અષ્ટાદશસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 114

અષ્ટાદશસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા, પરિવર્તસ્ 55 - 70
પરિવર્ત 55.
[f. 215બ્] અથ ભગવાન્ અયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ શ્રાવકભૂમયે વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમયે વા ત્રૈધાતુકાય વા ન સ્પૃહયતે, ન અનુશમ્સાચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, સ્વપ્નોપમાન્ એવ સર્વધર્મન્ વ્યવલોકયતિ, પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ યાવન્ નિર્મિતોપમાન્ એવ સર્વધર્માન્ વ્યવલોકયતિ, ન ચ સાક્ષાત્કરોતિ. ઇદં સુભૂતે અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય-અવૈવર્તિકલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. પુનર્ અપરં સુભૂતે સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપ્ય્ અનેકશતપરિવારમ્ અનેકસહસ્રપરિવારં અનેકશતસહસ્રપરિવારમ્ અનેકકોટીપરિવારમ્ અનેકકોટીસહસ્રપરિવારમ્ અનેકકોટીશતસહસ્રપરિવારમ્ અનેકકોટીનિયુતશતસહસ્રપરિવારં ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકાભિર્ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગૈઃ પરિવૃતં પુરસ્કૃતં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં ધર્મન્ દેશયન્તં પશ્યતિ, સ તન્ ધર્મં શ્રુત્વા તસ્ય ધર્મસ્ય અર્થમ્ આજ્ઞાસ્યામિ ઇતિ ઇતિ, ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો વિહરતિ, સામીચીપ્રતિપન્નો ઽનુધર્મચારી. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવ અવૈવર્કલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં પશ્યતિ, વૈહાયસમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય ભિક્ષુસંઘાય ધર્મં દેશયન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 4 ) સમન્વાગતં વ્યામપ્રભામ્ ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યાણિ સન્દર્શયન્તં નિર્મિતાનિ ચ નિર્મિમાણં યાનિ નિર્મિતાન્ય્ અન્યેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધકર્યાણિ કુર્વન્તિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવૈવર્તિકલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. પુનર્ અપરં સુભૂતે સચેત્ સ્વપ્નાન્તરગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નોત્ત્રસ્યતિ ન સન્ત્રસ્યતિ ન સન્ત્રાસમ્ આપદ્યતે, ગ્રામઘાતે વા વર્તમાને નગરઘાતે વા વર્તમાને અગ્નિદાહે વા વર્તમાને, વ્યાદમૃગાન્ વા દૃષ્ટ્વા તદન્યાનિ વા ચાણ્ડાલમૃગજાતાનિ દૃષ્ટ્વા, શિર્ષચ્છેદં વા પ્રત્યુપસ્થિતં દૃષ્ટ્વા, યાન્ વા તદન્યાં ભયભૈરવાં સંત્રાસાં દૃષ્ટ્વા, દુઃખદૌર્મનસ્ય-ઉપાયાસાં દૃષ્ટ્વા, જિઘત્સિતં વા પિપાસિતં વા દૃષ્ટ્વા, માતૃમરણં વા પિતૃમરણં વા ભ્રાતૃમરણં વા ભગિનીમરણં વા દૃષ્ટ્વા, મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતમરણં વા દૃષ્ટ્વા ન શોકભયૈ ભૈરવઃ સંત્રાસ ઉત્પાદ્યતે. તતશ્ ચ સ્વપ્નાત્ સમનન્તરપ્રતિવિબુદ્ધસ્ય સત એવં ભવતિ: સ્વપ્નોપમં વતેદં સર્વત્રૈધાતુકં, મયાપ્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સ્વપ્નોપમાઃ સર્વત્રૈધાતુકધર્મા દેશયિતવ્યાઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવૈવર્તિકલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. પુનર્ અપરં સુભૂતે કથં વિજ્ઞાયતે, યદ્ અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ત્રયો ઽપાયા ન ભવિષ્યન્તિ? સચેત્ સ્વપ્નાન્તરગતો ઽપિ બોધિસત્ત્વો [f. 216અ?] મહાસત્ત્વો નૈરયિકાન્ વા સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા તિર્યગ્યોનિકાન્ વા સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા યમલૌકિકાન્ વા સત્ત્વાન્ દૃષ્ટ્વા એવં સ્મૃતિં પ્રતિલભતે, સ્મૃતિપ્રતિલબ્ધસ્યૈવં ભવતિ તથા કરિષ્યામિ તથા પ્રતિપત્સ્યે યથા મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 5 ) સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં ત્રયો ઽપાયા ન ભવિષ્યન્તિ, તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ યશ્ ચ સ્વપ્નો યશ્ ચ સ્વપ્નાન્તઃ સર્વમ્ એતદ્ અદ્વયમ્ અદ્વૈધીકારમ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવૈવર્તિકલક્ષણં વેદિતવ્યમ્. પુનર્ અપરં સુભૂતે સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નાન્તરગતો વા વિબુદ્ધો વા નગરદાહે વા વર્તમાને એવં સમન્વાહરતિ: યે મયા સ્વપ્નાનતરગતેન વા વિબુદ્ધેન વા આકારા યાનિ લિઙ્ગાનિ યાનિ નિમિત્તાનિ દૃષ્ટાનિ, યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવૈવર્તિકો વેદિતવ્યઃ, સચેત્ મે તે આકારાસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ સંવિદ્યન્તે, અનેન સત્યેન સત્યવચનેન અયં નગરદાહ ઉપશામ્યતુ શીતીભવત્વ્ અસ્તં ગચ્છતુ, સચેત્ પ્રતિશામ્યતિ શીતીભવત્ય્ અસ્તં ગચ્છતિ, વેદિતવ્યં સુભૂતે, વ્યાકૃતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અવૈવર્તિકતાયામ્. સચેત્ પુનઃ સુભૂતે સો ઽગ્નિસ્કન્ધસ્ તત્ સત્યવચનમ્ અતિક્રમ્ય ગૃહાદ્ ગૃહં દહત્ય્, રથ્યાયા રથ્યાયાં દહત્ય્, અન્યાનિ ગૃહાનિ દહત્ય્ અન્યાનિ ગૃહાનિ ન દહત્ય્, અન્યાઃ રથ્યા દહત્ય્ અન્યાઃ રથ્યા ન દહતિ, વેદિતવ્યં સુભૂતે તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ધર્મપ્રત્યાખ્યાનસંવર્તનીયમ્ એભિઃ સત્ત્વૈઃ કર્મોપચિતં યેનૈષાં સત્ત્વાનામ્ એકત્યાનિ ગૃહાનિ દહ્યન્ત એકત્યાનિ ગૃહાનિ ન દહ્યન્તે. તેષામ્ એતદ્ દૃષ્ટધાર્મિકં કર્મ વિપચ્યતે. તત એવૈતદ્ ધર્મપ્રત્યાખ્યાનાત્ સાવશેષં કર્મ વિપચ્યતે. અયં સુભૂતે હેતુર્ અયં પ્રત્યય અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, યૈર્ હેતુભિર્ યૈઃ પ્રત્યયૈર્ અવૈવર્તિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. પુનર્ અપરં સુભૂતે યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈર્ અવૈવર્તિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ, તાન્ય્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 6 ) આકારાસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તનિ નિમિત્તાનિ દેશયિષ્યામિ. સચેત્ સુભૂતે કાચિદ્ એવ સ્ત્રી વા પુરુષો વા અમનુષ્યેણ અધિષ્ઠિતો ભવેત્, તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૈવં સમન્વાહર્તવ્યં: સચેદ્ અહં વ્યાકૃતસ્ તૈઃ પૌર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિસમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિશુદ્ધો મે ઽધ્યાશયો યથા

અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામો યથા અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામો યથા અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે પરિશુદ્ધશ્ ચ મે મનસિકારો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, અપગતં મે શ્રાવકચિત્તમ્ અપગતં મે પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તમ્, અપગતશ્રાવાકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તેન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધવ્યા, ન અહં ન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે, અભિસંભોત્સ્ય એવ અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્. યે તે ઽપિ તે અસંખ્યેય-અપ્રમેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ, ન તેષાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં કિંચિદ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અસાક્ષાત્કૃતમ્ અનભિસંબુદ્ધમ્. યથા મે તે બુદ્ધા ભગવન્તો જાનન્ત્ય્ આશયમ્ ઇતિ હિ [f. 216બ્] અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે. અનેન સત્યેન સત્યવચનેન ઇયં સ્ત્રી વા પુરુષો વા યેન અમનુષ્યેણ ગૃહીતો વા વિહેઠિતો વા સો ઽમનુષ્યો ઽપક્રામતુ. સચેત્ સુભૂતે સો ઽમનુષ્યસ્ તતો ન અપક્રામતિ, તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભાષમાણસ્ય, વેદિતવ્યં સુભૂતે ન અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકૃતસ્ તૈઃ પૌર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. સચેત્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 7 ) પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભાષમાણસ્ય સો ઽમનુષ્યભૂતો ઽપક્રામતિ, વેદિતવ્યં સુભૂતે વ્યાકૃતો વતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તૈઃ પૌર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. એભિઃ સુભૂતે આકારૈર્ એભિ લિઙ્ગૈર્ એભિ નિમિત્તૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અવૈવર્તિકો વેદિતવ્યઃ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ષટ્સુ પારમિતાસ્વ્ અચરિતસ્ય, ઉપાયકૌશલવિરહિતસ્ય, અચરિતાવિનશ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ યાવચ્ છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ વિમોક્ષમુખેષુ, બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અનવક્રાન્તસ્ય સત્યાધિષ્ઠાનેન મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ. સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્યાધિષ્ઠાનં કરિષ્યતિ: યેન સત્યેન સત્યવચનેન અહં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ તૈઃ પૌર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ, અનેન સત્યેન સત્યવચનેન અયમ્ અમનુષ્યભૂતો ઽપક્રામતુ. તત્ર મારઃ પાપીયાન્ ઔત્સુક્યમ્ આપત્સ્યતે, કિમ્ ઇત્ય્ અયમ્ અમનુષ્યભૂતો ઽપક્રામેત્. તત કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ મારઃ પાપીયાન્ બલવત્તરં ચ તેજોવત્તરં ચ તત્ર ઔત્સુક્યમ્ આપત્સ્યતે, કથમ્ અયમ્ અમનુષ્ય ઇતો ઽપક્રામેદ્ ઇતિ. એવં સ માર અધિષ્ઠાનેન તતો ઽપક્રમિષ્યતિ. એવં ચ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભવિષ્યતિ: મમૈષો ઽનુભાવેન અમનુષ્યો ઽપક્રાન્તો. ન પુનર્ એવં જ્ઞાસ્યતિ: મારાનુભાવેનૈષો ઽમનુષ્યો ઽપક્રાન્ત ઇતિ. સ તેન અન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અવમંસ્યતે ઉલ્લપિષ્યતિ ઉચ્ચગ્ઘિષ્યતિ કુત્સયિષ્યતિ પંસયિષ્યત્ય્: અહં વ્યાકૃતો ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ તૈઃ પૌર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્, એતે પુનર્ અન્યે ન વ્યાકૃતા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 8 ) સ તાવન્માત્રકેણ માનં વર્ધયિષ્યતિ માનમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, દૂરીકરિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાં દૂરીકરિષ્યત્ય્ અનુત્તરં બુદ્ધજ્ઞાનમ્. સ તથારૂપો સત્ત્વસ્ તાવતા અનુપાયકુશલો ઽધિમાનમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, તસ્ય દ્વે ભૂમી પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યે. કતમે દ્વે ભૂમી? યદુત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા. એવં સત્યાધિષ્ઠાનેન તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય્ અ મહાસત્ત્વસ્ય મારકર્મોત્પત્સ્યતે. તત્ર કલ્યાણમિત્રાણિ ન સેવિષ્યતિ ન પ્રતિસેવિષ્યતિ ન ભક્ષિષ્યતિ ન પર્યુપાસિષ્યતે. તદ્ એવ મારબન્ધનં ગાઢીકરિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથાપિ ચ ષટ્પારમિતાસ્વ્ અચરિત્વાત્ ઉપાયકૌશલેન ચ અપરિગૃહીતત્વાત્. એવમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વં ષટ્પારમિતાસ્વ્ અચરિતાવિનં યાવદ્ અનવક્રાન્તન્યામં નામાધિષ્ઠાનેન મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ? ઇહ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ અન્યતરાન્યતરેણ વેષેણોપસંક્રમ્ય બોધિસત્ત્વમ્ એવં વક્ષ્યતિ: વ્યાકૃતસ્ ત્વં કુલપુત્ર તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ [f. 217અ?] ઇદન્ તે નામધેયમ્ ઇદન્ તે માતુર્ નામધેયમ્ ઇદન્ તે પિતુર્ નામધેયમ્ ઇદન્ તે ભ્રાતુર્ નામધેયમ્ ઇદન્ તે ભગિન્યા નામધેયમ્ ઇમાનિ તે મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતાનાં નામધેયાનિ. યાવદ્ આ સપ્તમસ્ય માતાપિતૃયુગસ્ય નામધેયમ્ ઉપદેક્ષ્યત્ય્, અમુષ્માત્ ત્વં જનપદાદ્ અમુષ્યા દિશો ઽમુષ્મિં ત્વં જનપદે જાતો ઽમુષ્મિં નગરે વા ગ્રામે વા. સ સચેત્ પ્રકૃત્યા મૃદુકો ભવિષ્યતિ, સ એનમ્ એવં વક્ષ્યતિ: પૂર્વાન્તતો ઽપિ ત્વમ્ એવં મૃદુકો ઽભૂઃ. સચેત્ તીક્ષ્ણો ભવિષ્યતિ, સ એનમ્ એવં વક્ષ્યતિ: પૂર્વાન્તતો ઽપિ ત્વમ્ એવં તીક્ષ્ણો ઽભૂઃ. સચેદ્ આરણ્યકો ભવિષ્યતિ સચેત્ પિણ્ડપાતિકો ભવિષ્યતિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 9 ) સચેત્ પાંસુકૂલિકો ભવિષ્યતિ સચેત્ ખલુ પશ્ચાદ્ભક્તિકો ભવિષ્યતિ સચેદ્ એકાસનિકો ભવિષ્યતિ સચેત્ પ્રાપ્તપિણ્ડિકો ભવિષ્યતિ સચેચ્ ચ્છ્માશાનિકો ભવિષ્યતિ સચેદ્ આભ્યવકાશિકો ભવિષ્યતિ સચેત્ વૃક્ષમૂલિકો ભવિષ્યતિ સચેન્ નૈષદ્યિકો ભવિષ્યતિ સચેદ્ યાથાસંસ્તરિકો ભવિષ્યતિ સચેત્ ત્રૈચીવરિકો ભવિષ્યતિ સચેદ્ અલ્પેચ્છઃ સચેત્ સંતુષ્ટઃ સચેત્ પ્રવિવિક્તઃ યાવત્ પ્રજ્ઞઃ સચેદ્ અપગતપાદમ્રક્ષણઃ સચેન્ મન્દભાષ્યો ભવિષતિ, સ એનમ્ એવં વક્ષ્યતિ: પૂર્વાન્તતો ઽપિ ત્વં મન્દભાષ્યો ઽભૂઃ. સચેન્ મન્દમન્ત્રો ભવિષ્યતિ, સ એનમ્ એવં વક્ષ્યતિ: પૂર્વાન્તતો ઽપિ ત્વં મન્દમન્ત્રો ઽભૂઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તે ઇમે એવંરૂપા ધુતગુણાઃ સંવિદ્યન્તે, નિશ્ચયેન તે પૂર્વાન્તતો ઽપ્ય્ એત એવ ધુતગુણસંલેખા અભૂવન્, સો ઽપ્ય્ અનેન પૌર્વકેણ નામાપદેશેન ગોત્રાપદેશેન અનેન ચ પ્રત્યુત્પન્નેન ધુતગુણસંલેખાપદેશેન મનનામ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ. તમ્ એનં મારઃ પાપીયાન્ સંમૂઢમ્ ઇતિ વિદિત્વા

ઉપસંક્રયૈવં વક્ષ્યતિ: વ્યાકૃતસ્ ત્વં કુલપુત્ર તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અવૈવર્તિકતાયામ્. તથા તે ગુણાઃ સંવિદ્યન્તે. સ કદાચિદ્ ભિક્ષુવેષેણોપસંક્રમિષ્યતિ, સ કદાચિદ્ ભિક્ષુણીવેષેણ કદાચિદ્ ગૃહપતિવેષેણ કદાચિન્ માતૃવેષેણ કદાચિત્ પિતૃવેષેણોપસંક્રમ્ય એવં વક્ષ્યતિ: વ્યાકૃતસ્ ત્વં કુલપુત્ર તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તવૈતે ગુણાઃ સંવિદ્યન્તે, યે અવૈવર્તિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્. યે ચ તે મયા સુભૂતે અવૈવર્તિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ આકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાન્ય્ આખ્યાતાનિ તાનિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 10 ) સંવિદ્યન્તે. વેદિતવ્યં સુભૂતે તદ્ અન્યૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ મારાધિષ્ઠિતો વતાયં બોધિસત્ત્વઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સુભૂતે યાન્ય્ આકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાન્ય્ અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તાનિ તસ્ય ન સંવિદ્યન્તે. અનેન ચ નામાપદેશેન તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અતિમંસ્યતે ઉચ્ચગ્ઘિષ્યત્ય્ ઉલ્લપિષ્યતિ કુત્સયિષ્યતિ પંસયિષ્યતિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે નામાધિષ્ઠાનેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. પુનર્ અપરં સુભૂતે નામાધિષ્ઠાનેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મારકર્મ વેદિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસ્વ્ અચરિતાવી સ્કન્ધમારં ન જાનાતિ, રૂપં ન જાનાતિ, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાન્ વિજ્ઞનં ન જાનાતિ. [f. 217બ્?] તં ચ મારઃ પાપીયાન્ નામાધિષ્ઠાનેન વ્યાકરિષ્યતિ: યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્યેતિ ઇદં નામ ભવિષ્યતિ ઇતિ. યદિ ચ તેન બોધિસત્ત્વેન નામધેયમ્ અનુવિતર્કિતમ્ અનુવિચિન્તિતમ્ અનુવિચારિતં ભવિષ્યતિ, તત્ર દુષ્પ્રજ્ઞજાતીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય અનુપાયકુશલસ્યૈવં ભવિષ્યતિ: યત્ તન્ મયા નામધેયં મનસા અનુવિતર્કિતમ્ અનુવિન્ચિન્તિતમ્ અનુવિચારિતમ્, ઇદં મે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય નામધેયં ભવિષ્યતિ. યથા યથા મારઃ પાપીયાન્ નિર્દેક્ષ્યતિ, મારકાયિકા દેવતા મારાધિષ્ઠિતો વા ભિક્ષુસ્, તથા તથાસ્યૈવં ભવિષ્યતિ: યથા ચ મે ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નો, યથા ચ મે નામધેયમ્ અનેન ભિક્ષુણા નિર્દિષ્ટં સમેતિ નામ નામ્ના અહન્ તેન તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન વ્યાકૃતો ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધાવ્ ઇતિ. યે ચ તે મયા સુભૂતે અવૈવર્તિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 11 ) મહાસત્ત્વસ્ય આકાર લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાન્ય્ આખ્યાતાનિ તાનિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ન સંવિદ્યન્તે. તેન ચાસૌ નામ્ના તેન ચ વ્યાકરણાપદેશેન અન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અતિમંસ્યતે. સ તયા અતિમનનતયા દૂરિભવિષ્યત્ય્ અનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. તસ્યોપાયકૌશલવિરહિતસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતસ્ય કલ્યાણમિત્રવિરહિતસ્ય પાપમિત્રપરિગૃહીતસ્ય દ્વે ભૂમી પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યે, યદુત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા, અથ વા ચિરં સુચિરં સંધાવ્ય સંસૃત્ય કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિત્વા ભજિત્વા પર્યુપાસ્ય ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વઃ કલ્યાણમિત્રાણિ ન અભીક્ષ્ણં લપ્સ્યતે દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય, સચેત્ તેનૈવ ચ આત્મભાવપ્રતિલંભેન તાન્ પૌર્વિકાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ ન વિગર્હિષ્યતિ ન પ્રતિદેશયિષ્યતિ, તસ્ય દ્વે ભૂમી પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યે, યદુત શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ યા. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે શ્રાવકયાનીયો ભિક્ષુશ્ ચતસૃણાં મૂલાપત્તીનામ્ અન્યતરાન્યતરામ્ આપત્તિમ્ અધ્યાપદ્ય અભિક્ષુર્ ભવત્ય્ અશ્રમણો ભવત્ય્ અશાક્યપુત્રીયઃ સો ઽભવ્યસ્ તેનૈવ આત્મભાવેન ચતુર્ણાં શ્રામણ્યફલાનામ્ અન્યતરાન્યતરઞ્ચ્ છ્રામણ્યફલમ્ અનુપ્રાપ્તુમ્. એવમ્ એવ સુભૂતે ગુરુતરો ઽયં ચિત્તોત્પાદો યો નામાપદેશેન બોધિસત્ત્વસ્ય મન્યનાસહગતશ્ ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નસ્, તેન ચ નામધેય માત્રેણ અન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ વિમંસ્યતે અવમંસ્યતે અતિમંસ્યતે અયન્ તેન ગુરુતરશ્ ચિત્તોત્પાદો વેદિતવ્યઃ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 12 ) ઇતિ હિ સુભૂતે ઇમાનિ નામવ્યપદેશેન ઉત્પત્સ્યન્તે મારકર્માણિ સૂક્ષ્માણિ. તિષ્ઠન્તુ સુભૂતે ચતસ્રો ગુરુકા મૂલાપત્તયઃ. પઞ્ચભ્યઃ આનન્તર્યેભ્યો ગુરુતરો ઽયં ચિત્તોત્પાદઃ યો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય નામાપદેશેન મન્યનાસહગતશ્ ચિત્તોત્પાદ ઉત્પન્નઃ. અયન્ તેન ગુરુતરશ્ ચિત્તોત્પાદો વેદિતવ્યઃ. પુનર્ અપરં સુભૂતે વિવેકગુણાપદેશેન બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમિષ્યત્ય્ ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ: વિવેકસ્ય તથાગતો [f. 218અ?] વર્ણવાદી ન ચ અહં સુભૂતે એવં વિવેકં વદામિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યદુત આરણ્યાનિ વનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શય્યાસનાનિ. આહ: કઃ પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અન્યો વિવેકો યદિ ન આરણ્યાનિ વનપ્રસ્થાનિ પ્રાન્તાનિ શય્યાસનાનિ કીદૃગ્રૂપઃ સ ભગવન્ન્ અન્યો વિવેકો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય? ભગવાન્ આહ: સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તો ભવતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિવિક્તો ભવતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ આરણ્યેષુ વનપ્રસ્થેષુ પ્રાન્તેષુ શય્યાસનેષુ વિહરતિ વિવિક્ત એવ વિહરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. અયં સુભૂતે વિવેકો મયા અનુજ્ઞાતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનેન ચેદ્ વિવેકેન રાત્રિં દિવં ચ વિહરતિ વિવિક્ત એવ વિહરતિ બોધિસત્ત્વો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 13 ) મહાસત્ત્વઃ યશ્ ચ મયા સુભૂતે વિવેકો ઽનુજ્ઞાતો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં,

યં ચ પુનર્ એનં મારઃ પાપીયાન્ વિવેકમ્ ઉપદેક્ષત્ય્ આરણ્યેષુ વનપ્રસ્થેષુ પ્રાન્તેષુ શય્યાસનેષુ વિહરેત્ સ તેન વિવેકેન સંકીર્ણ એવ સન્ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અવિરહિત પ્રજ્ઞાપારમિતા અનભિસંયુક્તો સર્વાકારજ્ઞતાં ન પરિપૂરયિષ્યતિ. એવં સો ઽનેન વિહારેણ વિહરન્ ન પરિશુદ્ધમનસિકાર એવ સંસ્ તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ અતિમંસ્યતે. યે ગ્રામાન્તે વિહરન્તિ. પરિશુદ્ધચિત્ત મનસિકારાઃ શ્રાવકચિત્તેન અસંકીર્ણાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તેન અસંકીર્ણાસ્ તદન્યૈર્ વા પાપકૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈર્ અસંકીર્ણાઃ ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીનામ્ અભિજ્ઞાપરિજ્ઞાપરિપૂરિં ગતાઃ. અથ ચ પુનઃ સો ઽનુપાયકુશલો બોધિસત્ત્વઃ કિઞ્ચાપિ યોજનશતિકેષ્વ્ અટવીકાન્તારેષ્વ્ અનપગતવ્યાડમૃગપક્ષિષ્વ્ અનપગતચૌરચણ્ડાલેષ્વ્ અનપગતદંષ્ટૃવ્યાડરાક્ષસ-અનુવિચરિતેષુ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 14 ) તત્ર મધ્યગતઃ વા સંકલ્પયતિ વર્ષં વા વર્ષશતં વા વર્ષસહસ્રં વા વર્ષશતસહસ્રં વા વર્ષકોટીં વા વર્ષકોટીશતં વા વર્ષકોટીસહસ્રં વ વર્ષકોટીશતસહસ્રં વા વર્ષકોટીનિયુતશતસહસ્રં વા તતો વોત્તરિ ઇમઞ્ ચ વિવેકં ન જાનીયાદ્ યેન વિવેકેન બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અધ્યાશયસંપ્રસ્થિતા વિહરન્તિ, સંકીર્ણ એવ વિહરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, સંક્લિષ્ઠ એવ તત્ર વિવેકે નિશ્રિત આલીનો ઽધ્યવસિતો ઽઇધ્યવસિતવાન્, ન મે સ તાવતા ચિત્તમ્ અભિરાધયતિ. યશ્ ચ મયા વિવેક આખ્યાતો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તેન વિવેકેન સમન્વાગતસ્ તસ્મિન્ન્ અપિ સ વિવેકે ન સંદૃશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ વિરહિતસ્ તેન વિવેકેન. તમ્ એનં મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રમ્ય ઉપર્યન્તરીક્ષે સ્થિત્વૈવં વક્ષ્યતિ: સાધુ સાધુ કુલપુત્ર એષ સ ભૂતો વિવેકસ્ તથાગતેન આખ્યાતઃ એતેન ત્વં વિવેકેન વિહર. એવં ત્વં ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે. સ તતો વિવેકાત્ તં વિવેકં પ્રધાનતમં માન્યમાનઃ પુનર્ અપિ ગ્રામાન્તમ્ અવતીર્ય તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વયાનિકાન્ ભિક્ષૂન્ પરિશુદ્ધચિત્તમનસિકારાન્ યાવત્ પેશલાન્ કલ્યાણધર્માણો ઽવમંસ્યતે. સંકીર્ણવિહારેણેમે આયુષ્મન્તો વિહરન્તિ, યે તે વિવિક્તં વિહરિષ્યન્તિ બોધિ સત્ત્વા મહાસત્ત્વા સ્ [f. 218બ્] તા ન્ સંકીર્ણવિહરિણશ્ ચોદયિષ્યત્ય્ આકીર્ણવિહરિણશ્ ચોદયિષ્ય્ અત્ય્ અતિમંસ્યતે. યે ચ તે સંકીર્ણવિહરિણો વિહરિષ્યન્તિ, તાન્ વિવિક્તવિહારેણ સમુદાચરિષ્યતિ, તત્ર ચ ગૌરવમ્ ઉત્પાદ યિષ્યતિ. યત્ર ચ ગૌરવમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં તત્ર માનમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતો? તથા હિ સ મંસ્યતે, અહમ્ અમનુષ્યૈશ્ ચોદ્યે અહમ્ અમનુષ્યૈઃ સ્માર્યે.

એષ સુભૂતે વિહારો યેન વિહારેણ અહં વિહરામિ. કો ગ્રામા ન્તવિહરિણશ્ ચોદયિષ્યતિ. કો ગ્રામાન્તવિહારિણ ઃ સ્મારયિષ્યતિ? એ વં સ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વયાનિકાન્ કુલપુત્રાન્ અતિમંસ્યતે. અયં સુભૂતે પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વશ્ ચણ્ડા લો વેદિતવ્યો બોધિસત્ત્વદૂષી વેદિતવ્યો બોધિસત્ત્વપ્રતિવર્ણિકો વેદિતવ્યઃ ચૌરઃ સદેવમાનુષાસુરે લોકે ચૌરો વેદિતવ્યઃ. સ ચ પુનઃ બોધિસત્ત્વયાનિકૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિર્ વા તાદૃગ્જાતીયઃ પુદ્ગલો ન સેવિતવ્યો ન ભક્ષિતવ્યો ન પર્યુપાસિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોર્? આધિમાનિકા હિ સુભૂતે તે તથારૂપાઃ પુ દ્ગલા વેદિતવ્ય ઃ . યસ્ય ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અપરિત્ય ક્તા સર્વાકારજ્ઞતા અપરિત્યક્તા ચ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિસ્, તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અધ્યાશયેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન, સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કર્તુકામેન તા દૃગ્જાતીયાઃ પુદ્ગલા ન સેવિતવ્યા ન ભજિતવ્યા ન પર્યુપાસિતવ્યાઃ. અપિ તુ ખલુ સ્વાર્થયોગમ્ અનુયુક્તેન ભવિતવ્યમ્. નિત્યમ્ ઉદ્વિગ્નમાનસેન. સંસારાદ્ ઉત્ત્રસ્તમાનસેન. અસં સૃષ્ટેન ત્રૈધાતુકે. તત્રૈવ ચ બોધિસત્ત્વચણ્ડાલૈઃ મૈત્ર્ય્ ઉત્પાદયિતવ્યા તત્રૈવ અનુકમ્પામ્ ઉપાદાય કારુણ્યતા ઉત્પાદ યિતવ્યા. મુદિતોપેક્ષોત્પાદયિતવ્યા. એવં ચ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, તથા કરિષ્યામિ યથૈતે મમ દોષાઃ સર્વથા સર્વં સર્વેણ સર્વં ન ભવિષ્યન્તિ, નોત્પત્સ્યન્તે. સચેદ્ ઉત્પત્સ્યન્તે, ક્ષિ પ્રમ્ એતાં પ્રહાસ્યામિ ઇતિ શિક્ષા કરણીયા. અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ સ્વયમભિજ્ઞાપરાક્રમો વેદિતવ્યઃ. પુનર્ અપરં સુભુતે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 16 ) બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અધ્યાશયેન અનુત્ત રાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિતવ્યાનિ ભજિતવ્યાનિ પર્યુપા સિતવ્યાનિ. આહ: કાનિ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ? ભગવાન્ આહ: બુદ્ધા ભગવન્તઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, બોધિસત્ત્વા અપિ સુભૂતે મહાસત્ત્વા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, શ્રાવકા અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્ય્ આનિ, યે ચ ષટ્પારમિતાન્ આખ્યાયન્તિ દેશયન્તિ પ્રકાશય્ અન્તિ. [f. 219અ] પ્ર સ્થ્ આપયન્તિ વિવરન્તિ વિભજન્તિ ઉત્તા નીકુર્વન્તિ સંપ્રકાશયન્તિ, ઇમે ઽપિ સુભૂતે બોધિ સત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્ય્ આણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે ષટ્પારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહા સત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાના નિ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ, તથતા ભૂતકોટિર્ ધર્મધાતુર્ બોધિ સત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કલ્યાણમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે ષટ્પારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં શાસ્તારો વેદિતવ્યાઃ, ષટ્પારમિ તા માર્ગઃ, ષટ્પારમિતા આલોકઃ. ષટ્પાર મિતા ઉલ્કા અવભાસો બુદ્ધિર્ મેધા પ્રજ્ઞા, ષટ્પારમિતાસ્ ત્રાણં, ષટ્પરમિતાઃ શરણં, ષટ્પારમિતા પરાયણં, ષટ્પારમિતા માતા. ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વવાસના નુસન્ધિ પ્રહાણાય સંવર્તતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યે ઽપિ તે ઽભૂવન્ન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 17 ) અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્, તેષાં અપિ બુદ્ધાના ં ભગવતામ્ ઇમ એવ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ માતાપિતરૌ ભૂવન્. યે ઽપિ તે સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તેષામ્ અપિ સુભૂતે બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇમ એ વ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ માતાપિતરૌ ભવિષ્ય્ અન્તિ. યે ઽપિ તે સુભૂતે એતર્હિ દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ, તેષામ્ અપિ બુદ્ધા નાં ભગવતામ્ ઇમ એવ બોધિપક્ષ્યા ધ ર્મા માતાપિતરૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે અતો નિઇયાતા અતીતાનાગત પ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તસ્. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મ હાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અ ભિસંબોદ્ધુકામેન, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતુકામેન, સત્ત્વાં પરિપાચયિતુકામેન, ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સત્ત્વાઃ સંગૃહીત વ્યાઃ. કતમૈશ્ ચતુર્ભિર્? યદુત દાનેન પ્રિયવચને ન અર્થચર્યયા સમાનાર્થતયા. ઇમમ્ અપ્ય્ અહં સુભૂતે અર્થવશં સંપશ્યન્ન્ એવં વદામિ: એતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં શાસ્તારો મા તાપિતરૌ

લયનં ત્રાણં દ્વીપં શરણં પરાય ણં યદુતેષા એવ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા. તસ્માત્ તર્હિ સુ ભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અપરપ્રણેયતાં ગન્તુકામેન અપરપ્રણેયતાયાં સ્થાતુકામેન, સર્વસત્ત્વાનાં સંશયાંચ્ છેતુકામે ન, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતુ કામેન, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપા ચયિતુકામેન ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તે ધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટા યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યમ્. સુભૂતિર્ આહ: કિંલક્ષણા ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા? ભગવાન્ આહ: આકાશાસંગલક્ષણા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 18 ) સુભૂતે પ્રજ્ઞાપરમિતા. ન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા [f. 219બ્] લક્ષણં, ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કિં લક્ષણમ્. આહ: સ્યા દ્ ભગવં પર્યાયો યેન લક્ષણેન પ્રજ્ઞા પારમિતા સંવિદ્યતે તેન લક્ષણેન સર્વધર્માઃ સંવિદ્યેરન્? ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ યેન લક્ષણેન પ્રજ્ઞાપારમિતા સં વિદ્યતે તેનૈવ લક્ષણેન સર્વધર્માઃ સંવિદ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વધ ર્મા હિ સુભૂતે વિવિક્તસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ સ્વભાવશૂન્યાઃ . અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ યેન લક્ષણેણ પ્રજ્ઞાપાર મિતા સંવિદ્યતે, તેન લક્ષણેન સર્વધર્માઃ સંવિદ્યન્તે. યદુત શૂન્યતાલ ક્ષણેન વિવિક્તલક્ષણેન. આહ: યદિ ભગ વં સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈર્ વિવિક્તાઃ સર્વધર્મ્ આઃ સર્વધર્મૈ ઃ શૂન્યાસ્, તત્ કથં ભગવં સત્ત્વાનાં સંક્લેશવ્યવદાનં પ્રજ્ઞાયતે. ન હિ ભગવં વિવિક્તમ્ સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે, ન સૂન્યતા સંક્લિશ્ય તે ન વ્યવદાયતે. ન વિવિક્તં ન? શૂન્યતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધ્ ઇમ્ અભિસંબુધ્યતે. ન વિવિક્તેન શૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે. ન વિવિક્તેન શૂન્યતાયા ં સત્ત્વ ઉપલભ્યતે યો બોધિમ્ અભિસં બુધ્યેત અસ્ય ભગવં વયં ભાષિતસ્ય કથમ્ અર્થન્ આ જાનીયામ? ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે દીર્ઘરાત્રં સત્ત્વા અહંકારમમ કારે ચરન્તિ? આહ: એવમ્ એતદ્ ભ્ અગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુગતઃ. દીર્ઘરત્રં સત્ત્વા અહંકારમમકારે ચરન્તિ. ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ ન્વ્ અહંકારમમકારૌ વિ વિક્તૌ શૂન્યૌ? અહ: શૂન્યૌ ભગવંચ્ છૂન્યૌ સુગતઃ. ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ ન્વ્ અહંકારમમકારેણ સત્ત્વાઃ સંસરન્તિ સંધાવન્તિ. આહ: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુ ગતઃ. અહંકારમમકારેણ સત્ત્વાઃ સંધાવન્તિ સંસરન્તિ. ભગવાન્ આહ: એવં ખલુ સુભૂતે સત્ત્વસંક્લેશઃ પ્રજ્ઞાયતે: યત્ર ન અહંકારો ન મમકારઃ તત્ર નોદ્ગ્રાહ્ અઃ, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 19 ) નોદ્ગ્રહઃ ન તત્ર સત્ત્વા ઃ સન્ધાવન્તિ ન સંસરન્તિ, ન તત્ર સંક્લેશઃ. એવં ખલુ સુભૂતે સત્ત્વાનાં વ્યવદાનં પ્રજ્ઞાયતે. આહ: એવં ચરં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપે ચરલિ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને ચરતિ. ન ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરતિ યાવન્ ન અષ્ટાદશેષ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધર્મેષુ ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ધર્મા નોપ લભ્યન્તે યશ્ ચરેદ્ યત વા ચરેદ્ યત્ર વા ચરેદ્. એવં ચરં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો અનવમર્દનીયો ભવતિ. સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન. એવં ચરં પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ ન શક્યમ્ અ ભિભવિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સો ઽ ન ભિભૂતસ્થા ને સ્થિતો યદુત બોધિસત્ત્વન્યામે, અનભિભૂતો હિ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહા સત્ત્વ સર્વાકારજ્ઞાતામનસિકારેણ અવિરહિત એવં ચરં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સર્વાકારજ્ઞતયા અભ્યાશી ભવતિ. ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે [f. 220અ] યાવત્યો જાંબ્ ઉદ્વી પકા સત્ત્વાસ્ તે સર્વે માનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભેરન્, માનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેરન્, તાન્ ચ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલ દુહિતા વા. યા વજ્જીવં તિષ્ઠન્તો સત્કુર્યાત્ ગુરુ કુર્યાત્ માન યેત્ પૂજયેત્, તચ્ ચ કુશલમૂલમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયેત્, તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેદ્? અહા: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત. ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે સ કુલપુત્રો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 20 ) વા કુલદુહિ તા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેદ્ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરેષામ્ આચક્ષીત દેશયેત્ પ્રકાશયેત્ પ્રસ્થાપયેદ્ વિવરેદ્ વિભજેદ્ ઉત્તાનિકુર્યાત્ સંપ્રકાશયેત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈ શ્ ચ મનસિકારૈર્ વિહરેત્, એવં યાવન્તસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહ સ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાંસ્ તે સર્વે માનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભેરંસ્, તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુ હિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, ચતુ ર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષુ અપ્રમાણેષુ ચતસ્રિષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તીષુ યાવત્ સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગમીફલે અનાગામીફ લે અર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ તાઞ્ ચ કુશલમૂલાન્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયેત્, તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ કુલ પુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યં પ્રસવેત્? આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત. ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેદ્, ય

ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરેષામ્ આચક્ષીત દેશયેત્ પ્રકાશયેત્ પ્ર સ્થાપયેદ્ વિવરેદ્ વિભજેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાત્ સંપ્રકાશયેત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈશ્ ચ મનસિકારૈર્ વિહરેત્, સ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ સર્વસત્ત્વાનાં દક્ષિણીયતાં ગચ્છતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ન કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય તાદૃશો વિહારો યાદૃશો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, સ્થાપયિત્વા તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સં બુદ્ધમ્. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ તે કુલપુત્રા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ તો મહામૈત્રીમ્ અભિનિર્હરન્તિ, સર્વસત્ત્વાન્ વધ્યગતાન્ ઇવ સમનુપશ્યન્તિ, તે મહાકરુણામ્ અભિનિર્હરન્તિ , તે તેન વિહારેણ વિહરંતો મુદિતયા પ્રમોદન્તો ઽભિપ્રમોદ ન્તિ. તે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 21 ) મહામુદિતામ્ અભિનિર્હરન્તિ. તે તેન નિમિત્તેન સાર્ધં ન સંવસન્તિ. તે મહોપેક્ષાં પ્રતિલભન્તે. અયં સુભૂતે બો ધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વનાં મહાં પ્રજ્ઞાલોકો યદુત દાનપા રમિતાલોકઃ શીલપારમિતાલોકાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાલોકઃ વીર્યપારમિતાલોકઃ ધ્યાનપારમિતાલોકઃ પ્રજ્ઞાપારમિ તાલોકઃ. અનભિસંબુદ્ધા અપિ તે કુલપુત્રાઃ સર્વસત્ત્વાનાં દક્ષિણીયતાં ગચ્છન્તિ, ન ચ વિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. યસ્ય ચ તે પરિભુઞ્જતે ચીવરપિણ્ડપાત શય્યાસનગ્લાનપ્રત્યય ભૈષજ્યપરિ ષ્કાર્ આન્ [f. 220બ્] તે પ્રજ્ઞાપાર મિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરન્તો દાયકદાનપતીનાં દક્ષિણાં શોધયન્તિ, સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચ અભ્યાસી ભવન્તિ. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અમોઘં રાષ્ટ્રપિણ્ડં પરિભોક્તુકા મેન સર્વસત્ત્વાનાં માર્ગમ્ ઉપદેશયિતુકામેન, વિપુલમ્ અવભાસં કર્તુકામેન, ત્રૈધાતુકબન્ધનગતાન્ સત્ત્વાન્ પરિમોચયિતુ કામેન, સર્વસત્ત્વાનામ્ અનુત્તરાં પ્રજ્ઞાચક્ષુર્ ઉત્પાદયિતુકા મેન, પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ સતતસમિતં વિહર્તવ્યમ્. સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તૈર્ પ્રજ્ઞાપારમિ તાપ્રતિસમુય્ક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરેત્ તેન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રતિસંયુક્તા એવ કથા કથિતવ્યા. તેન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તાન્ એવ કથાન્ કથિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિ સંયુક્તૈર્ એવ મનસિકારૈર્ વિહર્તવ્યં. તેન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રતિસંયુક્તમનસિકારેણ વિહરતા અન્યેષાં મનસિકારાણામ્ અવકાશો ન દાતવ્યઃ, તથા ચ કર્તવ્યં યથા તૈર્ એવ પ્રજ્ઞાપાર મિતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ રાત્રિં દિવમ્ અનિક્ષિપ્તધુરો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 22 ) વિહરેત્. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કેનચિદ્ એવ પુરુષેણ મણિરત્નમ્ અપ્રતિલબ્ધપૂર્વં ભવેત્. સો યેન સમયેન પ્રતિલભેત તન્ મણિ રત્નં પ્રતિલભ્ય ઉદારેણ પ્રીતિપ્રામોદ્યસૌમનસ્યેન સમન્વાગ તો ભવેત્. તસ્ય સહપ્રતિલમ્ભમ્ એવ તન્ મણિરત્નં પુનઃ પ્રણશ્યેત્ સ તતોનિદાનં મહતા દુઃખદૌર્મનસ્યેન સં યુક્તો ભવેત્. સ? તસ્ય સતતસમિત ં રત્નપ્રતિસંયુક્તા એવ મનસિકારાઃ પ્રવર્તેરન્ન્: અહો વતાહં તેન મનોરમેન મણિરત્નેન વિસંયુક્ત ઇતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન રત્નમ્ ઇદમ્ ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈ ર્ મનસિકારૈર્ અવિરહિતેન ભવિતવ્યમ્. ન ચ તત્ સર્વાકારજ્ઞતારત્ન નામિતવ્યમ્ એવ સતતં સુખસૌમનસ્ય બહુલો ભવિષ્ય તિ. આહ: યત્ પુનર્ ભગવં સર્વમનસિકારા સ્વભાવેન વિરહિ તાઃ સર્વમનસિકારાઃ સ્વભાવેન શૂન્યા, તત્ કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકા રૈર્ અવિરહિતો ભવતિ? ન હિ વિરહિતે બોધિસત્ત્વ ઉપલભ્ય તે, ન મનસિકારો ન સર્વાકારજ્ઞતા. ભગવાન્ આહ: સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં જાનાતિ: વિરહિતાઃ સ ર્વધર્માઃ સ્વભાવેન. તે ન શ્રાવાકૈઃ કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ કૃતા ન ચ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ કૃતા સ્થિતૈવૈષાં ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મધાતુર્ ભૂતકોટિઃ. અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસ ત્ત્વો પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? [f. 221અ] એષા હિ સુ ભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્વભાવેન વિવિક્તા, સ્વભાવેન શૂન્યા, સા નૈવ વિવર્ધતે ન ચ પરિહીયતે. આહ: સચેદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્વભાવેન વિવિક્તા સ્વભાવેન શૂ ન્યા, કથં બોધિસત્ત્વો મ હાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમુદગમ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 23 ) અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે? ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમુદા ગમ્ય વિવર્ધતે વા પરિહીયતે વા ,

ન ભૂતકોટિર્ વિવર્ધતે વા પરિહીયતે વા, ન ધર્મધાતુર્ વિવર્ધતે વા પરિહીયતે વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા એકં ન દ્વે, સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મ હાસત્ત્વસ્ય એવં ભાષ્યમાણે ચિત્તં ન અવલીયતે ન સંલીયતે નોત્ત્રસ્યતિ ન સન્ત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, નિષ્ઠા તત્ર ગન્તવ્યાસ્ સ્થિતો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અવૈવર્ત્યધાતૌ. ચરત્ય્ અયં બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપાર મિતાયાં. સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યતા રિક્તતા વશિકતા અસારકતા સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: તતો ઽન્યત્ર ભ ગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: કચ્ચિત્ પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચર તિ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: કચ્ચિત્ પુનર્ ભગવંચ્ છૂન્યતા શૂન્યતાયાં ચરતિ? ભગવાન્ આહ : નો હીદં સુભૂતે. આહ: કચ્ચિત્ પુ નર્ ભગવન્ અન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ શૂન્યતાયાં ચરતિ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ રૂપં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં પ્ર જ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ ષટ્પારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞાપાર મિતાયાં ચરન્તિ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુ ભૂતે. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ યા રૂપશૂન્યતારિક્તતાતુચ્છતા-અસારકતાતથતા-અવિતથતા-અનન્યતથતા, ધર્મતા ધર્મધાતુ ધર્મનિયા મતા ભૂતકોટિઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 24 ) સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ? ભગવન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં શૂન્યતારિક્તતાતુચ્છતા-અસા રકતાતથતા-અવિતથતા-અનન્યત થતા ધર્મતા ધર્મધાતુ ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂ તે. આહ: સચેત્ પુનર્ ભગવન્ન્ એતે ધર્મા ન ચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, તત્ કથં પુ નર્ બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચ રતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં? ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તં ધર્મં યત્ પ્રજ્ઞાપા રમિતાયાં [f. 221બ્] ચરતિ? આહ: નો હી દં ભગવન્. ભગ વાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વમ્ તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યત્ર બોધિ સત્ત્વેન ચરિતવ્યમ્? આહ: નો હીદં ભગવન્. ભગ વાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યદ્ ધર્મ યં ત્વં ન સમનુપશ્યસિ. કશ્ચિત્ સ ધર્મ ઉપલભ્યતે? આહ: નો હીદં ભગ વન્. ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યો ધર્મો નોપલભ્ યતે અપિ નુ સ ધર્મ ઉત્પત્સ્યતે વા નિરોત્સ્યતે વા? આહ: નો હીદં ભગવન્. ભગવાન્ આહ: ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ. એવંરૂ પયા સુભૂતે ક્ષાન્ત્યા સમન્વાગતો. બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાકૃયતે બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. ઇયમ્ ઉચ્ય તે સુભૂતે દશબલવૈશારદ્યપ્ર તિસંવિન્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણા અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા પ્રતિસંવિદેર્ તાં. યાં પ્રતિપદ્યમાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ. એવં ચરન્ એવં ઘટમાણઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 25 ) એવં વ્યાયચ્છમાનો અનુત્તરસમ્યક્સંબુદ્ધજ્ઞાનં મહાજ્ઞાનં સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનં નાનુપ્રાપ્સ્યતીતિ. નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા. તસ્ય ન કદાચિત્ તેષાં ધર્માણાં હાનિર્ ભવિષ્યતિ, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વધર્માણામ્ ઉત્પાદ્ આય વ્યાકૃયતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ સર્વધર્માણામ્ અનુત્પત્તિકતાય વ્યાકૃયતે બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: તત્ કિં ભગવન્ નૈવોત્પત્તિતો નાનુત્પત્તિતો વ્યાકૃય તે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: સચેત્ પુનર્ ભગવન્ નૈવોત્પત્તિતો નાનુત્પત્તિતો બોધિસત્ત્વો વ્યાકૃયતે ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધ્ ઔ, તત્ કથમ્ ઇદાનીં વ્યાકરણં ભવતિ બોધિ સત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ? ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તદ્ ધર્મં યો વ્યાકૃયતે ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સમ્ બોધૌ? આહ: નો હીદં ભગવન્. ન નહન્ તદ્ ધર્મં સમનુપશ્યામિ યો ધર્મો વ્યાકૃયતે ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. તમ્ અપ્ય્ અહં ભગવન્ ધર્મં ન સમનુપશ્યામિ યો ધર્મો ઽભિસંબુધ્યતે યેન વા ધર્મેણ અભિસંબુધ્યતે. .... તા. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. સર્વધર્માન્ અનુપલંભમાનસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 26 ) બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નૈવં ભવત્ય્. અહમ્ અભિસંભોત્સ્યે. અનેન અભિસં ભોત્સ્યતે ઇદમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સ ર્વ એતે વિકલ્પા ન સંવિદ્યન્તે. ત ત્ [f. 222અ] કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા. [55]
પરિવર્ત 56.

અથ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગંભીરા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દુદ્ ઋશ્યા દુરનુબોધા અતર્ક્યા અ તર્કા અવચરા યાવત્ સૂક્ષ્મા નિપુણા પણ્ડિતવિજ્ઞાવેદનીયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અત્યન્તિવિવિક્ત્ અત્ આમ્ ઉપાદાય. ન તે ભગવન્ સત્ત્વા અવરકેણ કુશ લમૂલેન સમન્વા ગતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ તથાત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે ન ચ અન્યેષાં ચિત્તચૈ તસિકાનાં ધર્માણામ્ અવકા શં દાસ્યન્તિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્જન્તે. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિક એવમ્ એતત્. ન તે સત્ત્વા અવરકેણ કુશલમૂલેન સમન્વા ગતા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ ધારયિસ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ. તથાત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યન્તે ન ચ અન્યેષાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામ્ અવકાશં દાસ્યન્તિ. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિ સંભોત્સ્યન્તે. તત્ કિં મન્યસે કૌશિક યે ચ યાવન્ત્યો જાંબુદ્વીપકા સત્ત્વાસ્ તે સર્વે દશભિઃ કુશલૈ ઃ કર્મપથૈ ઃ સમન્વાગતા ભવેયુશ્ ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્ર્ અમાણૈશ્ ચ તસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિઃ પંચભિર્ અભિજ્ઞાભિઃ, યશ્ ચ કલુપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચ યિત્વા પર્યવાપ્ય તથાત્વાય પ્રતિ પદ્યેત. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 28 ) અસ્ય કૌશિક કુશલમૂલસ્ય એતત્ પૌર્વકં કુશલમૂલં શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ. કોતિ તમીમ્ અપિ યાવત્ કોટિનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ. સંખ્યામ્ અ પિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપનિશામ્ અપિ ન ક્ષમતે. અથ અન્યતરો ભિક્ષુ. શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: અભિભૂતા કૌભિક્ષુ (સિચ્). શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: અભિભૂતા કૌશિક તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તે સર્વજાંચતુર્ધ્યાનસમન્વાગતાશ્ (સિચ્) ચતુરપ્રમાણસમન્વાગતાશ્ ચતુરારૂપ્યસમાપત્તિસમન્વાગતાઃ પંચાભિ જ્ઞાસમન્વાગતા ય ઇમાં પ્ર જ્ઞાપારમિ તામ્ અવિ ક્ષિપ્તેન ચિત્તેન ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ તથાત્વાયા ચ પ્રતિપત્સ્યતે. ન ચાન્યેષાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામ્ અવ કાશં દાસ્યતિ, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સં બોધ્ ઇમ્ અભિસંભો ત્સ્યતે. એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ તં ભિક્ષુમ્ એતદ્ અવોચત્: એકચિત્તોત્પાદેન ભિક્ષોસ્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તે સર્વજાંબુદ્વીપકા સત્ત્વા દશકુશલકર્મપથસમન્વાગતાશ્ ચતુર્ધ્યાનસમ ન્વાગતાશ્ ચતુરપ્રમાણસમન્વાગતા શ્ ચતુરારૂપ્યસમાપત્તિસમન્વાગતા ઃ પંચાભિજ્ઞાસમન્વાગતા અભિભૂતાઃ. કઃ પુનર્ વાદો ય ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ [f. 222બ્] પર્યવાપ્સ્યતિ ઉદ્ગૃહ્યા ધારયિ ત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્ય તથાત્વાય પ્રતિપત્સ્યતે. તેન સદેવમાનુષાસુરો લોકો અભિભૂતો ભવિષ્યતિ સદેવમા નુષાસુરં લોકમ્ અભિભવં ગમિષ્યતિ. ન કેવલં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભવં ગમિષ્યતિ બોધિસત્ત્વ મહાસત્ત્વો. યે ઽપિ તે સ્રોતઆપન્નાઃ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 29 ) ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાસ્ તાન્ અપિ સર્વાન્ અભિભવં ગમિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. ન કેવલં સ્રોતઆપન્ના યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધા, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા દાનપાર મિતાયાં ચરંત્ય્ ઉપાયકૌશલવિરહિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતાસ્ તાન્ અપિ સર્વાન્ અભિભવં ગમિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. ન કેવલં યે દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ, યે ઽપિ તે બોધિ સત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઃ શીલપારમિતાયાં ચરન્ત્ય્ ઉપાયકૌશલવિરહિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા વિરહિતા સ્ તાન્ અપ્ય્ અભિભવં ગમિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ. ન કેવલં યે ક્ષાન્તિ પારમિ તાયાં ચરન્તિ, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ત્ય્ ઉપાયકૌશલવિર હિ તાસ્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતાસ્ તાન્ અપ્ય્ અભિભવં ગમિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ. ન કેવલં યે વીર્યપારમિતાયાં ચરન્તિ, યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ધ્યાનપાર મિતાયાં ચરન્ત્ય્ ઉપાયકૌશલવિરહિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતાસ્ તાન્ અપ્ય્ અભિભવં ગમિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વાઃ. યે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, તે સદેવમા નુષાસુરેણ લોકેન ન શક્યમ્ અભિભવિતુમ્. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યથોપદિષ્ટાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુવર્તતે, અયં બોધિસત્ત્વો

મહાસ ત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞાતાવંશસ્ય અનુપચ્છેદાય સ્થિ ત ઃ . અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગતા ન્ ન દૂરીકરોતિ. અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એવં પ્રતિપદ્યમાનો ન વિરાગયતિ બોધિમણ્ડમ્. અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ સંસીદાન્ ઉદ્ધર્તુકામઃ. અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વશિક્ષાયાં ન શ્રાવકશિક્ષાયાં શિક્ષતે. ન પ્રત્યેકબુદ્ધશિક્ષાયાં શિક્ષતે. એવં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 30 ) શિક્ષમાણસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહા સત્ત્વસ્ય ચત્વારો મહરાજાનો ઉપસંક્ર મિતવ્યં મંસ્યંતે, ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યન્તિ: શીઘ્રં ભો મહાપુરુષ શિક્ષસ્વ લઘુ શિક્ષસ્વ ઇમાનિ તાનિ ચત્વારિ પાત્રાણિ યાનિ ત્વયા પરિગૃહીતવ્યાનિ બોધિમણ્ડનિષણ્ણે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસં બુદ્ધ્ય યાનિ પરિગ્રહીતાનિ પૌર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈ. એવં શિક્ષમાણં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપરમિતાયામ્ ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે ચત્વારો મહારાજકાયિકાઃ દેવરાજા. સાર્ધં મહારા જકાયિકૈર્ દેવપુત્રૈ પુનર્ ત્રાયસ્ત્રિંશ દેવપુત્રા અપ્ય્ એનમ્ ઉપ્સંક્રમિતવ્યં મંસ્યંતે. સાર્ધં ત્રાયસ્ત્રિંશૈર્ દેવપુત્રૈઃ સુયામો ઽપિ દેવરાજા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્ય ં તે, સાર્ધં યામૈર્ દેવપુ ત્રૈ સંતુષિતો ઽપિ દેવરાજા ઉપસંક્ર મિતવ્યં મંસ્યંતે, સાર્ધં તુષિતૈર્ દેવપુત્રૈઃ નિર્મિતો ઽપિ દેવરાજા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્ય ં તે. સાર્ધં નિર્માણારતિભિર્ દેવપુત્રૈઃ વશવર્ત્ય્ અપિ દેવરાજા ઉપસંક્રમિ તવ્યં મંસ્યન્તે, સાર્ધં વ શવર્તિભિર્ દેવપુત્રૈઃ બ્રહ્માપિ સહંપતિર્ ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યતે. સાર્ધં બ્રહ્મકાયિકૈર્ દેવપુત્રૈઃ આભાસ્વરા અપિ દેવા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્ય ં તે. શુભકૃ ત્સ્નાઃ બૃહત્ફલાઃ અવૃહાઃ અતપાઃ [f. 223અ] સુદૃશાઃ સુદર્શનાઃ શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે. યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ઠાયા ં ચ રતિ, તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ સ બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિત્ય ં સમન્વાહૃતો ભવિષ્યતિ ય ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યતિ. એવં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિ તાયાં યાનિ કાનિચિલ્ લૌકિકાનિ દુઃખા નિ પરોપક્રમાણિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 31 ) કાયે ઉત્પત્સ્યન્તે તાનિ સર્વેણ સર્વં કાયે નોત્પત્સ્યન્તે. ન નિપતિષ્યન્તિ. ઇમે ભિક્ષોર્ દૃષ્ટધાર્મિકા ગુણા ભવિષ્યન્તિ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યેહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ. તસ્મિન્ સમયે યાનિ તાનિ સન્નિપાતિકાનિ ગ્લાન્યાનિ, તદ્યથા ચક્ષુરોગઃ શ્રોત્રરોગઃ જિહ્વારોગો દન્તશૂલં કાયશૂલં ચિત્તશૂલં યાવત્ તાનિ સર્વાણિ કાયે નોત્પત્સ્યન્તે ન નિપતિ ષ્યન્તિ. ઇમે બોધિસત્ત્વસ્ય મહા સત્ત્વસ્ય દૃષ્ટધાર્મિકા ગુણાઃ પ્રતિકાંક્ષિતવ્યા ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ. અથાયુષ્મતઃ આનન્દસ્યૈતદ્ અભૂત્: કિમ્ અયં શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આ ત્મીયેન સ્વકેન પ્રતિભાનેન પ્રજ્ઞાપારમિ તામ્ ઉપદિશતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ ચ ગુણાનુશંસાન ઉતાહો બુદ્ધ અનુભાવેન? અથ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આયુષ્મત આનન્દસ્ય ચેતસ્યૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમ્ આ જ્ઞાય આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: બુ દ્ધ અનુભાવ એષ ભદન્ત આનન્દ વેદિતવ્યો યો ઽહં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશામિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયશ્ ચ ગુણાનુશંસાં. અથ ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આ નન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ આનન્દ એવ મ્ એતત્, તથાગતસ્યૈષો ઽનુભાવ તથાગતસ્યૈતદ્ અધિષ્ઠાનમ્. યચ્ છક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશતિ. અસ્યાશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ગુણાનુશંસાન્. યસ્મિન્ ખલુ પુનર્ સમયે આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, તસ્મિં સમયે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મારા ઃ પાપીયાંસ્ તે સર્વે સંશયપ્રાપ્તા ભવંતિ: કિમ્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભૂતકોતિં સાક્ષાત્કૃત્ય શ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 32 ) સકૃદાગામિફ લમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વ મ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, ઉતાહો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે? પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અવિરહિતો ભ વતિ તસ્મિન્ સમયે મારઃ પાપીયાંચ્ છોકશ લ્યવિદ્ધો ભવતિ. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ ઉલ્કપાતાન્ અવસૃજતિ. ભયં જનયત્ય્ અપ્ય્ એવ નામ બોધિસત્ત્વ્ અસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અવલીનતા ભવેત્ રોમહર્ષો વા ભવેદ્ અવલીનચિત્તતા વા ભવેદ્ એકચિત્તવિક્ષેપો વા ભવેત્ સર્વાકારજ્ઞતામનસિકારાત્. અથાયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિન પુનર્ ભગ વન્ સર્વાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ મારઃ પાપીયા ન્ ઉપસંક્રામતિ વિહેઠનાભિપ્રાય ઃ ? ભગવાન્ આહ: ન ખલ્વ્ આનન્દ સર્વાં બોધિસત્ત્વાં મહાસત્ત્વાન્ મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રામતિ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ. આનન્દ આહ: કિયદ્રૂપાન્ પુરુષાન્ ઉપસંક્રામતિ? [f.

223બ્] ભગવાન્ આહ: યેષામ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પૂર્વાન્તતઃ ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયા ં ચિત્તં નાધિમુક્તં તાં માર પાપીયાન્ ઉપસંક્રામતિ વિહે ઠનાભિપ્રાયઃ. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ ય ઇહ ગંભ્ ઈરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ભાષ્યમાણાયાં બોધિસત્ત્વા સંશયપ્રાપ્તા ઽભૂવન્ સ્યાદ્ વેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન વા સ્યાદ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, એતાન્ આનન્દ મારઃ પાપીયાન્ ઉપસંક્રામતિ વિહેઠના ભિપ્રાયઃ. પુનર્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 33 ) અપરમ્ આનન્દ બોધિ સત્ત્વઃ કલ્યાણમિત્રવિરહિતો ભવતિ. સો ઽપશ્યં કલ્યાણમિત્રમ્ ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન શૃણોતિ. અશૃણ્વન્ ન જાનાતિ, અજાનં ન તથાત્વાયા પ્રતિપદ્યતે. કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યેતિ. પુનર્ અપર મ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતઃ અસદ્ધર્મપરિગ્રાહં કરોત્ય્ અસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવકાશં લભતે. પુનર્ અ પરમ્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતો બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ અસદ્ધર્મસ્ય વર્ણાં ભાષતે, તત્ર મારસ્ય પાપીયસ એવં ભવતિ: સહાયકો ઽયં મમ યો અસદ્ધર્મસ્ય વર્ણં ભાષતે, બહૂનામ્ અપ્ય્ એષ બોધિસત્ ત્ત્વયાનિકાનાં સહાયકો લબ્ધો યો ઽસ દ્ધર્મસ્ય વર્ણાં ભાષતે. અયં મમ અભિપ્રાયં પરિપૂરયિષ્યતિ, યત્ તે બોધિસત્ત્વયાનિકા દ્વયો ર્ ભૂમ્યો સ્થાસ્યન્તિ. યદુત શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધબૂમૌ વા. પુનર્ અપ રમ્ આનન્દ કિયદ્રૂપસ્ય બોધિસત્ત્વ સ્ય મારો ઽવતારં લભતે? યો બોધિસત્ત્વ ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ભાષ્યમણાયામ્ એવં વદતિ: ગંભીરેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા કિન્ તે ઽનયા ગંભીરયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા શ્રુતયા ભાષિતયા ધારિતયા વાચિતયા પર્યવા પ્તયા? અહમ્ એવ તાવદ્ ગાધં નોપલભે. કુતસ્ ત્વં લપ્સ્યસે? અસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપિયાન્ અવતારં લભતે. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યસ્મિં સમયે બોધિસત્ત્વો ઽન્યતરાન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહા સત્ત્વાન્ અવમન્યતે: અહં દાનપારમિતાયાં ચરામિ યાવદ્ અહં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરામિ ન ત્વં દાનપારમિતાયાં ચરસિ યાવન્ ન ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરસિ, અસ્યાપ્ય્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 34 ) આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવતારં લપ્સ્યતે. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યસ્મિં સમયે બોધિસત્ત્વ આત્માનમ્ ઉત્કૃષ્ટં મન્યતે તસ્મિન્ન્ આનન્દ સમયે મારઃ પાપીયાન્ તુષ્ટો ભવત્ય્ ઉદગ્ર આત્તમનઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ભવતિ તસ્યાપ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવતારં લભતે. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામગ્રહણં વા ગોત્રગ્રહણં વા પરિકીર્તિત ં ભવ તિ, સ તેન નામગ્રહનેન વા ગોત્રગ્રહણેન વા તદન્યાન્ બોધિસત્ત્વા ન્ મહાસત્ત્વાન્ પેશલાન્ યાવત્ કલ્યાણધર્માણો ઽભિમન્યતે. આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ. પરં પંસયતિ. તે ચાસ્ય ગુણા ન સંવિદ્યન્તે, યાન્ય્ અવૈવર્તિકાના ં બોધિસત્ત્વ નાં મહાસત્ત્વાનામ્ આકારા લિઙ્ગાનિ નિમિત્તાનિ. સ તૈર્ આકારલિઙ્ગનિમિત્તૈર્ અસંવિદ્યમાનૈ ક્લેશમ્ ઉત્પાદયત્ય્ આત્માનં ચોત્કર્ષયતિ પરં શ્ ચ પંસયતિ. એવં ચ વદતિ: ન ત્વમ્ અત્ર બોધિસત્ત્વયાને સન્દૃશ્યસે ન બોધિસત્ત્વગોત્રે સન્દૃશ્ય સે, યથાહમ્ અત્ર બોધિસત્ત્વ યાને બોધિસત્ત્વગોત્રે સ ં દૃશ્યે, સ તેન તાં બોધિસત્ત્વયાનિકા ન્ પુદ્ગલાં કુત્સયતિ પંસયતિ. તત્ર મારસ્ય પાપીયસ એવં ભવત્ય્: અશૂન્યં મે ભવનં ભવિષ્યત્ય્ ઉત્સદા ભવિ ષ્યન્તિ મહાનરકાસ્ તિર્યગ્યોનિર્ ય મલોક ઃ [f. 224અ] પ્રેતવિષયશ્ ચ. તથા તથા ચ મારઃ પાપીયાંસ્ તં બોધિસત્ત્વમ્ અધિષ્ઠાસ્યતિ. યથા આદેયવચનો ભવિષ્યતિ. તસ્ય તયા આદેય વચનતયા બહુજનઃ શ્રોતવ્યં શ્ર દ્ધતવ્યં મંસ્યન્તે. તસ્ય તે શ્રુત્વા દૃષ્ટા નુગીતમ્ આપત્સ્યન્તે. તે દૃષ્ટાનુગીતમ્ આપદ્યમાનાસ્ તથાત્વાય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 35 ) શિક્ષિષ્યન્તે: તે તથાત્વાય શિક્ષમાણાસ્ તથાત્વાય પ્રતિપદ્યમાના ઃ ક્લેશં વર્ધયિષ્યન્તિ, એવં તે વિપર્યસ્તયા સન્તત્યા યદ્ યદ્ એવ ક ર્મ આરપ્સ્યન્તે કાયેન વા વાચા વા મનસા વા સર્વં તદ્ અનિષ્ઠત્વાય અકાન્તત્વાય અમન્ અ આપત્વાય સંવર્તિષ્યતે. એવં તે મહાનરકા ઉત્સદા ભવિષ્યન્તિ તિર્યગ્યોનિર્ યમલોકઃ પ્રેતવિષય ઉત્સદો ભવિષ્યતિ. મારભવનમ્ ઉત્સદો ભ વિષ્યતિ. ઇમમ્ આનન્દ અર્થવશં સં પશ્યં મારઃ પાપીયાન્ આત્તમના ભવિષ્યતિ, પ્રમુદિત ઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતઃ. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ સચેદ્ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલઃ શ્રાવકયાનિકેન કુલપુત્રેણ સાર્ધં વિવદતિ અહં પ્રધાનતરો ન ત્વં, તત્ર મારસ્ય પાપી યસ એવં ભવતિ: દૂરીકરિષ્યતિ વતાયં કુલપુત્ર ઃ સર્વાકારજ્ઞાતામ્. ન સ અભ્યાશિ ભવિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નૈતે કલહ ભણ્ડન વિગ્રહવિવાદા સર્વાકારજ્ઞતાયા માર્ગઃ નરકમાર્ગ એષ તિર્યગ્યોનિમાર્ગ એષ યમલોકમાર્ગ એષ નૈષ માર્ગ ઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ સચેદ્ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો ઽપરેણ બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગ લેન

સાર્ધં કલહભણ્ડનવિગ્ર હવિવાદં કરોતિ તત્ર મારસ્ય પાપીયસ એવં ભવતિ: ઉભાવ્ એતૌ દૂરીકરિસ્યત સ્ સર્વાકારજ્ઞતામ્. ઉભાવ્ એતૌ નાભિસંભોત્સ્યેતે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈષ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 36 ) માર્ગઃ નૈષ પ્રતિપત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા ય આભ્યાં કુલપુત્રાભ્યામ્ આરબ્ધઃ, નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકમાર્ગ એષ ય આભ્યાં કુલપુત્રાભ્યામ્ આરબ્ધઃ. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ સચેદ્ અવ્યાકૃતો બોધિસત્ત્વો વ્યાકૃતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય અન્તિકે ચિત્તમ્ આઘાતયેત્ કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદં કુર્યા ત્ , તેન પુન ર્ એવ તાવત એવ કલ્પાન્ સમ્નાહઃ સન્ન દ્ધવ્યઃ યાવન્તો ઽસ્ય તે ચિત્તોત્પાદાઃ પાપકા ઉત્પન્ના ઃ કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદાન્ કુર્વતઃ. સચેદ્ અસ્ય સર્વાકારજ્ઞતા અપરિત્યક્તા ભવતિ. આનન્દ આહ: અ સ્તિ પુનર્ ભગવન્ન્ એષાં ચિત્તોત્પાદાનાં નિઃસરણતા ઉતાહો તાવત એવ કલ્પા ં સ્ તેન સંનાહ ઃ સન્નદ્ધવ્ય ઃ ? ભગવાન્ આહ: સન્નિ ઃ સરણો મયા આનન્દ ધર્મો દેશિતઃ શ્રાવકયાનિકાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં બોધિ સત્ત્વયાનિકાનાં ચ પુદ્ગલાનામ્. તત્ર આનન્દ યો ઽયં બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન સાર્ધં કલહેત્ વા વિવદેત વા આક્રોશેદ્ વા પરિભાષેત વા કલહિત્વા વિવદ્ય આક્રુષ્ય પરિભાષ્ય ન પ્રતિદેશયેદ્ અનુશયં વહેદ્ અનુબદ્ધો ઽનુ શયેન વિહરેન્, ન અહમ્ આનન્દ તસ્ય પુદ્ગલસ્ય નિઃસરણં વદામિ, અવશ્યમ્ એવ તેન પુદ્ગલેન તાવત એવ કલ્પાં સન્નાહ સન્નદ્ધવ્યઃ, સચેદ્ અસ્ય અપરિત્યક્તા ભવતિ સર્વાકારજ્ઞતા. યઃ પુનર્ આનન્દ બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ કલહિત્વા વિવદ્ય આક્રુશ્ય પરિભાષ્ય પ્રતિદેશયતિ. નાનુશયં વહત્ય્ આયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યતે, દુર્લબ્ધા મે લાભા યન્ મયા સર્વસ ત્ત્વાનાં દુઃખમ્ અપહર્તવ્યં તદ્ અહં મન્ત્રિ તે પ્રતિમન્ત્રયામિ. યન્ મયા સર્વસત્ત્વાનાં સંક્રમભૂતેન ભવિતવ્યમ્. સો ઽહં પરસ્ય અપ્રિયં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 37 ) વદામિ પ્રતિવચનં દદામિ. એવમ્ અપિ મે ન કર્તવ્યમ્. જડૈડમૂકસદૃશેન મે ભવિતવ્યં, અધ્યાશય શ્ [f. 224બ્] ચ મે ન વિકોપયિતવ્યઃ, યત્ મયૈતે સત્ત્વા ઃ પરિનિર્વાપયિતવ્યાઃ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય તદ્ અહમ્ અત્રૈવ વ્યાપદ્યે તદ્ અહમ્ અત્રૈવ ક્ષુભ્યામિ ન મયાત્ર વ્યાપત્તવ્યં ન મયાત્ર ક્ષુભિતવ્યમ્. અસ્ય આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સન્નિઃસરણં વદામિ, અસ્ય બોધિસત્ત્વ સ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ અવતારં ન લભતે. પુનર્ અપરમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શ્રાવકયાનિકૈઃ પુદ્ગલૈઃ સાર્ધં સંસર્ગો ન ક ર્તવ્યમ્. સચેત્ તિષ્ઠન્તે ન કસ્યચિદ્ અન્તિકે વ્યાપત્તવ્યં ન ક્ષુભિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈતન્ મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહમ્ એષામ્ અન્તિકે વ્યાપદ્યેય ં વા ક્ષુભ્યેયં વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ત થા હ્ય્ એતે મયા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિ સંબુદ્ધ્ય સર્વદુઃખેભ્યઃ પરિમોચયિતવ્યા ઃ . આનન્દ આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનામ્ અન્તિકે સ્થાતવ્યમ્? ભગવા ન્ આહ: તદ્યથાપિ નામ આનન્દ શાસ્તુઃ. એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વયાનિકસ્ય પુદ્ગલસ્ય અન્તિકે સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? એષ મે સહાયક એકનૌ સમારૂઢો યથૈવાનેન શિક્ષિતવ્યં તથૈવ મે શિક્ષિતવ્યં. યત્રૈવ અનેન શિ ક્ષિતવ્યં. તત્રૈવ મયા શિક્ષિતવ્યં. દાનપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 38 ) યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં. એવં ચ તેન ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં. સંબોધિમાર્ગદેશક એષ મે. સચેત્ પુ નર્ એષ વ્યવકીર્ણે વિહરેદ્ અપગ તસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન મયાત્ર શિક્ષિતવ્યં. સચેત્ પુનર્ એષ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ અવિરહિતો વિહરેત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસં યુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ મયા ઽપ્ય્ એવં શિક્ષિતવ્યં. એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સમશિક્ષો ભવતિ. ((56))
પરિવર્ત 57.

અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમા ભગવં બોધિ સત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમ તા યત્ર સમતાયાં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં? ભગવાન્ આહ: અધ્યાત્મશૂન્યતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમતા, બહિર્ધાશૂન્યતા સુ ભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમતા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમતા. યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમતા. રૂપં રૂ પેણ શૂન્યં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કા રા વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યં યાવદ્ બોધિ ર્ બોધ્યા શૂન્યા, ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમતા યત્ર સમતાયાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સં બોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. આહ: કિં પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદ્ રૂપસ્ય ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં, યદ્ રૂપસ્ય વિરાગાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. યદ્ રૂ પસ્ય નિરોધાય શિક્ષતે શિક્ષ તે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. ય દ્ રૂપસ્ય અનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. યાવદ્ યદ્ બોધેઃ ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. એવં યાવદ્ બોધે ર્ વિ રાગાય નિરોધાય અનુત્પાદાય [f. 225અ] શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞાતાયાં. ભગવાન્ આહ: યત્ સુભૂતિ ઃ સ્થવિર એવમ્ આહ: યદ્ રૂપસ્ય ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. યાવદ્ યદ્ રૂપસ્ય અનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. યાવદ્ યદ્ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. યા વદ્ યદ્ વેદનાયા ઃ સંજ્ઞા યાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 40 ) અનુત્પાદાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં, યાવદ્ યદ્ બોધેઃ ક્ષયાય શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. એવં યદ્ બોધેર્ વિરાગા ય નિરોધાય અનુત્પાદાય શિક્ષ તે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. વિસ્તરેણ કર્તવ્યં. તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા રૂપસ્ય તથતા યા વેદનાયા ઃ સંજ્ઞાયા ઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય તથતા, યાવદ્ યા બોધેસ્ તથતા યાવદ્ યા તથાગતસ્ય તથતા યયા તથતયા તથાગત ઃ પ્રજ્ઞપ્યતે. અપિ નુ સા તથતા ક્ષીયતે વા નિરુધ્યતે વા પ્રહીયતે વા? આહ: નો હીદં ભગવં નો હીદં સુગત. ભગવાન્ આહ: એવં શિક્ષ માણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહા સત્ત્વઃ તથતાયાં શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયા ં . ન તથતા ક્ષીયતે વા નિરુધ્યતે વા પ્રહીયતે વા. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તથતા યાં શિક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞ તાયાં. એવં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષતે. યાવા ચ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ, યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિ ક્ષતે શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં. એ વં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વશિક્ષાપારમિતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન શક્યતે મારૈર્ વા મારકા યિકાભિર્ વા દેવતાભિર્ ધર્ષયિતુમ્. એ વં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ક્ષિપ્રમ્ એવ અવૈવર્ત્યભૂમિમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. એવં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ સ્વકે પૈતૃકે તથાગતગોચરે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 41 ) ચરતિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાથકરણેષુ ધર્મેષુ શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહામૈત્ર્યાં શિક્ષતે. મહાકરુણાયાં શિક્ષતે. બુદ્ધક્ષેત્રપરિ શોધનાય શિક્ષતે. સત્ત્વપરિપાકાય શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ ત્રિપરિવર્તદ્વાદશાકારધર્મચક્રપ્રવર્તનાય શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સર્વસત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિ ષ્યામિ ઇતિ શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગતવંશસ્ય અનુપચ્છેદાય શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહા સત્ત્વઃ અમૃતસ્ય દ્વારં વિવરિષ્યામીતિ શિક્ષ તે, અસંસ્કૃતધાતું સન્ દર્શયિષ્યામીતિ શિક્ષતે. ન સુભૂતે શક્યં હીનસત્ત્વૈર્ ઇહોદારશિક્ષાયાં શિક્ષિતું. સર્વસત્ત્વા ન્ સંસારાદ્ ઉદ્ધર્તુકામઃ સ બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ય ઇહ શિક્ષાયાં શિક્ષ તે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન નરકેષુ ઉપપદ્યતે. ન તિર્યગ્યોનૌ ન યમલોકે ન પ્રત્યંતિમેષુ જનપદેષુ ઉપપદ્યતે ન પુક્કસચણ્ડાલકુલેષુ ઉપપદ્યતે. ન કાણો ભવતિ. ન કુબ્જો ભવતિ. ન લંગો ભવતિ. નોનાણ્ગો ભવતિ. ન બધિરો ભવતિ. ન પઙ્કપતિતો ભવતિ. ન વિકલેન્દ્રિયો ભવતિ. પરિપૂર્ણેન્દ્રિયો ભવતિ, ન અપરિપૂર્ણેન્દ્રિયઃ. ન પ્રાણાતિપાતિકો ભવતિ. નાદ ત્તાદાયી [f. 225બ્] ન કામમિથ્યાચા રિ કો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 42 ) ન મૃષાવાદી ન પૈશુનિકો ન પારુષિક ઃ ન સંભિન્નપ્રલાપી ન અભિધ્યાલુર્ ન વ્યાપન્નચિત્તો ન મિથ્યા દૃષ્ટિકો ભવતિ, ન મિથ્યાજીવિકયા જીવિતાં

સંકલ્પયતિ. ન અભૂત પરિગ્રા હકો ભવતિ ન દુઃશીલપરિગ્રાહકો ભવતિ. એવં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન દીર્ઘાયુષ્કેષુ દેવેષુ ઉપપદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોર્? અસ્ત્ય્ અસ્યોપાયકૌશલં યેનોપાયકૌશલ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન દીર્ઘાયુષ્કેષુ દેવેષુ ઉપપદ્યતે. તત્ પુન ઃ કતમદ્? યદુત ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપાય કૌશલમ્ ઉપદિષ્ટં. યેન ઉપાયકૌશલેન સમન્વાગતો ધ્યાના નિ સમાપદ્યતે. અપ્રમાણાનિ સમાપદ્યતે. આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચ સમાપદ્યતે, ન ધ્યાનાનામ્ અપ્રમાણાનામ્ આરૂપ્યાસમા પત્તીનાં ચ વશેન ઉપપદ્યતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ સર્વ બુદ્ધ ધર્મબલપરિશુદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ. યદુત શ્રાવકપ્રત્યેકાબુદ્ધભૂમિપરિશુદ્ધિત ઃ . આહ: યદ્ ભગવં સર્વધર્માઃ પ્રકૃતિપરિશુદ્ધાસ્, તત્ કતમસ્ય ધર્મસ્ય બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરિશુદ્ધિમ્ અધિગચ્છતિ? ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભાતે એવમ્ એતત્ તથા યથા વદસિ. સર્વધર્માઃ સુભૂતે પ્ર કૃતિપરિશુદ્ધાઃ, એવં પરિશુદ્ધેષુ સુભૂતે સર્વધર્મેષુ બો ધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો યા ચિત્તસ્ય અસંસીદનતા, અનવલીનતા, ઇયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા. તત્ સર્વબાલપૃ થગ્જના એતાં ધર્મતાં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, તેષાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 43 ) સત્ત્વાનાં કૃતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્તિ. એવં શિક્ષમાણઃ સુ ભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્મબલ વૈશારદ્યતાં પ્રતિલભતે ન ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પતતિ એવં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતવિસ્પન્દિતાનાં પારં ગચ્છતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અલ્પકાસ્ તે મહાપૃથિવીપ્રદે શા યત્ર જા ં બૂનદં સુર્વર્ણં જાતરૂપમ્ ઉત્પદ્યતે. એવમ્ એવ સુભૂતે અલ્પકાસ્ તે સત્ત્વા ય ઇહ શિક્ષાયાં શિક્ષન્તે, યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાશિક્ષાયાં. અતો બહુતરાઃ તે સત્ત્વાઃ યે શ્રાવકભૂમયે વા પ્ર ત્યેકબુદ્ધભૂમયે વા સંપ્રતિષ્ઠન્તે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અલ્પકાસ્ તે સત્ત્વા યે ચક્રવર્તિરાજસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે. અતો બહુતરાસ્ તે સ ત્ત્વા ઃ યે કોટ્ટ રાજસંવર્તનીયં કર્મ સમાદાય વર્તન્તે. એવમ્ એવ સુભૂતે અલ્પકાસ્ તે સત્ત્વા યે ઇમં સર્વજ્ઞતામાર્ગં સમારોહન્તિ. અતો બહુતરાઃ સત્ત્વા ઃ યે શ્રાવાકપ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગં સમારોહ્ અન્તિ. યે ઽપિ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અ નુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રસ્થિતાઃ, અતો ઽલ્પતરકાસ્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે તથાત્વાય પ્રતિપદ્યન્તે, અતો બહુતરા યે શ્રાવકત્વાય વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વાય વા તિષ્ઠન્તિ. યે ઽપિ તે સુભૂતે બો ધિસત્ત્વયાનિકા ઃ કુલપુત્રા ઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિહરન્તઃ નિઃસંશયેન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 44 ) અવૈવર્તિકભૂમિમ્ આક્રામન્તિ. અતઃ પ્રભૂતતરા યે ન અવૈવર્તિકભૂમિમ્ અવક્રામન્તિ. તસ્માત્ તર્હિ સુ ભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન [f. 226અ] અ વૈવર્તિકભૂમિમ્ ઐમ્પ્રાપ્તુકા મેન અવૈવર્તિકભૂમૌ ગણનાં દાન્તુકામેનેહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિ ક્ષિતવ્યં . પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપા રમિતાયાં ચરત ન માત્સર્ય સહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન દૌ ઃ શીલ્યસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન ક્ષોભસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ન કૌસીદ્યસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ન વિક્ષેપસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ન દૌષ્પ્રજ્ઞસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ન રાગસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ન દ્વેષસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ન મોહસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ન ખિલસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ન રૂપસહગ તં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે, ન વેદ નાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. યાવન્ ન બોધિસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપાર મિતાયાં ચરન્ ન કંચિ દ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે. અનુપલભમાનો ન ક્વચિદ્ ધર્મે ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે ઇહ ગંભીરાયં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વષટ્પારમિતાઃ પરિ ગૃહીતા ભવન્તિ સર્વષટ્પારમિતા ઃ સમુદાનિતા ભવન્તિ સર્વષટ્પારમિતાઃ અનુગતા ભવન્તિ . તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ 6અર્વપારમિતા અન્તર્ ગતા ભવન્તિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ ત્કાયદૃષ્ટૌ દ્વાષષ્ટિદૃષ્ટિગતાન્ય્ અન્તર્ગતાનિ ભવન્તિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 45 ) એવમ્ એવ સુભૂતે ઇહ ગંભિરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વપારમિતા અન્તર્ગતા ભવન્તિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષસ્ય કા લગતસ્ય જીવિતેન્દ્રિયે નિરુદ્ધે સર્વેન્દ્રિયાણિ નિ રુ દ્ધાનિ ભવન્તિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈહ ગંભીરાયાં

પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચ રતઃ સર્વપારમિતા અન્તર્ગતા ભવ ન્તિ. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વપારમિતાનાં પારંગન્તુકામેન ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં. ઇહ પુનઃ સુભૂતે ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપાર મિતાયાં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અગ્ર્યતાયાં શિક્ષતે. તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ અ પિ નુ તે બહવઃ? આહ: બહવો ભ ગવં બહવ ઃ સુગત. જામ્બૂદ્વીપકા એવ તાવદ્ ભગવં સત્ત્વા બહવઃ કઃ પુનર્ વાદો યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વા ઃ . ભગવાન્ આહ: યા વન્તઃ સુભૂતે ત્રિસાહસ્રમહાસા હસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે અનુપૂર્વચરમ ં માનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલભ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેરંસ્. તેષાં સર્વેષામ્ એકૈકં બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવજ્જીવં તિષ્ઠન્ તં ચીવર પિણ્ડપાતશય્યાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ ઉપત્તિષ્ઠેત્, તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસુચીત? આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત. ભ ગવાન્ [f. 226બ્] આહ: અત ઃ સ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 46 ) ય ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મ નસિકરિષ્યતિ. તથાત્વાય ચ પ્રતિપત્સ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવં મહાર્થિકા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા. અનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ આહર્ત્રી. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિ સત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અનુત્તરેણ. ભવિતુકામેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અનાથાનાં નાથેન ભવિતુકામેન. અશરણાનાં શ ર ણેન ભવિતુકા મેન. અપરાયણાનાં પરાયણે ન ભવિતુકામેન. અન્ધાનાં ચક્ષુષા ભવિતુકામેન અવિદ્યાન્ધકારપ્રક્ષિપ્તાનાં દીપેન ભવિતુકામેન. બુદ્ધત્વમ્ અનુપ્રાપ્તુકામેન બુદ્ધવિષયમ્ અનુગન્તુકામે ન બુદ્ધવિક્રીડિતં વિક્રીડિતુકામે ન. બુદ્ધસિંહનાદં નદિતુકામેન બુદ્ધભેરી ં પરાહન્તુકામેન બુદ્ધશંખં પ્રવાતુકામેન બુદ્ધસાંકથ્યં કર્તુકામેન ઇહૈવ ગંભિરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત વ્યં. તત્ કસ્ય હેતોર્? પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુભૂતે શિક્ષ માણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સા કાચિત્ સંપત્તિર્ યાં ન પ્રતિલભતે. યા અનેન ન પ્રતિલબ્ધવ્યા. સુભૂતિર્ આહ: શ્રાવકસંપત્તિર્ અપિ ભગવન્ન્ અનેન પ્રતિલભ્દવ્યા ઃ , પ્રત્યેકબુદ્ધસંપત્તિર્ અપ્ય્ અનેન પ્રતિલબ્ધવ્યાઃ? ભગવાન્ આહ: શ્રાવકસંપત્તિર્ અપ્ય્ અનેન સુભૂતે પ્રતિલબ્ધવ્યા, પ્રત્યેકબુદ્ધસંપત્તિર્ અપ્ય્ અનેન પ્રતિલબ્ધવ્યાઃ, તત્ર ચ ન સ્થાતવ્યં ન પ્રતિષ્ઠાતવ્યં. જ્ઞાનેન ચ દર્શ નેન ચ તાં દૃષ્ટ્વા અતિક્રમિતવ્યા. બોધિસત્ત્વન્યામો ઽવક્રમિતવ્ય ઃ . એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 47 ) અભ્યાશી ભવત્ય્ અનુત્ત રાં ચ સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. એવં શિક્ષમાણઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહસત્ત્વઃ સદેવમાનુષાસુરે લોકે દક્ષિણીયતાં ગચ્છતિ. એવં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યે તદન્યે દક્ષિણીયાઃ. શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસ્ તાન્ સર્વાન્ અભિભૂય ગચ્છતિ. સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચ અભ્યાશી ભવત્ય્. એવં શિક્ષમાણ ઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રિઞ્ચતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચરતિ ચ પ્ર જ્ઞાપારમિતાયામ્ અવિરહિતશ્ ચ પ્રજ્ઞાપા રમિતાયા. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અપરિહાણધર્મ વેદિતવ્યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા, દૂરીકરો તિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અભ્યાશી ભવત્ય્ અનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ. ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા સર્વાકારજ્ઞાતામ્ આહરિષ્યામિ ઇતિ, સચેદ્ એવં જા નાતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. અથ તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન જાનાતિ. ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતા, તમ્ અપિ ન જાનાતિ ન પશ્યતિ. યસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા યેન વા પ્રજ્ઞાપારમિતા યો વા પ્રજ્ઞાપારમિતયા [f. 227અ] નિર્યાય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ: નેયં પ્રજ્ઞાપારમિ તા નેહ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ન અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા કશ્ચિદ્ ધર્મો નિર્યાતિ સ્થિતત્વાદ્ ધર્મ ધાતોસ્ તથતાયા ભૂતકોટેઃ. એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ શ્ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઃ . ((57))
પરિવર્ત 58.

અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યૈતદ્ અભૂચ્: ચરન્ન્ અપિ ઇહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ દાનપારમિતાયાં શિલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સર્વસત્ત્વાન્ અભિભવતિ. કઃ પુનર્ વાદો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુ ધ્ય. સુલબ્ધાઃ તૈઃ સત્ત્વૈલ્ લાભાઃ સુજીવિતાં ચ તેષાં સ ત્ત્વાનાં જીવિતં યેષાં સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચિત્તં ક્રામતિ. કઃ પુનર્ વાદો યે ઽનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્તિ. સ્પૃહણીયા સ્ તે સત્ત્વા યૈર્ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે ચિત્તમ્ ઉ ત્પાદિતમ્ ઉત્પાદયિષ્યન્તિ ઇમાં ચ પ્રજ્નાપારમિતાં શૃણ્વન્તઃ. અથ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો માન્દારવાણિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્ત ઉ પસંક્રમ્ય તૈર્ માન્દારવૈઃ પુષ્પૈસ્ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ અવકિરન્તિ સ્મ અભ્યવકિરન્તિ સ્મ અભિપ્રકિરન્તિ સ્મ. અવકીર્ય અભ્ય વકીર્ય અભિપ્રકીર્યૈવં વચમ્ અભાષત: યે બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલા અનુત્તરાં સમ્યક્સં બોધિમ્ અધ્યાલમ્બન્તે, તેષામ્ અનેન કુશલમૂલેન બુદ્ધધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતુ સર્વાકારજ્ઞતાધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતુ. એસામ્ એવ સ્વયંભૂધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતુ, એષામ્ એવ અના સ્રવધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતુ. ન હિ મે ભગવન્ન્ એકચિત્તોત્પાદો ઽપ્ય્ ઉત્પદ્યતે. યદ્ બોધિસત્ત્વયાનિકઃ પુદ્ગલો ઽનુત્તરસ્યૈ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 49 ) સમ્યક્સંબોધયે સંપ્ર સ્થિતો વિવર્તેત. ન મે ભગવન્ન્ એકચિત્ત્ ઓત્પાદો ઽપ્ય્ ઉત્પદ્યતે યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવર્ત્ય શ્રાવક્ અત્વ્ એ વા પ્રત્યેકબોધૌ વા પતેત્. અપિ તુ ખલુ જનયેચ્ છન્દમ્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. ભૂય સ્યા માત્રયા પ્રણિધિં કુર્યાદ્ અનુત્તર સ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે. ઇમાનિ સંસારાવચરાણિ દુઃખાનિ દૃષ્ટ્વા અર્થકામો હિતકામ ઃ સુખકામો યોગક્ષેમકામ ઃ સદેવમાનુષાસુર સ્ય લોકસ્યૈભિશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં વિચુનુયાત્. કિમ્ ઇતિ વયં તીર્ણા અતીર્ણાન્ સત્ત્વાંસ્ તારયેમ, કિમ્ ઇતિ વયં મુક્તા અમુક્તાન્ સત્ત્વાન્ મોચયેમ. કિમ્ ઇતિ વયમ્ આશ્વાસ્તા અનાશ્વાસ્તાન્ સત્ત્વાન્ આશ્વાસયેમ , [f. 227બ્] કિમ્ ઇતિ વયં પરિનિર્વૃતા અપરિનિર્વૃતાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયેમ. કિયત્ સ ભગવં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પુણ્યં પ્રસવેદ્. યઃ પ્રથમયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહા સત્ત્વાનાં તાં શ્ ચિત્તોત્પાદા ન્ અ નુમોદેત. ચિરચરિતાનામ્ અપિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાંશ્ ચિત્તોત્પાદા ન્ અ નુમોદેત અવૈવર્તિકાનામ્ અપિ બોધિસત્ત્વ્ આનાં મહાસત્ત્વાનાં તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ અનુમો દેત એકજાતિપ્રતિબદ્ધાનામ્ અપિ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ અનુમોદેત? એવમ્ ઉક્તે ભગવાંચ્ છક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: સ્યાત્ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાત્ ઔ પલાગ્રપ્રમાણેન પરિમાણાં, ન ત્વ્ એવ તેષામ્ અનુમોદનાસહગતાનાંશ્ ચિત્તોત્પાદાનાં પુણ્યસ્ય પ્રમાણં. સ્યાત્ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહા સાહસ્રે લોકધાતૌ પલાગ્રપ્રમા ણેન પરિમાણાં. ન ત્વ્ એવ તેષામ્ અનુમોદનાસહગતાનાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 50 ) ચિત્તોત્પાદાનાં પુણ્યસ્ય પ્રમાણં. સ્યાત્ પુન ઃ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મ હાસમુદ્રેષુ યઃ અપ્સ્કન્ધસ્ તસ્ય અ પ્સ્કન્ધસ્ય શતધાભિન્નયા બાલાગ્રકોટ્યા ઉદકબિન્દૂનામ્ ઉત્ક્ષિપ્યમાણાનાં પ્રમાણં. ન ત્વ્ એવ તેષામ્ અનુમોદનાસહગતાનાં ચિત્તોત્પાદાનાં પુણ્યસ્ય પ્રમાણં. એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગ વન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મારાધિષ્ઠિતા ભગવંસ્ તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ ન અનુમોદિષ્યન્તે, મારપક્ષિકા ભગવંસ્ તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાંશ્ ચિત્તો ત્પાદાન્ ન અનુમોદિષ્યન્તે, મારભવનાદ્ ભ ગવંસ્ તે સત્ત્વાશ્ ચ્યુતા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ ન અનુમોદિષ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? મારભવનવિધ્વંસનકરા હિ ભગવંસ્ તે સત્ત્વા ય ઇમાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ અભિનિ ર્હૃત્ય અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયન્તિ. અનુમો દિતવ્યાસ્ તે ચિત્તોત્પાદા યે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધ્ અય્ એ ચિત્તોત્પાદા ઉત્પાદિતા. યેષામ્ અપરિત્યક્તો બુદ્ધ ઃ અપરિત્યક્તો ધર્મ ઃ અપરિત્યક્તઃ સં ઘસ્, તૈર્ ઇમે ચિત્તોત્પાદા અનુમોદિતવ્યાઃ, અનુમોદ્ય અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યા ઃ . યથા ન દ્વયસંજ્ઞા ન અદ્વયસંજ્ઞા. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિક એવમ્ એતત્. તથા યથા વદસિ. ય ઇમાન્ કૌશિક ચિત્તોત્પાદાન્ અનુમોદિષ્યન્તે, તે ક્ષિપ્રમ્ એવ તથા ગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ આરાગયિષ્યન્તિ, આરાગ્ય ન વિરાગયિષ્યન્તિ. એવં તે એભિર્ અનુમોદનાસહગતૈશ્ ચિત્તોત્પાદકુશ લમૂલૈઃ સમન્વાગતા યત્ર યત્રોપપત્સ્યન્તે તત્ર તત્ર સત્ કૃતા ભવિષ્યન્તિ, ગુરુકૃતા માનિતા ઃ પૂજિતા ભવિષ્યન્તિ, ન ચ તે જાત્વ્ અમનઆપં રૂપં દ્રક્ષ્યન્તિ. ન અમનઆપાઞ્ચ્ છબ્દાંચ્ છ્રોષ્યન્તિ.

( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 51 ) ન અમ નઆપાન્ ગન્ધાન્ ઘ્રાસ્યન્તિ ન અમનઆપાન્ રસાન્ આસ્વાદયિષ્યન્તિ ન અમનઆપાન્ સ્પર્શાન્ સ્પ્રક્ષ્યન્તિ. ન અમનઆપાન્ ધર્માન્ વિજ્ઞાસ્યન્તિ, ન ચ તે જાતુ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ વિરહિ તા ભવિષ્યન્તિ. બુદ્ધક્ષે ત્રાદ્ [f. 228અ] બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યન્તિ. તાંશ્ ચ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસિષ્યન્તે, કુશલમૂલાન્ ચ અવરોપ્ અય્ ઇષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક તૈઃ કુલપુત્રૈશ્ ચ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ અસંખ્યેયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રથમયાનસંપ્રસ્થિતાનાં કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદિતાનિ દ્વિતીયભૂમિસ્થિતાનાં તૃતીયભૂમિસ્થિતાનાં યાવદ્ દશમીભૂમીસ્થિતાનાં યાવદ્ એકજાતિ પ્રતિબ દ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદિતાનિ. તૈશ્ ચ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધમાનૈર્ અનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અભ્યાશીભવન્તિ. તે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યન્તિ. તદ્ અનેન અપિ કૌશિક પર્યાયેણ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રથમયાનસંપ્રસ્થિતાનાં બોધિસત્ત્વાનામ્ મહાસત્ત્વાનાં કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદ્ય અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યાનિ યથા ન ચિત્તં ન અન્યત્ર ચિત્તેન. ચારિકાં ચરતામ્ અવૈવર્તિકાનામ્ એકજાતિપ્રતિબદ્ધાનાં તાનિ કુશલ મૂલાન્ય્ અનુમોદ્ય અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યાનિ યથા ન ચિત્તં ન અન્યત્ર ચિત્તેન. અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 52 ) અવોચત્: કથં ભગવં માયોપમં ચિત્તમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે? ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સમનુપશ્યસિ ત્વં તન્ માયોપમં ચિત્તં? આહ: નો હીદં ભગવન્ ન અહં ભગવન્ માયાં ન માયોપમં ચિત્તં સમનુપશ્યામિ. ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે. યત્ર ન માયા ન માયોપમં ચિત્તં સમનુપશ્ય સિ ત્વં તચ્ ચિત્તં યચ્ ચિત્તમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે? આહ: નો હીદં ભગવં. ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અન્યત્ર માયાયા માયોપમાદ્ વા ચિત્તાત્ ત ં ધર્મં સમનુપશ્યસિ. યો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે? આહ: નો હીદાં ભગવં ન અહં ભગવન્ન્ અન્યત્ર માયાયા નાન્યત્ર માયોપમાચ્ ચિત્તા ત્ તદ્ ધર્મં સમનુપશ્યામિ. યો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. સો ઽહં ભગવન્ન્ અન્યન્ ધર્મ મ્ અસમનુપશ્યન્, કતમન્ ધર્મમ્ ઉપદેક્ષ્યામ્ય્ અસ્તિતા વા નાસ્તિતા વા વેતિ? યો ધર્મો ઽત્યન્તતયા વિવિક્તો ન સો ઽસ્તિતાં વા નાસ્તિતાં વોપૈતિ. યો ધર્મો ઽત્યન્તતયા વિવિક્તો ન સો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે, ન ચ અસંવિદ્યમાનો ધર્મો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવં સર્વધર્મા ન સંવિદ્યન્તે. યે સંક્લિશ્યેરન્ વા વ્યવદાયેરન્ વા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા અત્યન્તતયા વિવિક્તા ધ્યાનપારમિતા અત્યન્તતયા વિવિક્તા વીર્યપારમિતા અત્ય્ અન્તતયા વિવિક્તા ક્ષાન્તિપારમિતા અત્યન્તતયા વિવિક્તા શીલપારમિતા અત્યન્તતયા વિવિક્તા. દાનપારમિતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 53 ) અત્યન્તતયા વિવિક્તા યાવદ્ બોધિર્ અત્યન્તતયા વિવિક્ત. યશ્ ચ અત્યન્તતયા વિવિક્તો ધર્મો [f. 228બ્] ન સ ભાવયિતવ્યો ન વિ ભાવયિતવ્ય ઃ . નાપિ સા કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય આહર્ત્રી પ્રજ્ઞાપારમિતા અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્. અત્યન્તવિવિક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા. કથં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે? અનુત્તરાપિ સમ્યક્સંબોધિર્ અત્યન્તતયા વિવિક્તા, તત્ કથં વિવિક્તેન વિવિક્તસ્ય અનુબોધો ભવતિ? ભગવાન્ અહ: સાધુ સાધુ સુભૂતે એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. અત્યન્તવિવિક્તા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા. અત્યન્તવિવ્ ક્તા હિ ધ્યાનપારમિતા અત્યન્તવિવિક્તા હિ વીર્યપારમિતા અત્યન્તવિવિક્તા હિ ક્ષાન્તિપારમિતા અત્યન્તવિવિક્તા હિ શીલપારમિતા અત્યન્તવિવિક્તા હિ દાનપારમિતા અત્યન્તવિવિક્તા હિ યાવદ્ બોધિઃ અત્યન્તવિવિક્તા હિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા. યથા સુભૂતે અત્યન્તવિવિક્તા પ્રજ્ઞાપારમિતા. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા તથા અત્યન્તવિવિક્તા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુધ્યતે. સચેત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન અત્યન્તવિવિક્તા સ્યાદ્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા ન અત્યન્તવિવિક્તા સ્યાત્ ન સા સ્યાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા યાવન્ ન સા સ્યાત્ સર્વાકારજ્ઞતા, તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે યથા પ્રજ્ઞાપારમિતા અત્યન્તવિવિક્તા યથા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા અત્યન્તવિવિક્તા. એવં હિ સુભૂતે ન પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનાગમ્ય અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુધ્યતે. ન ચ વિવેકેન વિવેકો ઽભિસંબુધ્યતે. અભિસંબુધ્યતે ચ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, ન ચ અનાગમ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભિસંબુધ્યતે. આહ: ગંભીરે ભગવન્ન્ અર્થે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ગંભીરે સુભૂતે અર્થે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. દુષ્કરકારકઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 54 ) મહાસત્ત્વ યદ્ ગંભીરે ઽર્થે ચરતિ. તં

ચ અર્થં ન સાક્ષાત્કરોતિ. યદુત શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા. આહ: યથા અહં ભગવતો ભાષિતસ્ય અર્થમ્ આજાનામિ. ન કિંચિ દ્ દુષ્કરં કરોતિ. કથં દુષ્કરકારકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ? તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ભગવં સો ઽર્થો નોપલભ્યતે. યઃ સાક્ષાત્કૃયેત, સાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે. યયા સાક્ષત્કૃયેત, સો ઽપિ ધર્મો નોપલભ્યતે યઃ સાક્ષાત્કુર્યાત્. અનુપલભ્યમાનેષુ ભગવં સર્વધર્મેષુ કત્ અમ્ ઓ ઽર્થ ઃ સાક્ષાત્કરિષ્યતિ. કતમયા વા પ્રજ્ઞાપારમિતયા સાક્ષાત્કરિષ્યતે. કતમો વા ધર્મ ઃ સાક્ષાત્કરિષ્યતે. યં સાક્ષાત્કૃત્ય નોત્ત્રસ્યતિ. ન સંત્રસ્યતિ ન સં ત્રાસમ્ આપ દ્ય ભગવન્ન્ અનુપલંભચરિર્ બોધિસત્ત્વચરિર્ યત્ર ચરં બોધિસત્ત્વો મ હાસત્ત્વઃ સર્વધર્મેષ્વ્ અનન્ધકારતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સચેદ્ ભગવન્ન્ એવં ભાષ્યમાણે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. ચિત્તં ન અવલીયતે ન સંલીયતે નોત્ત્રસ્યતિ. ન સંત્રસ્યતિ ન સં ત્રાસમ્ આપ દ્યતે. એવં ચરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. સ ચરામિ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અપિ ન સમનુપસ્યતિ. અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભો ત્સ્ય ઇત્ય્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ. તસ્ય ખલુ પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવતિ: દૂરીકરિષ્યામિ શ્રાવકપ્રત્યેકભૂમી આસન્નો ઽસ્મિન્ [f. 229અ] સર્વા કારજ્ઞતાયાઃ . તદ્યથાપિ નામ ભગવં ન અભ્યવકાશસ્યૈવં ભવતિ: કસ્યચિદ્ અહં દૂરે વા ઽભ્યાશે વા. તત્ કસ્ય હેતોર્? અભદત્વાદ્ અચલત્વાદ્ ભગવન્ન્ અભ્યવકાશસ્ય અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવન્ન્ અભ્યવકાશસ્ય. એવમ્ એવ ભગવન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 55 ) બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવતિ: શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ મમ અભ્યાશે. તત્ કસ્ય હેતોર્? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. તદ્યથાપિ નામ ભગવં માયાપુરુષસ્ય નૈવં ભવતિ: માયા મે દૂરે, માયાકારો મે ઽભ્યાશે, યઃ પુનર્ અયં જનકાયઃ સન્નિપતિત, એષ મે દૂરે વા ઽભ્યાશે વા. તત્ કસ્ય હેતોર્? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવન્ માયાપુરુષસ્ય. એવમ્ એવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવતિ: શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ મમ અભ્યાશે. તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ ન પ્રતિબિમ્બસ્યૈવં ભવતિ: યેન આરંબણેન પ્રતિબિમ્બમ્ ઉત્પન્નં તત્ મમ અભ્યાશે, યે પુનર્ અત્ર ઉપસંક્રાન્તા આદર્શે વા ઉદકપાત્રે વા તે મે દૂરે. તત્ કસ્ય હેતોર્? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવન્ પ્રતિબિમ્બસ્ય. એવમ્ એવ ભગવમ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો નૈવં ભવતિ: શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ મમ અભ્યાશે. તત્ કસ્ય હેતોર્? અવિકલ્પત્વાત્ પુનર્ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા. ન હિ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઃ પ્રિયો વા અપ્રિયો વા અસ્તિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અસ્યા ઃ સ્વભાવો નોપલભ્યતે, યસ્ય પ્રિયો વા અપ્રિયો વા ભવેત્. તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્ તથાગતસ્ય અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ન કશ્ચિત્ પ્રિયો વા અપ્રિયો વા સંવિદ્યતે, એવમ્ એવ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ન કશ્ચિત્ પ્રિયો વા અપ્રિયો વા સંવિદ્યતે. તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વકલ્પવિકલ્પપ્રહીણઃ, એવમ્ એવ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 56 ) સર્વકલ્પવિકલ્પપ્રહીણા, અવિકલ્પતામ્ ઉપદાય. તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ ન તથાગતનિર્મિતસ્યૈવં ભવતિ: શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ મમ અભ્યાશે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પત્વાદ્ ભગવંસ્ તથાગતસ્ય તથાગતનિર્મિતસ્ય ચ. એવમ્ એવ ભગવન્ ન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ: શ્રાવકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા મમ દૂરે, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ મમ અભ્યાશે. તદ્યથાપિ નામ ભગવંસ્ તથાગતો નિર્મિતં નિર્મિમીત સ યસ્ય કાર્યસ્ય કૃતે નિર્મિતસ્ તત્ કાર્યં કરોતિ, સ ચ નિર્મિત ઃ અવિકલ્પો નિર્વિકલ્પ ઃ , એવમ્ એવ ભગવન્ યસ્ય કાર્યસ્ય કૃતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવ્યતે તચ્ ચ કાર્યં કરોતિ, સા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા અવિકલ્પા નિર્વિકલ્પા. તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ દક્ષેણ પલગણ્ડેન વા પલગણ્ડાન્તેવસિના વા યન્ત્રં યુક્તં સ્યાત્ સ્ત્રિવિગ્રહો વા પુરુષવિગ્રહો વા, હસ્તિવિગ્રહો વા, બલીવર્દવિગ્રહો વા. તચ્ ચ યદૃશસ્ય કાર્યસ્ય કૃતે કૃતં તત્ કાર્યં કરોતિ. તચ્ ચ યન્ત્રમ્ અવિકલ્પં, એવમ્ એવ ભગવન્ યસ્ય કૃત્યસ્ય કૃતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવ્યતે, તત્ કાર્યં કરોતિ. સા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા અવિકલ્પા. અથાયુષ્માઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: [f. 229બ્] કિં પુનર્ આયુષ્મં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાઇવ અવિકલ્પા ઉતાહો ધ્યાનપારમિતા અપિ, યાવદ્ દાનપારમિતા અપ્ય્ અવિકલ્પા? સુભૂતિર્ આહ: ધ્યાનપારમિતા અપ્ય્ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વાતીપુત્ર અવિકલ્પા. યાવદ્ દાનપારમિતા અપ્ય્ અવિકલ્પા. આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મં સુભૂતે રૂપમ્ અપ્ય્ અવિકલ્પં યાવદ્ વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અવિકલ્પં? ચક્ષુર્ અપ્ય્ અવિકલ્પં યાવદ્ મનો ઽપ્ય્ અવિકલ્પં? કિં પુનર્ રૂપમ્ અપ્ય્ અવિકલ્પં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 57 ) યાવદ્ ધર્મમ્ અપ્ય્ અવિકલ્પં? ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્

અપ્ય્ અવિકલ્પં યાવદ્ મનોવિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અવિકલ્પં? ચક્ષુઃસંસ્પર્શો ઽપ્ય્ અવિકલ્પો યાવન્ મનઃસંપર્શો ઽપ્ય્ અવિકલ્પઃ? ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા અપિ વેદના અવિકલ્પા યાવન્ મનહ્સંસ્પર્શજા અપિ વેદના અવિકલ્પાઃ? કિં પુનર્ ધ્યાનાન્ય્ અપ્રમાણાન્ય્ આરૂપ્યસમાપત્તયો ઽપ્ય્ અવિકલ્પા? સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અપિ યાવન્ માર્ગો ઽપિ શૂન્યતા આનિમિત્તમ્ અપ્રણિહિતમ્ અપ્ય્ અવિકલ્પં? કિં પુનર્ દશતથાગતબલાનિ. ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રી મહાકરુણા અપ્ય્ અવિકલ્પાઃ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધર્મા અપ્ય્ અવિકલ્પા બોધિર્ અપ્ય્ અવિકલ્પા સંસ્કૃતધાતુર્ અસંકૃતધાતુર્ અપ્ય્ અવિકલ્પાઃ? સુભૂતિર્ આહ: સર્વધર્મા અપ્ય્ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર અવિકલ્પાઃ. આહ: યદ્ય્ આયુષ્મં સુભૂતે સર્વધર્મા અપ્ય્ અવિકલ્પાઃ, કુતો ઽયં પંચગતિકઃ સંસાર ઇતિ ભેદ આગતઃ નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકદેવમનુષ્યાઃ, કુત ઇયં પ્રભાવના શ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં? સુભૂતિર્ આહ: યે તે આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર સત્ત્વા વિપર્યાસસમુત્થિતં કર્મ અભિસંસ્કુર્વન્તિ કાયેન વાચા મનસા, તેષાં તથારૂપાણ્ય્ આયતનાન્ય્ અભિનિર્વર્તન્તે. ચ્છન્દમૂલકં કર્મ વિપાકં પરિગૃહ્ય વિકલ્પસમુત્થિતં નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકદેવમનુષ્યગતીર્ અભિનિર્વર્તયન્તિ. યત્ પુનર્ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર એવમ્ આહ: કુતઃ પુનઃ શ્રોતઆપન્ના પ્રભાવ્યન્તે સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા, કુતો ઽપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઃ , કુતસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઃ પ્રભાવ્યન્ત ઇતિ? અવિકલ્પ તઃ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર શ્રોતઆપન્નાઃ પ્રભાવ્યન્તે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 58 ) અવિકલ્પતઃ શ્રોતઆપત્તિફલં યાવદ્ અવિકલ્પતો ઽર્હન્તઃ અવિકલ્પતો ઽર્હત્વં, અવિકલ્પત ઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ અવિકલ્પતઃ પ્રત્યેકબોધિઃ, અવિકલ્પતો બુદ્ધાઃ અવિકલ્પતો બોધિઃ. યે ઽપિ તે આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર અભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્, તે ઽપ્ય્ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર બુદ્ધા ભગવન્ત ઃ અવિકલ્પા વિકલ્પપ્રહીના ઃ , એવમ્ અનાગતા અપ્ય્ અવિકલ્પા ભવિષ્યન્તિ. યે ઽપિ તે શારદ્વતીપુત્ર એતર્હિ દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વનિ બુદ્ધા ભગવન્તો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાસ્ તે ઽપ્ય્ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર બુદ્ધા ભગવન્તઃ અવિકલ્પા વિકલ્પપ્રહીણાઃ. તદ્ અનેન તે આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર પર્યાયેણ એવં વેદિતવ્યં, સર્વધર્મા અવિકલ્પા અવિકલ્પતથતાં પ્રમાણીકૃત્ય ભૂતકોટિતથતાન્ ધર્મધાતુતથતાં પ્રમાણિકૃત્ય. એવં ખલ્વ્ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અવિકલ્પાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, અવિકલ્પાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અવિકલ્પાન્ સર્વધર્માન્ અભિસંબુધ્યતે. ((58))
પરિવર્ત 59.

અથ આયુષ્મઞ્ચ્ છરદ્વતીપુત્ર અયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સારે વતાયમ્ [f. 230અ] આયુષ્મં સુભૂતે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. સારે વતાયં ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ. એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માં સુભૂતિર્ આયુષ્મન્તં શારદ્વતીપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: અસારે વતાયં ચરત્ય્ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મઞ્ચ્ છારદ્વતીપુત્ર અસારિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા યાવદ્ અસારિકા સર્વાકારજ્ઞતા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અસારમ્ એવ નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ. કુતઃ પુનઃ સારમ્ ઉપલપ્સ્યતે. યાવદ્ અસારિકાં સર્વાકારજ્ઞતાં નોપલભતે. કુતઃ પુનઃ સારમ્ ઉપલપ્સ્યતે. અથ સંબહુલાનાં કામાવચરાણાં રૂપાવચરાણાં ચ દેવપુત્રાણામ્ એતદ્ અભૂન્: નમસ્કરણીયાસ્ તે કુલપુત્રાશ્ ચ કુલદુહિતરશ્ ચ યૈર્ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં યે ચેહ ગંભિરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ટાયાં ચરન્તિ. અત્ર ચ અર્થે ચરન્તિ. ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ. યાં સાક્ષાત્કૃત્ય શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા અવતિષ્ઠેરન્. અનેન અપિ પર્યાયેણ નમસ્કરણીયાસ્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ય ઇમાન્ ધર્મતાં ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ. અથાયુષ્માં સુભૂતિસ્ તાન્ દેવપુત્રાન્ એતદ્ અવોચત્: નેદં દેવપુત્રા દુષ્કરં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 60 ) બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ય ઇમાન્ ધર્મતાં ન સાક્ષાત્કુર્વન્તિ યય સાક્ષાત્કૃયયા શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા અવતિષ્ઠેરન્ન્. ઇદં તેષાં દેવપુત્રા દુષ્કરતરં યદ્ અપ્રમેય અસંખ્યેય અપરિમાણાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામ ઇતિ સન્નાહં સન્નહ્યન્તિ. તે ચ સત્ત્વા અત્યન્તતયા નોપલભ્યન્તે યાં પરિનિર્વાપયેયુઃ. એવં ચારન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંપ્રસ્થિતો ભવત્ય્ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સર્વસત્ત્વાન્ વિનેષ્યામિ ઇતિ. આકાશં સ વિનેતવ્યં મન્યેત, યઃ સત્ત્વાન્ વિનેતવ્યં મન્યેત. તત્ કસ્ય હેતોર્? આકાશવિવિક્તતયા સત્ત્વવિવિક્તતા દ્રષ્ટવ્યા, આકાશશૂન્યતયા સત્ત્વશૂન્યતા દ્રષ્ટવ્યા. આકાશાસારતયા સત્ત્વાસારતા દ્રષ્ટવ્યા, આકાશતુચ્છતયા સત્ત્વતુચ્છતા દ્રષ્ટવ્યા. અનેન અપિ દેવપુત્રા ઃ પર્યાયેણ દુષ્કરકારકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ યે અવિદ્યમાનાનાં સત્ત્વાનાં કૃતે સન્નાહં સન્નહ્યન્તિ. આકાશેન તે સાર્ધં વિવદિતુકામા યે સત્ત્વાનાં કૃતે સન્નાહં સન્નહ્યન્તિ. સ ચ સન્નાહો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સન્નદ્ધસ્ તે ચ સત્ત્વા નોપલભ્યન્તે યેષાં સત્ત્વાનામ્ અર્થાય બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સન્નાહઃ સન્નદ્ધસ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વવિવિક્તતયા સન્નાહવિવિક્તતા દ્રષ્ટવ્યા. સચેદ્ એવં ભાષ્યમાણે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ, ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? રૂપવિવિક્તતયા સત્ત્વવિવિક્તતા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કાર વિજ્ઞાન વિવિક્તતયા સત્ત્વવિવિક્તતા. રૂપવિવિક્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિવિક્તતા. રૂપવિવિક્તતયા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞાતાવિવિક્તતા. સચેત્ પુનઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 61 ) સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વ ધર્મ વિવિક્તતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ચિત્ત ં ન અવલીયતે ન સંલીયતે ન ચાસ્ય માનસં સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. અથ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન કારણેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન [f. 230બ્] સંસીદતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં? આહ: અસત્ત્વાદ્ ભગવં સર્વધર્માણાં ન સંસીદતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, વિવિક્તત્વાચ્ છાન્તત્વાદ્ અનુત્પાદત્વાદ્ ભગવં ન સંસીદતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. અનેન ભગવન્ કારણેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંસીદતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ સ ભગવં નોપલભ્યતે યઃ સંસીદેદ્ યેન વા સંસીદેદ્ યત્ર વા સંસીદેત્. સર્વ એતે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે. સચેદ્ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એવં ભાષ્યમાણે ન સંસીદતિ ન વિષીદતિ. ન લીયતે ન અવલીયતે ન સંલીયતે, નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે. ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ભગવન્ સર્વ એતે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે યો વા સંસીદેદ્ યેન વા સંસીદેદ્ યત્ર વા સંસીદેત્. એવં ચરન્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સેન્દ્રકૈર્ દેવાઇઃ સબ્રહ્મકૈ ઃ સપ્રજાપતિકૈર્ નમસ્યતે. ભગવાન્ આહ: ન કેવલં સુભૂતે સેન્દ્રકૈર્ દેવૈઃ સબ્રહ્મકૈ ઃ સપ્રજા પ તિકૈર્ નમસ્યતે. બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ય એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. યે ઽપિ તે અભિક્રાન્તા અભિક્રાન્તવર્ણા ઃ શુભકૃત્સ્ના વૃહત્ફલા ઃ યાવચ્ છુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રાસ્ તે ઽપિ તં બોધિસત્ત્વં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 62 ) મહાસત્ત્વં નમસ્યંતિ ય એવં પ્રજ્ઞાપરમિતાયાં ચરતિ. યે ઽપિ તે સુભૂતે તથાગતા અર્હન્ત ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અસંખ્યેયાપ્રમેયેષુ લોકધાતુષુ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપિ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તં સમન્વાહરન્તિ. અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યતિ. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપૂરયિષ્યતિ. યં પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તં બુદ્ધા ભગવન્ત ઃ સમન્વાહરન્તિ. સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધત્વપ્રતિપન્નકો ધારયિતવ્યઃ. યાવન્તઃ સુભૂતે ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે મારાઃ પાપીયાંસો ભવેયુર્, એકૈકશ્ ચ માર ઃ પાપીયાંસ્ તાવન્તો મારા ન્ પાપીયાંસો ઽભિનિર્મિમીત, તે સર્વે અપ્રતિબલાસ્ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અન્તરાયં કર્તું. દ્વાભ્યાં સુભૂતે ધર્માભ્યા ં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિઃ. કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં? સર્વધર્મશ્ ચ અનેન સૂન્યતા વ્યવલોકિતા ભવન્તિ. સર્વસત્ત્વાશ્ ચ અસ્ય અપરિત્યક્તા ભવન્તિ. આભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો માહસત્ત્વો દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિઃ. અપરાભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો

બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિ ઃ . કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં? યથાવાદી ચ ભવતિ તથાકારી, બુદ્ધૈશ્ ચ ભગવદ્ભિઃ સમન્વાહૃયતે. આભ્યાં સુભૂતે દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસસત્ત્વ ઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દુર્ધર્ષો ભવતિ મારૈઃ પાપીયોભિઃ. એવં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 63 ) ચરન્તઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તે દેવપુત્રા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે. પર્યુપાસિષ્યન્તે પરિપ્રક્ષ્યન્તિ પરિપ્રશ્નયિષ્યન્તિ, ઉત્સાહં ચ દાસ્યન્તિ: ક્ષિપ્રં ત્વં કુલપુત્ર બુદ્ધબોધિમ્ અનુપ્રાપ્સ્યસિ. તસ્માત્ તર્હિ ત્વં કુલપુત્ર અનેનૈવ વિહારેણ વિહર યદુત શૂન્યતાવિહારેણ અનિમિત્તવિહારેણ અપ્રણિહિતવિહારેણ. [f. 231અ] તત્ કસ્ય હેતોર્? અનેન ત્વં કુલપુત્ર વિહારેણ વિહરન્ન્ અનાથાનાં સત્ત્વાનાં નાથો ભવિષ્યસ્ય્ અશરણાનાં સત્ત્વાનાં શરણં ભવિષ્યસ્ય્ અત્રાણાનાં સત્ત્વાનાં ત્રાણાં ભવિષ્યસ્ય્ અપરાયણાનાં સત્ત્વાનાં પરાયણં ભવિષ્યસ્ય્ અલયનાનાં સત્ત્વાનાં લયનં ભવિષ્યસ્ય્ અદ્વીપાનાં સત્ત્વાનાં દ્વીપો ભવિષ્યસ્ય્ અન્ધભૂતાનાં સત્ત્વાનામ્ આલોકભૂતો ભવિષ્યસિ ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યે ઽપિ તે અપ્રમેયાસંખેયેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠંતિ ધૃયંતે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયંતિ ભિક્ષુસંઘપરિવૃતા યો ઽસૌ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત્ય્ એભિર્ ગુણૈઃ સમન્વાગતો યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાગુણૈસ્ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામં ચ ગોત્રં ચ પરિકીર્ત ય માનરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચ ઉદાનયંતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અહમ્ એતર્હિ રત્નકેતોર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપો ધર્મં દેશયામ્ય્ ઉદાનં ચોદાનયામિ. સિખિનશ્ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપો ધર્મં દેશયામ્ય્ ઉદાનં ચોદાનયામિ. યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્ય અર્હતઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 64 ) સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અન્તિકે બ્રહ્મચર્યં ચરન્ત્ય્ અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા અવિરહિતાસ્ તેષામ્ અપ્ય્ અહં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપો ધર્મં દેશયામ્ય્ ઉદાનં ચોદાનયામિ. યે ઽપિ તે પૂર્વસ્યાન્ દિશિ બુદ્ધા ભગવંત સ્ તિષ્ઠંતિ ધૃયંતે યાપયંતિ ધર્મં ચ દેશયંતિ, તત્ર યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા એવં બ્રહ્મચર્યં ચરન્ત્ય્ અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા અવિરહિતાસ્ તેષાં તે બુદ્ધા ભગવંતઃ સંહર્ષયમાણરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયન્તિ. એવં યે ઽપિ તે દક્ષિણસ્યાં દિશિ પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ યાવત્ સમંતાદ્ દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવંતસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયંતિ, તત્ર યે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બ્રહ્મચર્યં ચરન્ત્ય્ અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા અવિરહિતાસ્ તેષાં તે બુદ્ધા ભગવંતઃ સંહર્ષયમાણરૂપા ધર્મન્ દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયંતિ. યે ઽપિ તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય બોધિમાર્ગં ચ પરિશોધયંતિ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યન્તિ, તેષામ્ અપિ તે બુદ્ધા ભગવન્ત ઃ સંહર્ષયમાણરૂપા ધર્મન્ દેશયંત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયંતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવં દુષ્ક ર કારકા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવન્તિ, યે બુદ્ધનેત્ર્યા અવ્યવચ્છેદાય પ્રતિપન્નાઃ. આહ: કતમેષાં ભગવં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપાશ્ તે બુદ્ધા ભગવંતો ધર્મન્ દેશયંતિ. અવૈવર્તિકાનામ્ અથ વૈવર્તિકાનાં? ભગવાન્ અહ: અસ્તિ સુભૂતે [f. 231બ્] બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અવૈવર્તિકા યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંતિ. અસ્ત્ય્ અવ્યાકૃતકા બોધિસત્ત્વા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 65 ) મહાસત્ત્વા યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંતિ. તેષાં તે બુદ્ધા ભગવંત ઃ સંહર્ષયમાણરૂપા ધર્મન્ દેશયંત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયંતિ. આહ: તે પુનર્ ભગવં કતમે? ભગવાન્ આહ: યે અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્ય અર્હત ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરંતે ઽનુશિક્ષમાણરૂપા વિહરન્તિ. ઇમે તે સુભૂતે અવૈવર્તિકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યેષાં તે બુદ્ધા ભગવન્ત ઃ સંહર્ષયમાણરૂપા ધર્મન્ દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયંતિ. યે ઽપિ તે સુભૂતે રત્નકેતોર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુશિક્ષમાણરૂપા બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરંતિ. તેષામ્ અપિ તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સંહર્ષયમાણરૂપા ધર્મન્ દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયંતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે યે તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ, સર્વધર્માણામ્ અનુત્પત્તિકતાયામ્ અધિમુક્તા ન ચ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિ ઃ પ્રતિલબ્ધા. સર્વધર્મા ઃ શૂન્યા ઇત્ય્ અધિમુક્તા ન ચ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિ ઃ પ્રતિલબ્ધા. સર્વધર્મા ઃ શાન્તા ઇત્ય્ અધિમુક્તા ન ચ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા. સર્વધર્મા રિક્તકા ઇતિ તુચ્છકા ઇતિ વશિકા ઇત્ય્ અસારકા ઇત્ય્ અધિમુક્તા ન ચ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિઃ પ્રતિલબ્ધા. એષામ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સંહર્ષયમાણરૂપા ધર્મં દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયંતિ. યેષામ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં બુદ્ધા ભગવંતો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મન્ દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયંતિ. તેષામ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રહીણાઃ શ્રાવકભૂમિ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિશ્ ચ વ્યાકૃયંતે તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. યસ્ય સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 66 ) મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બુદ્ધા ભગવંતો નામધેયં પરિકીર્તયમાનરૂપા ધર્મન્ દેશયન્ત્ય્ ઉદાનં ચોદાનયંતિ. સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અવૈવર્તિકતાયાં સ્થાસ્યતિ. યત્ર સ્થિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા ન કાંક્ષિષ્યતિ. ન વિચિકિત્સિષ્યતિ ન ધન્ધાયિષ્યતે, એવમ્ એતદ્ યથા તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ભાષિતમ્ ઇતિ. સ પુનર્ એવ વિસ્તરેણ શ્રોષ્યત્ય્ અક્ષોભ્યસ્ય તથાગત સ્યાર્હત ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અન્તિકા ત્ તેષાં ચ બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણામ્ અન્તિકાત્. અયમ્ અપિ

બોધિસ્સત્ત્વયાનિકઃ કુલપુત્ર ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષ્યતે, ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યથા તથાગતેન ભાષિતાં તથા અધિમુચ્યમાન અવૈવર્તિકતાયાં સ્થાસ્યતિ. એવં બહુકરો હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રવઃ કઃ પુનર્ વાદો યે ઽધિમોક્ષ્યંતે અધિમુચ્ય તથત્વાય સ્થાસ્યન્તિ. તથાત્વાય પ્રતિપત્સ્યન્તે તથાત્વાય સ્થિત્વા તથાત્વાય પ્રતિપદ્ય સ્થાસ્યન્તિ સર્વાકારજ્ઞાતાયાં. આહ: યત્ પુનર્ ભગયં તથાત્વાય [f. 232અ] સ્થિત્વા યત્ પ્રતિપદ્ય ન કશ્ચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલપ્સ્યતે. કથં સ્થાસ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાં? યદ્ ભગવંસ્ તથાગતનિર્મિતો ન કંચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભ્યતે કો ઽયં તથતાયાં સ્થાસ્યતિ કો વા તથતાયાં સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે કો વા તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ? તથતૈવ તાવં નોપલભ્યતે કઃ પુનર્ વાદો યઃ તથતાયાં સ્થાસ્યતિ. તથતાયાં સ્થિત્વા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 67 ) અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. ભગવાન્ આહ: યત્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ. ન ચ તથાગતનિર્મિતો ઽન્યં કિંચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે યસ્ તથતાયાં તિષ્ઠેત્ તથતાયાં સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયે ત્ . તથતૈવ તાવન્ નોપલભ્યતે. કઃ પુનર્ વાદો યસ્ તથતાયાં સ્થાસ્યતિ. તથતાયાં સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ તથા યથા વદસિ. ન સુભૂતે તથાગતનિર્મિતો ઽન્યં કંચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે. યસ્ તથતાયાં તિષ્ઠેત્ તથતાયાં સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેત, તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયેત્. તથતૈવ તાવન્ નોપલભ્યતે કઃ પુનર્ વાદો યસ્ તથતાયાં સ્થાસ્યતિ તથતાયાં સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઉત્પાદાદ્ વા સુભૂતે તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાના ં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા. ધર્મતા સ્થિત એવૈષા ધર્માણાં ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિત્ ઇત્ આ ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિઃ. નેહ સુભૂતે તથતાયાં કશ્ચિત્ સ્થાસ્યતિ. ન તથતાયાં સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. ન તથતાયાં સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. તત્ કસ્ય કેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્ર તથતાયાં નોત્પાદ ઉપલભ્યતે ન વ્યયો ન સ્થિતસ્યાન્યથાત્વં. તદ્ યસ્ય ધર્મસ્ય નાપ્ય્ ઉત્પાદ ઉપલભ્યતે ન વ્યયો ન સ્થિતસ્યાન્યથાત્વં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 68 ) ન તત્ર કશ્ચિત્ સ્થાસ્યતિ. નાપિ તત્ર સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. કુતઃ પુનસ્ તત્ર સ્થિત્વા ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. અથ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગંભીરેયં ભગવં. પ્રજ્ઞાપારમિતા. દુષ્કરકારકા ભગવં બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામાઃ. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન ચ નામ ભગવં કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે નાપિ કશ્ચિત્ તથતાયાં સ્થાસ્યતિ નાપિ કશ્ચિદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યતે નાપિ કશ્ચિદ્ ધર્મન્ દેશયતિ. તત્ર ચ નાવલીયન્તે ન ચૈષાં કાંક્ષયિતત્વં વા ધન્ધાયિતત્વં વા ભવતિ. અથ સુભૂતિ સ્થવિરઃ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચ ત્ : યત્ કૌશિકૈવં વદસિ દુષ્કરકારકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યેષામ્ ઇહ ગંભીરેષુ ધર્મેષુ ન ભવતિ કાંક્ષયિતત્વં વા ધંધાયિતત્વં વેતિ. શૂન્યેષુ કૌશિક સર્વધર્મેષુ કસ્યાત્ર કાંક્ષયિતત્વં વા ધન્ધાયિતત્વં વા ભવિષ્યતિ? શક્ર આહ: યદ્ સુભૂતિ ર્ સ્થવિરો નિર્દિશતિ. તત્ સર્વં શૂન્યતામ્ એવ આરભ્ય નિર્દિશતિ. ન ક્વચિત્ સજ્જતિ. તદ્યથાપિ નામ ઇષુર્ અન્તરીક્ષે ક્ષિપ્તો ન ક્વચિત્ સજ્જત્ય્ એવમ્ એવ સુભૂતે સ્થવિરસ્ય [f. 232બ્] ધર્મદેશના ન ક્વચિત્ સજ્જતિ. ((59))
પરિવર્ત 60.

