકુર્યામ । આસન્નીભૂતાશ્ ચ તવૈવ ભવેમ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રેષ્ઠિદારિકાં તાનિ ચ પઞ્ચ દારિકાશતાન્યેતદવોચત્ - યદિ મે યૂયં દારિકા અધ્યાશયમનુવર્તધ્વમ્, અધ્યાશયેન ચ મહ્યમાત્માનં નિર્યાતયત, એવમહં યુષ્માન્ પ્રતીચ્છેયમ્ । દારિકા આહુઃ - અનુવર્તિષ્યામહે તવ વયમાશયેનાધ્યાશયેન ચ । વયં તવાત્માનં નિર્યાતયામો યથેચ્છાકરણીયતાયૈ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાનિ શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખાનિ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ સર્વાલંકારભૂષિતાનિ કૃત્વા તાનિ ચ પઞ્ચ રથશતાન્યલંકૃત્ય સર્વાણિ ચ તાનિ ધર્મોદ્ગતાય બોધિસત્ત્વાય મહાસત્ત્વાય નિર્યાતયતિ સ્મ ઉપસ્થાનપરિચર્યાયૈઃ - ઇમાઃ કુલપુત્ર અહં તવોપસ્થાયિકા નિર્યાતયામિ, ઇમાનિ ચ પઞ્ચ રથશતાનિ નિર્યાતયામિ પરિભોગાયેતિ ॥
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રસ્તસ્મૈ કુલપુત્રાય સાધુકારમદાત્ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર । બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ સર્વસ્વપરિત્યાગિભિર્ભવિતવ્યમ્ । એવંરૂપેણ ચ ત્યાગચિત્તેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે । એવં ચ ધર્મભાણકાણાં પૂજાં કૃત્વા શક્યં પ્રજ્ઞાપારમિતામુપાયકૌશલ્યં ચ શ્રોતુમ્ । તૈર્ અપિ કુલપુત્ર પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરદ્ભિરેવંરૂપ એવ ત્યાગે સ્થિત્વા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ સમુદાનીતા પ્રજ્ઞાપારમિતામુપાયકૌશલ્યં ચ પરિપ્રશ્નયદ્ભિરિતિ ॥
અથ ખલુ ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાનિ શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખાનિ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ પઞ્ચ રથશતાનિ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કુશલપરિપૂરિમુપાદાય પ્રતિગૃહ્ણીતે સ્મ । પ્રતિગૃહ્ય ચ સદાપ્રરુદિતાયૈવ કુલપુત્રાય પ્રતિનિર્યાતયામાસ । અથ ખલુ ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉત્થાયાસનાત્ સ્વકં ગૃહં પ્રાવિક્ષત્ સૂર્યસ્ય ચાસ્તંગમનકાલો ઽભૂત્ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈતદભૂત્ - નૈતન્મમ સાધુ પ્રતિરૂપં ભવેત્, યદહં ધર્મકામતયા આગત્ય નિષીદેયમ્, શય્યાં ચ પરિકલ્પયેયમ્ । યન્ન્વહં દ્વાભ્યામેવ ( વૈદ્ય 257 ) ઈર્યાપથાભ્યાં સ્થિત્વા સ્થાનેન ચંક્રમેણ ચ કાલમતિનામયેયમ્, યાવદ્ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વકાદ્ગૃહાન્નિર્ગતો ભવિષ્યતિ યદુત ધર્મસંપ્રકાશનાયેતિ ॥
અથ ખલુ ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સપ્ત વર્ષાણ્યેકસમાધિસમાપન્ન એવાભૂત્ । અપ્રમેયૈરસંખ્યેયૈર્બોધિસત્ત્વસમાધિસહસ્રૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતોપાયકૌશલ્યનિર્જાતૈર્વ્યાહાર્ષીત્ । સદાપ્રરુદિતો ઽપિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સપ્ત વર્ષાણિ દ્વાભ્યામેવ ઈર્યાપથાભ્યાં કાલમતિનામયન્ ન સ્ત્યાનમિદ્ધમવક્રામયામાસ । સપ્ત વર્ષાણિ ચ કામવિતર્કમુત્પાદયામાસ, ન વ્યાપાદવિતર્કં ન વિહિંસાવિતર્કમુત્પાદયામાસ, ન રસગૃદ્ધિં ન ચિત્તૌદ્બિલ્યમુત્પાદયામાસ । અપિ તુ કદા નામ ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસ્માત્સમાધેર્વ્યુત્થાસ્યતિ, યન્નુ વયં ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વ મહાસત્ત્વસ્ય ધર્માસનં પ્રજ્ઞપયિષ્યામઃ, યત્રાસૌ કુલપુત્રો નિષદ્ય ધર્મં દેશયિષ્યતીતિ । તં ચ પૃથિવીપ્રદેશં સુસિક્તં સુમૃષ્ટં ચ કરિષ્યામો નાનાપુષ્પાભિકીર્ણમ્, યત્ર પૃથિવીપ્રદેશે ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામુપાયકૌશલ્યં ચ સંપ્રકાશયિષ્યતીતિ ચિન્તયામાસ । તાન્ય્ અપિ શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખાનિ પઞ્ચ દારિકાશતાનિ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુશિક્ષમાણાનિ દ્વાભ્યામેવ ઈર્યાપથાભ્યાં કાલમતિનામયામાસુઃ સર્વાઃ ક્રિયાસ્તસ્યાનુવર્તમાનાઃ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યં નિર્ઘોષમશ્રૌષીત્ - ઇતઃ સપ્તમે દિવસે ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસ્માત્સમાધેર્વ્યુત્થાસ્યતિ, વ્યુત્થાય ચ મધ્યેનગરસ્ય નિષદ્ય ધર્મં દેશયિષ્યતીતિ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તં દિવ્યં નિર્ઘોષં શ્રુત્વા તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતસ્તં પૃથિવીપ્રદેશં શોધયામાસ સાર્ધં શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખૈઃ પઞ્ચદારિકાશતૈઃ, ધર્માસનં ચ પ્રજ્ઞપયામાસ સપ્તરત્નમયમ્, સ્વકં ચોત્તરાસઙ્ગં કાયાદવતાર્ય તસ્યાસનસ્યોપરિ પ્રજ્ઞપયતિ સ્મ । અથ ખલુ તા દારિકાઃ સ્વકસ્વકાનુત્તરાસઙ્ગાન્ કાયાદવતાર્ય પઞ્ચોત્તરાસઙ્ગશતાનિ તત્રાસને પ્રજ્ઞપયામાસુઃ અત્રાસને ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિષદ્ય ધર્મં દેશયિષ્યતીતિ । એવં તાશ્ ચ સર્વા દારિકા ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્માસનમાસ્તીર્ય તુષ્ટા ઉદગ્રા આત્તમનસઃ પ્રમુદિતાઃ પ્રીતિસૌમનસ્ય જાતા અભૂવન્ ॥

અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તં પૃથિવીપ્રદેશં સેક્તુકામઃ । ન ચોદકં સમન્તાત્પર્યેષમાણો ઽપિ લભતે, યેન તં પૃથિવીપ્રદેશં સિઞ્ચેત્ । યથાપિ નામ મારેણ પાપીયસા તત્સર્વમુદકમન્તર્ધાપિતમભૂત્, અપ્યેવ નામ અસ્ય સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોદકમલભમાનસ્ય ચિત્તં ખિદ્યેત, દુઃખદૌર્મનસ્યં ચ ભવેત્, ચિત્તસ્ય વા અન્યથાત્વં ભવેત્, યેનાસ્ય કુશલમૂલસ્યાન્તર્ધાનં ભવેત્, ન વા પૂજા ભ્રાજેરન્ ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈતદભૂત્ - યન્ન્વહમાત્મનઃ કાયં વિદ્ધ્વા ઇમં પૃથિવીપ્રદેશં રુધિરેણ સિઞ્ચેયમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અયં હિ પૃથિવીપ્રદેશ ઉદ્ધતરજસ્કઃ । મા રજોધાતુરિતો ભૂપ્રદેશાદ્ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કાયે નિપતેત્ । કિં વા અનેનાત્મભાવેનાવશ્યં ભેદનધર્મિણા કુર્યામ્? વરં ખલુ પુનર્મમાયં કાય ( વૈદ્ય 258 ) એવંરૂપયા ક્રિયયા વિનશ્યતુ, ન તુ નિઃસામર્થ્યક્રિયયા । અપિ ચ કામહેતોઃ કામનિદાનં બહૂનિ મે આત્મભાવસહસ્રાણિ પુનઃ પુનઃ સંસારે સંસરતો ભિન્નાનિ, ન પુનરેવંરૂપેષુ સ્થાનેષુ સદ્ધર્મપરિગ્રહસ્ય કૃતશઃ । યદિ પુનર્ભિદ્યન્તે, કામમેવંરૂપેષુ ભિદ્યન્તામિતિ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ પ્રતિસંખ્યાય તીક્ષ્ણં શસ્ત્રં ગૃહીત્વા સ્વકાયં સમન્તતો વિદ્ધ્વા તં