અથ શક્રો દેવનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કચેઇદ્ અહં ભગવન્ન્ એવં ભાષમાણ એવમ્ ઉપદિશન્ન્ ઉક્તવાદી ચ ભગવતો ધર્મવાદી ચ ધર્મસ્ય ચાનુધર્મતામ્ સમ્યક્ વ્યાકુર્વં વ્યાકરોમિ? ભગવાન્ આહ: સ ખલુ ત્વં કૌશિકૈવં ભાષમાણ એવમ્ ઉપદિશંસ્ તથાગતસ્યોક્તવાદી ચ ધર્મવાદી ચ ધર્મસ્ય ચાનુધર્મતાં વ્યાકરોષિ. શક્ર આહ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ઇદં સુભૂતે સ્થવિરસ્ય પ્રતિભાતિ. સર્વં તંચ્ છૂન્યતામ્ એવારભ્ય પ્રતિભાત્ય્ આનિમિત્તમ્ એવ અપ્રણિહિતમ્ એવારભ્ય પ્રતિભાતિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ એવારભ્ય પ્રતિભાતિ યાવન્ માર્ગમ્ એવારભ્ય પ્રતિભાતિ. અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ એવારભ્ય પ્રતિભાતિ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ એવારભ્ય પ્રતિભાતિ. યાવદ્ બોધિમ્ એવારભ્ય પ્રતિભાતિ. ભગવાન્ આહ: સુભૂતિઃ કૌશિક સ્થવિર શૂન્યતયા વિહરન્ દાનપારમિતામ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યઃ દાનપારમિતાયાં ચરતિ. શીલપારમિતામ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યઃ શીલપારમિતાયાં ચરતિ. એવં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ એવ નોપલભતે કઃ પુનર્ વાદો ય સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયતિ. યાવન્ માર્ગમ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યો માર્ગં ભાવયતિ. અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 70 ) ભવયતિ. યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યો ઽભાવસ્વભાશૂન્યતાં ભાવયતિ. આર્યસત્યાન્ય્ એવ નોપલભતે કઃ પુનર્ વાદો યો આર્યસત્યાનિ ભાવયતિ. એવં ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીર્ એવ નોપલભતે કઃ પુનર્ વાદો યો ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીન્ ભાવયતિ. બલાન્ય્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યો બલાનિ ભાવયતિ. વૈશારદ્યાન્ય્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યો વૈશારદ્યાન્ય્ અભિનિર્હરતિ. પ્રતિસંવિદ એવ નોપલભતે કઃ પુનર્ વાદો યઃ પ્રતિસાંવિદો ઽભિનિર્હરતિ. મહાકરુણામ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યો મહાકરુણાવિહારી ભવતિ. આવેણિકબુદ્ધધર્માન્ એવ નોપલભતે કઃ પુનર્ વાદો ય આવેણિકબુદ્ધધર્માન્ અભિનિર્હરતિ. બોધિમ્ એવ નોપલભતે, કઃ પુનર્ વાદો યો બોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. સર્વાકારજ્ઞતામ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યસ્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તથા ગત મ્ એવ નોપલભતે કઃ પુનર્ વાદો યસ્ તથાગતો ભવતિ. અનુત્પાદમ્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યો ઽનુત્પાદં સાક્ષાત્કરોતિ. લક્ષણાન્ય્ એવ નોપલભતે કઃ પુનર્ વાદો યસ્ય લક્ષણાનિ કાયે ભવંતિ. અનુવ્યંજનાન્ય્ એવ નોપલભતે. કઃ પુનર્ વાદો યસ્ય અનુવ્યંજનાનિ કાયે ભવન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મવિવિક્તવિહારી હિ કૌસિક સુભૂતિ સ્થવિર અનુપલમ્ભવિહારિ શૂન્યતાવિહારી આનિમિત્તવિહારી અપ્રણિહિતવિહારી. ય એષ કૌશિક સુભૂતે સ્થવિરસ્ય વિહાર ઃ સ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયં ચરતો વિહારસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ. સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશત સહસ્રતમીમ્ [f. 233અ] અપિ સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 71 ) અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપમામ્ અપ્ય્ ઉપનિશામ્ અપિ ન ક્ષમતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથાગતવિહારં સ્થાપયિત્વા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો યો વિહારો યશ્ ચ શ્રાવકાનાં વિહારો યશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વિહાર એષાં વિહારાણામ્ અયમ્ એવ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો વિહારો ઽગ્ર્ય આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠ ઃ શ્રેષ્ઠ આખ્યાયતે વરઃ પ્રવરઃ પ્રણીત આખ્યાયાતે અનુત્તરો નિરુત્તર આખ્યાયતે. તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અગ્ર્યતાં ગન્તુકામેન અનેન વિહારેણ વિહર્તવ્યં. યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ, તત્ કસ્ય હેતોર્? અત્ર હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબૂમિમ્ અતિક્રામતિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ. બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તસ્ તથાગતસ્ય અર્હત ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સર્વવાસનાનુસન્ધિક્લેશપ્રહાણં ભવતિ.
અથ તસ્યામ્ એવ પર્ષદિ દેવાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશા માન્દરવાણિ પુષ્પાણિ ગૃહીત્વા ભગવન્તમ્ અવકિરન્તિ સ્મ અભ્યવકિરન્તિ સ્મ અભિપ્રકિરન્તિ સ્મ. ષષ્ટ્યધિકં ચ ભિક્ષુશતમ્ ઉત્થાયસનાદ્ એકાંસં ચીવરં પ્રાવૃત્ય દક્ષિણાં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમય્ય અનિમિષાભ્યાં ચક્ષુર્ભ્યાં ભગવન્તં પ્રેક્ષમાણા નમસ્યન્તિ સ્મ. અથ બુદ્ધાનુભાવેન તેષાં ભિક્ષૂણાં તે ઽઞ્જલયઃ પ્રણમયન્તો માણ્ડારવૈ ઃ પુષ્પૈ ઃ પરિપૂર્ણા અભૂવન્. તે તૈર્ માન્દારવૈઃ પુષ્પૈસ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 72 ) તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ અવકિરન્તિ સ્મ અભ્યવકિરન્તિ સ્મ અભિપ્રકિરન્તિ સ્મ. અવકિરન્તો ઽભ્યવકિરન્તો ઽભિપ્રકિરન્તઃ એવં ચ્ ) વાચં ભાષન્તે સ્મ: વયં ભગવન્ન્ અનેન કુશલમૂલેન અનેન ઉત્તમવિહારેણ વિહરેમ. યત્ર અગતિ ઃ . સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં.
અથ ભગવાંસ્ તેષાં ભિક્ષૂણામ્ આશયં વિદિત્વા તસ્યાં વેલાયાં સ્મિતં પ્રાદુરકર્ષીદ્. ધર્મતા ખલુ પુનર્ બુદ્ધાનાં ભગવતાં યદા સ્મિતમ્ આવિષ્કુર્વન્તિ, અથ તાવદ્ એવ અનેકવર્ણા નાનાવર્ણા અર્ચિષો મુખદ્વારાન્ નિશ્ચરન્તિ, તદ્યથા નીલપીતલોહિતાવદાતમઞ્જિષ્ઠસ્ફટિકરજતવર્ણાસ્, તે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અવભાસેન સ્ફરિત્વા પુનર્ એવ આગમ્ય ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવતો મૂર્ધન્ય્ અન્તર્ધીયન્તે સ્મ. અથાયુષ્માન્ આનન્દ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાંજલિં પ્રણમય્ય ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્:

કો ભગવન્ હેતુ ઃ કઃ પ્રત્યય ઃ સ્મિતસ્યાવિષ્કુરણે, ન અહેતુ ન અપ્રત્યયં તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઃ સ્મિતમ્ આવિષ્કુર્વન્તિ. એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇદમ્ આનન્દ ષષ્ટ્યધિક ં શતં ભિક્ષૂણાં તારકોપમે કલ્પે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે. અવકીર્ણકુસુમનામાનસ્ તથાગતા અર્હન્ત ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે ભવિષ્યન્તિ. તેષાં ખલુ પુનર્ આનન્દ અવકીર્ણકુસુમનામકાનાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સમો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 73 ) ભિક્ષુસંઘો ભવિષ્યતિ. સમં બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતિ. સમાયુષ્પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. યદુત વર્ષસહસ્રં. યતો યતો ઽભિનિષ્ક્રમિષ્યન્ત્ય્ [f. 233બ્] અભિનિષ્ક્રમ્ય પ્રવ્રજિષ્યન્તિ. પ્રવ્રજ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે. તત્ર તત્ર પઞ્ચવર્ણિકાનાં કુસુમાનાં કુસુમવર્ષમ્ અભિપ્રવર્ષિષ્યતિ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ ઉત્તમવિહારેણ વિહર્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. તથાગતવિહારેણ વિહર્તુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. યો હિ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યતિ. નિષ્ઠા તેન આનન્દ કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ગન્તવ્યા, મનુષ્યેભ્ય એવ અહં ચ્યુત્વેહોપપન્નસ્, તુષિતેભ્યો વા દેવનિકાયેભ્યશ્ ચ્યુત્વા ઇહ ઉપપન્નો. મનુષ્યેષ્વ્ એવેયં ગંભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા વિસ્તરેણ શ્રુતા ભવિષ્યતિ. તુષિતેષુ વા દેવનિકાયેષ્વ્ ઇયં ગંભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા વિસ્તરેણ શ્રુતા ભવિષ્યતિ. તથાગતવ્યવલોકિતાસ્ તે આનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા દ્રષ્ટવ્યા ય ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યન્તિ. યો હિ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં શ્રોષ્યન્તિ શ્રુત્વા ચ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ. વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્ય ન્ તિ, બોધિસત્ત્વયાનિકાંશ્ ચ પુદ્ગલાંશ્ ચેહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યત્ય્ અનુશાસિષ્યતિ નિષ્ઠા તેન આનન્દ બોધિસત્ત્વયાનિકેન પુદ્ગલેન ગન્તવ્યા, સંમુખં મયા તેષાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અન્તિકાદ્ ઇયં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 74 ) ગંભિરા પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રુતા ભવિષ્યત્ય્ ઉદ્ગૃહીતા ચ ધારિતા ચ વા ચિતા ચ પર્યવાપ્તા ચ ભવિષ્યતિ, તત્ર ચ તથાગતેષ્વ્ અર્હત્સુ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ ભવિષ્યન્તિ. વેદિતવ્યમ્ આનન્દ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા, ન મયા શ્રાવકાણામ્ અન્તિકે કુસલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ, ન શ્રાવકાણામ્ અન્તિકાદ્ ઇયં ગંભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રુતા. યો હિ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ, પર્યવાપ્સ્યતિ, અર્થતશ્ ચ ધર્મતશ્ ચ વ્યઞ્જનતશ્ ચ અનુગમિષ્યતિ, નિષ્ઠા આનન્દ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ગન્તવ્યા, સંમુખીભૂતો મે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. યો હિ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં શ્રુત્વા ન પ્રતિક્રોક્ષ્યન્તિ ન પ્રતિવક્ષ્યન્તિ શ્રુત્વા ચ પ્રસાદં પ્રતિલપ્સ્યન્તે, પૂર્વજિનકૃતાધિકારઃ સ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા વેદિતવ્યઃ. અવરોપિતકુશલુમૂલઃ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહિતા ઃ . કિં ચાપ્ય્ આનન્દ યેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તથાગતાનામ્ અર્હતા ં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અન્તિકે કુશલમૂલમ્ અવરોપિતં, ન તદ્ વિસંવદિષ્યતિ. શ્રાવકત્વે વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે વા. અપિ તુ ખલુ પુનર્ આનન્દ સુપ્રતિવિદ્ધેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભવિતવ્યં, દાનપારમિતાયાં ચરતા, શિલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં [f. 234અ] ચરતા. સુપ્રતિવિદ્ધો હ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરંચ્, છીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 75 ) ચરન્ ન શ્રાવકત્વે વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે વા સ્થાસ્યતિ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ અનુપરિન્દામિ તે ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં. સચેત્ ત્વમ્ આનન્દ યો મયા ધર્મો દેશિત ઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્થાપયિત્વા સર્વાં તાં ધર્મદેશનામ્ ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્સ પુનર્ એવ નાશયે ઃ , પુનર્ એવોત્સૃજે ર્ , ન મે ત્વમ્ આનન્દ તાવતાપરાધ્યે. સચેન્ ત્વમ્ આનન્દ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ય એકપદમ્ અપિ નાશયેસ્ તાવતા મે ત્વમ્ આનન્દ અપરાધ્યે. સચેત્ ત્વમ્ આનન્દ ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ય પુનર્ એવ ન નાશયે પુનર્ એવ નોત્સૃજેશ્ તાવતા મે ત્વમ્ આનન્દ નાપરાધ્યે. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ, અનુપરિન્દામિ તે ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યથોદ્ગૃહ્ય ધારયે. વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયા સુમનસિકૃતા ચ કર્તવ્યા સુપરિગૃહિતા ચ સુપર્યવાપ્તા ચ સ્વાધારિતા ચ કર્તવ્યા સુસનાપ્તૈર્ અક્ષરપદવ્યઞ્જનૈ સુનિરુક્તા ચ સૂદ્ગૃહીતા ચ કર્તવ્યા. યો હિ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ

પર્યવાપ્સ્યત્ય્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તેન બોધિર્ ધારિતા ભવિષ્યતિ. યો હિ કશ્ચિદ્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યત્ય્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તેન બોધિર્ અનુપરિગૃહીતા ભવિષ્યતિ. ય ઇચ્છેત્ મમ આનન્દ સંમુખીભૂતં સત્કર્તું ગુરુકર્તું માનયિતું પૂજયિતું. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 76 ) પુષ્પૈર્ માલ્યૈર્ ગન્ધૈ ર્ વિલેપનૈશ્ ચૂર્ણૈશ્ ચીવરૈશ્ છત્ત્રૈર્ ધ્વજૈઃ પતાકાભિ. તેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતોદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પર્યવાપ્યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા, પુષ્પૈર્ માલ્યૈર્ ગન્ધૈર્ વિલેપનૈશ્ ચૂર્ણૈશ્ ચીવરૈશ્ છત્ત્રૈર્ ધ્વજૈઃ પતાકાભિઃ. પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કુર્વતાં ગુરુકુર્વતાં માનયતાં પૂજયતા મ્ અહં ચ તેન પૂજિતો ભવિષ્યામ્ય્, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તઃ પૂજિતા ભવિષ્યન્તિ. યો હિ કશ્ચિદ્ આનન્દ અસ્યાં ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ગૌરવં ચ પ્રેમ ં ચ પ્રસાદં ચ ઉત્પાદયિષ્યતિ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે તેન પ્રેમ શ્ ચ પ્રસાદશ્ ચ ગૌરવં ચોત્પાદિતં ભવિષ્યતિ. યદિ તે આનન્દ અહં પ્રિયશ્ ચ મનઆપશ્ ચ અપરિત્યક્તશ્ ચ, તન્ તે આનન્દ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રિયા ચ મનઆપા ચ અપરિત્યક્તા ચ ભવતુ. યથૈકપદમ્ અપિ તે ઇતો ગંભીરાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ન નાશયિતવ્યં. સુબહ્વ્ અપિ તે આનન્દ ભાષેયં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા પરિન્દાનામ્ આરભ્ય. સંક્ષિપ્તેન આનન્દ યાદૃશ એવ અહં તે શાસ્તાસ્ તાદૃશસ્ તે [f. 234બ્] ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શાસ્તા, તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ અપ્રમાણ્ અય્ આ પરિન્દાનયા તે ઽહમ્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુપરિન્દામિ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ સદેવમાનુષા સુ રસ્ય લોકસ્ય પુરત આરોચયામિ. યસ્યાપરિત્યક્તો બુદ્ધઃ અપરિત્યક્તો ધર્મઃ અપરિત્યક્તઃ સંઘઃ અપરિત્યક્તા ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્ત. અપરિત્યક્તા ચ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિસ્, તસ્યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા અપરિત્યક્તા ભવતુ. ઇયમ્ અસ્માકમ્ અનુશાસની. યો હિ કશ્ચિદ્ આનન્દ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 77 ) કુલપુત્રો વ કુલદુહિતા વા ઇમં ગંભિરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ. ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પત્તીયેષ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. પરેષાં ચેમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનેકપર્યાયેણ વિસ્તરેણ આખ્યાસ્યતિ દેશયિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપયિષ્યતિ, પ્રસ્થાપયિષ્યતિ વિવરિષ્યતિ વિભજિષ્યતિ ઉત્તાનીકરિષ્યતિ સંપ્રકાશયિષ્યતિ સ ખલુ પુનર્ આનન્દ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ક્ષિપ્રમ્ એવ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. અભ્યાશી ભવિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્નાપારમિતાનિર્યાતા હ્ય્ આનન્દ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિ ર્ . યે ઽપિ તે આનન્દ અભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતૈવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. યે ઽપિ તે આનન્દ ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગાતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતૈવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. યે ઽપિ તે આનન્દ એતર્હિ પૂર્વસ્યાન્ દિશિ દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ યાવત્ સમન્તા દ્ દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતૈવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન. ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિતવ્યં. તત્ કસ્ય હેતોર્? એષા હ્ય્ આનન્દ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં જનેત્રી યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા. યે હિ કેચિદ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 78 ) આનન્દ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિષ્યન્તિ. સર્વે તે નિર્યાસ્યન્ત્ય્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ ઇમાઃ ષટ્પારમિતાઃ ભૂયસ્યા માત્રયા પરિન્દામ્ય્ અનુપરિન્દામિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? એષા હ્ય્ આનન્દ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ધર્મકોશઃ, અક્ષયો હ્ય્ એષ ધર્મકોશો યદુત ષટ્પારમિતાકોશઃ. યે ઽપિ તે આનન્દ પૂર્વસ્યાં દિશિ દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ યાવત્ સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ. તે ઽપ્ય્ આનન્દ બુદ્ધા ભગવન્ત ઇહ એવ ષટ્પારમિતાકોશાદ્ ધર્મં દેશયન્તિ. યે ઽપિ તે આનન્દ અભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપ્ય્ અત્રૈવ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા ધર્મન્ દેશયન્ત. યે ઽપિ તે આનન્દ ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગાતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપ્ય્ અત્રૈવ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે. ધર્મન્ દેશયન્તિ. [f. 235અ] યે ઽપિ તે અનન્તાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શ્રાવકાઃ સર્વે તે ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા પરિનિર્વૃતાશ્ ચ પરિનિર્વાન્તિ ચ પરિનિર્વાપયિષ્યન્તિ ચ. સચેત્ ત્વમ્ આનન્દ શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં શ્રાવવકભૂમિમ્ આરભ્ય ધર્મન્ દેશયેસ્ તયા ચ ધર્મદેશનયા યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે અર્હત્વ ં સાક્ષાત્કુર્યુઃ અદ્યાપિ ત્વયા મે શ્રાવકેણ શ્રાવકકૃત્ય ં ન કૃતં ભવેત્. સચેત્ મે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 79 ) ત્વમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈકપદમ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં દેશયેઃ પ્રકાશયેઃ,

એવમ્ અહં ત્વયા મે? શ્રાવકેણ આરાધિતો ભવેયં, શ્રાવકેણ શ્રાવકકૃત્યં કૃતં ભવેત્. યા ચ પૌર્વિકયા ધર્મદેશનયા યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ઽનુપૂર્વચરમમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કુર્યુસ્ તેષાં ચ અર્હતાં યદ્ દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ શીલમયં ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ. તત્ કિં મન્યસે આનન્દ અપિ નુ તદ્ બહુ ભવેત્? આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત. ભગવાન્ આહ: અતઃ સ આનન્દ બહુતરં પુણ્યં પ્ર સ વેદ્ યઃ શ્રાવકયાનિકઃ પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં ધર્મન્ દેશયેદ્ અન્તશ એકદિવસમ્ અપિ, તિષ્ઠત્વ્ આનન્દૈકદિવસઃ સચેદ્ આનન્દ અર્ધદિવસમ્ અપિ, તિષ્ઠત્વ્ આનન્દ અર્ધદિ વ સઃ. સચેદ્ આનન્દ યાવત્ પુરોભક્તમ્ અપિ, સચેદ્ યાવ ન્ નાડિકાન્તરં વા સચેદ્ યાવદ્ અચ્છટાન્તરં વા, સચેદ્ યાવત્ ક્ષણં વા લવં વા મુહૂર્ત્તં વા. અયમ્ એવ આનન્દ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેતિ યઃ શ્રાવકયાનિકઃ પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં ધર્મન્ દેશયેત્ સ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ કુશલમૂલમ્ અભિભવતિ. સચેત્ પુનર્ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્ત ં ધર્મન્ દેશયેત્ અન્તશ એકદિવસમ્ અપ્ય્ અર્ધદિવસમ્ અપિ પુરોભક્તમ્ અપિ નાડિકાન્તરમ્ અપિ ક્ષણં વા લવં વા મુહૂર્ત્તં વા, અયમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ કુશલમૂલમ્ અભિભવતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ સ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 80 ) આત્મના ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામ ઃ પરં ચ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ સમાદાપયતિ સંહર્ષયતિ સમુત્તેજયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવમ્ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરંશ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ, યાવન્ માર્ગાકારજ્ઞતાયાં ચરં કુશલમુલૈર્ વિવર્ધમાનઃ અસ્થાનમ્ આનન્દ અન્ અવકાશો યદ્ અનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ પરિહીયેત નેદં સ્થાનં વિદ્યતે.

અસ્યાં ખલુ પુન ઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ભગવાંશ્ ચતસૃણાં પર્ષદાં દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાણાં તથા સ્થિતાનામ્ એવ પુરતસ્ તથારૂપમ્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારમ્ અભિસંસ્કૃતવાન્ યથારૂપેણર્દ્ધ્યભિસંસ્કારેણ અભિસંસ્કૃતેન સર્વે તે અક્ષોભ્યં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં પશ્યન્તિ ભિક્ષુસંઘપરિવૃતં ભિક્ષુસંઘપુરસ્કૃતં ધર્મન્ દેશયન્તં સાગરોપમયા પર્ષદા અક્ષોભ્યયા, સર્વૈર્ અર્હદ્ભિઃ ક્ષીણાસ્રવૈર્ નિષ્ક્લેશૈર્ વશીભૂતૈઃ સુવિમુક્તચિત્તૈઃ સુવિમુક્તપ્રજ્ઞૈર્ આજાનેયૈર્ મહાનાગૈ ઃ [f. 235બ્] કૃતકૃત્યૈ ઃ કૃતકરણીયૈર્ અપહૃતભારૈર્ અનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થૈઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનૈઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તૈઃ સર્વચેતોવશિતાપરપારમિપ્રાપ્તૈર્ બોધિસત્ત્વૈશ્ ચ મહાસત્ત્વૈઃ સાગરોપમબુદ્ધિભિઃ. અથ ભગવાન્ પુનર્ એવ તમ્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારં પ્રતિસંહૃતવાન્ પ્રતિસંહૃતે ચ તસ્મિન્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારે તાશ્ ચતસ્ર ઃ પર્ષદો ન ભૂયઃ પશ્યન્તિ તમ્ અક્ષોભ્યં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં, શ્રાવકાન્ વા બોધિસત્ત્વયાનિકાન્ વા પુદ્ગલંસ્, તચ્ ચ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 81 ) બુદ્ધક્ષેત્રમ્ અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્ય અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ન ભૂય ઃ પશ્યન્તિ, ન ભૂયો બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘશ્ ચક્ષુષ આભાસમ્ આગચ્છતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રતિસંહૃતો હિ તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન સ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કાર સ્ . તે ન તે ન ભૂય ઃ પશ્યન્તિ. અથ ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયત: પશ્યસિ ત્વમ્ આનન્દ તદ્ અક્ષોભ્યસ્ય તથાગતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં તં ચ અક્ષોભ્યમ્ તથાગતં તં ચ ભિક્ષુસંઘં બોધિસત્ત્વસંઘં ચ? આહ: ચક્ષુષો ઽપિ ભગવંસ્ તદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં નાભાસમ્ આગચ્છતિ. નાપિ સ તથાગતો નાપિ સ ભિક્ષુસંઘો નાપિ સ બોધિસત્ત્વસંઘ ઃ . ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ આનન્દ સર્વધર્મા ન ચક્ષુષ આભાસમ્ આગચ્છન્તિ. ન ધર્મો ધર્મસ્ય આભાસમ્ આગચ્છતિ. ન ધર્મો ધર્મં પશ્યતિ. ન ધર્મો ધર્મં જાનાતિ. યથા પુનર્ એવ અક્ષોભ્યસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તે ચ શ્રાવકાસ્ તે ચ બોધિસત્ત્વયાનિકાઃ પુદ્ગલાસ્ તચ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં ન ચક્ષુષ આભાસમ્ આગચ્છતિ. એવં હ્ય્ આનન્દ સર્વધર્મા ન ચક્ષુષ આભાસમ્ આગચ્છન્તિ. ન ધર્મો ધર્મસ્ય આભાસમ્ આગચ્છતિ. ન ધર્મો ધર્મં પશ્યતિ. ન ધર્મો ધર્મં જાનાતિ. સર્વધર્મા હ્ય્ આનન્દ અજાનકા ઃ અપશ્યકાઃ અક્રિયાસમર્થાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નિરીહકા અગ્રાહ્યા હ્ય્ આનન્દ સર્વધર્મા આકશનિરીહકતયા, અચિન્ત્યા હ્ય્ આનન્દ સર્વધર્માઃ માયાપુરુષોપમાઃ, અવેદકા હ્ય્ આનન્દ સર્વધર્માશ્ ચિત્તવિગતત્વાત્. વિઠપનપ્રત્યુપસ્થાનલક્ષણત્વાદ્ અસારકતાં ચોપાદાય. એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 82 ) ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન ચ કિંચિદ્ ધર્મમ્ અભિનિવિશતે. એવં શિક્ષમાણ આનન્દ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ શિક્ષતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. સર્વપારમિતાઃ પરિપૂરયિતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં. એષા શિક્ષા અગ્ર્યા આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠા શ્રેષ્ઠા વરા પ્રવરા પ્રણીતા આખ્યાયતે અનુત્તરા નિરુત્તરા આખ્યાયતે, સર્વલોકહિતાય સર્વલોકસુખાય. અનાથાનાં નાથકરી હુદ્ધાનુજ્ઞાતા બુદ્ધપ્રશસ્તા. યત્ર સ્થિત્વા તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઇમન્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું દક્ષિણેન પાણિનાભ્યુત્ક્ષિપ્ય પુનર્ એવ નિક્ષિપેયુઃ ન ચ તેષાં સત્ત્વાનામ્ એવં ભવેદ્, ઉત્ક્ષિપ્તો વાયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુર્ નિક્ષિપ્તો વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઇયં સા આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા યત્ર શિક્ષિત્વા બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વ્ અસંગં જ્ઞાનદર્શનમ્ ઉત્પન્નં. યાવન્ત્ય આનન્દ શિક્ષા સર્વાસાં શિક્ષાણામ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શિક્ષા અગ્ર્યા આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠા શ્રેષ્ઠા આખ્યાયતે વરા પ્રવરા આખ્યાયતે. પ્રણીતા આખ્યાયતે અનુત્તરા નિરુત્તરા આખ્યાયતે. આકાશસ્ય સ આનન્દ [f. 236અ] પ્રમાણં વા પર્યન્તં વોદ્ગ્રહીતવ્યં મન્યેત. યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમાણં વા પર્યન્તં વોદ્ગ્રહીતવ્યં મન્યેત. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? અપ્રમાણા હ્ય્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન મયા આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રમાણમ્ આખ્યાતં, નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયા હ્ય્ આનન્દ પ્રમાણબદ્ધા ન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રમાણબદ્ધા. આનન્દ આહ: કેન કારણેન ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા અપ્રમાણબદ્ધા? ભગવાન્ આહ: અક્ષયત્વાદ્ આનન્દ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 83 ) પ્રજ્ઞાપારમિતા અપ્રમાણબદ્ધા, વિવિક્તત્વાદ્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારામિતા અપ્રમાણબદ્ધા. યે ઽપિ તે આનન્દ અભૂવન્ન્ અ તીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્ત ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપિ ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રભાવિતા. ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષયં ગતા. યે ઽપિ તે આનન્દ ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતાઃ અર્હન્ત ઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપિ ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઃ પ્રભાવયિષ્યન્તિ. ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષેષ્યતે. યે પિ ઽતે આનન્દૈતર્હિ દશસુ દિક્ષુ લોકે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપાયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ, તે ઽપિ બુદ્ધ ભગવન્ત ઇત એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઃ પ્રભાવ્યન્તે ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષિયતે. તત્ કસ્ય હેતોર્? આકાશં સ આનન્દ ક્ષપયિતવ્યં મન્યેત યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ક્ષપયિતવ્યં મન્યેત. ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ક્ષીણા ન ક્ષીયતે ન ક્ષેષ્યતે. એવં ન ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા દાનપારમિતા ક્ષીણા ન ક્ષીયતે ન ક્ષેષ્યતે. ન હ્ય્ એષાં ધર્માણામ્ ઉત્પાદો ઽસ્તિ, યેષામ્ ઉત્પાદો નાસ્તિ કુતસ્ તેષાં ક્ષયઃ પ્રજ્ઞાસ્યતે? અથ ભગવાન્ જિહ્વેન્દ્રિયમ્ અભિ નિર્માપય્ય સર્વાન્તં મુખમણ્ડલં જિહ્વેન્દ્રિયેણ સંચ્છાદ્ય આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયત: તસ્માદ્ તર્હ્ય્ આનન્દ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચતસૃણાં પર્ષદા ં વિસ્તરેણ ચક્ષીથા દેશયેઃ સંપ્રકાશયે ઃ પ્રજ્ઞપયેઃ પ્રસ્થાપયેઃ વિવરેર્ વિવરેર્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્ વિસ્તરેણ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 84 ) સંપ્રકાશયે ઃ . ઇહ હ્ય્ આનન્દ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટા યત્ર શ્રાવકયાનિકૈર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્ વા બોધિસત્ત્સયાનિકૈર્

વા પુદ્ગલૈઃ શિક્ષિતવ્યં. યત્ર યથાનુશિષ્ટા શિક્ષમાણા સ્વસુ સ્વસુ ભૂમિષુ સ્થાસ્યંતિ. ઇયં પુનર્ આનન્દ ગંભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વાક્ષરાણાં પ્રવેશઃ, ઇયમ્ આનન્દ ગંભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધારણીનાં મુખં યત્ર ધારણીમુખે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં. ઇમાન્ ધારણીન્ ધારયતાં બોધિસત્ત્વાનામ્ મહાસત્ત્વાનાં સર્વપ્રતિભાનપ્રતિસંવિદ આમુખીભવન્તિ. ઇયમ્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અક્ષયઃ સદ્ધર્મ કોશઃ ઉક્તો મયા. તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ આરોચયામિ તે પ્રતિવેદયામિ તે ય ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ. પર્યવાપ્ષ્યતિ. સો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિં ધારયિષ્યતિ. [f. 236બ્] ઇયં સા આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા ધારણ્ય્ ઉક્તા મયા. યાન્ ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાધારણીન્ ધારય ન્ સર્વધર્માન્ ધારયિષ્યસિ. ((60))
પરિવર્ત 61.

અથાયુષ્મત ઃ સુભૂતેર્ એતદ્ અભૂત્: ગંભિરા વતેયમ્ તથાગતાનાં સમ્યકમ્બુદ્ધાનાં બોધિઃ. યન્ન્વ્ અહં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં પરિપૃચ્છેયં. અથાયુષ્માં સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અક્ષયા હિ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા. ભગવાન્ આહ: આકાશ અક્ષયત્વાત્ સુભૂતે અક્ષયા પ્રજ્ઞાપારમિતા. આહ: કથં ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા? ભગવાન્ આહ: રૂપ અક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. દાનપારમિતા અક્ષયત્વા ત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા અક્ષયત્વાત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. પુનર્ અપરં સુભૂતે રૂપાકાશાક્ષયત્વેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. દાનપારમિતા આકાશાક્ષયત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. શીલપારમિતા આકાશાઅક્ષયત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. ક્ષાન્તિપારમિતા આકાશાક્ષયત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. વીર્યપારમિતા આકાશાક્ષયત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. ધ્યાનપારમિતા આકાશાક્ષયત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાકાશાક્ષયત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. પુનર્ અપરં સુભૂતે અવિદ્યાકાશાક્ષયત્વેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. સંસ્કારાકાશાઅક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 86 ) અભિનિર્હર્તવ્યા. વિજ્ઞાનાકશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. નામરૂપાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્નાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. ષડાયતનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. સ્પર્શાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. વેદનાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. તૃષ્ણાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. ઉપાદાનાકાશાઅક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. ભવાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. જાત્યાકાશાક્ષયત્વેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાકાશાક્ષયત્વેન સૂભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞપારમિતા [f. 237અ] અભિનિર્હર્તવ્યા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદવ્યવલોકનતાન્તવિવર્જનતા. આવેણિકો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મો બોધિમણ્ડનિષણ્નસ્ય યદેવં પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયતિ. એવં વ્યવલોકયં પ્રતીત્યસમુત્પાદં સર્વજ્ઞતાજ્ઞાનં પ્રતિલભતે. ય કશ્ચિત્ સુભૂતે અનેન આકાશ્ આક્ષયા ભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયતિ. સ ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 87 ) વા સ્થાસ્યતિ. સ્થાસ્યતિ સો ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. યે ઽપિ કેચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકા પુદ્ગલા વિવર્તન્તે, સર્વે તે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામનસિકારાન્ અનાગમ્ય વિવર્તન્તે. ન ચ જાનંતિ કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાકાશાક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રતીત્યસમુત્પાદો વ્યવલોકિતવ્યઃ. યે ઽપિ કેચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનિકા પુદ્ગલા વિવર્તન્તે સર્વે તે ઇદમ્ ઉપાયકૌશલમ્ અનાગમ્ય વિવર્તંતે ઽનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધે. યે ઽપિ કેચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ન વિવર્તંતે ઽનુત્તરસ્યા સમ્યક્સંબોધેઃ સર્વે તે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય ન વિવર્તન્તે ઽનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધે. ઉપાયકૌશલેન ચૈવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાકાશાક્ષયાભિનિર્હારેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા વ્યવલોકિતવ્યા અભિનિર્હર્તવ્યા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં વ્યવલોકયન્ ન કંચિદ્ ધર્મં પશ્યત્ય્ અહેતુકમ્ ઉત્પદ્યમાનમ્ ન કંચિદ્ ધર્મં નિત્યં સમનુપશ્યતિ ન નિરુધ્યમાનં. ન કંચિદ્ ધર્મમ્ આત્મતઃ સમનુપશ્યતિ. ન સત્ત્વતો ન જીવતો ન જંતુતો ન મનુજતો ન માનવતો ન પોષતો ન પુદ્ગલતો ન કારકતો ન કારાપકતો ન ઉત્થાપકતો ન સમુત્થાપકતો ન વેદકતો ન વેદયિત્રીકતો ન જાનકતો ન પશ્યકતઃ, ન નિત્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન અનિત્યતો ન સુખતો ન દુઃખતો ન આત્મતો ન અનાત્મતો ન શાન્તતો ન અશાન્તતઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રતીત્યસમુત્પાદો વ્યવલોકયિતવ્યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા. યસ્મિં સુભૂતે સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 88 ) પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, તસ્મિં સમયે ન રૂપં સમનુપશ્યતિ, નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુઃખં વા આત્માનં વા અનાત્માનં વા શાન્તં વા અશાન્તં વા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ ન સમનુપશ્યતિ નિત્યં વા અનિત્યં વા સુખં વા દુઃખં વા, આત્માનં વા અનાત્માનં વા, શાન્તં વા અશાન્તં વા. યસ્મિં સુભૂતે સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, તસ્મિમ્ [f. 237બ્] સમયે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ. તમ્ અપિ ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ. યેન પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમનુપશ્યેત્. એવ ં ધ્યાનપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ. વીર્યપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ. ક્ષાન્તિપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ. શીલપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ. દાનપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ. યાવદ્ બોધિં ન સમનુપશ્યતિ. તમ્ અપિ ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ. યેન ધર્મેણ બોધિં સમનુપશ્યેત્. યેન ચ ધર્મેણ સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્રહાણં કુર્યાત્ તમ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. સર્વધર્મ અનુપલંભયોગેન. યસ્મિં સુભૂતે સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મ અનુપલભમાનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતિ

તસ્મિન્ સમયે મારઃ પાપીયાં છોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષો માતાપિત્રોઃ કાલગતયો શોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ. પરમેણ શોકશલ્યેન સમન્વાગતઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વધર્મ અનુપલભમાનસ્ય શોકશલ્યસમર્પિતો ભવતિ. પરમેણ શોકશલ્યેન સમન્વાગતઃ. સુભૂતિર્ આહ: કિમ્ એક એવ ભગવં મારઃ પાપીયાં પરમેણ શોકશલ્યેન સમર્પિતો ભવતિ. ઉતાહો યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતુ મારા પાપિયાંસસ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 89 ) તે સર્વે પરમેણ શોકશલ્યેન સમર્પિતા ભવંતિ? ભગવાન્ આહ: યે ઽપિ તે સુભૂતે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મારાઃ પાપીયાંસસ્ તે સર્વે પરમેણ શોકશલ્યેન સમન્વાગતા ભવંતિ. સ્વકસ્વકેષુ ચ આસનેષુ ન રમન્તે. યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ અવિરહિતો ભવતિ. એવં વિહરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સદેવમાનુષાસુરો લોકો ઽવતારં ન લભતે ગાધં ન લભતે. યત્ર ગૃહીત્વા વિવર્તયેત્. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિ સંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહર્તવ્યં. પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા. વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારેણ વિહરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વપારમિતા ભાવના પરિપૂરિં ગચ્છ ં તિ. અથાયુષ્માં સુભૂતિર્ ભગવંતમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા. પ્રજ્ઞાપારમિતા કથં ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ દાનં દદન્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયંસ્ તદ્ દાનં દદાતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતા [f. 238અ] ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ શીલં રક્ષ ન્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયંસ્ તચ્ છીલં રક્ષતિ. એવં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 90 ) ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપ્રમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાંત્યા સંપાદયં. સર્વાકારજ્ઞતાયાં. પરિણામયંસ્ તાં ક્ષાન્તિં ભાવયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ વીર્યમ્ આરભમાણઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયંસ્ તદ્ વીર્યમ્ આરભતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનાનિ સમાપદ્યમાનઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયંસ્ તાનિ ધ્યાનાનિ સમાપદ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાં ભાવયન્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયંસ્ તાં પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ. અથાયુષ્માઞ્ચ્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનન્ દદતઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયતઃ સર્વ સત્ત્વેષુ મૈત્રં કાયકર્મ મૈત્રં વાક્ ક્ અર્મ મૈત્રં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 91 ) મનસ્કર્મ પ્રત્યુપસ્થિતં ભ વતિ. શીલપારમિતાં તસ્મિં સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનં દદતઃ યન્ તે પરિગ્રાહકા આક્રોશંતિ વા પરિભાષન્તિ વા અસહ્યાભિર્ વા પરુષાભિર્ વાગ્ભિઃ સમુદાચરંતિ સ ન તેષામ્ અન્તિકે ચિત્તમ્ આઘાતયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનં દદતઃ યન્ તે પરિગ્રાહકા અક્રોશન્તિ વા પરિભાષન્તે વા અસહ્યાભિર્ વા પરુષાભિર્ વાગ્ભિઃ સમુદાચરંતિ તસ્યાક્રુશ્યમાનસ્ય વા પરિભાષ્યમાનસ્ય વા અસહ્યાભિર્ વા પરુષાભિર્ વાગ્ભિઃ સમુદાચર્યમાણસ્ય વા દાનબુદ્ધિર્ એવ ભવતિ પરિત્યાગબુદ્ધિર્ એવ ભવતિ. દાતવ્યમ્ એવ મયા

દાનં ન મયા દાનં ન દાતવ્યં, સ કાયિકં ચૈતસિકં ચ વીર્યં સંજનયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં [f. 238બ્] પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ અહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનં દદન્ ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞાતાયામ્ એવ અસ્ય ચિત્તં ન પ્રવર્તતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 92 ) દાનપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઉપાયકૌશલેન દાનન્ દદન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનં દદતો દાનં પરિત્યજતો માયાબુદ્ધિર્ સદા દાને પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ. તેન ચ દાનેન ન કસ્યચિદ્ સત્ત્વસ્ય ઉપકારં વા અપકરં વા પશ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત. ઉપાયકૌશલેન પ્રજ્ઞાપરમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. ((6))
પરિવર્ત 62.
અથાયુષ્મન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો યઃ કાયિકો વા વાચિકો વા ચૈતસિકો વા સંચરસ્ તેન સંચરેણ શ્રાવકભૂમિં. વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા ન પરામૃશતિ. સ તત્ર ચ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો ન સત્ત્વાન્ જીવિતાદ્ વ્યવરોપયતિ નાદત્તમ્ આદદાતિ. ન કામેષુ મિથ્યાચરતિ ન મૃષાવાચં ભાષતે. ન પિશુનાં વાચાં ભાષતે. ન પરુષાં વાચાં ભાષતે. ન સ ં ભિન્નપ્રલાપી ભવતિ, ન અભિધ્યાલુર્ ભવતિ ન વ્યાપન્નચિત્તો ભવતિ. ન મિથ્યાદૃષ્ટિકો ભવતિ. સ તત્ર શીલપારમિતાયાં સ્થિતો યદ્ દાનં દદાત્ય્ અન્નમ્ અન્નાર્થકેભ્યઃ પાનં પાનાર્થકેભ્યો યાનં યાનાર્થકેભ્યો વસ્ત્રં વસ્ત્રાર્થકેભ્યઃ પુષ્પાણિ પુષ્પાર્થકેભ્યો માલ્યં માલ્યાર્થકેભ્યો ગન્ધાન્ ગન્ધાર્થકેભ્યો વિલેપનાં વિલેપનાર્થકેભ્યઃ શયનાસનં શયનાસનાર્થકેભ્યઃ ઉપાશ્રયમ્ ઉપાશ્રયાર્થકેભ્યઃ પ્રાજીવિકં પ્રાજીવિકાર્થકેભ્યઃ ઉપકરણમ્ ઉપકરનાર્થકેભ્યઃ યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યકાન્ પરિષ્કારાન્ દદાતિ. તચ્ ચ દાનં સર્વસત્ત્વૈ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. તથા ચ પરિણામયતિ. યથા પરિણામો ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 94 ) શીલપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણતિ. અહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં સ્થિતસ્ય સચેત્ સર્વસત્ત્વાગમ્યાંગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છિત્ત્વા ચ્છિત્ત્વા ગચ્છેયુ સ્ તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એકચિત્તોત્પાદો ઽપિ ન ક્ષુભ્યતિ ન વ્યાપદ્યતે અન્યત્રાસ્યૈવં ભવતિ, સુલબ્ધા મે લાભા યત્ર હિ નામ મમ સર્વસત્ત્વા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છિત્ત્વા ચ્છિત્ત્વા ગચ્છન્તિ. અનેન ચ અહં કાયપરિત્યાગેન. દિવ્યં વજ્રમયં તથાગતકાયં પ્રતિલપ્સ્યે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં [f. 239અ] પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ કાયેન ચ ચિત્તેન ચ વીર્યં ન સ્રંસયતિ. સર્વસત્ત્વા મયા ઉત્તારયિતવ્યા સંસારાદ્ અમૃતે ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે. દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં યાવન્ નિરોધં સમાપદ્યતે. ન ચ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અધ્યાલમ્બતે. અન્યત્રાસ્યૈવં ભવતિ. ઇહ મયા સમાધિપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 95 ) સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વા સંસારાત્ પરિમોચયિતવ્યા ઇતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલાપારમિતાયાં સ્થિતો ન કંચિદ્ ધર્મં સંસ્કૃતં પશ્યતિ ન અસંસ્કૃતં પશ્યતિ. ન ભાવં સંસ્કૃતં પશ્યતિ. ન અભાવમ્ અસંસ્કૃતં પશ્યતિ. ન નિમિત્તં સંસ્કૃતં પશ્યતિ. ન અનિમિત્તમ્ અસંસ્કૃતં પશ્યતિ. ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય અસ્તિતાં વા નાસ્તિતાં વા સમનુપશ્યતિ. અન્યત્ર સર્વધર્મતથતાં ન વ્યતિવર્તંતે. તયા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉપાયકૌશલેન ચ ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પતતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિત પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતી? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનન્ દદતો યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય સર્વસત્ત્વા આક્રોશેયુ ઃ પરિભાષેરન્ન્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ વા ચ્છિન્ત્યુશ્ ત સ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતસ્યૈવં ભવતિ: દાતવ્યમ્ એવ મયૈતેભ્ય સત્ત્વેભ્ય ન મયા દાનં ન દાતવ્યં. સ તેષાં સત્ત્વાનામ્ અન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યો દદાતિ. પાનં પાનાર્થિકેભ્યો દદાતિ. યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યકાં પરિષ્કારાં દદાતિ. સ તાનિ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાં કૃત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયતિ. યથા પરિણામયતસ્ ત્રિષુ બુદ્ધિષુ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 96 ) ન પ્રવર્તતે. કઃ પરિણામયતિ કિં વા પરિણામયતિ. ક્વ વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ

સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણ ન કંચિત્ સત્ત્વં જીવિતાદ્ વ્યવરોપયતિ. નાદત્તમ્ આદદાતિ ન કામેષુ મિથ્યાચરતિ ન મૃષાવદતિ ન પૈશુન્યં [f. 239બ્] વદતિ. ન પારુષ્યં વદતિ. ન સંભિન્નપ્રલાપી ભવતિ. ન અભિધ્યાલુર્ ભવતિ ન વ્યાપન્નચિત્તો ભવતિ ન મિથ્યાદૃષ્ટિકો ભવતિ. ન ચ અસ્ય શ્રાવકભૂમૌ વા. પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા ચિત્તં ક્રામતિ. તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. તથા ચ પરિણામયતિ. યથા ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન પ્રવર્તતે. કઃ પરિણામયતિ કિં વા પરિણામયતિ. ક્વ વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો એવં વીર્યં સંજનયતિ. ગત્વાહં યોજનશતં વા ગત્વા યાવદ્ યોજનસહસ્રં વા યાવદ્ યોજનશતસહસ્રં વા ગત્વા યાવલ્ લોકધાતું વા ગત્વા લોકધાતુકોટીશતસહસ્રં વા ગત્વા તત્ર અન્તતઃ એકસત્ત્વમ્ અપિ શરણગમને શિક્ષાપદેષુ વા પ્રતિષ્ઠાપયેયં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 97 ) ક્ષાન્તૌ વા શ્રોતઆપત્તિફલે વા યાવદ્ અર્હત્ત્વે વા પ્રત્યેકબોધૌ વા યાવદ્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્ ઇતિ વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યં તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈ ઃ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, યાવન્ નિરોધં સમાપદ્ય વિહરતિ. ઉત્પન્નો ઽનુત્પન્નાંશ્ ચ ચિત્તચૈતસિકાન્ ધર્માન્ કુશલોપસંહિતાન્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પરિણામયતિ. તથા ચ પરિણામયતિ. યથા ધ્યાનાનિ ચ ધ્યાનાઙ્ગાનિ ચ તસ્મિં સમયે નોપલભતે. નેવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ, આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃઃણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષન્તિપારમિતાયાં સ્થિતો યસ્મિં સમયે ધર્મેષુ ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, વિવિક્તાકારેણ વા શાન્તાકારેણ વા અક્ષયાકારેણ વા, ન ચ તાન્ ધર્મતાં સાક્ષાત્કરોતિ, યાવન્ ન બોધિમણ્ડનિષણ્ણો ભવતિ. તત્ર ચ નિષદ્ય. સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. ઉત્થાય ચ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 98 ) મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. તથા ચ પરિગૃહ્ણાતિ યથા નોત્સૃજતિ. ન પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો. વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં [f. 240અ] પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતઃ કાયેન ચ ચિત્તેન ચ ધુરં ન નિક્ષિપતિ, અવશ્યમ્ એવ મયા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધવ્યા. ન મયા ન અભિસંબોદ્ધવ્યા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. સ સત્ત્વાનાં કૃતે યોજનં વા યાવદ્ યોજનશતં વા યોજનસહસ્રં વા યોજનશતસહસ્રં વા . લોકધાતું વા યાવલ્ લોકધાતુકોટિં વા લોકધાતુકોટીશતં વા લોકધાતુકોટીશતસહસ્રં વા ગત્વા વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતો ઽન્તશ એકસત્ત્વમ્ અપિ બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સચેદ્ બોધિસત્ત્વયાનિકં પુદ્ગલં ન લભેત તત્ર શ્રવકયાનિકં પુદ્ગલં શ્રાવકત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકં પુદ્ગલં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. અન્તશ એકસત્ત્વમ્ અપિ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તદ્ ધર્મદાનં દત્ત્વા આમિષદાનેન સત્ત્વા ન્ સંતર્પયતિ. તચ્ ચ કુશલમૂલં ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયતિ. અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો. વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણ આત્મના ચ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ. પરં ચ પ્રાણાતિપાતવૈરમણ્યાં સમાદાપયતિ. પ્રાણાતિપાતવૈરમણ્યસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે યે ચ અન્યે પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતા ભવન્તિ

તેષામ્ અપિ ચ વર્ણ વાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. યાવદ્ આત્મના એઅ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 99 ) પ્રતિવિરતો ભવતિ પરં ચ મિથ્યાદૃષ્ટિવૈરમણ્યાં સમાદાપયતિ. મિથ્યાદૃષ્ટિવૈરમણ્યસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે. યે ચ અન્યે મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતાસ્ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ. સમનુજ્ઞઃ. સ તયા શીલપારમિતયા ન કામધાતૌ પ્રતિતિષ્ઠતિ. ન રૂપધાતૌ ન અરૂપ્યધાતૌ પ્રતિતિષ્ઠતિ. ન શ્રાવકભૂમૌ ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પ્રતિતિષ્ઠતિ. નાન્યત્ર તાનિ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વૈ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. તથા ચ પરિણામયતિ. યથા અસ્ય ત્રિવિધા બુદ્ધિર્ ન પ્રવર્તતે. કઃ પરિણામયતિ કિં વા પરિણામયતિ. ક્વ વા પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય સચેત્ મનુષ્યભૂતો વા અમનુષ્યભૂતો વા ચિત્તવિક્ષેપં કુર્યાત્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ વા છિત્ત્વા ચ્છિત્વા આદાય ગચ્છેત્ તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતાયં સ્થિતસ્ય નૈવં ભવતિ, કશ્ચિત્ મે છિન્નત્તિ વા ભિન્નત્તિ વા હરતિ વા. અ પિ ત્વ્ અ સ્યૈવં ભવતિ, સુલબ્ધા [f. 240બ્] મે લાભા યેષામ્ એવ કૃતે કાયં પરિહરામિ. ત એવાગમ્ય મમાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ છિત્ત્વા છિત્ત્વા આદાય ગચ્છન્તિ. ધર્માણાં વા તેન પ્રકૃતિ ઃ સુમનસિકૃતા ભવતિ. તાનિ ચ કુ શલમૂલાનિ ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્ અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધરણાનિ કૃત્વાનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 100 ) બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રિતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેન યાવત્ સર્વાવન્તં લોકં સ્ફરિત્વા ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. એવં કરુણાસહગતેન મુદિતાસહગતેન ઉપેક્ષાસહગતેન ચિત્તેન યાવત્ સર્વાવન્તં લોકં સ્ફરિત્વા ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ તેષાં ધ્યાનાનાં ચ અપ્રમાણાનાં ચ આરૂપ્યસમાપત્તીનાં. વિપાકં ન પરિગૃહ્ણાતિ. અન્યત્ર યત્ર સર્વ સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તવ્યસ્ તત્રોપપદ્યતે. સ તાન્ સત્ત્વાન્ ષટ્સુ પારમિતાસુ પરિપાચયતિ. દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસીનઃ કુશલમૂલાનામ્ અવરોપનતાયૈ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ. ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ. શીલપારમિતાં ન દ્રવ્યત ઃ સમનુપશ્યતિ. ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, ક્ષાન્તિપારમિતાં ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ, વીર્યપારમિતાં ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 101 ) ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ , ધ્યાનપારમિતાં ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ . એવં યાવત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં ન દ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યતિ. ન ભાવતો ન નિમિત્તતઃ. સ સર્વધર્માન્ અદ્રવ્યતઃ સમનુપશ્યન્ન્ અભાવતઃ અનિમિત્તતઃ સમનુપશ્યન્, ન કશ્ચિદ્ ધર્મે નિકેતં કરોતિ. સ યથાવાદિ તથાકારી ભવતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનાપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુસલૈર્ ધર્મૈ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ તત્ર ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત અવિક્ષિપ્તમનસ્ [f.