પૃથિવીપ્રદેશં સ્વરુધિરેણ સર્વમસિઞ્ચત્ । તાન્ય્ અપિ શ્રેષ્ઠિદારિકાપ્રમુખાનિ પઞ્ચદારિકાશતાનિ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુશિક્ષમાણાનિ સર્વાણિ તાનિ તીક્ષ્ણાનિ શસ્ત્રાણિ ગૃહીત્વા સ્વકસ્વકાનિ શરીરાણિ વિદ્ધ્વા તં પૃથિવીપ્રદેશં સ્વકસ્વકૈર્લોહિતૈઃ સર્વમસિઞ્ચન્ । ન ચ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તાસાં વા સર્વાસાં દારિકાણાં ચિત્તસ્યાન્યથાત્વમભૂત્, યત્ર સ મારઃ પાપીયાનવતારં લભેત્ કુશલમૂલાન્તરાયકરણાય ॥
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામિન્દ્રસ્યૈતદભૂત્ - આશ્ચર્યં યાવદ્ધર્મકામશ્ચાયં સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, યાવદ્દૃઢસમાદાનશ્ ચ યાવન્મહાસંનાહસંનદ્ધશ્ ચ અનપેક્ષઃ કાયે જીવિતેષુ ભોગેષુ ચ, અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરધિગમાય અધ્યાશયસંપ્રસ્થિતઃ । યદુત સર્વસત્ત્વાન્ મોચયિષ્યામ્યપરિમાણતઃ સંસારદુઃખાદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેતિ । અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રસ્તત્સર્વં લોહિતોદકં દિવ્યં ચન્દનોદકમધ્યતિષ્ઠત્, સમન્તાચ્ચ તસ્ય પૃથિવીપ્રદેશસ્ય અચિન્ત્યં પરમોદારં ગન્ધં યસ્ય દિવ્યસ્ય ચન્દનોદકસ્ય પરિપૂર્ણમ્ । યોજનશતં ગન્ધો વાતિ ॥
અથ શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ કુલપુત્ર । સાધુ તે કુલપુત્ર અચિન્ત્યં વીર્યમ્, સાધ્વી ચ તે અનુત્તરા ધર્મકામતા ધર્મપરીષ્ટિશ્ ચ । એવંરૂપેણ કુલપુત્ર અધ્યાશયેન એવંરૂપેણ વીર્યેણ એવંરૂપયા ચ ધર્મકામતયા તૈઃ પૌર્વકૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈરનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ સમુદાનીતા ॥
અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈતદભૂત્ - પ્રજ્ઞપ્તં મયા ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્માસનમ્ । અયં ચ પૃથિવીપ્રદેશઃ સુસિક્તઃ સુસંમૃષ્ટશ્ ચ કૃતઃ । કુતો નુ ખલ્વહં પુષ્પાણિ લભેયમ્, યૈરહમિમં પૃથિવીપ્રદેશં પુષ્પાભિકીર્ણં કુર્યામ્, ધર્મોદ્ગતં ચ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં ધર્મં દેશયન્તં ધર્માસને નિષણ્ણમભ્યવકિરેયમ્? અથ ખલુ શક્રો દેવાનામિન્દ્રઃ સદાપ્રરુદિતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમેતદવોચત્ - ઇમાનિ તે કુલપુત્ર પ્રતિગૃહાણ દિવ્યાનિ માન્દારવાણિ પુષ્પાણિ । એભિસ્ત્વમિમં પૃથિવીપ્રદેશં પુષ્પાભિકીર્ણં કુરુ, ધર્મોદ્ગતં ચ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં ધર્મં દેશયન્તં ધર્માસને નિષણ્ણમભ્યવકિર । સ તસ્મૈ દિવ્યં ખારીસહસ્રં દિવ્યાનાં માન્દારવપુષ્પાણામુપનામયતિ સ્મ । અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તાનિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા અન્યતરૈઃ પુષ્પૈસ્તં પૃથિવીપ્રદેશં પુષ્પાભિકીર્ણમકાર્ષીત્, અન્યતરૈશ્ ચ પુષ્પૈર્ધર્મોદ્ગતં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમભ્યવાકિરત્ ॥
અથ ખલુ ધર્મોદ્ગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સપ્તાનાં વર્ષાણામત્યયેન તતઃ સમાધેર્વ્યુત્થાય યેન ધર્માસનં તેનોપસંક્રમ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને ન્યષીદત્, અનેકશતસહસ્રયા પર્ષદા પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દેશયામાસ ॥