241અ] તેભ્ય સત્ત્વેભ્ય આમિષદાનં ચ ધર્મદાનં ચ દદાતિ. સ આત્મના ચ આમિષદાનં ચ ધર્મદાનં ચ દદાતિ. પરાંશ્ ચ આમિષદાનેન ચ ધર્મદાનેન ચ સમાદાપયતિ. આમિષદાનધર્મદાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે. યે ચ અન્યે સત્ત્વા આમિષદાનં ચ ધર્મદાનં ચ દદન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવાકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્ અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતસ્ય ન રાગસહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે ન દોષસહગતં ન મોહસહગતં, ન વિહિંસા સહગતં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 102 ) ન? અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરતિ, તાનિ ચ કુશલમૂલં ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્ અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણં કૃત્વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ ફેનપિણ્ડોપમં રૂપં પ્રત્યવેક્ષતે. બુદ્બુદોપમાં વેદનામ્ મરીચ્યુપમાં સંજ્ઞાં કદલ્યુપમાં સંસ્કારાન્ માયોપમં વિજ્ઞાનં પ્રત્યવેક્ષતે. તસ્યૈવં પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય પઞ્ચસુ ઉપાદાનસ્કન્ધેષ્વ્ અસારકસંજ્ઞ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ. તસ્યૈવં પ્રત્યવેક્ષમાણસ્યૈવમ્ ભવતિ. ચ્છિદ્યમાનેષ્વ્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષુ કો ઽત્ર છિન્નન્તિ કિં વેહ ચ્છિદ્યતે. કસ્ય વા કાયઃ કસ્ય વા વેદના કસ્યેયં સંજ્ઞા કસ્ય વા સંસ્કારા કસ્ય વા વિજ્ઞાનં? તસ્યૈવં પ્રત્યેવેક્ષમાણસ્યૈવં ભવતિ. કો ઽત્રાક્રુશ્યતે વા પરિભાષ્યતે વા યત્ર આક્રુશ્યમાનસ્ય વા પરિભાષ્યમાણસ્ય વા વ્યાપાદ ઉત્પદ્યતે? એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈઃ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમધ્યાનમ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 103 ) ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ધ્યાનાનાં ધ્યાનાઙ્ગાનાં ચ નિમિત્તમ્ ઉદ્ગૃહ્ય અનેકવિધમ્ ઋદ્ધિવિધિં પ્રત્યનુભવતિ. યાવદ્ વિસ્તરેણ કર્તવ્યં, યાવદ્ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના ઉભયાંચ્ છબ્દાંચ્ છૃણોતિ. દિવ્યાંશ્ ચ માનુષાંશ્ ચ, પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચિત્તં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. યાવદ્ અનુત્તરં ચિત્તમ્ અનુત્તરં ચિત્તમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. સો ઽનેકવિધં પૂર્વે નિવાસમ્ અનુસ્મરતિ. યાવદ્ વિસ્તરેણ કર્તવ્યં. યાવત્ સ દિવ્યેન ચક્ષુષા અતિક્રાન્તમાનુષેણ યાવદ્, યથાકર્મોપગાન્ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ. સ ઇમાઃ [f. 241બ્] પઞ્ચાભિજ્ઞા. પ્રતિષ્ઠાય બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ. બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસીનઃ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયન્ સત્ત્વાન્ પરિપાવયન્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયંસ્. તાનિ ચ કુશ્ અલમૂ લાનિ ન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયત્ય્ અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધરણં કૃત્વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો રૂપં નોપલભતે. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનં નોપલભતે. દાનપારમિતાં નોપલભતે શીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતા ં નોપલભતે. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ નોપલભતે સમ્યક્પ્રહાણાનિ નોપલભતે. ઋદ્ધિપાદાં નોપલભતે ઇન્દ્રિયાણિ નોપલભતે બલાનિ નોપલભતે. બોધ્યંગાનિ નોપલભતે. આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 104 ) નોપલભતે, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં નોપલભતે. સંસ્કૃતધાતું નોપલભતે અસંસ્કૃતધાતું નોપલભતે. અનુપલભમાનો ન અભિસંસ્કરોતિ. અનભિસંસ્કુર્વન્ નોત્પાદયતિ. ન નિરોધયતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સુભૂતે ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષાં ધર્માણાં ધર્મસ્થિતિતા સ્થિત એવ ધર્મધાતુ સ નૈવોત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે. સો ઽવિક્ષિપ્તચિત્ત સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અવિરહિતો ભવતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞપારમિતાયાં ચર ં સર્વધર્માંચ્ છૂન્યા ઇતિ

સમનુપશ્યતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્માંચ્ છૂન્યા ઇતિ સમનુપશ્યતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મશૂન્યતેતિ નોપલભતે. બહિર્દ્ધાશૂન્યતાં બહિર્દ્ધાસૂન્યતેતિ નોપલભતે. અધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતા મ્ અધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતેતિ નોપલભતે. શૂન્યતાશૂન્યતા ં શૂન્યતાશૂન્યતેતિ નોપલભતે. મહાશૂન્યતાં મહાશૂન્યતેતિ નોપલભતે. પરમાર્થશૂન્યતાં પરમાર્થશૂન્યતેતિ નોપલભતે. સંસ્કૃતશૂન્યતાં સંસ્કૃતશૂન્યતેતિ નોપલભતે. અસંસ્કૃતશૂન્યતામ્ અસંસ્કૃતશૂન્યતેતિ નોપલભતે. અત્યંશૂન્યતા મ્ અત્યન્તશૂન્યતેતિ નોપલભતે. અનવરાગ્રશૂન્યતામ્ અનવરાગ્રશૂન્યતેતિ નોપલભતે. અવકારશૂન્યતામ્ અવકારશૂન્યતેતિ નોપલભતે. પ્રકૃતિશૂન્યતાં પ્રકૃતિશૂન્યતેતિ નોપલભતે સર્વધર્મશૂન્યતાં સર્વધર્મશૂન્યતેતિ નોપલભતે, સ્વલક્ષણશૂન્યતાં સ્વલક્સણશૂન્ય્ અત્ એતિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 105 ) નોપલભતે. સ ઇહ ચતુર્દશસુ શૂન્યતાસુ સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપં નોપલભતે [f. 242અ] શૂન્યમ્ ઇતિ વા અશૂન્યમ્ ઇતિ વા. વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં નોપલભતે. શૂન્યમ્ ઇતિ વા અશૂન્યમ્ ઇતિ વા. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ નોપલભતે શૂન્યમ્ ઇતિ વા અશૂન્યમ્ ઇતિ વા. યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકાં બુદ્ધધર્માં નોપલભતે શૂન્યા ઇતિ વા અશૂન્યા ઇતિ વા. યાવદ્ બોધિમ્ અપિ નોપલભતે શૂન્યેતિ વા અશૂન્યેતિ વા. સંસ્કૃતધાતું નોપલભતે શૂન્ય ઇતિ વા અશૂન્ય ઇતિ વા. અસંસ્કૃતધાતું નોપલભતે શૂન્ય ઇતિ વા અશૂન્ય ઇતિ વા. સ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદ્ યદ્ એવ દાનં દદાત્ય્ અન્નં વા પાનં વા યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યકાં પરિષ્કરાંસ્ તદ્ દાનં શૂન્યમ્ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ. યો વા દદાતિ. યસ્મૈ વા દદાતિ તમ્ અપિ શૂન્યમ્ ઇતિ ન સમનુપશ્યતિ. તસ્ય માત્સર્યચિત્તસ્ય વા આગ્રહચિત્તસ્ય વા અવકાશો ન ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતો? સર્વ એતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વિકલ્પાન ભવંતિ. પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય. યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય. યથૈવ તથાગતસ્ય અર્હત સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય ન માત્સર્યચિત્તં વા આગ્રહચિત્તં વા ઉત્પદ્યતે, તથૈવ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ન માત્સર્યચિત્તં વા આગ્રહચિત્તં વા ઉત્પદ્યતે. એષ એવ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શાસ્તા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતઃ શીલપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 106 ) શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તાનામ્ અવકાશં ન દદાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ શ્રાવાકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમીં નોપલભતે. તચ્ ચ ચિત્તં નોપલભતે. યચ્ છ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પરિણામયેત્. સ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદય. યાવદ્ બોધિમણ્ડં પ્રાણાતિપાતં પ્રહાણાય ધર્મન્ દેશયતિ. આત્મના ચ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ. પરં ચ પ્રાણાતિપાતવૈરમણ્યાં સમાદાપયતિ. પ્રાણાતિપાતવૈરમણ્યસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે. યે ચ અન્યે પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતા ભવંતિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ. સમનુજ્ઞઃ. યાવદ્ આત્મના ચ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતો ભવતિ. પરં ચ મિત્યાદૃષ્ટિવૈરમણ્યે સમાદાપયતિ મિથ્યાદૃષ્ટિવૈરમણ્યસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે. યે ચ અન્યે મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતાસ્ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમ નુ જ્ઞઃ. તેન ચ શીલેન ન કંચિદ્ ધર્મં પરામૃશતિ. શ્રાવકત્વં વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં વા બુદ્ધત્વં વા પ્રાગ્ એવ અન્યે કેચિત્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત ઃ શીલપારમિતાનિ પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત ઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતસ્ય આનુલોમિકી ક્ષાન્તિર્ ઉત્પદ્યતે. તસ્યૈવં ભવતિ. નેહ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા. જાયતે વા જીર્યતે વા મૃયતે વા, આક્રોશ્યતે વા પરિભાષ્યતે વા, ચ્છિદ્યતે વા ભિદ્યતે વા. [f. 242બ્] હન્યતે વા. તસ્ય પ્રથમચિત્તોપાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડમ્ અત્રાન્તરાત્ સચેત્ સર્વસત્ત્વા આગમ્ય આક્રોશેયુ પરિભાષેરલ્ લોષ્ટદણ્ડ મુષ્ટિશસ્ત્રપ્રહારાન્ દદ્યુશ્ ચ્છિન્દ્યુર્ ભિદ્યુર્ વા તત્રાસ્યૈવં ભવતિ. અહો ધર્માણાં ધર્મતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 107 ) ન ચ નામેહ કશ્ચિદ્ ધર્મ આક્રોશ્યતે વા પરિભાષ્યતે વા ચ્છિદ્યતે વા ભિદ્યતે વા હન્યતે વા બધ્યતે વા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ સ્થિતઃ ચતુર્ષુ ઋદ્ધિપાદેષુ

સ્થિત ઉપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ કાયિકં ચૈતસિકં ચ વીર્યં સંજનય્ય લોકધાતુમ્ અપિ ગત્વા લોકધાતુશતમ્ અપિ ગત્વા લોકધાતુસહસ્રમ્ અપિ ગત્વા યાવલ્ લોકધાતુકોટીનિયુતશતસહસ્ર ં અપ્ ઇ ગત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ શીલપારમિતાયાં વા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વા વીર્યપારમિતાયાં વા ધ્યાનપારમિતાયાં વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વા. પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. શ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સકૃદાગામીફલે અનાગામીફલે અર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધૌ યાવદ્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. તથા ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યથા ન સંસ્કૃતે ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ન અસંસ્કૃતે ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો વીર્યપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે હોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતસ્ તથાગતસમાધિં સ્થાપયિત્વા યાવન્તઃ કેચિત્ સમાધયઃ શ્રાવકસમાધયો વા પ્રત્યેકબુદ્ધસમાધયો વા બોધિસત્ત્વસમાધયો વા તાન્ સર્વાન્ સમાપદ્યતે. તત્ર સમાધિષુ સ્થિત્વા અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ અનુલોમપ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્થિષ્ઠતે ચ. કતમાન્ અષ્ટૌ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપી રૂપાણિ પશ્યત્ય્, અયં પ્રથમો વિમોક્ષઃ. અધ્યાત્મરૂપસંજ્ઞી બહિર્દ્ધારૂપાણિ પશ્યત્ય્, અયં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 108 ) દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ. શુભં ચાધિમુક્તો ભવત્ય્, અયં ત્રિતીયો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્ત ં ગમાન્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનાન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં ચતુર્થો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશ આકાશાનાન્ત્યાયતન સમતિક્રમાદ્ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં પંચમો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાન્ નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં ષષ્ઠો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશ આકિંચન્યાયતનસમતિક્રમાન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયં સપ્તમો વિમોક્ષઃ. સ સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ [f. 243અ] ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્, અયમ્ અષ્ટમો વિમોક્ષઃ. ઇમાન્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ અનુલોમપ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્થિષ્ઠતે ચ. નવ ચ અનુપૂર્વસમાપત્તીર્ અનુલોમપ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્થિષ્ઠતે ચ. કતમા નવ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવચ્ ચથુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવત્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. ઇહ નવ અનુપૂર્વસમાપત્તીર્ અનુલોમપ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્થિષ્ઠતે ચ. સ એષામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણામ્ આસાં ચ નવાનામ્ અનુપૂર્વસમાપત્તીનાં વિભઙ્ગં કૃત્વા ઇમં સિંહવિજૃંભિતં સમાધિં સમાપદ્યતે. કતમશ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 109 ) સિંહવિજૃંભિતઃ સમાધિઃ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમાપદ્યતે. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાદ્ વ્યુત્થાય પ્રથમધ્યાનં સમાપદ્યતે. સ ઇમં સિંહવિજૃંભિતં સમાધિં વિપાકીકૃત્ય વિષ્કન્દકસમાધિં સમાપદ્યતે. કતમશ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વિષ્કન્દકસમાધિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. પ્રથમધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય દ્વિતીયં ધ્યાન મ્ ઉપ સંપદ્ય વિહરતિ. દ્વિતીયા દ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય ત્રિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. તૃતીયા દ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. ચતુર્થા દ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય આકાશાનન્ત્યાયતનં સમાપદ્યતે. આકાશનન્ત્યાયતનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય વિજ્ઞાનનન્ત્યાયતનં સમાપદ્યતે. વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 110 ) અકિંચન્યાયતનં સમાપદ્યતે. આકિંચન્યાયતનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમાપદ્યતે. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞા ય તનાદ્ વ્યુત્થાય નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં
સમાપદ્યતે. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાદ્ વ્યુત્થાય અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. [f. 243બ્] અસમહિતચિત્તા ન્ નિરોધસમાપત્તિં સમાપદ્યતે. નિરોધસમાપત્તેર્ વ્યુત્થાય. અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. અસમહિતચિત્તા ન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમાપદ્યતે. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાદ્ વ્યુત્થાય અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. અસમહિતચિત્તા દ્ આકિંચન્યાયતનં સમાપદ્યતે. આકિંચન્યાયતનાદ્ વ્યુત્થાય. અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. અસમહિતચિત્તા દ્ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં સમાપદ્યતે. વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાદ્ વ્યુત્થાય અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. અસમહિતચિત્તાદ્ આકાશાનન્ત્યાયતનં સમાપદ્યતે. આકાશાનન્ત્યાયતનાદ્ વ્યુત્થાય અસમહિત [f. 243અ] ચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. અસમહિતચિત્તાચ્ ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે. ચતુર્થધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. અસમહિતચિત્તાત્ તૃતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે. તૃતીયધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. અસમહિતચિત્તાદ્ દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપદ્યતે. દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. અસમહિતચિત્તાત્ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે. પ્રથમધ્યાનાદ્ વ્યુત્થાય અસમહિતચિત્તે ઽવતિષ્ઠતે. સ ઇહ અવસ્કન્દકસમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્મસમતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો ધ્યાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. ((6))
પરિવર્ત 63.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિયચ્ ચિરં સંપ્રસ્થિતો વતાયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ યો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ? ભગવાન્ આહ: અસંખ્યેયકલ્પકોટીનિયુતસંપ્રસ્થિતો ઽયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ યો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ. આહ: કિયન્તો બુદ્ધાન્ ભગવન્તઃ પર્યુપાસિતો ઽયં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ? ભગવાન્ આહ: ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ બુદ્ધાન્ ભગવન્તઃ પર્યુપાસિતો સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ યો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ. આહ: કિન્ તેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કુશલમૂલમ્ અવરોપિતમ યો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ? ભગવાન્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સુભૂતે ન સા કાચિદ્ દાનપારમિતા યા તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન પરિપૂરિતા યો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ. ન સા કાચિચ્ છીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા યા તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન પરિપૂરિતા યો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ. આહ: આશ્ચર્યમ્ એતદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યે ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતાઃ. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. આશ્ચર્યમ્ એતદ્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યે ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતાઃ તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સૂર્યચન્દ્રમણ્ડલં ચતુરો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 112 ) દ્વીપાન્ અવભાસયતિ, ચલુરશ્ ચ દ્વીપાન્ અનુગચ્છત્ય્ અનુપરિવર્તતે, એવમ્ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પઞ્ચસુ પારમિતાસુ કર્મ કરોતિ, પઞ્ચપારમિતા અનુગચ્છત્ય્ અનુપરિવર્તતે. પ્રજ્ઞાપારમિતા અવિરહિતત્વાત્ પઞ્ચપારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાન્ ન પારમિતાનામધેયં લભન્તે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યથા રાજા ચક્રવર્તી વિરહિતઃ સપ્તભી રત્નૈર્ ન રાજા ચક્રવર્તીતિ નામધેયં લભતે, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાન્ ન પારમિતાનામધેયં લભન્તે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અપુરુષા સ્ત્રી સુધર્ષણા ભવતિ ધૂર્તકૈઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાવિરહિતત્વાત્ પઞ્ચપારમિતાઃ સુધર્ષણા ભવન્તિ મારેણ વા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિઃ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સંગ્રામાવચરઃ પુરુષઃ સર્વસન્નાહસન્નદ્ધઃ સંગ્રામે વર્તમાને દુરાધર્ષો ભવતિ પ્રતિરાજાનૈર્ વા પ્રત્યર્થિકૈર્ વા પ્રત્યમિત્રૈર્ વા, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચપારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા અવિરહિતત્વાદ્ દુરાધર્ષા ભવન્તિ મારેણ વા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિર્, આધિમાનિકૈર્ વા પુદ્ગલૈર્ વા, યાવન્ બોધિસત્ત્વચણ્ડાલૈર્ વા. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કોટ્ટરાજાનો રાજ્ઞા ચક્રવર્તિના અનુવિધેયા ભવન્તિ, સાયમ્પ્રાતરુપસ્થાનાય ગચ્છન્તિ, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચપારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતા યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન અનુગચ્છન્તિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યાઃ કાચિત્ કુનદ્યઃ સર્વાસ્ તા યેન ગઙ્ગાનદી તેન અનુગચ્છન્તિ, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 113 ) તા ગઙ્ગાનદ્યા સાર્ધં મહાસમુદ્રમ્ ઉપયાન્તિ, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચપારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતાઃ યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન અનુગચ્છન્તિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષસ્ય દક્ષિણહસ્તઃ સર્વકૃત્યાણિ કરોત્ય્, એવમ્ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા દ્રષ્ટવ્યા. યથા વામહસ્તઃ એવં પઞ્ચપારમિતા દ્રષ્ટવ્યા. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યત્ કુનદીષુ યચ્ ચ મહાનદીષુ ઉદકં સર્વં તન્ મહાસમુદ્રમ્ અનુપ્રવિષ્ટમ્ એકરસં ભવત્ય્, એવમ્ એવ સુભૂતે પઞ્ચપારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતાઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રવિષ્ટા પારમિતાનામધેયં લભન્તે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજ્ઞાશ્ ચક્રવર્તિનશ્ ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્ય ચક્રરત્નમ્ અગ્રતો ગચ્છતિ, તિષ્ઠતિ ચ. યત્ર રાજા ચક્રવર્ત્ય્ અન્નહેતોસ્ તિષ્ઠતિ, તત્ર રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનો બલકાયાન્ સંતર્પયતિ, ન ચ તચ્ ચક્રરત્નં સ્થાનતશ્ ચલતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે આસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિણાયિકા, યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન અનુગચ્છન્તિ, તત્ર સ્થાસ્યન્તિ, તત્ર સ્થિત્વા તતઃ સ્થાનતો નાતિક્રામન્તિ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનશ્ તચ્ ચક્રરત્નં તચ્ ચ પરિણાયકરત્નં તચ્ ચ ગૃહપતિરત્નં તચ્ ચ સ્ત્રીરત્નં તચ્ ચ મણિરત્નં તચ્ ચ હસ્તિરત્નં તચ્ ચ અશ્વરત્નં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્ય અગ્રતો ગચ્છત્ય્, એવમ્ એવ સુભૂતે આસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા અગ્રતો ગચ્છત્ય્, અગ્રતો ગત્વા યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન તિષ્ઠતિ, ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં ભવતિ: દાનપારમિતા મમ [f. 243બ્] અનુગચ્છેત્. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા અનુગચ્છેત્. ન દાનપારમિતાયા એવં ભવત્ય્: અહં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુગચ્છેયં. એવં ન શીલપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિતાયા ન વીર્યપરમિતાયા ન ધ્યાનપારમિતાયા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 114 ) એવં ભવત્ય્: અહં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુગચ્છેયં. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? સ્વભાવો હ્ય્ આસામ્ એષઃ અકિંચિત્સમર્થઃ સ્વભાવશૂન્યા તુચ્છા મરીચિસમા. અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવં સર્વધર્મા સ્વભાવશૂન્યાસ્, તત્ કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરઞ્ચ્ છીલપારમિતાયં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોદિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ષટ્પારમિતાસુ ચરતઃ એવં ભવતિ: વિપર્યસ્તચિત્તો વતાયં લોકસન્નિવેશઃ. સ ન શક્યમ્ અનુપાયકૌશલેન સંસારાત્ પરિમોચયિતું. અહં તેષાં સત્ત્વાનામ્ અર્થાય દાનપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ. શીલપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ. વીર્યપારમિતાયાં ચરિસ્યામિ. ધ્યાનપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યામિ. સ તેષાં સત્ત્વાનામ્ અર્થાય આધ્યત્મિકબહ્યાનિ વસ્તૂનિ પરિત્યજતિ, તસ્યૈવં પરિત્યજત એવં ભવતિ: ન મે કિંચિત્ પરિત્યક્તં.

તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હ્ય્ એતદ્ વસ્તુ સ્વભાવશૂન્યં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપપરીક્ષમાણો દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ. તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય દૌઃ શીલસ્ય અવકાશં ન દદાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્યૈવં ભવતિ: નૈતદ્ મે પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહમ્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રસ્થિતઃ પ્રાણાતિપાતં કુર્યાં યાવન્ મિથ્યાદૃષ્ટિકો ભવેયં વિષયાન્ વા પ્રાર્થયેય ં . દેવત્વં વા બ્રહ્મત્વં વા શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પ્રાર્થયેયં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 115 ) મહાસત્ત્વઃ ઉપપરીક્ષમાણઃ શીલપારમિતાયાં ચરતિ. તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય સતતમ્ આક્રુશ્યમાનઃ પરિભાષ્યમાણઃ કટુકૈ ઃ કર્કશૈર્ વચનૈર્ ન ક્ષોભચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. નાપિ લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપાષાણપ્રહારૈસ્ તાડ્યમાનો નાપિ શારિરા વયવેષુ ભિદ્યમાનેષુ નાપ્ય્ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાવયવેષુ ચ્છિદ્યમાનેષુ દુષ્ટચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સર્વશં તાં પ્રતિશ્રુત્ક્રોપમાન્ ઉપપરીક્ષતે. રૂપં ફેનપિણ્ડોપમં યાવત્ વિજ્ઞાનં માયોપમમ્ ઉપપરીક્ષતે. [f. 244અ] એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મ હાસત્ત્વ ઉપપરીક્ષમાણઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ, તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય ન કૌસીદ્યચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. સર્વકુશલપર્યેષ્ટ્યાં યાવન્ ન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિ મ્ અભિસંબુદ્ધો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્યૈવં ભવતિ, ન કુસીદેન શક્યં સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તુમ્ અનુત્તરાં વા સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપપરીક્ષ માણઃ વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ. તેષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય ન વિક્ષિપ્તચિત્તો ભવતિ યાવન્ ન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ભવતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઉપપરીક્ષમાણો ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ. તે ષામ્ એવ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય ન જાતુ પ્રજ્ઞાવિરહિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાપ્ય્ અન્યથા શક્યં સત્ત્વાન્ પરિપાચયિતુમ્ અન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રવેશાત્, તસ્માત્ મયૈકમ્ અપિ દૌષ્પ્રજ્ઞસહગતં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 116 ) ચિત્તં નોત્પાદયિતવ્યમ્ ઇ તિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામ્ એવાર્થાય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. આહ: યદિ ભગવન્ પારમિતાનાં નાસ્તિ નાનાત્વં, કુતઃ ઇ યં પ્રજ્ઞાપારમિતા પઞ્ચાનાં પા રમિતાનામ્ અગ્ર્યા આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠા શ્રેષ્ઠા વરા પ્રવરા પ્રણીતા અનુત્તરા નિરુત્તરા અસમસમા આખ્યાયતે. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, ન સુભૂતે પારમિતાનાં કિંચિન્ નાનાત્વાં. યદિ પુ નઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ભવેન્ નેમાઃ પંચપારમિતા ઃ પારમિતાનામધેયં લભેરન્, પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુનર્ આગમ્ય ઇમાઃ પંચપારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે નાનાપ્રકારા આત્મભાવાઃ સુમેરું પર્વતરાજમ્ ઉપસંક્રાન્તા એકવર્ણા ભવન્તિ, એવમ્ એવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યેમાઃ પંચપારમિતાઃ પા રમિતાનામધેયં લભન્તે તા ઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રવિષ્ટા એકવર્ણા ભવન્તિ. યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાવર્ણા, ન વિશેષઃ કશ્ચિત્ પ્રજ્ઞાયતે ઇયન્ દાનપારમિતા ઇયં શીલપારમિ તા ઇયં ક્ષાન્તિપારમિતા ઇયં વીર્યપા રમિતા ઇયં ધ્યાનપારમિતા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ આસાં સ્વભાવો નાસ્તિ, અનેન કારણેન વિશેસો ન પ્રજ્ઞાયતે. આહ: યદિ ભગવં નાર્થપ્રાપ્તૌ કસ્યચિદ્ ધ ર્મસ્ય વિશેષો વા નાનાકરણં વા પ્રજ્ઞાયતે, કુત ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા આસાં પંચાનાં પારમિતાનામ્ અગ્ર્યાખ્યાયતે. જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠાખ્યાય તે વરા પ્રવરા પ્રણીતા આ ખ્યાયતે. અનુત્તરા નિરુત્તરા અસમસમા આખ્યાયતે. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. નાર્થપ્રાપ્તૌ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય વિશેષો વા નાનાકરણં વા પ્રજ્ઞાયતે, અપિ તુ ખ લુ લોકવ્યવહારસંકેતમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતા પ્રજ્ઞાયતે શીલપારમિતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 117 ) ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્ર જ્ઞાયતે. સત્ત્વાનાં સંસારત પરિમોચનતયા. સ ર્વે તે ચ સત્ત્વા ન જાયંતે ન મૃયંતે ન ચ્યવ્યંતે નોપપદ્યન્તે. સત્ત્વાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા. અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ આસાં પંચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા અગ્ર્યાખ્યાતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રે ષ્ઠાખ્યાયતે. [f. 244બ્] વરાખ્યાયતે પ્રવરાખ્યાયતે પ્રણીતાખ્યાયતે. અનુત્તરાખ્યાયતે નિરુત્તરાખ્યાયતે અસમસમાખ્યાયતે. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે યા કા શ્ચન સ્ત્રિયસ્ તાષાં સ્ત્રિરત્નાનામ્ અગ્રમા આખ્યાયતે યાવદ્ અસમસમાખ્યાયતે. એવમ્ એવ સુભૂતે આસાં પંચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા અગ્ર્યાખ્યાયતે યાવદ્ અસમસમા આખ્યાયતે. આહ: ક એષ ભગ વન્ન્ અભિપ્રાયો યત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અગ્ર્યા આખ્યાયતે યાવદ્ અસમસમાખ્યાયતે? ભગવાન્ આહ: તથા હિ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વકુશલધર્મા ન્ પરિગૃહ્ય યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન સ્થાસ્યત્ય્ અસ્થાનયોગેન. આહ: કિં પુનર્ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા કંચિદ્ ધર્મં ગૃહ્ણા તિ વા મુંચતિ વા? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે ન પ્રજ્ઞાપારમિતા કંચિદ્ ધર્મં ગૃહ્ણાતિ વા મુંચતિ વા. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ સુભૂતે. તે સર્વધર્મા અગૃહીતા અમુક્તાઃ. આહ: કતમાન્ ભગવં પ્ર જ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માં ન ગૃહ્ણાતિ ન મુંચતિ? ભગવાન્ આહ: રૂપં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ. વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારા ન્ વિજ્ઞાનં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ, યાવદ્ બોધિં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ. આહ: કથં ભગવં રૂપમ્ અપરિગૃહીતં ભવતિ, કથં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનમ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 118 ) અપરિગૃહીતમ્ ભવતિ.

કથં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા અપરિગૃહી તા ભવતિ? ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય સુભૂતે અમનસિકારતો રૂપમ્ અપરિગૃહીતં ભવતિ, વેદનાયા સંજ્ઞાયા સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય અમનસિકારતો વિ જ્ઞાનમ્ અપરિગૃહીતં ભવતિ, યાવત્ સ ર્વાકારજ્ઞતાયા અમનસિકારતો બોધિર્ અપરિગૃહીતા ભવતિ. એવં ખલુ સુભૂતે રૂપમ્ અપરિગૃહીતં ભવતિ. યાવદ્ બોધિર્ અપરિગૃહીતા ભવતિ. આહ: યદિ ભ ગવં રૂપં ન મનસિકર્તવ્યં વેદ ના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં ન મનસિકર્તવ્યં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા ન મનસિકર્તવ્યા, તત્ કથં ભગવન્ન્ અમનસિકુર્વતો રૂપં યાવદ્ અમનસિકુર્વતઃ સર્વાકારજ્ઞતાં કુશલમૂલાનિ વિવર્ધન્તે, કુશલ મૂલૈર્ અવિવર્ધમાનૈ કથં ષટ્પારમિતા પરિપૂરયિષ્યન્તે, ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ અપરિપૂર્યમાણાભિઃ કથં સર્વાકારજ્ઞતા અનુપ્રાપ્સ્યતે? ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે રૂપં ન મનસિકરિષ્યતિ વેદ નાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનં ન મનસિકરિષ્યતિ, યાવદ્ બોધિં ન મનસિકરિષ્યતિ તદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કુશલમૂલં વિવર્ધિષ્યન્તે, કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધ માનૈ ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂ રયિષ્યતિ ષટ્પારમિતા પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતો? અમનસિકૃત્ય રૂપમ્ અમનસિકૃત્ય વેદનાં સંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનમ્ અમનસિકૃત્ય બોધિમ્ અનુત્તરામ્ સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. આહ: કિમ્ અત્ર ભગવં કારણાં યદ્ અમનસિકૃત્ય રૂપં, અમનસિકૃત્ય વેદનાં સંજ્ઞા સંસ્કારવિજ્ઞાનં અમનસિકૃત્ય બોધિં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ? ભગવાન્ આહ: અ મનસિકારેણ ન શ્લેષ્યતે, કામધાતૌ ન શ્લેસ્યતે રૂ પધાતૌ ન શ્લેષ્યતે અરૂપ્યધાતૌ અમનસિકારેણ ન ક્વચિચ્ ચ્છ્લિષ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોદિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 119 ) ક્વચિદ્ ધર્મેષુ શ્લેષ્ટવ્યં. આહ: એવઞ્ ચરન્ ભગવં બોધિ સત્ત્વો [f. 245અ] મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ં ક્વ સ્થાસ્યતિ? ભગવાન્ આહ: એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપે ન સ્થાસ્યતિ વેદનાયા ં સંજ્ઞાયા ં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને ન સ્થાસ્યતિ. યા વત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ન સ્થાસ્યતિ . આહ: કેન કારણેન ભગવંસ્ તત્ર અપિ સર્વાકારજ્ઞાતાયાન્ ન સ્થાસ્યતિ? ભગવાન્ આહ: અનભિનિવેશેન ન ક્વચિત્ સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સર્વધર્માન્ ન સમનુ પશ્યતિ યત્ર અભિનિવિશેદ્ અવ તિષ્ઠેદ્ વા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્નાપારમિતાયાં ચરત્ય્ અનભિનિવેશેન અસ્થાનયોગેન. સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ, ય એવં ચ રતિ એવં ભાવયતિ સ પ્રજ્ઞાપાર્મિતાયાં ચરતિ, સ પ્રજ્ઞાપાર મિતાં ભાવયતિ. અહં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરામ્ય્ અહં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયામિ. સચેદ્ એવં સંજાનાતિ દૂરિકરોતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં. સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઃ દૂરિભવતિ ધ્યાનપારમિતાયાઃ દૂરીભવતિ, વીર્યપારમિતાયા ક્ષાન્તિપારમિતાયા શીલપારમિતાયા દાનપારમિતાયા દૂરીભવતિ. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા દૂરીભવતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા કંચિદ્ ધર્મમ્ અભિનિવિશ તે. ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા કશ્ચિદ્ અભિનિવેશ. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હ્ય્ અસ્યા ઃ સ્વભાવો નાસ્તિ યત્ર અભિનિવિશેત. સચેત્ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપા રમિતામ્ અપિ સંજાનાતિ ચ્યવતે બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ ચ્યવતે સ સર્વધર્મેભ્યશ્ ચ્યવતે. સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ પ્રજ્ઞાપારમિતા પંચપારમિતા ન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 120 ) પરિગૃ હ્ણાતિ યવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં પરિગૃ હ્ણાતિ, ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા. ન ખલુ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહીનેન શક્યમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધું. સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ : ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત વ્યાકરિ ષ્યતે ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ ચ્યુતો વ્યાક્રિયતે ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ: ય ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતામ્ અભિનિર્હરતિ યાવત્ મહાકરુણામ્ અભિનિર્હરતિ. ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા. તત્ કસ્ય હેતો? ન હિ પ્રજ્ઞા પારમિતાયાશ્ ચ્યુતસ્ય શક્યં દાનપારમિતામ્ અભિ નિર્હર્તું યાવન્ ન શક્યં મહાકરુણામ્ અભિનિર્હર્તું. સચેત્ પુનર્ અસ્યૈવં ભવતિ: પરિગૃહીતાસ્ તથાગતેન સર્વધર્મા સ્વયમ્ અભિસંબુધ્ય આખ્યાતા. દેશિતા પ્રકાશિતા ચ્યુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપા રમિતાયાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ તથાગતેન કશ્ચિદ્ ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધઃ.

તત્ કસ્ય હેતો? તથા હિ સુભૂતે તથાગત ન કંચિદ્ ધર્મં પ્રજ્ઞપયતિ. કુતઃ પુન કિંચિ દ્ ધર્મમ્ અભિસંભોત્સ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. અ થ ખલ્વ્ આયુષ્માંસ્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ ઇમે દોષાઃ ન ભવન્તિ? ભગવાન્ આહ: ય દા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપા રમિતાયાં ચરન્ન્ એવં સંજાનાત્ય્ અસંતઃ સર્વધર્મા અપરિગૃહીતા અશક્યમ્ અભિસંબોદ્ધું. સચેદ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 121 ) એવં ચરતિ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. સચેત્ પુનર્ એવમ્ અપરિગૃ હીતં ધર્મમ્ અભિનિવિશતે, વિરહિતો બોધિસ ત્ત્વો [f. 245બ્] મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઃ . તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિવેશતો વક્તવ્યા. આહ: કિં પુનર્ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા યા અવિરહિતા યાવદ્ દાનપારમિતા દાન પારમિતયા અવિરહિતા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતયા અવિરહિતા? સચેત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતયા અવિરહિતા. યાવદ્ દાનપારમિતા દાન પારમિતયા અવિરહિતા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞ તા સર્વાકારજ્ઞતયા અવિરહિતા. કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હૃયતે. કથં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા અભિનિર્હૃયતે? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપમ્ ઇતિ ન અભિનિ વિશતે ઇદં રૂપમ્ અસ્ય રૂપમ્ ઇતિ. એવં વેદના ં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ ન અભિનિવિશતે, ઇદં વિજ્ઞાનમ્ અસ્ય વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતેતિ ન અભિ નિવિશતે ઇદં સર્વાકારજ્ઞતા અસ્ય સર્વા કારજ્ઞતેતિ. રૂપં નિત્યતો વા અનિત્યતો વા ન અભિનિવિશતે. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનં નિત્યતો વા અનિત્યતો વા નાભિનિવિશતે. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં નિત્યતો વા અનિત્યતો વા નાભિનિવિશતે. રૂપં સુખ તો વા દુઃખતો વા નાભિનિવિશતે. વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં સુખતો વા દુઃખતો વા નાભિનિવિશતે. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં સુખતો વા દુઃખતો વા નાભિનિવિશ તે. રૂપમ્ આત્મતો વા અનાત્મતો વા નાભિનિ વિશતે, વેદના ં સંજ્ઞા ં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનમ્ આત્મતો વા અનાત્મતો વા નાભિનિવિશતે. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ આત્મતો વા અનાત્મતો વા નાભિનિવિશતે. રૂપં શાન્તતો વા અશાન્તતો વા નાભિનિવિશતે. વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારા ન્ વિજ્ઞાનં શાન્તતો વા અશાન્તતો વા નાભિનિવિશતે. યાવત્ સર્વાકારજ્નતાં શાન્તતો વા અશાન્તતો વા નાભિનિવિશતે. રૂપં શૂન્યતો વા અશૂન્યતો વા નાભિનિવિશતે. વેદનાં સં જ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં શૂન્યતો વા અશૂ ન્યતો વા નાભિનિવિશતે. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 122 ) શૂન્યતો વા અશૂન્યતો વા નાભિનિવિશતે. રૂપં નિમિત્તતો વા અનિમિત્તતો વા નાભિનિવિશતે. વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારા ન્ વિજ્ઞાનં નિમિત્તતો વા અનિમિત્તતો વા નાભિનિવિશતે. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં નિમિત્તતો વા અનિમિત્તતો વા નાભિનિવિશતે. રૂપં પ્રણિહિતતો વા અપ્રણિહિતતો વા નાભિનિવિશતે. વેદના ં સંજ્ઞા ં સંસ્કારા ન્ વિજ્ઞા નં પ્રણિહિતતો વા અપ્રણિહિતતો વા નાભિનિવિશતે. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં પ્રણિહિતતો વા અપ્રણિહિતતો વા નાભિનિવિશતે. રૂપં વિવિક્તતો વા અવિવિક્તતો વા નાભિનિવિશતે, વેદનાં સંજ્ઞા ં સંસ્કારા ન્ વિજ્ઞાનં વિવિક્તતો વા અવિવિક્તતો વા નાભિનિવિશતે. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં વિવિક્તતો વા અવિવિક્તતો વા નાભિનિવિશતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અસ્વભાવો ધર્મો નિત્ય ઇતિ વા અનિત્ય ઇતિ વા સુખમ્ ઇતિ વા દુઃખમ્ ઇતિ વ આ ત્મ ઇતિ વા અનાત્મ ઇતિ વા શાન્ત ઇતિ વા અશાન્ત ઇતિ વા શૂન્ય ઇતિ વા અશૂન્ય ઇતિ વા નિમિત્તમ્ ઇતિ વા અનિમિત્તમ્ ઇતિ વા પ્રણિહિતમ્ ઇતિ વા અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ વા વિવિક્ત ઇતિ વા અવિવિક્ત ઇતિ વા શક્યમ્ અભિનિર્હર્તું. સ્વભાવં સ્વભાવેન શૂન્યમ્ ઇતિ ન શક્યમ્ અભિનિર્હર્તું. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ

પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં ચરન્ સર્વાકા રજ્ઞતાયાં [f. 246અ] સ્થાસ્ય તિ. ત દ્યથાપિ નામ સુભૂતે રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનશ્ ચતુરંગો બલકાયો. યેન યેન રાજા ચક્રવર્તી ગચ્છતિ. તેન તેન ચતુરંગ્ ઓ બ લકાયો ગચ્છતિ. એવ મ્ એવ સુભૂતે યે ન યેનૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ગચ્છતિ. તેન તેનેમા પઞ્ચપારમિતા અનુવર્તન્તે. યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન સ્થાસ્ય ન્ તિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સારથિશ્ ચતુર્યુગમશ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 123 ) ચ રથ મ્ અભિરુહ્ય સમેન માર્ગેણ ગ ચ્છતિ. એવમ્ એવ આસાં પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતા સારથી. સમેન માર્ગેણ યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન ગચ્છતિ. આહ: કતમો ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસ ત્ત્વાનાં માર્ગઃ કતમઃ અમાર્ગ ઃ? ભગવાન્ આહ: શ્રવકમાર્ગો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અમાર્ગઃ, પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અમાર્ગઃ, સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગઃ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માર્ગઃ. અયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માર્ગઃ અય મ્ અમાર્ગઃ. આહ: મહાકૃત્યેન ભ ગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રત્યુપસ્થિતા યૈવં પ્રણયત્ય્ અયં માર્ગો ઽયમ્ અમાર્ગઃ. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. મહાકૃત્યેન પ્રજ્ઞાપારમિ તા પ્રત્યુપસ્થિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહા સત્ત્વાનાં યા માર્ગં વા અમાર્ગં વા પ્રદર્શયતિ. અપ્રમેયકૃત્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રત્યુપસ્થિતા. અસંખ્યેયકૃત્યેન પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રત્યુપ સ્થિતા. પ્રજ્ઞાપરમિતા સુભૂતે તચ્ ચ કૃત્યમ્ વર્ણયતિ. ન ચ રૂપં પરિગૃહ્ણાતિ. ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનં પરિગૃહ્ણાતિ ન શ્રાવકત્વસ્ય ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વ સ્ય પરિગ્રહાય પ્રત્યુપસ્થિતા. સા ખલુ પુનર્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિણાયિકા અનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ શ્રાવકભૂમેશ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 124 ) ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેશ્ ચ અપરિણાયિકા, સર્વા કારજ્ઞતાયાશ્ ચ ઉપનાયિકા એવમ્ ઇયં પ્ર જ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ઉત્પાદયિત્રી ન નિરોધયિત્રી ધર્મસ્થિત્ ઇત્ આં પ્રમાણીકૃત્ય. આહ: યદિ ભગવન્ન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ઉત્પાદયિ ત્રી ન નિરોધયિત્રી, તત્ કથં ભગવં બોધિસ ત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા દાનં દાતવ્યં કથં શીલં રક્ષિતવ્યં કથં ક્ષાન્તિર્ ભાવયિતવ્યાઃ કથં વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યં કથં ધ્યાનાનિ સમાપત્તવ્યાનિ. કથં પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા? ભગવાન્ આહ: સર્વા કારજ્ઞતામ્ આરંબણીકૃત્ય દાનન્ દાતવ્યાં સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરંબણીકૃત્ય સીલં રક્ષિતવ્યં સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરંબનીકૃત્ય ક્ષાન્તિર્ ભાવયિતવ્યા સર્વાકારજ્ઞ તામ્ આરંબણીકૃત્ય વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યં સર્વાકારજ્ઞ તામ્ આરંબણીકૃત્ય ધ્યાનાનિ સમાપત્તવ્યાનિ. સર્વાકારજ્ઞતામ્ આરંબણીકૃત્ય પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા. તેન તાનિ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામ યિતવ્યાનિ. એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતઃ ષટ્પારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છંતિ યાવ દ્ બોધિ સત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સ ર્વાકારજ્ઞતા [f. 246બ્] ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ . યશ્ ચ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ અવિરહિતઃ સ સર્વાકારજ્ઞતાય અવિરહિતઃ. તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબો ધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિતવ્યં. ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સર્વકુશલમૂલાનિ પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિ સત્ત્વેન મહાસત્ત્વેના ષટ્સુ પારમિતાસુ યોગઃ ક રણીયઃ. આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 125 ) યોગઃ કરણીયઃ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં પ્રત્યવેક્ષિતવ્યં. રૂપં ન સંયુક્તં ન વિ સંયુક્તં. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કાર વિજ્ઞાનં સ સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસ ત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ યોગઃ કરણીય ઃ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન રૂપે સ્થાસ્યામિ ઇતિ યોગ કરણીયઃ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને સ્થાસ્યામિ ઇતિ યો ગઃ કરણીયઃ, યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતા યાં સ્થાસ્યામિ ઇતિ યોગ કરણીયઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ રૂપં ક્વચિ ત્ સ્થિતં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં ક્વચિત્ સ્થિતં. યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતા ક્વચિત્ સ્થિતા , એવમ્ અસ્થાનયોગેન બોધિસત્ત્વેન મ હાસત્ત્વેન અનુત્તરા સમ્યકમ્બોધિર્ અભિસંબોદ્ધવ્યા. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષ આમ્રફલાનિ વા પનસફલાનિ વા ખાદિતુકામો ભવેત્. તેન આમ્રફલ ં વા પનસફલં વા અવરોપિતવ્ય ં. અવરોપ્ય કાલેન કાલમ્ ઉદકં દાતવ્યં કેલયિતવ્યં, તસ્ય અનુપૂર્વેણ વર્ધમાને સ્તંભે સામગ્રીમ્ આસાદ્ય આમ્રફલૈર્ વા પનસફલૈર્ વા સામગ્રી ભવિષ્યતિ. સ તા ન્ય્ આમ્રફલાનિ વા પનસફલાનિ વા ખાદિષ્યતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિત્વા સત્ત્વાન્ દાનેન અનુગ્રહીતવ્યા શી લેન ક્ષાન્ત્યા વીર્યેણ ધ્યાનેન પ્રજ્ઞયા અનુગ્ર હીતવ્યાઃ સત્ત્વાં સંસારાત્ પરિમોચયિતવ્યાઃ. તસ્માત્ તર્હિ

સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અપરપ્રણેયતાં ગન્તુકામેન બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતુકામેન બો ધિમણ્ડનિષીદિતુકામેન ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિતુકામેન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 126 ) ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિતવ્યં. આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ વદસિ? ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિ તયા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ વદામિ. સર્વધર્મવશિતાભાવનામ્ અનુપ્રાપ્તુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ વદામિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા. યયા સર્વધર્મવશિતાભૂમિર્ અનુપ્રાપ્ય તે. એષા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માણાં મુખં. તદ્યથાપતિ નામ મહાસમુદ્રઃ સર્વનદીનાં મુખમ્, એવમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માણાં મુખં. શ્રાવાકયા નિકૈર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્ વા બોધિસત્ત્વયાનિકૈર્ વા પુદ્ગલૈર્ ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનપારમિતાયં શિક્ષિતવ્યં. શિલપારમિ તાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિ તાયાં [f. 247અ] ધ્યાનપારમિતયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતવ્યં. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ઇષ્વસ્ત્રાચાર્યો ય થાનુરૂપં ધનુર્ ગૃહીત્વા દુરાધર્ષો ભ વતિ પ્રત્યર્થિકૈર્ વા પ્રત્યમિત્રૈર્ વા. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દુરાધર્ષો ભવતિ મારેણ વા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિઃ. તસ્માત્ ત ર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વે ન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં. તં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તમ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તઃ સમન્વાહરન્તિ. આહ: કથં ભગવન્ બુદ્ધા ભગવન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 127 ) તસ્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં દાનપારમિતાયાં ચરન્તં સમન્વાહરન્તિ? કથં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તં સમન્વાહરન્તિ? કથમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસભાવશૂન્યતાયાં ચરન્તં સમન્વાહરન્તિ? યાવત્ કથં સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્તં સમન્વાહરન્તિ? ભગવાન્ આ હ: ઇહ સુભૂતે અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભ ગવન્તો બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં દાનપારમિતાયાં ચરન્તં સમન્વાહરન્તિ. શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપ્રમિતાયાં પ્રજ્ઞ્ આપારમિતાયાં ચરન્તં સ મન્વાહરન્તિ. તથા પુનઃ સમન્વાહરન્તિ યથા નૈવ દાનં ન શીલં ન ક્ષાન્તિં ન વીર્યં ન ધ્યાનં ન પ્રજ્ઞામ્ ઉપલભતે. એવમ્ અન્ ઉપલભમાનં બોધિસત્ત્વં મહા સત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ. એવં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્તં સમન્વાહરન્તિ. તથા ચ પુનઃ સમન્વાહરન્તિ, યથા નૈવ સર્વાકારજ્ઞતામ્ ઉપલભતે. એવમ્ અન્ ઉપલભમાનં બોધિસત્ત્વં મહાસ ત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ. પુનર્ અપ રં સુભૂતે બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં ન રૂપતઃ સમન્વાહરન્તિ. ન વેદનાતો ન સંજ્ઞાતો ન સંસ્કારતો ન વિજ્ઞનતઃ સમન્વાહરન્તિ. યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞ તાતઃ સમન્વાહરન્તિ. આહ: બહુષુ ભગવંસ્ સ્થાનેષુ બોધિસત્ત્યેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં, ન ક્વચિચ્ છિક્ષિતવ્યં? ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતદ્. બહુષુ સ્થાનેષુ બોધિસ ત્ત્વેન મનાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં. ન ક્વચિચ્ છિક્ષિતવ્ય ં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ધર્મા નોપલભ્યન્તે, યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં. આહ: યત્ પુનર્ ભગવંસ્ તથાગતેનેમે ધર્મા સંક્ષિપ્તે ણ ચ વિસ્તરેણ ચ ભાષિતાસ્, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 128 ) તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેનેમાઃ ષટ્પારમિતાઃ સંક્ષિપ્તેન ચ વિસ્તરેણ ચ પર્યવાપ્તવ્યા પર્યવાપ્ય વાચા સુપરિચિત્ આઃ કૃત્વા મનસા અ નુપ્રેક્ષિતવ્યાસ્, તથા ચ અનુપ્રેક્ષિતવ્યા યથા ચિત્તચૈતસિકધર્મા ન પ્રવર્તેરન્. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. આસુ સંક્ષિપ્તવિસ્તરેણ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો [f. 247બ્] મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં શ્ ચ સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ. આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વાઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષિ પ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ? ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય વા વેદનાયા વા સંજ્ઞાયા વા સંસ્કરાણાં વા વિજ્ઞાનસ્ય વા તથતાં જાનાન ઃ . યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતાં જાનાન ઃ . સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ. આહ: કથં પુનર્ ભગવ ં રૂપસ્ય તથતા? ભગવાન્ આહ: યસ્યા તથતાયા નોત્પાદઃ પ્રજ્ઞા યતે ન વ્યયઃ પ્રજ્ઞાયતે ન સ્થિતસ્યાન્યથાત્વં પ્રજ્ઞાયતે. ઇયં રૂપતથતા યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં. આહ: કથં ભગવં વેદનાયા સંજ્ઞાયા સંસ્કરાણાં વિજ્ઞાનસ્ય તથતા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથતા? ભગવાન્ આહ: યસ્યા તથતાયા નોત્પાદ પ્રજ્ઞાયતે ન વ્યય ઃ પ્રજ્ઞાયતે ન સ્થિતસ્યાન્યથાત્વન્ પ્રજ્ઞાયતે ઇયં વેદનાસંજ્ઞાસં સ્કારવિજ્ઞાનતથતા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞ તાતથતા. યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં. ભૂતકોટિં જાનાન ઃ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ. આહ: કતમા સા ભગવં ભૂતકોટિઃ? ભગ વાન્ આહ: અકોટિર્ ભૂતકોટિર્. અત્ર કો ટ્યાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 129 ) શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ.

ધર્મધાતું જાનાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ. આહ: કતમાસૌ ભગવં ધર્મધાતુઃ? ભગવાન્ આહ: અધાતુર્ ધર્મધાતુઃ, યસ્ય ધર્મધાતોર્ નોચ્છેદઃ પ્રજ્ઞાયતે ન પરિચ્છેદઃ. એવં ચરં ધર્મધાતું જાનાનન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્ત વિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ. આહ: ક થં ભગવં સર્વધર્માણાં સંક્ષિપ્તવિસ્તરં જ્ઞાતવ્યં? ભગવાન્ આહ: યથા સર્વધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ. આહ: કતમે તે ભગવં સર્વધર્મા યે ન સંયુક્તા ન વિ સંયુક્તાઃ? ભગવાન્ અહા: રૂપં ન સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં ન સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં યાવત્ સંસ્કૃતધાતુર્ અસંસ્કૃતધાતુર્ ન સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અસ્ય સ્વ ભાવો ઽસ્તિ યઃ સંયુજ્યેત વા વિસંયુ જ્યેત વા, યશ્ ચ અસ્વભાવઃ સ અભાવઃ, યશ્ ચ અભાવઃ સ અભાવેન સાર્દ્ધં ન સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ. એવં સર્વધર્મા જ્ઞાતવ્યાઃ. અયં પુનઃ સુહ્હૂતે અભિસંક્ષેપો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વ્ આનાં. અત્ર હિ સુભૂતે ઽભિસંક્ષેપપારમિતાયામ્ આદિકર્મિકેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં, યાવદ્ દશમ્યાં ભૂમૌ સ્થિત્વા ઇહૈવ અભિસંક્ષેપે શિક્ષિતવ્યં. ઇહ પુનર્ અભિસંક્ષેપે શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સંક્ષેપવિસ્તરં જ્ઞાસ્યતિ. આહ: તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અયં પ્રવેશઃ? ભગવાન્ આહ: મૃદ્વેન્દ્રિયસ્ય અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અયં પ્રવેશો, મધ્યેન્દ્રિયસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 130 ) અપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અયં પ્રવેશઃ અ સમાહિતેન્દ્રિયસ્ય અપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અયં પ્રવેશઃ. ન અયં કસ્યચિદ્ યન્ ન પ્રવેશઃ શિક્ષિતુકામસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, ન કુસીદસ્ય અયં પ્રવેશો ન હીનવીર્યસ્ય ન મુષિતસ્મૃતેર્ ન વિક્ષિપ્તચિત્તસ્ય, આરબ્ધ વીર્યસ્યાકુસીદસ્ય ઉપસ્થિતસ્મૃતેર્ અયં પ્રવેશઃ, શિક્ષિતુકામસ્ય અવૈવર્તિકભૂમૌ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તુકામસ્ય અયં પ્રવેશઃ. સચેદ્ યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિષ્ય તે શિક્ષિત્વા દાનાપારમિતાયાં શીલપાર મિતાયાં [f. 248અ] ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તસ્ય ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મ હાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો યાનિ કાનિચિન્ મારકર્માણ્ય્ ઉત્પત્સ્યન્તે, સ ઉત્પદ્યમાનાન્ય્ એવ પ્રહાસ્યન્તે. તસ્માદ્ ઉપાયકૌશલં પરિગૃહીતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્ય્ અં. યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસ ત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. તસ્મિં સમયે અસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ યે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃય ન્તે યાપયન્તિ સદ્ધર્મં દેશ યંતિ. તે તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સમન્વાહરન્તિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્યાતા હ્ય્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવંત. યદુત ષ ટ્પા રમિતેભ્યઃ. તસ્માત્ તર્હિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતૈવં પ્રતિકાંક્ષિતવ્યમ્ અહમ્ અપ્ય્ એતાન્ ધર્માન્ અનુપ્રાપ્સ્યામિ. યે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નૈર્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ અનુપ્રા પ્તા અનુપ્રાપ્યન્તે. અનુપ્રાપ્સ્યન્તે ચ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 131 ) મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત યોગ ં આપત્તવ્યં. એવં યુજ્યમાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબો ધિમ્ અભિ સંભોત્સ્યતે. તસ્માત્ તર્હિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાકારજ્ઞતામનસિકારૈર્ અવિરહિતેન ભવિતવ્યં. સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્ અન્તશો ઽચ્છટાસં ઘાતમા ત્રમ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયિષ્યતિ. સ ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ. ન ત્વ્ એવ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ યે સત્ત્વાસ્ તાન્ દાનેન સંતર્પયે ત્ શીલે પ્રતિ ષ્ઠાપયેત્ સમાધૌ પ્રતિષ્ઠાપયે ત્ પ્રજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ વિમુક્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને પ્રતિષ્ઠાપયે ત્ શ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ યાવદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ પ્રત્યેક બોધૌ પ્રતિ ષ્ઠાપયેદ્, અયમ્ એવ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેદ્ ય ઇમાં ગંભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અચ્છટાસંઘાતમાત્રમ્ અપિ ભાવયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્યાતં હિ તદ્ દાનશીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિ મુક્તિ જ્ઞાનદર્શન સ્રોત આપત્તિફલં યાવદ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિ ઃ . યે ઽપિ તે બુદ્ધા ભગવન્તો દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ તે ઽપ્ય્ અતો નિર્યાતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. યે ઽપિ તે ઽતીતાનાગ તપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તે ઽપ્ય્ અત એવ પ્રભાવિતા. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. પુનર્ અપરં સુભૂતે યો મુહૂર્તં વા દિવસં વા દિવસશતં વા સંવત્સરં વ સંવત્સરશતં વા. કલ્પં વા કલ્પશતં વા યાવદ્ અસં ખ્યેયાન્ય્ અપિ કલ્પ શતાનિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સર્વાકારજ્ઞતારંબણમનસિકારૈર્ ભાવયિષ્યતિ. સ પ્રભૂતતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ. ન ત્વ્ એવ યે ગંગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વા ન્ દાનેન સંતર્પયેત્ શ્ ઈલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં વિમુક્તૌ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને પ્રતિષ્ઠાપયેત્ સ્રોતઆપત્તિફલે યાવદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયે ત્ પ્રત્યેકબોધૌ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 132 ) પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્યાતા [f. 248બ્] હિ તે બુદ્ધા ભગવન્તો યૈર્ એતદ્ દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પ્રજ્ઞાપ્તં યાવદ્ અર્હત્ત્વં પ્રજ્ઞપ્તં પ્રત્યેકબોધિઃ પ્રજ્ઞપ્તા. યઃ પુનર્ બોધિસત્ત્વો

મહાસત્ત્વઃ એવમ્ ઉપદિષ્ટાયાં પ્ર જ્ઞપારમિતાયાં સ્થા સ્યતિ. સ ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અવૈવર્તિક પ્રતિકાણ્ક્ષિતવ્યઃ. તથાગતસમન્વાગત સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યો યો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ બહુબુદ્ધકોટિનિ યુતશતસહસ્રપર્યુપાસિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ અવરોપિતકુશલમૂલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, કલ્યાણામિત્રપરિગૃહીતઃ સ બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, ષટ્પારમિતાચીર્ણઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, ચતુર્દશશૂન્યતાભાવિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ યાવત્ ચતુઃપ્રતિસંવિ દભાવિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, ષડભિજ્ઞઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, કુમારભૂતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, અભિપ્રાયપરિપૂર્ણા ઃ સ બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, બુદ્ધદર્શન અવિરહિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, કુશલમૂલ અવિરહિતઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. બુદ્ધક્ષેત્ર અવિરહિ તઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, અનાચ્છેદ્યપ્રતિભાનઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, ધારાણીપ્રતિલબ્ધ ઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, રૂપપરિનિ ષ્પત્તિ શ્ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, વ્યાકરણસંપન્નઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, સંચિન્ત્ય ભવપ્રતિકાંક્ષી ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 133 ) સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ અ ક્ષરપ્ર વેશકુશલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, અનક્ષરપ્રવેશકુશલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ ક્ષિતવ્યઃ બોધિસત્ત્વવિહારકુસલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, વ્યાહારકુશલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, અવ્યાહારકુશલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ , નેકાધિવચનકુશલો દ્વ્યધિવચનકુશલો બહ્વાધિવચનકુશલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, સ્ત્ર્યધિવચનુકુશલો પુરુષાધિવચનકુશલો નપુંસકાધિવચન કુશલો સ બોધિસત્ત્વો મ હાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, અતીતાનાગાતપ્રત્યુત્પન્નકુશલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ, રૂપકુશલો વેદનાકુશલઃ સંજ્ઞાકુશલઃ સંસ્કાર કુશલઃ વિજ્ઞાનકુશલઃ યાવત્ નિર્વાણ કુશલો ધર્મધાતુલક્ષણકુશલઃ સંસ્કૃતલક્સણકુશલઃ અસંસ્કૃતલક્ષણકુશલઃ, ભાવકુશલઃ અભાવકુશલઃ સ્વભાવકુશલઃ પરભાવકુ શલઃ, સં પ્રયુક્તકુશલો વિપ્રયુક્તકુશલ ઃ સંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તકુશલઃ ન સંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તકુશલઃ, તથતાકુશલઃ અવિતથતાકુશલઃ અનન્યતથતાકુશલઃ [f. 249અ] ધર્મધાતુકુશલો ધર્મનિયામતાકુશલઃ હેતુપ્રત્યયકુશલઃ અપ્રત્યયકુશલઃ સ્કન્ધકુશલો ધાતુકુશલઃ આયતનકુશલઃ સત્યકુશલઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદકુશલઃ ધ્યાનકુશલઃ અપ્રમાણકુશલઃ આરૂપ્યસમાપત્તિકુશલઃ ષટ્પારમિતાકુશલઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 134 ) ચતુસ્મૃત્યુપસ્થાનકુશલો યાવત્ સર્વકારજ્ઞાતાકુશલઃ સંસ્કૃતધાતુકુશલઃ અસંસ્કૃતધાતુકુશલઃ ધાતુકુશલઃ અધાતુકુશલઃ રૂપમનસિકારકુશલઃ યાવત્ વિજ્ઞાનમનસિકારકુશલઃ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામનસિકારકુશલઃ રૂપં રૂપેણ સૂન્યમ્ ઇતિ કુશલઃ યાવત્ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્ ઇતિ કુશલઃ યાવદ્ બોધિ બોધ્યા શૂન્યેતિ કુશલઃ પ્રશ્રબ્ધિમાર્ગકુશલઃ અપ્રશ્રબ્ધિમાર્ગકુશલઃ ઉત્પાદનિરોધકુશલઃ સ્થિત્વન્યથાત્વકુશલઃ રાગકુશલઃ દ્વેષકુશલો મોહકુશલઃ અરાગકુશલ ઃ અદ્વેષકુશલ ઃ અમોહકુશલઃ દૃષ્ટિકુશલઃ અદૃષ્ટિકુશલઃ મિથ્યાદૃષ્ટિકુશલઃ અમિથ્યાદૃષ્ટિકુશલઃ યાવત્ સર્વદૃષ્ટિકુશલઃ નામકુશલો નામરૂપકુશલઃ આરંબણકુશલઃ અધિપતિકુશલઃ આકારકુશલઃ લક્ષણકુશલઃ દુઃખકુશલઃ સમુદયકુશલઃ નિરોધકુશલઃ માર્ગકુશલઃ નરકકુશલઃ તિર્યગ્યોનિકુશલો યમલોકકુશલઃ મનુષ્યકુશલઃ મનુષ્યમાર્ગકુશલઃ દેવકુશલો દેવમાર્ગકુશલઃ સ્રોતઆપત્તિફલકુશલઃ સ્રોતઆપત્તિફલમાર્ગકુશલઃ સકૃદાગામીકુશલઃ સકૃદાગામીફલમાર્ગકુશલઃ અનાગામીફલમાર્ગકુશલઃ અર્હત્ત્વકુશલઃ અર્હત્ત્વમાર્ગકુશલઃ પ્રત્યેકબોધિકુશલઃ પ્રત્યેકબોધિમાર્ગકુશલઃ માર્ગાકારજ્ઞતાકુશલો માર્ગાકારજ્ઞતામાર્ગકુશલઃ

સર્વાકારજ્ઞતાકુશલઃ સર્વાકારજ્ઞતામાર્ગકુશલઃ ઇન્દ્રિયકુશલઃ ઇન્દ્રિયપરિપૂરિકુશલઃ આશુપ્રજ્ઞકુશલઃ તીક્ષ્ણપ્રજ્ઞકુશલઃ જવનપ્રજ્ઞકુશલઃ નૈર્વેધિકપ્રજ્ઞકુશલઃ પૃથુપ્રજ્ઞકુશલઃ અસમપ્રજ્ઞકુશલઃ અતીતાધ્વકુશલો ઽનાગતાધ્વકુશલઃ પ્રત્યુત્પન્નાધ્વકુશલઃ ઉપાયાકુશલઃ સત્ત્વાશયકુશલઃ આશયકુશલઃ અધ્યાશયકુશલઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 135 ) અર્થકુશલો વ્યઞ્જનકુશલઃ યાનત્રયાવસ્થાનકુસલઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ. એતે ઽનુશાંસા ઃ સુભૂતે તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્હ ર તઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાઃ. આહ: કથં ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા? ભગવાન્ આહ: રૂપશાન્તતયા રૂપવશિકતયા રૂપતુચ્છ કતયા રૂપા સારકતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ં ચરિતવ્યં. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનશાન્તતયા વિજ્ઞાનવશિકતયા વિજ્ઞાનતુચ્છકતયા. વિજ્ઞાન અસારકતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. યત્ પુનર્ સુભૂતે એવં વદસિ, કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યેતિ? આકાશશૂન્યતાભિનિર્હરેણ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા. યત્ પુનર્ એવં વદસિ, કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા ભા વયિતવ્યેતિ? [f. 249બ્] ભાવનાવિભાવનત યા પ્રજ્ઞા પારમિતા ભાવયિતવ્યા. આહ: કિયચ્ ચિરં ભગવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચીર્ણાં ભવતિ? ભગવાન્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિ ષણ્ણ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. એવમ્ અભિનિર્હર્તવ્યા ભાવયિતવ્યા. આહ: કિં પુનર્ ભગવંસ્ ચિત્તાનન્તર્યતાવિરહિતેન ભવિતવ્યં? ભગવાન્ આહ; અન્યેષા ં મનસિકારાણામ્ અવકાશમ્ અદદ તા પ્રજ્ઞા પારમિતાયાં ચરિતવ્યં, સર્વાકારજ્ઞતામનસિકારમ્ અનુત્સૃજતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં પ્રજ્ઞાપારમિતા અભિનિર્હર્તવ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવયિતવ્યા. તથા પુનશ્ ચરિતવ્યં તથા ભાવયિતવ્યં તથા અભિનિર્હર્તવ્યા યથા ચિત્તચૈતસિકા ધર્મા ન પ્રવર્તન્તે. આહ; કિં પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્હરતા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતા સર્વાકારજ્ઞતા અનુપ્રાપ્યતે? ભગવાન્ આહ: નો હિ ઇતિ. આહ: તત્ કિમ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 136 ) અભાવયતા? ભગવાન્ આહ: નો હીતિ. આહ: તત્ કિં ભાવયતા ચ અભાવયતા ચ? ભગવાન્ આહ: નો હીતિ. આહ: તત્ કિં નૈવ ભાવયતા ના ભાવયતા? ભગવાન્ આહ: નો હીતિ. આહ: કથમ્ ઇદાનીં ભગવં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્યતે? ભગવાન્ આહ: યથા તથતા. આહ: કથં તથતા? ભગવાન્ આહ: યથા ભૂતકોટિ. આહ: કથં ભૂતકોટિઃ? ભગવાન્ આહ: યથા ધર્મધાતુઃ. આહ: કથં ધર્મધાતુઃ? ભગવાન્ આહ: યથા આત્મધાતુઃ સત્ત્વધાતુર્ જીવધાતુઃ પુદ્ગલધાતુ ઃ . આહ: કથં ભગવન્ન્ આત્મધાતુઃ સત્ત્વધાતુર્ જીવધાતુઃ પુદ્ગલધાતુ? ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ ન્વ્ આત્મા વા સત્ત્વો વા જીવો વા પુદ્ગલો વા ઉપલભ્યતે? આહ: નો હીદં ભગવં. ભગવાન્ આહ: અનુપલભમાનઃ સુભૂતે આત્માનં વા સત્ત્વં વા જિવં વા પુદ્ગલં વા, કથમ્ આત્મધાતું સત્ત્વધાતુમ્ જીવધાતું પુદ્ગલધાતું પ્રજ્ઞપયિષ્યામઃ? એવમ્ અપ્રજ્ઞપયન્ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ એવ ં અપ્રજ્ઞપયં સર્વધર્માન્ સર્વાકારજ્ઞાતમ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અપ્રજ્ઞપનીયા પ્રજ્ઞાપારમિતા. અપ્રજ્ઞપનીયા ધ્યાનપારમિતા અપ્રજ્ઞપનીયા વીર્યપારમિતા અપ્રજ્ઞપનીયા ક્ષાન્તિપારમિતા અપ્રજ્ઞપનીયા શીલપારમિતા અપ્રજ્ઞપનીયા દાનપારમિતા? ભગવાન્ આહ: અપ્રજ્ઞપનીયા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા અપ્રજ્ઞપનીયા યાવત્ સર્વધર્માઃ સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા શ્રાવકધર્મા વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા વા. આહ: યદિ ભગવન્ન્ અપ્રજ્ઞપનીયા સર્વધર્મા કુતઃ પુનર્ ભગવન્ નરકાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા પ્રજ્ઞાયતે. દેવા વા મનુષ્યા વા પ્રજ્ઞાયન્તે શ્રોતઆપન્નો વા સકૃદાગામી વા અનાગામી વા અર્હન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધો વા બોધિસત્ત્વો વા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 137 ) સમ્યક્સંબુદ્ધો વા પ્રજ્ઞાયતે? ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે? આહ: નો હીદં ભગવન્. ભગવાન્ આહ: અનુપલભમાનઃ સુભૂતે સત્ત્વાન્ કુતો નરકં પ્રજ્ઞપયિષ્યામિ. તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા દેવાન્ વા મનુષ્યન્ વા શ્રોતઆપન્નં વા સકૃદાગામિનં વા અનાગામિનં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબુદ્ધં વા સમ્યક્સંબુદ્ધં વા પ્રજ્ઞપયિષ્યામિ? એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અપ્રજ્ઞપનીયેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં. આહ: ન પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા રૂપે શિક્ષિતવ્યં વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં [f. 250અ] યાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને શિક્ષિતવ્યં યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતવ્યં. ભગવાન્ આહ: રૂપે શિક્ષિતવ્ય ં અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા. વેદનાયાં સંજ્નાયાં સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા. આહ: કથં ભગવં રૂપે શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા. કથં વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ કથં વિજ્ઞાને શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા? ભગવાન્ આહ; અનુત્પાદાનિરોધતઃ શિક્ષિતવ્યં. આહ: કથં ભગવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ અનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપતયા? ભગવાન્ આહ: અનુત્પાદાનિરોધતઃ શિક્ષિતવ્યં. આહ: કથં ભગવન્ન્ અનુત્પાદાનિ રો ધતાયાં શિક્ષિતવ્યં? ભગવાન્ આહ: અનભિસંસ્કારતાયાં, સંસ્કારાણાં ન ભાવનાયાં ન વિભાવનાયાં. આહ: કથં ભગવન્ન્ અનભિસંસ્કારતાયાં શિક્ષિતવ્યં? ભગવાન્ આહ; સ્વલક્ષણશૂન્યતાં સર્વધર્માં પશ્યતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 138 ) અનભિસંસ્કારતાયાં શિક્ષિતવ્યં. આહ:

કથં ભગવં સ્વલક્ષણશૂન્યા સર્વ ધર્મા દ્રષ્ટવ્યા? ભગવાન્ આહ: રૂપં રૂપેણ શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યં. વેદના વેદનયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા. સંજ્ઞા સંજ્ઞયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા સંસ્કારા સંસ્કરૈ શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યં ચક્ષુશ્ ચક્સૂષા શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યં. યાવત્ મનો મનસા શૂન્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતા સ્વલક્ષણશૂન્યતયા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા ધ્યાનાનિ ધ્યાનૈ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ. યાવન્ નિરોધસમાપત્તિર્ નિરોધસમાપત્ત્યા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા સ્મૃત્યૂપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈ શૂન્યાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ યાવદ્ બોધિર્ બોધ્યા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં. આહ: યદિ ભગવં રૂપં રૂપેણ શૂન્યં યાવદ્ બોધિર્ બોધ્યા શૂન્યા દ્રષ્ટવ્યા તત્ કથં ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતશ્ ચર્યા ભવતિ? ભગવાન્ આહ: અચર્યા સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા. આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ અચર્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા? ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે બોધિસત્ત્વો ઽપિ નોપલભ્યતે. ચર્યા અપિ નોપલભ્યતે. યશ્ ચરતિ યેન વા ચરતિ યત્ર વા ચરતિ તદ્ અપિ નોપલભ્યતે. ઇયં સુભૂતે અચર્યા બોધિસત્ત્વસ્ય માહસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા યત્રૈતે સર્વપ્રપંચા નોપલભ્યન્તે. આહ: યદિ ભગવન્ન્ અચર્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાચર્યા તત્ કથમ્ આદિકર્મિકેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે આદિકર્મિકેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ એવારભ્ય અનુપલંભેષુ સર્વધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં. તેન દાનં દદતા અનુપલંભયોગેન દાનં દાતવ્યં, શીલં રક્ષતા અનુપલંભયોગેન શીલં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 139 ) રક્ષિતવ્યં ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતા અનુપલંભયોગેન ક્ષાન્ત્યા સંપાદયિતવ્યં. વીર્યમ્ આરભમાણેન અનુપલંભયોગેન વીર્યમ્ આરબ્ધવ્યં. સમાધિં સમાપદ્યમાનેન અનુપલંભયોગેન સમાધિઃ સમાપત્તવ્યઃ પ્રજ્ઞાં ભાવયતા. અનુપલંભયોગેન [f. 250બ્] પ્રજ્ઞા ભાવયિતવ્યા. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં ભાવયતા અનુપલંભયોગેન સર્વાકારજ્ઞતા ભાવયિતવ્યા. આહ: કિયતા ભગવન્ન્ અનુપલંભો ભવતિ. કિયતોપલંભો ભવતિ? ભગવન્ આહ: યાવ દ્ દ્વયં તાવદ્ ઉપલંભ. અદ્વયમ્ અનુપલંભ. આહ: કિમ્ ઇતિ ભગવન્ દ્વયં? ભગવાન્ આહ: યાવત્ ચક્ષૂરૂપાણિ યાવદ્ યાવન્ મનોધર્માશ્ ચ યાવદ્ યાવદ્ બોધિર્ બુદ્ધાશ્ ચ ઇદં સુભૂતે દ્વયં. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ ઉપલભ્યો ઽનુપલંભઃ અથ અનુપલભ્યો ઽનુપલંભ? ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે અનુપલંભ્યો ઽનુપલંભ. ન અનુપલભ્યો ઽનુપલંભઃ. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઉપલંભ અનુપલંભસમતા અનુપલંભઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઉપલંભસ મ તાયાં શિક્ષિતવ્યં. એવં શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનૌપલંભિકો ભવતિ. આહ: યદિ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નૈવોપલંભે સજ્જતે નૈવાનુપલંભે, કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ભૂમેર્ ભૂમિ ઃ પરિપૂરયિતવ્યં, ભૂમેર્ ભૂમિ ં પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞતા અનુપ્રાપ્તવ્યા? ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપલંભે સ્થિત્વા ભૂમે ર્ ભૂમિ ં પરિપૂરયતિ. ન હ્ય્ ઉપલંભે સ્થિત્વા શક્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્નાપારમિતાયાં ચરતા ભૂમેર્ ભૂમિ પરિપૂરયિતું. તત્ કસ્ય હેતો? અનુપલંભો હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનુપલંભો બોધિ સો ઽપિ નોપલભ્યતે. યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 140 ) ચરિતવ્યં. આહ: યદિ ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે બોધિર્ અપિ નોપલભ્યતે યો ઽપિ બોધૌ ચરતિ સો ઽપિ નોપલભ્યતે. તત્ કથમ્ ઇદાનીં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સર્વધર્મેષુ પ્રવિચયઃ કર્તવ્યઃ ઇદં રૂપમ્ ઇયં વેદના ઇયં સંજ્ઞા ઇમે સંસ્કારા ઇદં વિજ્ઞાનં યાવદ્ ઇયં બોધિઃ? ભગવાન્ આહ: ન હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ તથા ધર્મેષુ પ્રવિચયં કરોતિ. યથા કુર્વન્ રૂપમ્ ઉપલભેત વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભેત. યાવદ્ બોધિમ્ ઉપલભેત. આહ: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં નોપલભતે. વેદનાં સંજ્ઞા ં સંસ્કારા ન્ વિજ્ઞાનં નોપલભતે. યાવદ્ બોધિં નોપલભતે, કથમ્ ઇદાનીં દાનપારમિતા ં પરિપૂર્ય શીલપારમિતાં ક્ષન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ. સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ. ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય બુદ્ધકાર્યં કરોતિ. બુદ્ધકાર્યં કૃત્વા સત્ત્વાન્ સંસારાત્ પરિમોચયતિ? ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રૂપસ્ય કૃતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં ન વિજ્ઞાનસ્ય કૃતે યાવન્ ન બોધેઃ [f. 25લ] કૃતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. આહ: કસ્ય ભગવન્ કૃતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 141 ) પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ? ભગવન્ આહ: ન કસ્યચ્ ઇત્

કૃતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અકૃતાઃ સર્વધર્માઃ અનભિસંસ્કૃતાઃ સર્વધર્માઃ, સાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અકૃતા અનભિસંસ્કૃતા, બોધિર્ અપ્ય્ અકૃતા અનભિસંસ્કૃતા. બોધિસત્ત્વો ઽપ્ય્ અકૃતો ઽનભિસંસ્કૃતઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ અકૃત અનભિસંસ્કૃતયોગેન. આહ: યદિ ભગવન્ન્ અકૃતા અનભિસંસ્કૃતાઃ સર્વધર્મા, તત્ કથમ્ એષાં ત્રયાણાં યાનાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ. શ્રાવાકયાનસ્ય વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસ્ય વા મહાયાનસ્ય વા? ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે અકૃતાનભિસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં કિંચિદ્ વ્યવસ્થાનમ્ ઉપલભ્યતે. અભિસંસ્કૃતાનામ્ અભિસંચેતયિતાનાં ધર્માણાં વ્યવસ્થાનમ્ ઉપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનો ઽભિનિવિશ્ય પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ રૂપે યાવદ્ વિજ્ઞાને. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞાતાયામ્ અભિનિવિશ્ય રૂપં મન્યતે રૂપમ્ ઉપલભતે. યાવદ્ વિજ્ઞાનં મન્યતે વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભતે. યાવદ્ બોધિં મન્યતે બોધિમ્ ઉપલભતે. તસ્યૈવં ભવત્ય્: અહં બોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે અહં સત્ત્વાન્ મોચયિષ્યે સંસારાત્ સ એવમ્ અસત્ કલ્પયતિ. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ સુભૂતે યદ્ બુદ્ધૈઃ પંચભિશ્ ચક્ષુભિર્ નોપલબ્ધં રૂપં યાવદ્ બોધિઃ, તત્ તે મોહપુરુષા અન્ધા અચક્ષુષ્કા સત્ત્વાંચ્ છિન્નન્તિ સંસારાત્ પરિમોચયિતું. આહ: યદિ ભગવંસ્ તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન પંચભિશ્ ચક્ષુભિર્ નોપલભ્દાઃ સત્ત્વા યે સંસારાત્ પરિમુચ્યેરન્, કથમ્ ઇદાનીં ભગવાન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાંસ્ તૃષુ રાશિષુ વ્યાકર્ષીત્, સમ્યક્ત્વનિયતે અનિયતે મિથ્યાત્વનિયતે? ભગવાન્ આહ; ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 142 ) ન મે સુભૂતે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય કશ્ચિત્ સત્ત્વ ઉપલબ્ધઃ, સમ્યક્ત્વનિયતો વા અનિયતો વા મિથ્યાત્વનિયતો વા. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે ય ઇમે સત્ત્વા અદ્રવ્યે દ્રવ્યસંજ્ઞિન. અભૂતગ્રાહાદ્ વારયામિ, લોકવ્યવહારેણ ન પુનઃ પરમાર્થેન. આહ: નનુ ભગવતા પરમાર્થે સ્થિત્વા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તદ્ વિપર્યાસે સ્થિત્વા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તદ્ યદિ ભગવન્ નાપિ પરમાર્થે સ્થિત્વા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા નાપિ વિપર્યાસે સ્થિત્વા તન્ મા હૈવ ન તથાગતેન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા ભવેત્. ભગવાન્ આહ: અભિસંબુદ્ધા સુભૂતે તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, સા ન ક્વચિત્ સ્થિત્વા સંસ્કૃતે વા ધાતાવ્ અસંસ્કૃતે વા ધાતૌ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતનિર્મિતો ન ક્વચિત્ સ્થિતઃ સંસ્કૃતે વા ધાતૌ વા અસંસ્કૃતે વા ધાતૌ. સ તથાગતનિર્મિતો ગચ્છતિ ચ આગચ્છતિ ચ, તિષ્ઠતિ ચ નિષીદતિ ચ, સ દાનપારમિતાયાં ચરેચ્ છીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરેત્, યાવચ્ ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉપસંપદ્ય વિહરેત્ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તી. પઞ્ચાભિજ્ઞા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયેદ્ યાવદ્ આર્યાષ્ટાંગં [f. 251બ્] મા ર્ગં શૂન્યતાં સમાધિમ્ આનિમિત્તં સમાધિમ્ અપ્રણિહિતં સમાધિમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ અષ્ટૌ વિમોક્ષા ન્ નવાનુપૂર્વસમાપત્તીર્ દશતથાગતબલાનિ ચત્વાન્ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્ર પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રીં મહાકરુણામ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 143 ) અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ધર્મચક્રપ્રવર્તનાયૈ. સ ચ નિર્મિતઃ અપ્ય્ અપ્રમાણાન્ સત્ત્વાન્ નિર્માય ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકુર્યા ત્ , તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે. અપિ નુ તેન નિર્મિતેન કશ્ચિત્ સત્ત્વો વ્યાકૃતો ભવેત્? આહ: નો હીદં ભગવન્. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે તથાગતેન નિર્મિતોપમા સર્વધર્મા જ્ઞાતા ગણિતા અજ્ઞાનનિર્મિતાં જ્ઞાત્વા ન કશ્ચિત્ સત્ત્વ ઉપલબ્ધો નાપિ વિનીતઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતનિર્મિત. આહ: યદિ ભગવં સર્વધર્મા નિર્મિતોપમાસ્, તથાગતસ્ય ચ નિર્મિતસ્ય ચ કો વિશેષઃ કિં નાનાકરણં કો ઽભિપ્રાયઃ? ભગવાન્ આહ: તથાગતસ્ય સુભૂતે નિર્મિતસ્ય ચ ન કિંચિદ્ વિશેષો ન કિંચિન્ નાનાકરણમ્ ઉપલભ્યતે. નિર્વિશેષો હિ સુભૂતે તથાગતશ્ ચ નિર્મિતશ્ ચ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ય ત્ ત થાગતઃ કર્મ કરોતિ. તં નિર્મિતઃ કર્મ કરોતિ. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ સતિ તથાગતે નિર્મિતઃ કર્મ કરોતિ? ભગવાન્ આહ; કરોતિ સુભૂતે. આહ: અથ કથં પુનર્ ભગવન્ન્ અસતિ તથાગતે નિર્મિત કર્મ કરોતિ? ભગવાન્ આહ: તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે શાન્તમતિસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિસત્ત્વમ્ અનુપલભમાનસ્ તથાગતવિગ્રહં નિર્માય પરિનિર્વૃત, તેન ચ નિર્મિતેનોર્ધ્વં કલ્પ ં બુદ્ધ કાર્યં કૃતં, સ ચ પશ્ચાદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ વ્યાકૃત્ય પરિનિર્વૃત ઇતિ સંજ્ઞાતઃ, ન ચ નિર્મિતસ્ય કશ્ચિદ્ ઉત્પાદો ન પરિનિર્વાણં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં યદુત નિર્મિતોપમાન્ સર્વધર્માન્ અધિમુચ્ય. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 144 ) આહ: યદિ