( વૈદ્ય 259 ) અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સહદર્શનેનૈવ ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તાદૃશં સુખં પ્રતિલભતે સ્મ, તદ્યથાપિ નામ પ્રથમધ્યાનસમાપન્ન એકાગ્રમનસિકારો ભિક્ષુઃ । તત્રેયં ધર્મોદ્ગતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાદેશનાયદુત સર્વધર્મસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસમતા । સર્વધર્મવિવિક્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિવિક્તતા । સર્વધર્માચલનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાચલનતા । સર્વધર્મામનનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતામનનતા । સર્વધર્માસ્તમ્ભિતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્તમ્ભિતતા । સવધર્મૈકરસતયા પ્રજ્ઞાપારમિતૈકરસતા । સર્વધર્માપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । સર્વધર્માનુત્પાદતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુત્પાદતા । સર્વધર્માનિરોધતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિરોધતા । ગગનાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । સમુદ્રાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । મેરુવિચિત્રતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિચિત્રતા । ગગનાકલ્પનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાકલ્પનતા । રૂપાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । પૃથિવીધાત્વપર્યન્તતતા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । એવમબ્ધાતુતેજોધાતુવાયુધાત્વાકાશધાત્વપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । વિજ્ઞાનધાત્વપર્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાપર્યન્તતા । વજ્રોપમધર્મસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસમતા । સર્વધર્માસંભેદનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસંભેદનતા । સર્વધર્માનુપલબ્ધિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુપલબ્ધિતા । સર્વધર્માભિભાવનાસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાભિભાવનાસમતા । સર્વધર્મનિશ્ચેષ્ટતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિશ્ચેષ્ટતા । સર્વધર્માચિન્ત્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાચિન્ત્યતા વેદિતવ્યેતિ ॥

અથ ખલુ સદાપ્રરુદિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તથાનિષણ્ણસ્યૈવ તસ્યાં બેલાયાં સર્વધર્મસમતા નામ સમાધિરાજો જાતઃ । યતઃ સર્વધર્મવિવિક્તશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માચલનશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મામનનશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માસ્તમ્ભિતશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મૈકરસશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માપર્યન્તશ્ ચ નામ સમાધિ, સર્વધર્માનુત્પાદશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માનિરોધશ્ ચ નામ સમાધિઃ, ગગનાપર્યતશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સમુદ્રાપર્યન્તશ્ ચ નામ સમાધિઃ, મેરુવિચિત્રશ્ ચ નામ સમાધિઃ, ગગનાકલ્પશ્ ચ નામ સમાધિઃ, રૂપાપર્યન્તશ્ ચ નામ સમાધિઃ । એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । વિજ્ઞાનાપર્યન્તશ્ ચ નામ સમાધિઃ, પૃથિવીધાત્વપર્યન્તશ્વ નામ સમાધિઃ, એવમબ્ધાતુતેજોધાતુવાયુધાત્વાકાશધાત્વપર્યન્તશ્ ચ નામ સમાધિઃ, વિજ્ઞાનધાત્વપર્યન્તશ્ ચ નામ સમાધિઃ, વજ્રોપમશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માસંભેદશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માનુપલબ્ધિશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માવિભાવનાસમતા ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મનિશ્ચેષ્ટશ્ ચ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માચિન્ત્યશ્ ચ નામ સમાધિઃ । એવંપ્રમુખાનિ ષષ્ટિઃ સમાધિમુખશતસહસ્રાણિ સદાપ્રરુદિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રતિલબ્ધાન્યભૂવન્નિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ધર્મોદ્ગતપરિવર્તો નામૈકત્રિંશત્તમઃ ॥
અસ્પ્_32: પરીન્દનાપરિવર્તો દ્વાત્રિંશત્તમઃ ।
સહપ્રતિલબ્ધાનાં ચ સુભૂતે ષષ્ટ્યાઃ સમાધિમુખશતસહસ્રાણાં સદાપ્રરુદિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ, દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામુત્તરસ્યાં દિશિ, વિદિક્ષુ અધ ઊર્ધ્વં ચ દિશિ દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યતિ સ્મ ભિક્ષુસંઘપરિવૃતાન્ બોધિસત્ત્વગુણપુરસ્કૃતાન્ એતૈરેવ નયૈરેભિરેવ નામભિરેતૈરેવાક્ષરૈરિમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષમાણાન્ । તદ્યથાપિ નામ અહમેતર્હિ અસ્મિન્નેવ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ધર્મં દેશયામિ ભિક્ષુસંઘપરિવૃતો બોધિસત્ત્વગણપુરસ્કૃતઃ, એભિરેવ નયૈરેભિરેવ નામભિરેભિરેવાક્ષરૈરિમામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષે । સો ઽચિન્ત્યેન બાહુશ્રુત્યેન શ્રુતસાગરતયા ચ સમન્વાગતો ઽભૂત્, સર્વાસુ ચ જાતિષુ ન જાતુ બુદ્ધવિરહિતો ઽભૂત્ । યત્ર યત્ર બુદ્ધા ભગવન્તઃ સંમુખીભૂતા ભવન્તિ, તત્ર તત્રોપપદ્યતે સ્મ । અવિરહિતશ્ ચ ભવતિ સ્મ બુદ્ધૈર્ભગવદ્ભિઃ, અન્તતઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ । સર્વે ચ અનેન અક્ષણા વિવર્જિતાઃ, ક્ષણસંપચ્ચારાગિતા ॥
તત્ર ખલુ પુનર્ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમામન્ત્રયતે સ્મ - તદનેનાપિ તે આનન્દ પર્યાયેણ એવં વેદિતવ્યમ્ - ઇત્યપીયં પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાહારિકેતિ । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં પ્રતિલબ્ધુકામૈરસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ । ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા દેશયિતવ્યોપદેષ્ટવ્યોદ્દેષ્ટવ્યા સ્વાધ્યાતવ્યા લિખિતવ્યા । તથાગતાધિષ્ઠાનેન મહાપુસ્તકે પ્રવ્યક્તપ્રવ્યક્તૈરક્ષરૈઃ સુલિખિતાં કૃત્વા સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા અર્ચયિતવ્યા અપચાયિતવ્યા પુષ્પૈર્ધૂપૈર્ગન્ધૈર્માલ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચૂર્ણૈશ્ચીવરૈર્વાદ્યૈર્વસ્ત્રૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈર્ઘણ્ટાભિઃ પતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ । ઇયમસ્માકમન્તિકાદાનન્દ અનુશાસની । તત્કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વજ્ઞજ્ઞાનપરિનિષ્પત્તિર્ભવિષ્યતિ । તત્કિં મન્યસે આનન્દ શાસ્તા તે તથાગતઃ? આનન્દ આહ - શાસ્તા મે ભગવન્, શાસ્તા મે સુગત । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તમાનન્દમેતદવોચત્ - શાસ્તા તે આનન્દ તથાગતઃ । પરિચરિતો ઽસ્મ્યાનન્દ ત્વયા મૈત્રેણ કાયકર્મણા મનઆપેન, મૈત્રેણ વાક્કર્મણા મનઆપેન, મૈત્રેણ મનઃકર્મણા મનઆપેન । તસ્માત્તર્હિ આનન્દ યથૈવ ત્વયા મમૈતર્હિ તિષ્ઠતો ધ્રિયમાણસ્ય યાપયતો ઽસ્મિન્ સમુચ્છ્રયે પ્રેમ ચ પ્રસાદશ્ ચ ગૌરવં ચ કૃતમ્, તથૈવ ત્વયા આનન્દ મમાત્યયાદસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં કર્તવ્યમ્ । દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ તે આનન્દ પરીન્દામિ અનુપરીન્દામિ એનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્, યથેયં નાન્તર્ધીયેત, યથા નાસ્યાં ત્વમન્યઃ પુરુષઃ સ્યાઃ । યાવદાનન્દ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા લોકે પ્રચરિષ્યતિ, તાવત્તથાગતસ્તિષ્ઠતીતિ વેદિતવ્યમ્ । તાવત્તથાગતો ધર્મં દેશયતીતિ વેદિતવ્યમ્ । અવિરહિતાસ્તે આનન્દ સત્ત્વા બુદ્ધદર્શનેન ધર્મશ્રવણેન સંઘોપસ્થાનેન ચ વેદિતવ્યમ્ । તથાગતાન્તિકાવચરાસ્તે આનન્દ સત્ત્વા વેદિતવ્યાઃ, ય એનાં પ્રજ્ઞાપારમિત ( વૈદ્ય 261 ) શ્રોષ્યન્ત્યુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ દેશયિષ્યન્ત્યુપદેક્ષ્યન્ત્યુદ્દેક્ષ્યન્તિ સ્વાધ્યાસ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્ત્યર્ચયિષ્યન્ત્યપચાયિષ્યન્તિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજઘણ્ટાપતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ચ દીપમાલાભિઃ, બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિરિતિ ॥
ઇદમવોચદ્ભગવાન્ આત્તમનાઃ । તે ચ મૈત્રેયપ્રમુખા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ આયુષ્માંશ્ ચ સુભૂતિરાયુષ્માંશ્ ચ શારિપુત્રઃ આયુષ્માંશ્ચાનન્દઃ શક્રશ્ ચ દેવાનામિન્દ્રઃ સદેવમાનુષાસુરગરુડગન્ધર્વશ્ ચ લોકો ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્નિતિ ॥
આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પરીન્દનાપરિવર્તો નામ દ્વાત્રિંશત્તમઃ ॥
સમાપ્તા ચેયં ભગવત્યા આર્યાષ્ટસાહસ્રિકાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વતથાગતજનની બોધિસત્ત્વપ્રત્યેકજિનશ્રાવકાણાં માતા, ધર્મમુદ્રા ધર્મોલ્કા ધર્મનાભિર્ધર્મભેરી ધર્મનેત્રી ધર્મરત્નનિધાનમ્ અક્ષયો ધર્મઃ અચિન્ત્યાદ્ભુતદર્શનનક્ષત્રમાલા સદેવમાનુષાસુરગન્ધર્વલોકવન્દિતા સર્વસુખહેતુરિતિ ॥
પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમ્યગુદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય ચ ધારયિત્વા પ્રવર્ત્ય એનાં વિહરન્તુ સદાર્થિન ઇતિ ॥
યે ધર્મા હેતુપ્રભાવા હેતુસ્તેષાં તથાગતો હ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધ એવંવાદી મહાશ્રમણઃ ॥
દેયધર્મો ઽયં પ્રવરમહાયાનયાયિન્યાઃ પરમોપાસિકસૌરાજ્રસુતલક્ષ્મીધરસ્ય । યદત્ર પુણ્યં તદ્ભવત્વાચાર્યોપાધ્યાયમાતાપિતૃપૂર્વંગમં કૃત્વા સકલસત્ત્વરાશેરનુત્તરજ્ઞાનાવાપ્તયે ઇતિ ॥