નિર્મિતસ્ય ચ તથાગતસ્ય ચ વિશેષો નાસ્તિ, દક્ષિણાપરિશુદ્ધિઃ કથં ભવિષ્યતિ. ય ઇમે ભગવં સત્ત્વા પુણ્યાર્થિકા નિર્વાનાર્થિકાસ્ તથાગતે ઽર્હે સમ્યક્ સંબુદ્ધે દક્ષિણાં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. ન ચ જાતુ સા ક્ષીયતે યાવન્ ન તે સર્વે ઽનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતા ભવન્તિ. એવમ્ એવ નિર્મિતે દક્ષિણા પ્રતિષ્ઠાપિતા. ન જાતુ ક્ષીયતે યા વન્ ન તે સ ર્વે ઽનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતા ભવન્તિ? ભગવાન્ આહ: યયા સુભૂતે ધર્મતયા તથાગત સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય દક્ષિણીયઃ તથૈવ ધર્મતયા નિર્મિતઃ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય દક્ષિણીયઃ. તિષ્ઠતુ તાવત્ સુભૂતે તથાગતપ્રતિષ્ઠાપિતા દક્ષિણા. તિષ્ઠતુ તથાગતનિર્મિતપ્રતિષ્ઠાપિતા દક્ષિણા. યે ઽપિ કેચિત્ સુભૂતે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તથા તથાગતં મૈત્રાવતા મનસિકારેણ મનસિ કરિષ્યન્તિ, સર્વે તે તસ્ય કુશલમૂલસ્ય પર્યન્તમ્ અધિગમ્ય દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યન્તિ. તિષ્ઠતુ મૈત્રાવાન્ મનસિકારઃ, યે પિ કેચિત્ સુભૂતે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા આકાશે પુષ્પં ક્ષે પ્સ્યન્તિ તથાગ તં મનસિકૃત્ય, સર્વે તે તસ્ય કુશલમૂલસ્ય પર્યન્તમ્ અનધિગમ્ય, દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યન્તિ. તિષ્ઠતુ સુભૂતે મૈત્રાવાન્ મનસિકારઃ તિષ્ઠત્વ્ આકાશે પુષ્પં, યે કેચિત્ સુભૂતે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા બુદ્ધં નમસ્કરિષ્યન્તિ, સર્વે તે [f. 252અ] ઽનુપૂર્વેણ દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યન્તિ. એવં મહાર્થિકા વત સુભૂતે તથાગતપ્રતિષ્ઠાપિતા દક્ષિણા. એવં મહાનુશંસા. તદ્ અને ન પર્યાયેણ સુભૂતે વેદિતવ્યં. , તથાગતસ્ય ચ નિર્મિતસ્ય ચ નાસ્તિ કિંચિન્ નાનાકરણં, ધર્માણાં ધર્મતાં પ્રમાણીકૃત્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 145 ) એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિ તવ્યં, ધર્માણાં ધર્મતાયામ્ અવતીર્ય. સા ચ ધર્માણાં ધર્મતા ન વિકોપયિતવ્યા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ધર્મતેતિ ન વિકોપયિતવ્યં. ઇયન્ ધ્યાન પારમિતા, ઇયં ધ્યાનપારમિતાયા ધર્મતેતિ ન વિકોપયિતવ્યં. યાવત્ ઇયન્ દાનપારમિતા ઇયન્ દાનપારમિતાયા ધર્મતેતિ ન વિકોપયિતવ્યં. એવં યાવત્ સર્વધર્મેષુ કર્તવ્યં. આહ: યદિ ભગ વન્ સર્વધર્માણાં ધર્મતા ન વિકોપયિતવ્યા, તદ્ યત્ પુનર્ ભગવંસ્ તથાગતેન વિકોપિતમ્ ઇદં રૂપમ્ યાવદ્ ઇદં વિજ્ઞાનં. એવમ્ અધ્યાત્મિકા બાહ્યા ધર્મા નિર્દિષ્ટાઃ, એવં કુશલા અકુશલાઃ સાસ્રવા અનાસ્રવાઃ લૌકિકા લોકોત્તરાઃ સાધારણા અસાધારણાઃ સંસ્કૃત અસંસ્કૃતા ધર્મા નિર્દિષ્ટાઃ, તન્ મા હૈવ ભગવતા ધર્માણાં ધર્મતા વિકોપિતા ભવતિ? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. નામનિમિત્તૈશ્ ચ મયા તે ધર્મા નિર્દિષ્ટા ઃ ધર્માણાં સૂચના કૃતા, કથં પરો ઽવતરેત્ ઇતિ. ન પુનર્ ધર્માણાં ધર્મતા વિકોપિતા ભવતિ. આહ: યદિ ભગવં નામનિ મિત્તં નિર્દિષ્ટં પરેષામ્ અવતરણાર્થં, તત્ કથં ભગવન્ન્ અનામકા અનિમિત્તા ધર્મા નામનિમિત્તેન વ્યાહૃતા ઃ ભગવાન્ આહ: વ્યાહા રઃ સુભૂતે ન નામનિમિત્તં ન અભિનિ વેશો વા, નાન્યત્ર સુભૂતે દુઃખમ્ એવ વ્યાહરામિ ન નામ્નિ ન નિમિત્તે વા અભિનિવેશે. ન હિ સુભૂતે તથાગતો વા તથાગતશ્રાવકો વા નામનિમિત્તે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 146 ) ઽભિનિવિશતે. યદિ સુ ભૂતે નામ નામ્ન્ય્ અભિનિવિશેત, નિમિત્તં નિમિત્તે ઽભિનિવિશેત, શૂન્યતા શૂન્યતાયા મ્ અ ભિનિવિશેત, આનિમિત્તમ્ આનિમિત્તે ઽભિનિવિશેત, અપ્રણિહિતમ્ અપ્રણિહિતે ઽભિનિવિશેત. તથતા તથતાયા મ્ અભિનિવિશેત, ભૂતકોટિઃ ભૂતકોટ્યા મ્ અભિનિવિશેત, ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતાવ્ અભિનિવિશેત, અસંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતે ઽભિનિવિશેત. અભિનિવિશેત તથાગતો વા તથાગતશ્રાવકો વા નામનિમિત્તે. એતે ચ સર્વધર્મા નામમાત્રં. ન ચૈતે ના મમાત્રે ઽપ્ય્ અવતિષ્ઠન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નામનિમિત્તમાત્રે સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરિતવ્યં. તત્ર ચ ન અભિનિવેષ્ટવ્યં. આહ: યદિ ભગવં નામનિમિત્તમાત્રમ્ એવ સર્વં સંસ્કૃતં, તત્ કસ્યેદાનીં કૃતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધયે ચિત્તમ્

ઉત્પાદયતિ, બોધયે ચિત્તં ઉત્પાદ્ય અનેકવિધાન્ સંસ્કારાવિપ્રકારાન્ પ્રત્યનુભવતિ. બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરતિ. બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરન્ વિચિત્રાણિ દાનાનિ દદાતિ. શીલઞ્ ચ રક્ષતિ ક્ષાન્ત્યા ચ સંપાદયતિ. વીર્યં ચ આરભતે. સમાધિં ચ સમાપદ્યતે. પ્રજ્ઞાં ચ ભાવયતિ. શૂન્યતાયાં ચ ચરતિ. ધ્યાનાપ્રમાણૈશ્ ચ અરૂપ્યસમાપત્તિભિશ્ ચ ચરતિ. સ્મૃત્યુપષ્ઠા નૈશ્ ચ વિહરતિ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચ વિહરતિ. યાવચ્ છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈશ્ ચ વિમોક્ષમુખૈર્ વિહરતિ, દશભિશ્ ચ તથાગતબલૈર્ વિહરતિ યાવન્ મહામૈત્રીં મહાકરુણાં ચ પરિપૂરયતિ? ભગવાન્ આહ: યત્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ: યદિ નામનિમિત્તમાત્રમ્ એવ સર્વં સંસ્કૃતં, તત્ કસ્ય ઇદાનિં કૃતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરતિ? યસ્માત્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 147 ) તર્હિ સુભૂ તે નામનિમિત્તમાત્રમ્ એવ સર્વં સંસ્કૃતં, તચ્ ચ નામ નામ્ના [f. 252બ્] શૂન્યં, નિમિત્તં નિમિત્તેન શૂન્યં. તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સર્વકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્ર ં પ્રવર્તયતિ. ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિ ભિર્ યાન્ ઐઃ પરિ નિર્વાપયતિ. તસ્ય ચ નામનિમિત્તસ્ય નોત્પાદો ન વ્યયો ન સ્થિતસ્યાન્યથાત્વં પ્રજ્ઞાયતે. આહ: સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતેતિ ભગવન્ વદ્ અસિ. ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતા સર્વા કારજ્ઞતેતિ વદમિ. આહ: યત્ પુનર્ ભગવં સર્વાકારજ્ઞતા તથાગતેન નિર્દિષ્ટા, માર્ગાકારજ્ઞતા અપિ તથાગતેન નિર્દિષ્ટા, સર્વજ્ઞતાપિ તથાગતેન નિર્ દિષ્ટા. આસાં ભગવંસ્ તિસૃણાં સર્વજ્ઞતાનાં. કો વિશેષ કિન્ નાનાકરણં? ભગવાન્ આહ: સર્વજ્ઞતા સુભૂતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં માર્ગાકારજ્ઞતા બોધિસત્ત્વા નાં મહાસત્ત્વાનાં સર્વાકારજ્ઞતા તથાગતા નામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનં. આહ: કેન કારણેન ભગવં સર્વજ્ઞતા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં. કેન કારણેન માર્ગાકારજ્ઞતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં. કેન કારણેન સર્વાકારજ્ઞતા તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં? ભગવાન્ આહ: એતાવદ્ એવ સુભૂતે સર્વં યાવદ્ એવ અધ્યાત્મિકાશ્ ચ બાહ્યાશ્ ચ ધર્માઃ તે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ અપિ જ્ઞાતા ન પુનઃ સર્વમાર્ગાણિ ન સર્વાકારેણ. યત્ પુન ઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ: કેન કારણેન માર્ગાકા રજ્ઞતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઇ તિ? સર્વમાર્ગાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનૌત્પાદયિતવ્યાઃ, સર્વમાર્ગાઃ જ્ઞાતવ્યા, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 148 ) યે ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગા. યે ચ બોધિસત્ત્વમાર્ગાઃ, તે ચ માર્ગાઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ, તૈશ્ ચ માર્ગૈર્ માર્ગ કરણીયં કર્તવ્યં. ન ચ ભૂતકોટિ પ્રતિવેદ્ધવ્યા. આહ: યત્ પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બુદ્ધમાર્ગઃ પરિપૂરયિતવ્યો નનુ તેન ભૂ તકોટિ ન? સાક્ષાત્કર્તવ્યા? ભગવાન્ આહ: ન અપરિશો ધ્ય સુભૂતે બુદ્ધક્ષેત્રં ન અપરિપાચ્ય સત્ત્વાંસ્ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા. આહ: કિં પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન માર્ગે સ્થિત્વા ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તદ્ અમાર્ગે સ્થિત્વા? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તન્ માર્ગે ચ અમાર્ગે ચ સ્થિત્વા? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તન્ નૈવ માર્ગે ન અમાર્ગે સ્થિત્વા? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તત્ કથં ભગવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યા? ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે માર્ગે તે સ્થિતસ્ય અનુપાદાયાસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તં વિમુક્તં? આહ: નો હીદં ભગવન્. ભગવાન્ આહ: અમાર્ગે સ્થિતસ્ય? આ હ: નો હીદં ભગવન્. ભગવાન્ આહ: તન્ માર્ગે ચ અમાર્ગે સ્થિતસ્ય? આહ: નો હીદં ભગવન્. ભગવન્ આહ: તન્ નૈવ માર્ગે ન અમાર્ગે સ્થિતસ્ય અનુપાદાય આસ્રવેભ્યશ્ ચિત્તં વિમુક્તં? આહ: નો હીદં ભગવન્. ન મે ભગવ ં ક્વચિત્ સ્થિતસ્ય અનુપાદાયાસ્રવેભ્યસ્ ચિત્તં વિમુક્તં, વિમુક્તં ચ મે ભગવંશ્ ચિત્તં યથા ન ક્વચિત્ સ્થિતસ્ય. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન ક્વચિત્ સ્થિત્વા ભૂતકોટિઃ સાક્ષાત્ક ર્તવ્યા. યત્ પુનઃ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતેત્ય્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 149 ) ઉચ્યતે. એકેન આકારેણ સર્વાકારજ્ઞતેત્ય્ ઉચ્યતે. યદુત શાન્તાકારેણ. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે યૈર્ આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈર્ [f. 253અ] ધર્મા સૂચ્યન્તે, સર્વાણિ તાન્ય્ આકારાસ્ તાનિ લિઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ તથાગતેન અનુબુદ્ધાનિ, તસ્માત્ સર્વાકારજ્ઞતેત્ય્ ઉચ્યતે. આહ: યત્ પુનર્ ભગવં સર્વાકારજ્ઞતા ચ માર્ગાકારજ્ઞતા ચ સર્વજ્ઞતા ચ, કચ્ચિદ્ ભગવન્ન્ આસામ્ તિસૃણાં સર્વજ્ઞ તાનાં ક્લે શપ્રહાણસ્ય નાનાત્વમ્ અસ્તિ, અસ્ય સાવશેષપ્રહાણમ્ અસ્ય અનવશેષપ્રહાણમ્ ઇતિ? ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે ક્લેશપ્રહાણસ્ય નાનાત્વમ્ અસ્તિ. અસ્તિ પુનસ્ તથાગતસ્ય સર્વવાસનાનુસન્ધિ પ્રહાણં ન પુનઃ સ્રાવકસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય ચ સર્વાસના નુસન્ધિક્લેશપ્રહાનં.

આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ એભિર્ અનુપ્રાપ્તમ્ અસંસ્કૃતં. કિં વા પુનર્ ભગવન્ન્ અસંસ્કૃતસ્ય નાનાત્વમ્ ઉપલભ્યતે? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: યદ્ય્ અસંસ્કૃતસ્ય નાનાત્વં નોપલભ્યતે, કુતો ભગવન્ન્ એવં નિર્દિશત્ય્: અસ્ય સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્રહાણમ્ અસ્ય ન સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્રહાણં? ભાગવાન્ આહ: ન સુભૂતે વાસનાનુસન્ધિક્લેશો ઽસ્તિ. અપિ ત્વ્ અસ્તિ તેષાં શ્રાવાકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં રાગદોષમોહપ્રહાણં કશ્ચિત્ તુ કાયવિકારાસ્ પ્રવર્તન્તે તે બાલપૃથગ્જનાનામ્ અન્ અર્થાય સનિવર્તન્તે. ન તુ શ્રાવકાનાં તે તથાગતસ્ય નાસ્તિ. અથાયુષ્માં સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ય્ અભાવો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 150 ) ભગવં માર્ગઃ અભાવો નિર્વાણં, તત્ કુતઃ ભગવન્ નિર્દિશ્ય તે. અયં શ્રોતઆપન્ન અયં સકૃદાગામી. અયમ્ અનાગામી અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધ્હો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્ય ક્સંબુદ્ધઃ? ભગવાન્ આહ: સર્વ એતે સુભૂતે અસંસ્કૃતપ્રભાવિતા. યશ્ ચ શ્રોતઆપન્નો યશ્ ચ સકૃદાગામી યશ્ ચ અનાગામી યશ્ ચ અર્હન્ યશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધો યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યશ્ ચ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. આહ: કચ્ચિત્ પુનર્ ભગવન્ન્ અસંસ્કૃતં પ્રભાવયત્ય્ અયં શ્રોતઆપન્નો ઽયં યાવદ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽયં તથાગત્ ઓ ઽર્હન્ સમ્યક્સં બુદ્ધ ઇતિ ? ભગવાન્ આહ: ન ખલુ સુભૂતે અસંસ્કૃતં પ્રભાવયત્ય્ અપિ તુ ખલુ વચનં પ્રમાણીકૃત્ય જલ્પ્યતે. ન પુનઃ પરમાર્થેન શક્યં પ્રભાવિતું. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? નાસ્તિ તત્ર વાક્પથપ્રજ્ઞપ્તિર્. આહ: કથં ભગવન્ પશ્ચિમા કોટિર્ પ્રજ્ઞપ્યતે? ભગવાન્ આહ: લોકવ્યવહારં સુભૂતે પ્રમાણીકૃત્ય યૈર્ યૈર્ અન્તઃ ઉચ્છિન્નસ્ તેષાં પશ્ચિમા કોટિઃ પ્રજ્ઞપ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનર્ યૈઃ પૂર્વાન્તો વ્યવચ્છિન્નસ્ તેષાં પશ્ચિમા કોટિર્ પ્રજ્ઞપ્તા. આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં ભગવન્ સર્વધર્માણાં કુતઃ પુનઃ પૂર્વકોટિઃ પ્રજ્ઞાયતે, કુતઃ પુનઃ પશ્ચિમા કોટિઃ પ્રજ્ઞાયતે? ભગવન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં સુભૂતે સર્વધર્માણાં પૂર્વકોટિર્ ન પ્રજ્ઞાયતે, કુતઃ પુનઃ પશ્ચિમા કોટિઃ પ્રજ્ઞપ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે યે તે સત્ત્વા સ્વલક્ષણશુન્યાન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ, તેષામ્ એવં નિર્દિષ્ટમ્ ઇયં સા પૂર્વકોટિર્ ઇયં સા પશ્ચિમા કોટિર્ ઇતિ, ન પુનઃ સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ સ ર્વધર્મેષુ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 151 ) પૂર્વકોટિર્ ન પશ્ચિમા કોટિર્ ઉપલભ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ સર્વધ ર્મેષુ ચરન્ ન ક્વચિદ્ અભિનિવિશતે. અધ્યાત્મિકેષુ વા બાહ્યે ષુ વા, સંસ્કૃતેષુ વા અસંસ્કૃતેષુ વા, શ્રાવકધર્મેષુ વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મેષુ વા. એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રજ્ઞાપાર મિતા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ભગવન્ન્ ઉચ્યતે, કેનાર્થેન પ્રજ્ઞાપા રમિતેત્ય્ ઉચ્યતે? ભગવાન્ આહ: પરમપારમિપ્રાપ્તૈષા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માણાં, તેનાર્થેન પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે અનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા સ ર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા [f. 253બ્] બોધિસત્ત્વાશ્ ચ મહાસત્ત્વા તથાગતાશ્ ચ અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા પારં ગતા ગચ્છન્તિ ગમિષ્યન્તિ, તેનાર્થેન પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્ ઉચ્ય તે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે પરમાર્થેન યો ઽર્થઃ સર્વધર્માણાં અભિન્નઃ સ. ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતયાઃ તૈશ્ ચ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ સર્વધર્મેષુ પારો નોપલબ્ધસ્, તેનાર્થેન પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇહ પ્રજ્ઞાપાર મિતાયાં તથતા અન્તર્ગતા ભૂતકોટિર્ અન્તર્ગતા ધર્મધાતુર્ અન્તર્ગ તાસ્, તેનાર્થેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતેત્ય્. અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કે ન ચિદ્ ધર્મેણ સંયુક્તા વા વિસંયુક્તા વા સનિદર્શના વા અનિદર્શના વા પ્રતિઘા વા અપ્રતિઘા વા. તત્ કસ્ય હેતો ઃ? તથા હિ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા અરૂપિણ્ય્ અનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણા. અપિ તુ ખલુ પુન ઃ સુભૂતે ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સ ર્વધર્માણાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 152 ) ચારિકા, દાત્રી સર્વપ્રતિભાનાનાં સર્વાલોકાનાનામ્ અન ચ્છેદ્યેયં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા અસંહાર્યા મારૈર્ વા મારકાયિકાભિર્ દેવતાભિઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈર્ વા પુદ્ગલૈ ર્ યાવન્ ન કૈશ્ચિદ્ અન્યતીર્થિ કૈઃ પાપમિત્રૈર્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શક્યમ્ આચ્છે તું બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તે સર્વે ઽત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નોપલભ્યન્તે સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસ ત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. પુન ર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અર્થે ચરતા અનિત્યાર્થે ચરિતવ્યં દુઃખાર્થે અનાત્માર્થે ચ રિતવ્યં. દુઃખજ્ઞાનાર્થે સમુદયજ્ઞાનાર્થે નિરોધજ્ઞાનાર્થે માર્ગ જ્ઞાનાર્થે. ક્ષયજ્ઞાનાર્થે. અનુત્પાદજ્ઞાનાર્થે. ધર્મજ્ઞાનાર્થે. અન્વયજ્ઞાનાર્થે. સંવૃતિજ્નાનાર્થે, પરમાર્થજ્ઞાનાર્થે. યાવદ્ યથાવ જ્ જ્ઞાનાર્થે ચરિ તવ્યં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિ તાયાર્થે ચ રિતવ્યં. આહ: યદિ ભગવન્ન્ ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અર્થશ્ ચ અનર્થશ્ ચ નોપલભ્યતે. કથં બોધિસત્ત્વેન

મહા સત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાર્થે ચરિતવ્યં? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બો ધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ગંભીરે પ્રજ્ઞાપારમિતાર્થે ચરતા એવં ચરિતવ્યં. રાગો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન વરિતવ્યં દોશો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં મોહો મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં મિથ્યાદૃષ્ટિર્ મે ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં યાવત્ સર્વદૃષ્ટિગતાનિ મે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 153 ) ઽર્થો ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ રાગદોષમોહાનાં તથતા યાવન્ ન નાનાદૃષ્ટિગતાનાં તથતા ક સ્યચિદ્ અર્થં કરોતિ ન અનર્થં કરોતિ. રૂપં મે અર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં. રૂપં મે ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં, વિજ્ઞાનં મે અર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં વિજ્ઞાનં મે ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં. યાવદ્: બોધિ મે ઽર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્ય ં બોધિ મે ઽનર્થ ઇતિ ન ચરિતવ્યં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ન કશ્ચિદ્ ધર્મો ઉપલબ્ધો યો ઽર્થં વા કુર્યાદ્ અનર્થં વા. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે ઉ ત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવ ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા સ્થિતૈવ ધર્મધાતુ. સ નૈવ કસ્યચિદ્ અર્થં કરોતિ ન અ નર્થં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અર્થ અનર્થાન્ વર્જિતેન પ્રજ્ઞાપારમિ તાયાં ચરિતવ્યં. આહ: કેન કારણેન ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન અર્થં કરોતિ ન અનર્થં કરોતિ? ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે સંસ્કારાણામ્ અસંસ્કૃતધર્મતા યાશ્ ચ કરણીયા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનેન કારણેન પ્રજ્ઞાપારમિ તા [f. 254અ] ન કસ્યચિદ્ અર્થકરા ન અનર્થકરા. આહ: નનુ ભગવન્ન્ અસંસ્કૃતો ઽર્થ સર્વાર્યાણાં બુદ્ધાનાં ચ બુદ્ધશ્રાવકાનાં ચ? ભગવાન્ આહ: અસંસ્કૃતો ઽર્થઃ સુભૂતે સર્વાર્યાણાં બુદ્ધાનાં ચ બુદ્ધશ્રાવકાનાં ચ? ન પુનર્ કસ્યચિદ્ ઉપકારેણ વા અનુપકારેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતઃ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશસ્ય તથતા ન કસ્યચિદ્ ઉપકારેણ વા અનુપકારેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતા, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 154 ) ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ઉપકારેણ વા અનુપકારેણ વા પ્રત્યુપસ્થિતા. આહ: નનુ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ્ ઓ ઽસંસ્કૃતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ? ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઇહ ગંભીરાયામ્ અસંસ્કૃતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, ન પુનર્ દ્વયયોગેન. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અદ્વયો ધર્મ અદ્વયં ધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તત્ કિં દ્વયો ધર્મ દ્વયં ધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તત્ કિં દ્વયો ધર્મ અદ્વયં ધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તત્ કિમ્ અદ્વયો ધર્મ દ્વયં ધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ? ભગવાન્ આહ: નેતિ. આહ: તત્ કથમ્ ઇદાનીં પ્રાપ્યતે? ભગવાન્ આહ: યદા ન દ્વયન્ ધર્મો નાદ્વયન્ ધર્મ ઉપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનુપલંભો હિ પ્રાપ્તિ સા ન અનુપલંભેન પ્રાપ્યતે ન પુનર્ ઉપલંભેન પ્રાપ્યતે. (63)
પરિવર્ત 64.

અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગંભીરા ભગવં પ્રજ્ઞાપારમિતા દુષ્કરકારકા ભ ગવં બોધિસત્ત્વાઃ મહાસત્ત્વાઃ યે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠન્તે ન ચ નામ કશ્ચિત્ સત્ત્વ ઉપલભ્યતે ન ચ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિસ્, તે ચ સત્ત્વાનાં કૃતે અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠ ન્ તે. તદ્યથાપિ નામ ભગવં કશ્ચિદ્ એવ પુરુષ આકાશ અપ્રતિષ્ઠાને સ્તમ્બમ્ ઇચ્છેદ્ વાપયિતુમ્ એવમ્ એવ ભગવં બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઃ સત્ત્વાનાં કૃતે સર્વાકારજ્ઞતામ્ ઇચ્છન્ત્ય્ અનુપ્રાપ્તું. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવ મ્ એતત્, દુષ્કરકારકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ યે સત્ત્વાનાં કૃતે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સં બોધયે સંપ્રતિષ્ઠ ન્ તે. તાં ચ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાં સત્ત્વગ્રાહાત્ પરિમોચયન્તિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કશ્ચિદ્ એવ પુરુષઃ સ્તમ્બમ્ ઇચ્છેદ્ વાપયિતું. સ ચ પુરુષસ્ તસ્ય સ્તમ્બસ્ય ન મૂલં જાનીયા ન્ ) ન શાખા ન્ ન ગણ્ડં ન પત્ત્રાન્ ન પુષ્પં ન ફલં જાનીયાત્, સ તસ્ય સ્તમ્બસ્ય ગણ્ડં વાપયિત્વા કાલેન કાલં ગોપયેત્ ઉદકં દદ્યાત્ તસ્ય સ ગ ણ્ડમ્ અનુપૂર્વેણ શાખાસંપન્નશ્ ચ ભવેત્ પત્ત્રસંપન્નશ્ ચ ભવેત્ પુષ્પસંપન્નશ્ ચ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 156 ) ભવેત્ ફલસંપન્નશ્ ચ ભવેત્. સ તસ્ય સ્તમ્બસ્ય પત્ત્રાણિ ચ અનુભુંજીત પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ અનુભુંજીત. એવમ્ એવ સુભૂતે યે બોધિસત્ત્વાઃ મહાસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધ યે સંપ્રતિષ્ઠન્તે તે ઽનુપૂર્વેણ ષટ્પારમિતાસુ ચરંત ઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ. તે સર્વસત્ત્વાનાં પત્ત્રપુષ્પફલો પજીવ્યા ભવન્તિ. તત્રેદં સુભૂતે પત્ત્રં યદ્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય સત્ત્વાઃ ત્રિભ્યો અપા યેભ્ય ઃ [f. 254બ્] પરિમુચ્યન્તે. પુષ્પં યદ્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય ક્ષત્રિયમહાસાલકુલેષુ બ્રાહ્મણમહાસાલકુલેષુ ગૃહપતિમહા સાલકુલેષુ ઉપપદ્યન્તે ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ દેવેષુ ઉપપદ્યન્તે યાવ ન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગેષુ દેવેષુ ઉપપદ્ય ન્ તે. ફલં યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય તાં સત્ત્વાં સ્રોતઆ પત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ સકૃદાગામીફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ અનાગા મીફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. તમ્ એવ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય સ ર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય તે ઽપિ સર્વસત્ત્વાનાં પત્ત્રપુષ્પ ફલોપજીવ્યા ભવંતિ. તત્ર યે દક્ષિણાં પ્રતિષ્ઠાપયંતિ તે સર્વે ઽનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈ ઃ પરિનિર્વાન્તિ, યદુત શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુ દ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે. ન ચ તત્ર સત્ત્વં પ્રજ્ઞપયંતિ. ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં તાંશ્ ચ સત્ત્વાં સત્ત્વગ્રાહાં પરિમોચયંતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વે ન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 157 ) પ્રજ્ઞાપારમિતાયં ચરિતવ્યં. ન ચેહ કશ્ચિત્ સત્ત્વો ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલ ભ્યતે. યેષાં કૃતે સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યામિ. સુભૂતિર્ આહ: તથાગત એવ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય સર્વનરકા ઉચ્છિ દ્યન્તે, સર્વતિર્યગ્યોનય સર્વયમલોકા ઉચ્છિદ્યન્તે સર્વાક્ષણાપાયા ઉચ્છિદ્યન્તે સર્વદારિદ્ર્યાન્ ય્ ઉચ્છિદ્યન્તે સર્વહીનગતય ઉચ્છિ દ્યન્તે સર્વકામધાતુર્ ઉચ્છિદ્યતે સર્વરૂપધાતુર્ ઉચ્છિદ્યતે સર્વ આરૂપ્યધા તુર્ ઉચ્છિદ્યતે. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, તથાગત એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ. સચેત્ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાભવિષ્યન્, નાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધા નાં ભગવતામ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિ ં પ્રજ્ઞાસ્યતન્, ન પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ઽભવિષ્યન્ ન અર્હતાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ઽભવિષ્યન્ ન અના ગામિનાં ન સકૃદાગામિનાં ન સ્રોતઆપન્નાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ઽભવિષ્યત્. ન પુનર્ યાવત્ સર્વનરકા ઉદચ્છેત્સ્યંત ન સર્વતિર્યગ્યોનયો ન સર્વયમલોકા ઉદચ્છેત્સ્યન્ત. ન સર્વકામધાતુ ર્ ઉદચ્છેત્સ્ય્ અન્ત ન સર્વરૂપધાતુર્ ઉદચ્છેત્સ્યન્ત ન સર્વારૂપ્યધાતુર્ ઉદચ્છેત્સ્યન્ત. ... ... અપિ તુ ખલુ પુનર્ સુભૂતે યદ્ એવં વદસિ, તથાગત એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્ય ઇતિ. એ વમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. તથાગત એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ વેદિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય [f. 255અ] હેતોઃ? યયા સુભૂતે તથતયા તથાગતઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, યયા તથતયા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 158 ) પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રજ્ઞપ્યતે. યયા તથતયા સર્વાર્યાઃ પ્ર જ્ઞપ્યન્તે. યયા તથતયા રૂપં પ્રજ્ઞપ્યતે યયા તથતયા યાવદ્ વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્યતે યયા તથતયા યાવત્ સંસ્કૃતધાતુઃ પ્રજ્ઞપ્યતે. અસંસ્કૃતધાતુ પ્રજ્ઞપ્યતે. સર્વા સા તથતૈવ, તસ્માત્ તથતા ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્યાં તથતાયાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્થિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તસ્માત્ તથાગત ઇત્ય્ ઉ ચ્યતે. અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગત એવ વેદિતવ્યઃ તથતાં પ્રમાણીકૃત્ય. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તથતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં. તથતાપ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મ હાસત્ત્વઃ શિક્ષિત્વા સર્વધર્મતથતાયાં શિક્ષતે. મહાસત્ત્વઃ શિક્ષિત્વા સર્વધર્મતથતાયાં શિક્ષતે. સર્વધર્મતથતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વધર્મતથતાં પરિપૂરયિષ્યતિ. સર્વધર્મતથ તાં પરિપૂર્ય સર્વધર્મતથતાવશીભાવનતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, સર્વધર્મતથતા વશીભાવનતામ્ અનુપ્રાપ્ય સર્વસત્ત્વેન્દ્રિયકુશલો ભવિષ્યતિ ઇન્દ્રિયકુશલો ભૂત્વા. ઇન્દ્રિયપરિપૂરીકુશલતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. ઇન્દ્રિ યપરિપૂરીકુશલતામ્

અનુપ્રાપ્ય સત્ત્વાનાં કર્મસ્વકતાં જ્ઞાસ્યતિ, સત્ત્વાનાં કર્મસ્વકતાં જ્ઞાત્વા પ્રણિધિજ્ઞાનં પરિપૂરયિષ્યતિ, પ્રણિધિજ્ઞાનં પરિપૂર્ય ત્રિધ્વસુજ્ઞાનં વિશોધયિષ્યતિ. ત્રિધ્વસુજ્ઞાનં વિશોધ્ય બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરન્ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરિષ્યતિ, સત્ત્વાનામ્ અર્થં કુર્વન્ બુદ્ધક્ષે ત્રં પરિશોધયિષ્યતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ. ધ ર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાન્ ત્રિષુ યાનેષુ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 159 ) પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, સત્ત્વાન્ ત્રિષુ યાને ષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાં ગુણાનુશંસાન્ પશ્યતા આત્મના ચ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, પરે ચ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્ય ં . સુભૂતિર્ આહ: નમસ્કરણીયાસ્ તે ભગવં બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લો કેન યે ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ઠાયાં ચરન્તિ. ભગવ્ આન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, નમસ્કરણીયાસ્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન. ય ઇહ ગં ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથોપદિષ્ઠાયાં ચરન્તિ. આ હ: કિયદ્ ભગવં પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ યઃ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિ સંબોદ્ધુકામઃ? ભગવાન્ આહ: સચેત્ સુભૂતે યાવન્તસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસા હસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે શ્રાવકભૂમૌ પ્રતિતિષ્ઠેયુ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પ્રતિતિષ્ઠેયુ. અપિ નુ તે સત્ત્વા બહુપુણ્યં પ્રસવેયુઃ? આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત. અપ્રમેયં ભગવન્ન્ અ પ્રમેયં સુગત. ભગવાન્ આહ: યચ્ ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનાં સર્વશ્રા વકયાનિકાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં વા પુણ્યં, યચ્ ચ પ્રથમચિત્તોત્પા દિકસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુણ્યં, અસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદિક સ્ય બોધિસત્ત્વ સ્ય પુણ્યસંભારસ્ય એવં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 160 ) ત્રિસાહસ્રમહા સાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાનાં શ્રાવકયાનિકાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં વા [f. 255બ્] પુણ્યં શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ. યાવત્ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ યાવદ્ ઉપનિશામ્ અપિ ન ક્ષમતે. તત્ કસ્ય હેતો ઃ? બોધિસત્ત્વપ્રસૂતા હિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકા પુદ્ગલા ન પુનઃ શ્રાવકપ્રત્યેક બુદ્ધપ્રસૂતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા. તિષ્ઠન્તુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ શ્રાવકયાનિકા વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકા વા, સચેત્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે શ્રાવકગુણ સમન્વાગતા પ્રત્યેકબુદ્ધગુણસમન્વાગતા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકબોધિસત્ત્વપુણ્યસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ. યાવત્ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ. યાવદ્ ઉપનિશામ્ અપિ ન ક્ષમતે. તત્ કસ્ય હેતોર્? બોધિસત્ત્વપ્ર સૂતા હિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધગુણા ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રસૂતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા. એવં સચેદ્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે શુક્લવિદર્શનાભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા ભવેયુઃ તે ષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકબોધિસત્ત્વપુણ્યસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલા ં નોપૈતિ યાવદ્ ઉપનિશામ્ અ પિ ન ક્ષમતે. સચેત્ પુનઃ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ગોત્રભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા ભવેયુઃ, તે ષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકબોધિસત્ત્વપુણ્યસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ યાવદ્ ઉપનિશામ્ અપિ ન ક્ષમતે. યાવત્ સચેદ્ અષ્ટમકભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા ભવેયુર્. દર્શનભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા ભવેયુઃ તનુભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા ભવેયુ. વીતરાગભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા ભવેયુઃ કૃતાવીભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા ભવેયુઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠિતા ભ વેયુઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 161 ) તેષાં યત્ પુણ્યં તત્ પ્રથમચિત્તોત્પદિકબોધિસત્ત્વપુણ્યસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ યાવત્ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ. યાવદ્ ઉપનિશામ્ અપિ ન ક્ષમતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? બોધિસત્ત્વ પ્રસૂતા હિ શ્રવકપ્રત્યેકબુદ્ધગુણા ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રસૂતા બોધિસત્ત્વા મ હાસત્ત્વા. સચેત્ પુનર્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રાન્તા ભવેયુસ્, તેષાં યત્ પુણ્યં તદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુણ્યસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ યાવદ્ ઉ પનિશામ્ અપિ ન ક્ષમતે. સચેત્ પુનર્ યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે બોધિપ્રતિપન્નકા ભવેયુસ્ તેષાં યત્ પુણ્યં તથાગતસ્ય અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પુણ્યસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાન્ નોપૈતિ યાવત્ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ. યાવદ્ ઉપનિશામ્ અપિ ન ક્સમતે. આહ: પ્રથમચિત્તો ત્પાદિકેન ભગવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાકારજ્ઞતા મનસિકર્તવ્યા? ભગવાન્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદિકેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાકારા જ્ઞતા મનસિકર્તવ્યા. આહ: સર્વાકારજ્ઞતાયા ભગવં કો ભાવ કિમ્ આરંબણં કિમ્ આધિપતેયં ક આકાર કિં લક્ષણં? ભગવાન્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતેતિ સુભૂતે ઽભાવઃ અલક્સણમ્

અનિમિત્તમ્ અ નાભોગમ્ અનુત્પાદ અપ્રાદુર્ભાવ ઃ . યત્ પુન ર્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતાયા ઃ કિમ્ આરંબણમ્ ઇતિ? સર્વાકાર જ્ઞતાયા કિમ્ આધિપતેયં ક આકાર કિં લક્ષણમ્ ઇતિ? સર્વાકારજ્ઞતાયા સુભૂતે અભાવ આરંબણં, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 162 ) સ્મૃતિર્ આધિપતેયં, શાન્તિર્ આકારો, અલક્ષણં લક્ષણં. સર્વાકારજ્ઞતાયા ઃ સુભૂતે ઇદમ્ આરંબણમ્ ઇદમ્ આધિપતેયમ્ ઇદં લક્ષણમ્ અયમ્ આકાર. આહ: કિં પુનર્ સર્વાકારજ્ઞતૈવ અભાવઃ, ઉતાહો રૂપમ્ અપ્ય્ અભાવઃ, વે દનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનમ્ [f. 256અ] અપ્ય્ અભાવઃ, એવમ્ આધ્યાત્મિકબાહ્યા ધર્માઃ અભાવાઃ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચ ત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વારર્દ્ધિપાદા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાણ્ગો માર્ગ શૂન્યતાસમાધિઃ આનિમિ ત્તસમાધિઃ અપ્રણિહિત સમાધિઃ અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ નવા નુપૂર્વસમાપત્તયઃ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા મહામૈત્રી મહાકરુણા મહામુદિતા મહોપેક્ષા પ્રથમાભિજ્ઞા દ્વિતીયાભિજ્ઞા તૃ તીયા ચતુર્થી પઞ્ચમ્ય્ અભિજ્ઞા ષષ્ટ્ય્ અભિજ્ઞા સંસ્કૃતધાતુર્ અસંસ્કૃતધાતુર્ અપ્ય્ અભાવઃ? ભગવાન્ આહ: રૂપમ્ અપિ સુભૂતે અભાવ વેદના સંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અભાવઃ યાવત્ સંસ્કૃતધાતુર્ અપ્ય્ અભાવઃ અસંસ્કૃતધા તુર્ અપ્ય્ અભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતાયા સ્વભાવો નાસ્તિ. યસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે સ્વભાવો નાસ્તિ સ અભાવઃ. આહ: કેન કારણેન ભગવં સર્વાકારજ્ઞતાયા સ્વભાવો ના સ્તિ? ભગવાન્ આહ: નાસ્તિ સુભૂતે સાંયોગિક ઃ સ્વભાવઃ. યસ્ય સાંયોગિકઃ સ્વભાવો નાસ્તિ સ અભાવઃ. અનેન સુભૂતે પર્યાય્ એણ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ. અપિ તુ ખલુ પુનર્ સુભૂતે શૂન્યતાસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ આનિમિત્તસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ અપ્રણિહિતસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે. તથતાસ્વભાવઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 163 ) સર્વધર્માઃ ભૂતકોટિસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ ધર્મધાતુસ્વભાવાઃ સર્વધ ર્માઃ. અનેનાપિ સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ. આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ અભાવસ્વભા વાસ્, તત્ કતમેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. એવં શીલપારમિ તાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞા પારમિતાયાં ચરન્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. એવં પ્રથમે ધ્યાને ચરન્ યાવત્ ચતુર્થે ધ્યાને મૈત્ર્યાં યાવદ્ ઉપેક્ષાયાં, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ, અ ધ્યાત્મશૂન્યતાયા ં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં, ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે, શૂન્યતાયાં સમાધૌ આ નિમિત્તસમાધૌ અપ્રણિહિતસમાધૌ, ધ્યાનેષુ અપ્રમાણેષુ યાવત્ નવા નુપૂર્વસમાપત્તીષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ. ચતસૃષુ પ્રતિસંવિ ત્ સ્વ્ અષ્ટાદશેષ્વ્ આવેણિકે ષુ બુદ્ધધર્મેષુ, મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં (યાવત્? ) સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. ભગવાન્ આહ: એતદ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઉપાય કૌશલં વેદિતવ્યં, યદ્ અભાવસ્વભાવેષુ ધર્મેષુ પરિચયં કરોતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ [f. 256બ્] પરિશોધયતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. તચ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં તાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ અભાવસ્વભાવાં જાનાતિ. સ ખલુ પુનર્ બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરં બોધિમાર્ગે પરિચયં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 164 ) કરોતિ. શીલ પારમિતાયાં ચરં બોધિમાર્ગે પરિચયં કરોતિ. ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરં બોધિમાર્ગે પરિચયં કરોતિ. વીર્યપારમિતાયાં ચરં બોધિમાર્ગે પરિચયં કરોતિ. ધ્યાનપારમિતાયાં ચરં બોધિમાર્ગે પરિ ચયં કરોતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિમાર્ગે પરિચયમ્ કરોતિ. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરં બોધિમાર્ગે પરિચયં કરોતિ, તન્ ચ બોધિમાર્ગમ્ અભાવસ્વભાવં જાનાતિ. સ ખલુ પુનર્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરંસ્ તાવત્ તસ્મિન્ બોધિમાર્ગે પરિચયં કરોતિ. યાવન્ ન દશભિસ્ તથાગતબલૈઃ સમન્વા ગતો ભવતિ. ન ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ. ન ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ સમન્વાગતો ભવતિ ન આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ચ સમન્વાગતો ભવતિ. અયં સુભૂતે સ બોધિમાર્ગો યત્ર માર્ગે સ્થિત્વા પારમિતાન્ પરિપૂરયતિ. પારમિતા ન્ પરિપૂર્ય એકક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા સર્વાકા રજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. તસ્ય તત્ર અવસ્થાયાં સર્વવાસનાનુસન્ધિક્લેશન્ પ્રહાસ્યતિ અનુત્પત્તિકપ્રહ્ આણ્ એન. સ બુદ્ધચક્ષુષ્ આ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું વ્યવલોકયન્ન્ અભાવ ઇત્ય્ અપિ ન ઉપલ પ્સ્યતે પ્રાગ્ એવ ભાવં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન

મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ અભાવસ્વભાવસર્વ્ અધર્મેષુ. એતદ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઉપાયકૌશલં યદ્ અભાવ ઇતિ નોપલભતે પ્રાગ્ એવ ભાવં. સ ખલુ પુનર્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 165 ) દદાતિ, સ તન્ દાનન્ દદન્ ન કલ્પયતિ, ન નિમિત્તીકરોતિ નૈવ ભાવતો ન અભાવતો મનસિકરોતિ. પ્રતિગ્રાહકમ્ અપિ ન કલ્પયતિ, ન નિમિત્તીકરોતિ, નૈવ ભાવતો નાભાવતો મનસિકરોતિ. દાયકમ્ અપિ ન કલ્પયતિ. ન નિમિત્તીકરોતિ. નૈવ ભાવતો નાભવતો મનસિકરોતિ. તદ્ અપિ બોધિચિત્તં નોપલભતે. ન નિમિત્તીકરોતિ, નાલમ્બનીકરોતિ. ન સમનુપશ્યતિ ... યાવત્ ... પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન કલ્પયતિ, ન નિમિત્તીકરોતિ, નૈવ ભાવતો ન અભાવતો મનસિકરોતિ. યો ઽપિ તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, તમ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ ન નિમિત્તીકરોતિ, નૈવ ભાવતો નાભાવતો મનસિકરોતિ, યેષામ્ અપિ સત્ત્વાનાં કૃતશસ્ તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ તાં ન કલ્પયતિ ન નિમિત્તીકરોતિ, નૈવ ભાવતો નાભાવતો મનસિકરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ યદિ ત એવ સર્વધર્મા અભાવાસ્ તે ન બુદ્ધૈઃ કૃતા ન શ્રાવકૈર્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ કૃતા. અકારકાઃ હિ સર્વધર્મા કારકવિરહિતાઃ આહ: નનુ ભગવં ધર્મૈર્ એવ ધર્મા વિરહિતા? ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. ધર્મૈર્ એવ ધર્મા વિરહિતા. આહ: યદિ ભગવં ધર્મૈર્ એવ ધર્મા વિર હિતાસ્, તત્ કથં વિરહિતો ધર્મો વિરહિતં ધર્મં સંજાનાતિ, ભાવ ઇતિ વા અભાવ ઇતિ વા. ન હિ ભગવન્ન્ અભાવો ધર્મો અભાવમ્ ધર્મં જાનાતિ. ન ભાવો ધર્મો ઽભાવં ધર્મં જાનાતિ. ન અભાવો ધર્મો ઽભાવન્ ધર્મં જા નાતિ. ન ભાવો ધર્મો ભાવં ધર્મં જાનાતિ. એવમ્ અસંજાનં સર્વધ ર્મેષુ કુતઃ એવં ભવતિ. બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભાવ ઇતિ વા અભાવ ઇતિ વા? ભગવાન્ આહ: લોકસંવૃતિમ્ ઉપાદા ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 166 ) ચરન્ ભાવ ઇતિ વા અભાવ ઇતિ વા નિર્દિશતિ, ન પુનઃ પરમાર્થેન. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અન્યા લોકસંવૃતિર્ અન્ય ઃ પરમાર્થઃ? ભગવાન્ આહ: ન અન્ય સુભૂતે ઇઓકસંવૃતિર્ અન્યઃ પરમાર્થઃ. યેન લોકસંવૃતેસ્ તથતા સૈવ પરમા ર્થસ્ય [f. 257અ] તથતા, તત્ તે સત્ત્વા વિપર્યસ્તા એતાં તથતાં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ. તેષામ્ અર્થાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો લોકસંવૃત્ યા નિર્દિશતિ, ભાવ ઇતિ વા અભાવ ઇતિ વા. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે ય એતે સત્ત્વાઃ પઞ્ચસ્કન્ધેષુ ભાવ સંજ્ઞિનઃ અભાવ ઇતિ ન જાનન્તિ. તેષામ્ અર્થાયૈવં તં નિર્દિશ્યતે, ધર્માણામ્ અપ્રભેદતામ્ ઉપા દાય, કથમ્ અભાવ જાનીયુર્ ઇતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વે ન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. ((64))
પરિવર્ત 65.

અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: બોધિસત્ત્વ ચારિકા બોધિસત્ત્વચારિકેત્ય્ ઉચ્યતે, કસ્યૈતદ્ અધિવચનં ય દુત બોધિસ ત્ત્વ ચારિ કેતિ ? ભગવાન્ આહ: બોધિસત્ત્વચારિકા બોધિસત્ત્વચારિકેતિ સુભૂતે ઉચ્યતે બોધયે એસા ચારિકા તસ્મા દ્ બોધિસત્ત્વચારિકેત્ય્ ઉચ્યતે. આહ: ક્વ ભગવં સા બોધિસત્ત્વસ્ય મ હાસત્ત્વસ્ય ચારિકા? ભગવાન્ આહ: રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ ચરતિ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇતિ ચરતિ. એવમ્ આધ્યાત્મિકબાહ્યૈ ર્ આયતનૈર્ દાનપારમિતાયાં ચરતિ શીલપા રમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. આધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરતિ. બહિર્દ્ધા શૂન્યતાયામ્ આધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતાયાં શૂન્યતાશૂન્યતાયાં મ હાશૂન્યતાયાં પરમાર્થશૂન્યતાયાં સંસ્કૃતશૂન્યતાયામ્ અસંસ્કૃતશૂન્યતાયામ્ અત્યંતશૂન્યતાયામ્ અનવરાગ્રશૂન્યતાયા મ્ અનવકારશૂન્યતાયાં પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સર્વધર્મશૂન્ય તાયાં ચરતિ સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં ચરતિ. અનુપલંભશૂન્યતાયામ્ અભાવશૂન્યતાયાં ચરતિ. સ્વભાવશૂન્યતાયાન ચરતિ. અભાવસ્વભાશૂન્યતાયા ં ચરતિ. પ્રથમે ધ્યાને ચરતિ. દ્વિતીયે તૃતીયે એઅતુર્થે ધ્યાને ચર તિ મૈત્ર્યાં ચરતિ. કરુણાયા ં મુદિતાયામ્ ઉપેક્ષાયાં ચરતિ. આકાશાનન્ત્યાયતને ચરતિ. વિજ્ઞાનન્ત્યાયતને આકિંચન્યા યતને, નૈવ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 168 ) સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને ચરતિ. ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચ રતિ. ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ ચતુર્ષુ ઋદ્ધિપાદેષુ પંચસ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ. પંચસુ બલેષુ. સપ્તબોધ્યઙ્ગેષ્વ્. આર્યાષ્ટાંગે મા ર્ગે ચરતિ. શૂન્યતાયાં સમાધૌ ચરત્ય્ આનિમિત્તે સમાધૌ ચ અપ્રણિહિતે સમા ધૌ ચરતિ. અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વસમાપત્તિષુ ચરતિ. દશસુ તથાગતબલેષુ ચરતિ. ચતસૃષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિ ત્સુ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણાયામ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ. બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધયે ચરતિ. સત્ત્વપરિપાકે ચરતિ. પ્રતિભાને ચરત્ય્ અક્ષરાભિનિર્હારેષુ ચરતિ. અક્ષરપ્રવેશે ષુ ચરતિ. અનક્ષરપ્રવેશે ચરતિ. ધારનીષુ ચરતિ. સંસ્કૃતધાતૌ ચ રત્ય્. અસંસ્કૃતધાતૌ ચરતિ. તથા પુનર્ ચરતિ યથા બુદ્ધિર્ ન દ્વિધી ભવતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞા પારમિતાયાં ચરન્ બોધૌ ચરતિ. અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: બુદ્ધો બુદ્ધ ઇતિ ભગવમ્ ન્ ઉચ્યતે. કસ્યૈતદ્ અધિવચનં બુદ્ધ ઇતિ? ભગવાન્ આહ: ભૂતો ઽર્થો બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે ભૂતો ઽનેન ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધસ્, તસ્માદ્ બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ભૂતો [f. 257બ્] ઽનેનાર્થ ઃ પ્રતિવિદ્ધસ્ તસ્માદ્ બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે સર્વધર્મા ઃ અનેન યથાવદ્ અભિસંબુદ્ધાસ્, તસ્માદ્ બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. આહ: બોધિ બોધિર્ ઇતિ ભગવન્ન્ ઉચ્યતે, કસ્યૈતદ્ ભગવન્ન્ અધિવચનં બોધિર્ ઇતિ? ભગવાન્ આહ: બોધિર્ ઇતિ સુભૂતે શૂન્યતાયા એતદ્ અધિવચનં, તથતાયા એતદ્ અધિવચનં, ભૂતકોટેર્ એતદ્ અધિવચનં, ધર્મધાતો ર્ એતદ્ અધિવચનં. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે બોધિર્ ઇતિ તથત અવિતથ તા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 169 ) અનન્યતથતા અનન્યથાભાવસ્, તસ્માદ્ બોધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે નામધેયનિમિત્તમાત્રમ્ એતદ્ યદુત બોધિસ્, તસ્માદ્ બોધિ ર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે અભેદાર્થો બોધ્યર્થઃ. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે બુદ્ધાનામ્ એષા ભગવતાં બોધિસ્, તસ્માદ્ બોધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે બુદ્ધૈર્ એષા ભગવદ્ભિર્ અભિસંબુદ્ધાસ્, તસ્માદ્ બોધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્ય તે. આહ: યો ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ બોધયે ચરતિ, સ કિં ષડ્ભિઃ પાર મિતાભિર્ ચરતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા ં વિહરતિ, કતમેષાં ભગવં કુશલમૂલાનામ્ આચયો ભવત્ય્ અપચયો વા હાનિર્ વા વૃદ્ધિર્ વા ઉત્પાદો વા નિરોધો વા સંક્લેશો વા વ્યવદાનં વા? ભગવાન્ આહ: યઃ સુ ભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ ઇહ બોધૌ ચરતિ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ ચરતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા ચરતિ. તસ્ય ન કસ્યચિ દ્ ધર્મસ્ય આચયો ભવત્ય્ અપચયો વા હાનિર્ વા વૃદ્ધિર્ વા ઉત્પાદો વા નિરોધો વા સંક્લેશં વા વ્યવદાનં વા. તત્ કસ્ય હેતો? ન હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ કસ્યચિદ્ ધ ર્મસ્ય આરંબણયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા, આચયે વા અપચયે વા હાનયે વા વૃદ્ધયે વા ઉત્પાદાય વા નિરોધાય વા સંક્લેશાય વા વ્યવદાનાય વા. આહ: યદિ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસ ત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ બોધિર્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય આરંબ ણયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા. તત્ કથમ્ ઇદાનીં

ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ. શીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ , કથમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરતિ. બહિર્દ્ધાશૂન્યતાયામ્ અધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતાયા ં યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 170 ) ચરતિ, કથં ધ્યાનેષુ અપ્ર મણેષુ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ યાવત્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ ચરતિ. કથં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ વિમોક્ષમુખેષુ ચરતિ. કથં દશસુ તથાગતબલેષુ ચરતિ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ અષ્ટાદશષ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં ચરતિ. કથં દશસુ બોધિસત્ત્વભૂમિષુ ચરતિ. શ્રાવકપ્રત્યેકબ્બુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ. બોધિસત્ત્વન્યામં ચ અવક્રામતિ? ભગવાન્ આહ: ન હિ સુભૂતે બોધિ સત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દ્વયચારિણી બુદ્ધિઃ. ન હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વયેન દાનપારમિતાયાં ચરતિ. ન દ્વયેન શીલપારમિતાયાં ચરતિ, ન દ્વયેન ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ, ન દ્વયેન વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ. ન દ્વયેન સમાધિપારમિતાયાં ચરતિ. ન દ્વયેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ દાનપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. આહ: યદિ ભગવં ન દ્વયેન [f. 258અ] દાનપારમિતાયાં ચરતિ, ન દ્વયેન શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિ તાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, તત્ કથમ્ ઇદાનીં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધમાનૈ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય. યાવત્ પશ્ચિ મકશ્ ચિત્તોત્પાદઃ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધતે? ભગવાન્ આહ: યે સુભૂતે દ્વયેન ચરન્તિ, ન તે વિવર્ધ ન્તે કુશલમૂલૈઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? દ્વયનિશ્રિતા હિ સુભૂતે સર્વબાલપૃથગ્જનાસ્, તે ન વિવર્ધંતે કુશલમૂલૈઃ. બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પુનર્ અદ્વયેન ચરતિ, સ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધતે. યાવત્ પશ્ચિમકશ્ ચિત્તોત્પાદ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધતે. તેન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 171 ) ન શક્યતે ઽભિભવિતું. સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન, યૈ ર્ અકુશલમૂલૈર્ અવમર્દિતઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા પત્ એત્, ત્ અદ્ અન્યૈર્ વા અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સંહૃયેત, યૈ ઃ સંહૃયમાનો દાનપારમિતાયાં ચરન્ કુશલૈર્ મૂલૈર્ ન વિવર્ધેત, યાવત્ સર્વાકાર જ્ઞતાયાં ચરન્ કુશલમૂલૈર્ ન વિવર્ધેત. એવં ખલુ સુભૂતે બો ધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. આહ: કિં પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કુસલમૂલાનાં કૃતે પ્રજ્ઞા પારમિતાયાં ચરિતવ્યં? ભગગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે, ન બોધિ સત્ત્વો મહાસત્ત્વો કુશલમૂલાનાં કૃતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, નાપ્ય્ અકુશલમૂલાનાં કૃતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, ન ચ અપર્યુપા સ્ય બુદ્ધાન્ ભગવતો, ન અપરિપૂર્ય કુશલમૂલાનિ. ન કલ્યાણમિત્રૈર્ અપ રિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શક્તઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તું. આહ: કથં ભગવં પર્યુપાસ્ય બુદ્ધાં ભગવતઃ કુશલ મૂલૈઃ પરિગૃહીતઃ કલ્યાણમિત્રૈર્ પરિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મ હાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે, યચ્ ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ભાષન્તે, સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનનિદાન-ઇત્યુક્તકજાતકવૈપુલ્ય-અદ્ભુતધર્માપદાનાપદેશસ્ તત્ સર્વમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાત્ય્ ઉદ્ગૃહ્ય વાચા સુપરિચિ તં કૃત્વા મનસા ચ અનુપ્રેક્ષિતં કૃત્વા દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિદ્ધં કૃત્વા ધારણીં પ્રતિલ ભતે. ધારણ્યાપ્રતિલબ્ધયા પ્રતિસંવિદ ઉત્પાદયતિ. પ્રતિસંવિદ્ભિર્ ઉત્પાદિતાભિસ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 172 ) તસ્ય જાતિવ્યતિવૃત્તસ્યાપિ તે ધર્મા ન જાતુ વિપ્રણશ્યતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તત્ર ચ તથાગતેષ્વ્ અર્હ્ અત્સુ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયતિ, યૈઃ કુશલમૂલૈઃ પરિગૃહીતો ન જાત્વ્ અપાયેષ્વ્ અક્ષણેષુ ચોપપદ્યતે. તૈશ્ ચ કુશલૈઃ મૂલૈઃ આશ્રયપરિશુદ્ધિં પરિગૃહ્ણાતિ, યૈર્ આશ્રયૈર્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, તૈશ્ ચ કુશલમૂલૈઃ પરિગૃહીતઃ કલ્યાણમિત્રૈર્ ન જાતુ વિરહિતો
ભવતિ બુદ્ધૈશ્ ચ ભગવદ્ભિઃ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ શ્રાવકૈશ્ ચ યે બુદ્ધયાનસ્ય વર્ણાં ભાષ ન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પર્યુપાસિતવ્યાઃ, કુશલમૂલા નિ ચ અવરો પયિતવ્યાનિ કલ્યાણમિત્રાણિ ચ સેવિતવ્યાનિ. ((65)) [f. 258બ્]
પરિવર્ત 66.

અથ્ આયુષ્માં સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ય ઃ પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નૈવ બુદ્ધાં ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે, ન કુશલમૂલાનિ પરિપૂર યતિ, ન કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતો ભવેત્, મા હૈવ બોધિસત્ત્વો મહા સત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્? ભગવાન્ આહ: નાસ્તિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યો બુદ્ધાં ભગવતો ઽપર્યુપાસ્ય કુશલમૂલાન્ય્ અપરિ પૂર્ય કલ્યાણમિત્રૈર્ અપરિગૃહીતઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્. તત્ ક સ્ય હેતો ર્ ? બુદ્ધાન્ એવ તાવત્ પર્યુપાસ્ય કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ. સેવિત્વા આદ્ય્ અપિ તાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા ન શક્યતે ઽનુપ્રાપ્તું. પ્રાગ્ એવ અપર્યુપાસ્ય બુદ્ધાન્ ભગવતઃ અપરિપૂર્ય કુશલમૂલાન્ય્ અસેવિ ત્વા કલ્યાણમિત્રાણિ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્યે બોધિ ં નિષ્ઠાતુકામેન, ક્ષિપ્રં ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન બુદ્ધાન્ બ્નગવતઃ પર્યુપાસિતવ્યા કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયિતવ્યાનિ કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિતવ્યાનિ. આહ: કેન કારણેન ભગવં બોદિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્ય કુશલમૂલા ન્ય્ અવરોપ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ સેવિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાં ન અનુપ્રાપ્નોતિ? ભગવાન્ આહ: ઉપાયકૌશલવિરહિતત્વાત્, સો ઽનેનોપાયો ન શ્રુ તો ભવતિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાત્, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન અવ રોપિતાનિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 174 ) તાનિ ચ કલ્યાણમિત્રાણિ ન સેવિતાનિ. યે ઽસ્યોપાયમ્ ઉપદિશન્તિ. આહ: કતમદ્ ભગવાંસ્ તદ્ ઉપાયકૌશલં યેનોપા યકૌશલેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુ પ્રાપ્નોતિ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરં સર્વાકારજ્ઞતા પ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ દાનં દદાતિ, બુદ્ધેભ્યો ભગવદ્ભ્યસ્ પ્ર ત્યેકબુદ્ધેભ્ય ઃ શ્રાવકેભ્યો મનુષ્યભૂતેભ્યઃ અમનુષ્યભૂતેભ્યઃ. સ તૈઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ સમન્વાગતો ન ચ અસ્ય દાને દાનસંજ્ઞા ભવતિ, ન પ્રતિગ્રાહકે પ્રતિગ્રાહકસંજ્ઞા ભવતિ, ન દા યકે દાયકસંજ્ઞા ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ જાનાત્ય્ અસતો ઽસંભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાન્ સર્વ ધર્માન્ પશ્યતિ. ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરત્ય્ અકિઞ્ચિત્સમર્થાઃ સ ર્વધર્મા ઇત્ય્ અસંસ્કારલક્ષણેન અવતરતિ. સો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગત કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધતે, સ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધમાનો દાન પારમિતાયાં ચરતિ, દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચય તિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ. ન ચ દાનફલમ્ આશંસતે યદ્ દાનફલં સંસારે પરિભુંજીત અન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતાયૈ સત્ત્વપ રિમોચનતાયૈ દાનપારમિતાયાં ચરતિ. ઉપાયકૌશલ્યનિર્દેશપ રિવર્તઃ. ((66))
પતિવર્ત 67.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં ચરં પ્રથમચિત્તોત્પાદ્ અમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ શીલં રક્ષતિ. તસ્ય નૈવ રાગ ચિત્તમ્ આવૃનોતિ ન દોષો ન મોહો ન અનુશયા ન પર્યુત્થાનાનિ ન અન્યે ઽપ્ય્ અકુશ્ અલા ધર્મા યે બોધેઃ પરિપન્થકરા, તદ્યથા માત્સર્યં વા દૌશીલ્યં વા ક્ષોભણચિત્તં વા કૌસીદ્યચિત્તં વા હીન [f. 259અ] વીર્યચિત્તં વા વિભ્રાન્ત ચિત્તં વા દૌષ્પ્રજ્ઞચિત્તં વા માનો વા અવમાનો વા અધિમાનો વા સ્મિમાનો વા. શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તં વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ જાનાત્ય્, અસતો ઽસંભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિનિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ. ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરત્ય્ અકિઞ્ચિત્સમર્થા ત્ સર્વધર્મા ઇત્ય્ અસંસ્કૃતલક્ષણેન અવતરતિ. સો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગતઃ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધતે. સ કુશ લમૂલૈર્ વિવર્ધમાનઃ શીલપારમિતાયાં ચરતિ. સ શીલપારમિતાયાં ચરં સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિ શોધયતિ. ન ચ શીલફલમ્ આકાણ્ક્ષતે, યચ્ છીલફલં સંસારે પરિ ભુંજીત અન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતાયૈ સત્ત્વપરિપાચનતાયૈ શીલપારમિતાયાં ચરતિ. ((67))
પરિવર્ત 68.
એવં ક્ષાન્તિપાર્ અમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા કર્તવ્યા. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકા રૈઃ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ. તસ્ય નૈવ રાગ ચિત્તમ્ આવૃણોતિ, ન દોષો યાવન્ ન શ્રાવ કપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તં વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સુભૂતે સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ જાનાત્ય્ અસતો ઽસંભૂતાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અનભિ નિર્વૃત્તાંશ્ ચ સર્વધર્માન્ પશ્યતિ. ધર્માણાં ચ ધર્મલક્ષણમ્ અવતરત્ય્ અકિઞ્ચિત્ અ સમર્થાઃ સર્વધર્મા ઇત્ય્ અસંસ્કૃતલક્ષણેન અવતરતિ. સો ઽનેનોપાયકૌશલેન સમન્વાગત ઃ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધતે સ કુશલમૂલૈર્ વિવર્ધમાનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. સ પ્રજ્ઞાપા રમિતાયાં ચરં સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ. ન ચ પ્રજ્ઞાફલમ્ આકાંક્ષતે યત્ પ્રજ્ઞાફલં સંસારે પરિભુંજીતાન્યત્ર સત્ત્વપરિત્રાણતાયૈ સત્ત્વપરિમોચનતાયૈ પ્ર જ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. ((68))

પરિવર્ત 69.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમધ્યાનં સમાપદ્યતે યાવત્ ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યતે, મૈત્રિં યાવદ્ ઉપેક્ષાં સમાપદ્યતે, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિં સ માપદ્યતે. ન ચ વિપાકં પરિગૃહ્ણાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ ઉપાયકૌશ લેન સમન્વાગતો યેનોપાયકૌશલેન તાન્ ધ્યાન અપ્રમાણઆરૂપ્યસમાપત્તીન્ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ જાનાતિ યાવદ્ અનભિનિર્વૃત્તા ન્ જાનાતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ઉપાયકૌશલે ન સમન્વાગતો દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યે ચ માર્ગે ચરતિ, ન ચ સ્રોતઆ પત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ ન સકૃદાગામીફલં ન અનાગામીફલં ન અર્હત્ત્વમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ સ્વલક્ષ ણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ જાનાતિ યાવદ્ અનભિનિર્વૃત્તાન્ જાનાતિ. તેષુ ચ બોધિપક્ષિકેષુ ધર્મેષુ ચરંચ્ છ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામતિ. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્પત્તિકે ષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽબોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞા પારમિતાયાં ચરન્ન્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ સમાપદ્યતે નવાનુપૂર્વસમાપત્તીન્ સમાપદ્યતે ન ચ સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ યાવન્ ન અર્હત્ત્વ મ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તત્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 178 ) કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ [f. 259બ્] જાનાતિ યાવદ્ અનભિનિર્વૃત્તાં સર્વધર્માન્ જાનાતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશસુ તથાગતબલેષુ પરિચયં કરોતિ, ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધ ધર્મેષુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં ચ પરિચયં કરોતિ. ન ચ તાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ યાવન્ ન બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધિતં ભવતિ સત્ત્વાશ્ ચ પરિપાચિતા ભવન્તિ. એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. આહ: પરમબુદ્ધિમાં ખલુ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવતિ, ય એવં ગંભીરેષુ ધર્મેષુ ચરતિ ન ચ વિપાકં પરિગૃહ્ણાતિ. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂ તે એવમ્ એતત્. પરમબુદ્ધિમાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ય એવં ગંભીરેષુ ધર્મેષુ ચરતિ, ન ચ વિપાકં પરિગૃહ્ણાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વભાવતો ન ચલતિ. આહ: કસ્ય સ્વભાવતો ન ચલતિ? ભગવાન્ આહ: અભાવાન્ ન ચલતિ. યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ: કસ્ય સ્વભાવાન્ ન ચલતિ? રૂપસ્ય સ્વભાવાં ન ચ લતિ, વેદનાયા સંજ્ઞાયા સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવાન્ ન ચલતિ, દાનપારમિતાયા સ્વભાવાન્ ન ચલતિ, શીલપારમિતાયા સ્વભાવાન્ ન ચલતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાન પારમિતાયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા સ્વભાવાન્ ન ચલતિ. ધ્યાનસ્વભાવાન્ ન ચલત્ય્ અપ્રમાણસ્વભાવાન્ ન ચલત્ય્ આરૂપ્યસમાપત્તિસ્વભાવાન્ ન ચલતિ. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં સ્વભાવાન્ ન ચલતિ. યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગ સ્ય માર્ગસ્ય સ્વભાવાન્ ન ચલતિ. શૂન્યતાસમાધેર્ આ નિમિત્તસ્ય સમાધેર્ અપ્રણિહિતસ્ય સમાધેઃ સ્વભાવાન્ ન ચલત્ય્ અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વસમાપત્તિસ્વભાવાન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 179 ) ન ચલતિ. દશાનાં તથાગતબલાનાં સ્વભાવાન્ ન ચલતિ યાવદ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવે ણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં સ્વભાવાન્ ન ચલતિ. મહામૈત્ર્યા મહાકરુણાયા સ્વભાવાન્ ન ચલતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ય એષાં ધર્માણાં સ્વભાવઃ સો ઽભાવઃ. ન હિ સુભૂતે અભાવેન અભાવઃ શક્ય્ અમ્ અભિસંબોદ્ધું. આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ ભાવેન ભાવઃ શક્યમ્ અભિસંબોદ્ધું? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: તદ્ અભાવેન ભા વઃ શક્યમ્ અભિસંબોદ્ધું? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: તદ્ અભાવેન અભાવઃ શક્યમ્ અભિસંબોદ્ધું? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: તદ્ ભાવેન અ ભાવ સક્યમ્ અભિસંબોદ્ધું? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. આહ: તન્ મા હૈવ ભગવન્ ન પ્રાપ્તિર્ ન અભિસમયો ભવિષ્યતિ, ય દિ ન અભાવેન અભાવસ્ય અભિસમયો ન ભાવેન ભાવસ્ય અભિસમયઃ ન અભાવેન ભાવસ્ય અભિસમયો ન ભાવેન અભાવસ્ય અભિસમયઃ. ભગવાન્ આહ: અસ્ત્ય્ અભિસમ યો, ન પુનર્ અનેન ચતુષ્ક અભિનિર્હારેણ. આહ: કથમ્ ઇદાનિં ભગવન્ન્ અભિ સમય ઃ ? ભગવાન્ આહ: યત્ર નૈવ ભાવો ન અભાવઃ સ તાદૃશો ઽભિસમયઃ યત્રૈતે પ્રપંચા ન સંવિદ્યન્તે, અપ્રપંચ્યો નિસ્પ્રપઞ્ચો ઽભિસમયઃ. આહ: કઃ પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મ હાસત્ત્વસ્ય પ્રપઞ્ચઃ? ભગવાન્ આહ: રૂપં નિત્યમ્ ઇત્ય્ અનિત્યમ્ ઇતિ વા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રપઞ્ચ. વેદનાસંજ્ઞ સંષ્કારવિજ્ઞાનં નિત્યમ્ ઇત્ય્ અનિત્યમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચઃ. રૂપં સુખમ્ ઇતિ [f. 260અ] વા દુઃખમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં સુખમ્ ઇતિ વા દુઃખમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચ. રૂપમ્ આત્મેત્ય્ અનાત્મેતિ વા પ્રપઞ્ચ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનમ્ આત્મેત્ય્ અનાત્મેતિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 180 ) વા પ્રપઞ્ચ. રૂપં શા ન્તમ્ ઇત્ય્ અશાન્તમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં શાન્તમ્ ઇત્ય્ અશાન્તમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચ. રૂપં પરિજ્ઞેયમ્ અપરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ચ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં

પરિજ્ઞેયમ્ અપરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ વા પ્રપઞ્ ચ. દુઃખમ્ આર્યસત્યં પરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ પ્રપઞ્ચ, સમુદય પ્રહાતવ્ય ઇતિ પ્રપઞ્ચ, નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્ય ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, માર્ગો ભાવયિતવ્ય ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ. ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ભાવયિતવ્યાનિ ઇતિ પ્રપઞ્ ચઃ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ભાવયિતવ્યાનિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તયો ભાવયિતવ્યા ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ. ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ભા વયિષ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ ચત્વારરિદ્ધિપાદા ભાવયિતવ્યા ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ. એવં પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો ભાવયિતવ્યા ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ. શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમ્ આનિમિત્તં વિમોક્ષમુખમ્ અપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખં ભાવયિતવ્યમ્ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વસમાપત્તયો ભાવયિતવ્યા ઇતિ પ્ર પઞ્ચઃ, શ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદા ગામીફલમ્ અનાગામીફલમ્ અર્હત્ત્વં સમતિક્રામિષ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ. પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં સમતિક્રામિષ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ દશબોધિસત્ત્વભૂમીન્ પરિપૂરયિષ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામિષ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ. દશતથાગતબલાન્ય્ ઉત્પાદયિસ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ, ચત્વારિ વૈશાર દ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ઉત્પાદયિષ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ. સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ સર્વવાસનાનુસન્ધિક્લેશં પ્રહાસ્યામિ ઇતિ પ્રપઞ્ચઃ. તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં નિત્યમ્ ઇત્ય્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચ્યન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 181 ) વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં નિત્યમ્ ઇ ત્ય્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચ્યન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ ... ન્નિત્યમ્ ઇત્ય્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચ્યન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞાતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યામિ ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચ્યન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ. સર્વવાસ્ અનાનુસન્ધિક્લેશં પ્રહાસ્યામિ ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચ્યન્ ન પ્રપઞ્ચયતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ સ્વભાવઃ સ્વભાવં પ્રપઞ્ચયતિ. ન અભાવ અભાવં પ્રપઞ્ચયતિ. ન ચ સ્વભાવ અભાવૌ સ્થાપયિત્વા અન્ય ઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલ ભ્યતે, યઃ પ્રપઞ્ચયેદ્ યેન વા પ્રપઞ્ચયેદ્ યત્ર વા પ્રપઞ્ચયેત્. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે નિષ્પ્રપઞ્ચ્યં રૂપં. નિષ્પ્રપઞ્ચ્યા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા નિષ્પ્રપઞ્ચ્ય ં વિજ્ઞાનં. યાવન્ નિષ્પ્રપઞ્ચ્યા સર્વાકારજ્ઞતા. એ વં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નિષ્પ્રપઞ્ચ્યાયાં પ્રજ્ઞાપારમિ તાયાં ચરિતવ્યં. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે નાસ્તિ રૂપસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયા સંસ્કારાણાં નાસ્તિ વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવઃ. યાવન્ નાસ્તિ સર્વાકારજ્ઞતાયા સ્વભાવઃ. યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ તદ્ નિષ્પ્ર પઞ્ચ્યં. [f. 260બ્] અનેન સુભૂતે કારણેન નિષ્પ્રપઞ્ચ્યં રૂપં નિષ્પ્રપઞ્ચ્યા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા નિષ્પ્રપઞ્ચ્યં વિજ્ઞાનં. યાવન્ નિષ્પ્રપઞ્ચ્યા સર્વાકારજ્ઞતા. એવ ં ખલુ સુહ્હૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વન્યામ મ્ અવક્રામતિ. આહ: યદિ ભગવન્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવ ઉપલભ્યતે. કતમેન માર્ગેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવ ક્રામતિ, શ્રાવકમાર્ગેણ વા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગેણ વા બુદ્ધર્માર્ગેણ વા? ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે શ્રાવકમાર્ગેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. ન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 182 ) પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગેણ ન બુદ્ધમાર્ગેણ. અ પિ તુ ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગેષુ શિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વન્યામ મ્ અવક્રામતિ. તદ્યથાપિ નામ અષ્ટમકઃ સર્વમાર્ગેષુ શિક્ષિત્વા સમ્યક્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. ન ચ તાવત્ ફલમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ યાવન્ ન ફલ માર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ ઉ ત્પાદ્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. ન ચ તાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. યાવન્ ન વજ્રોપમઃ સમાધિઃ પ્રતિલબ્ધો ભવતિ. સ તસ્ય સમાધેઃ પ્રતિલંભાદ્ એકક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. આહ: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વન્યામો ઽવક્રામિતવ્યઃ, નનુ ભગવન્ન્ અન્ય એવ અષ્ટમકસ્ય માર્ગઃ અન્યઃ સ્રોતઆપન્નસ્ય અન્યઃ સકૃદાગામિતાયૈ પ્રતિપન્નકસ્ય અન્યઃ સ કૃદાગામિનઃ અન્યો ઽનાગામિતાયૈ પ્રતિપન્નકસ્ય અન્યો ઽનાગામિનઃ અન્યો ઽર્હત્ ત્વ પ્રતિપન્નકસ્ય અન્યો ઽર્હતો માર્ગઃ અન્યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય અન્ય ઃ તથાગતસ્ય અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય માર્ગઃ. યદિ ભગવન્ન્ અન્ય એષાં માર્ગસ્, તત્ ક થં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વન્યામો ઽવક્રમિતવ્યઃ? યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વમાર્ગાઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ, તન્ મા હૈવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽષ્ટમકમાર્ગમ્ ઉત્પાદ્ ય અષ્ટમકો ભવેદ્, દર્શનમાર્ગમ્

ઉત્પાદ્ય સ્રોતઆપન્નો ભવેદ્, ભાવનામાર્ગમ્ ઉત્પાદ્ય સકૃદાગામીપ્રતિપન્નકો ભવેત્. સકૃદાગામી ભવેદ્ અનાગામીપ્રતિપન્નકો ભવેદ્ અનાગામી ભવેદ્ અર્હત્ત્વપ્રતિપન્નકો ભ વેદ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 183 ) અર્હન્ ભવે ત્ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગમ્ ઉત્પાદ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધો ભવેદ્, અસ્થાનં ચ ભગવન્ન્ અન્ અવકાશો યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽષ્ટમકો ભૂત્વા બોધિસત્ત્વન્યામ મ્ અવક્રામેન્ નેદં સ્તાનં વિદ્યતે યદ્ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુ પ્રાપ્નુયાન્ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. એવં શ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્ય સકૃદાગામીફલમ્ અનુપ્રાપ્ય અનાગામીફલમ્ અનુપ્રાપ્ય અર્હત્ત્વમ્ અનુપ્રાપ્ય પ્રત્યેકબો ધિમ્ અનુપ્રાપ્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામેત્ બોધિસત્ત્વન્યા મમ્ અવક્રામ ન્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાન્ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કથં ભગવન્ જાનીયામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ, બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રમ્ય સર્વાકાર જ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સર્વવાસનાનુસન્ધિં ચ પ્રજહાતિ? ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. અસ્થાનં સુભૂતે અનવકાશો ય દ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽષ્ટમકો ભૂત્વા શ્રોતઆપત્તિફલં ચ અનુપ્રાપ્ય યાવદ્ અર્હત્ત્વં ચ અનુપ્રાપ્ય પ્રત્યેકબોધિં ચ અનુપ્રાપ્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામેન્ ન્ એદં સ્થાનં વિદ્યતે. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અનવક્રમ્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાન્ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે [f. 261અ] બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉ પાદાય ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ન્ અષ્ટૌ ભૂમીઞ્ જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન ચ અતિક્રામતિ. કતમા અ ષ્ટૌ? શૂક્લવિદર્શનભૂમિ ગોત્રભૂમિર્ અષ્ટમકભૂમિ દર્શનભૂમિસ્ તનુભૂમિ ર્ વીતરાગભૂમિઃ કૃતાવીભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઃ ઈદૃશઃ સ ઇમા અષ્ટૌ ભૂમીઞ્ જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન ચ અતિક્રમ્ય માર્ગાકારજ્ઞ તયા બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રમ્ય સર્વ્ આકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન સર્વવાસનાનુસન્ધિક્લેશં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 184 ) પ્રજહા તિ . તત્ર સુભૂતે. યદ્ અષ્ટમકસ્ય જ્ઞાનં સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ ઃ , ય ચ્ છ્રોતઆપન્નસ્ય જ્ઞાનં ચ પ્રહાણં ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ ઃ . યત્ સકૃદાગામિનો જ્ઞાનં ચ પ્રહાણં ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ ઃ . યદ્ અનાગામિનો જ્ઞાનં ચ પ્રહાણં ચ સા બોધિસત્ત્વ સ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિઃ. યદ્ અર્હતઃ જ્ઞાનં ચ પ્રહાનં ચ સા બોધિ સત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ ઃ , યત્ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય જ્ઞાનં ચ પ્રહાણં ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ ઃ . તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો શ્રાવ કપ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય માર્ગાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન બોધિસ ત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રમ્ય સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન સર્વવાસનાનુસન્ધિક્લેશં પ્રજહાતિ. એ વં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય અનુત્ત રાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સર્વ સત્ત્વાનાં ફલોપાજીવ્યો ભવતિ. આહ: ય ઇમે ભગવન્ માર્ગાઃ, શ્રાવકમાર્ગઃ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગો બુ દ્ધમાર્ગસ્, તત્ કતમાત્ર ભગવન્ માર્ગાકારજ્ઞતામાર્ગઃ? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન માર્ગાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઉત્પાદયિતવ્યા. તત્રેયં સુભૂતે માર્ગાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ, યૈ ર્ યૈ ર્ આકારૈર્ યૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈર્ માર્ગઃ સૂચ્યતે. તત્ર તાન્ આકારાન્ તાનિ લિ ઙ્ગાનિ તાનિ નિમિત્તાનિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અભિસંબોદ્ધવ્યાન્ય્ અભિસંબુદ્ધ્ય પરેષામ્ આખ્યાતવ્યાનિ. દેશયિતવ્યાનિ પ્રકાશયિતવ્યાનિ, પ્રજ્ઞાપયિતવ્યાનિ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાનિ, પરસ્ય વિનયનાર્થં યથા પરો જાનીયા ત્ , તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વરુતસંકેતઘોષા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 185 ) અભ્યુદીરયિતવ્યાઃ આધારયિતવ્યા ઃ યાદૃશૈસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું વિજ્ઞાપયેન્ પ્રતિશ્રુત્કા આજ્ઞાનન અર્થેન. તદ્ અનેન અપિ સુભૂતે પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વમાર્ગાઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ માર્ગાકારજ્ઞ તાં પરિપૂર્ય સત્ત્વાનામ્ આશયા જ્ઞાતવ્યાઃ. નૈરયિકાનાં સત્ત્વાનાં મા ર્ગો જ્ઞાતવ્યઃ હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યં, તતશ્ ચ નૈરયિકા માર્ગતો નિવારયિતવ્યાઃ હેતુતો નિવારયિતવ્યા ફલતો નિવારયિત વ્યાઃ, તિર્યગ્યોનિકા માર્ગતો નિવારયિતવ્યાઃ હેતુતો નિવારયિતવ્યા ફલતો નિવારયિતવ્યાઃ, યમલૌકિકા માર્ગતો નિવારયિતવ્યાઃ હેતુતો નિવારયિતવ્યા ફલતો નિવારયિતવ્યાઃ, કિન્નરાણાં મહોર ગાનાં નાગાનાં યક્ષાણાં મનુષ્યાનાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યઃ હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફ લં જ્ઞાતવ્યં. દેવાનાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યં. બ્રહ્મણાનાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્ય ફલં જ્ઞાતવ્ય ં . આભાસ્વરાણાં દેવાનાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્ય ફલં જ્ઞાતવ્યં. શુભકૃત્સ્નાનાં વૃહત્ફલાનામ્ અસંજ્ઞિસત્ત્વાનામ્ અવૃહાણામ્ અતપાનાં સુદૃશા નાં [f. 261બ્] સુદર્શનાનામ્ અકનિષ્ઠાનાં દેવાનાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યં. આકાશાનન્ત્યાયતનાનાં દેવાનાં માર્ગો જ્ઞાતવ્યો હેતુર્ જ્ઞાતવ્યઃ ફલં જ્ઞાતવ્યં. યાવત્ નૈવસંજ્ઞાના સંજ્ઞાયતનનં દેવાનાં માર્ગો જ્નાતવ્યો હેતુર્ જ્નાતવ્ય ફલં જ્ઞાતવ્યં. ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વારિ ઋદ્ધિ પાદા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ યાવચ્ શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમ્ આનિમિત્તં વિમોક્ષમુખમ્ અપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 186 ) જ્ઞાતવ્યં દશતથાગતબલાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ ચત્વારિ

વૈશાર દ્યાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો જ્ઞાતવ્યાઃ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા જ્ઞાતવ્યાઃ મહામૈત્રી જ્ઞાતવ્યા મહાક રુણા જ્ઞાતવ્યા. યૈશ્ ચ માર્ગૈર્ યે સત્ત્વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાં સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યાવદ્ યે ઽર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે પ્રત્યેકબો ધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાં પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાં બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ઇયં સુ ભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગાકારજ્ઞતા યત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ શિક્ષિત્વા સત્ત્વાશયતામ્ અવતરતિ. સત્ત્વાશયતામ્ અવતીર્ય. તથૈવ ધર્મં દેશયતિ. સા ચ અસ્ય ધર્મદેશના અક્ષૂ ણા અમોઘાશ્ ચ ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અનેન પરેષામ્ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રભાવિતાન્ ઇ ભવન્તિ. સ સત્ત્વાનાં ગતિં ચાગતિઞ્ ચ ચ્યુતિમ્ ઉપપત્તિં ચ પ્રજાનાતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વમાર્ગા અન્તર્ગતા. યે કેચિદ્ બોધિ પક્ષિકા ધર્મા યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચરિતવ્યં શ્રાવકૈર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ વા ચરિતવ્યં. આહ: યદિ ભગવન્ યે ચ બોધિપક્ષિ કા ધર્મા યા ચ બોધિઃ સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિ ણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણા. કથં ભગવં બોધિપક્ષિકા ધર્મા બોધેર્ આહારકા ભવન્તિ. ન હિ ભગવન ન સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ અરૂપિણો ઽનિદર્શનો ઽપ્રતિઘો એક લક્ષણો યદુતાલક્ષણો ધર્મ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય આહારકો ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 187 ) વા અપહારકો વા. તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ ન આકાશં કસ્ય ચિદ્ ધર્મસ્ય આહારકો વા અપહારકો વા, એવમ્ એવ ભગવન્ ન સ્વલક્ષ ણશૂન્યો ધર્મઃ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય આહારકો વા અપહારકો વા. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતન્. ન સુભૂતે સ્વલક્ષણશૂન્યો ધર્મઃ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય આહારકો વા અપહારકો વા. યે પુનઃ સુભૂતે સત્ત્વાઃ સ્વલ ક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ તેષામ્ અર્થાયૈવં નિર્દિશ્યતે. ઇમે બોધિપક્ષિકા ધર્મા બોધેર્ ઉપનાયકા ભવન્તિ ઇતિ. અપિ તુ ખલુ પુનર્ સુભૂતે યચ્ ર રૂપં યા ચ વેદના યા ચ સંજ્ઞા યે ચ સંસ્કારા યચ્ ચ વિજ્ઞાનં યા ચ દાનપારમિતા યા ચ શીલપારમિતા યા ચ ક્ષાન્તિપારમિતા યા ચ વીર્યપારમિતા. યા ચ ધ્યાનપારમિતા યા એઅ પ્ર જ્ઞાપારમિતા યા ચ આધ્યાત્મશૂન્યતા યા ચ બહિર્દ્ધાશૂન્યતા યાવદ્ યા ચ સ્વલક્ષણ શૂન્યતા યચ્ ચ પ્રથમધ્યાનં યા ચ યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમા પત્તિર્ યે ચ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યો ચ યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો યે ચ યાવત્ ત્રિવિમોક્ષમુખાનિ યે [f. 262અ] ચ યાવદ્ અષ્ટૌ વિમોક્ષા યાવન્ નવાનુ પૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ યે ચ યાવદ્ દશતથાગતબલાનિ ચત્વરિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા યા ચ મહામૈ ત્રી યા ચ મહાકરુણા યા ચ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા અસ્મિન્ન્ આર્યે ધર્મવિનયે સ ર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણાઃ. તે ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે તથા ગતેન સત્ત્વાનામ્ અવતરણાર્થમ્ એવં લોકવ્યવહારેણ વ્યાહૃતા ન પુનઃ પરમાર્થેન. તત્ર સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વત્ર જ્ઞાનેન ચ દર્શનેન શિક્ષિતવ્યં, જ્ઞાનેન દર્શનેન શિક્ષિત્વા કેચિદ્ ધર્મા ઃ પ્રતિવેદ્ધવ્યાઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 188 ) કેચિદ્ ધર્મા ન પ્રતિવેદ્ધવ્યાઃ. કતમે ધર્મા બોધિસ ત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન જ્ઞાનેન દર્શનેન શિક્ષિત્વા પ્રતિવેદ્ધવ્યાઃ, કતમે ધર્મા જ્ઞાનેન દર્શનેન શિક્ષિત્વા ન પ્ર તિવેદ્ધવ્યાઃ? શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્માઃ શિક્ષિત્વા જ્ઞાનેન દર્શનેન ચ ન પ્રતિવેદ્ધવ્યાઃ, સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન સર્વાકારૈઃ સર્વધર્મા પ્રતિવેદ્ધવ્યાઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આર્ય ધર્મવિનયે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં. આહ: આર્યો ધર્મ વિનયો આર્યો ધર્મવિનય ઇતિ ભગવન્ન્ ઉ ચ્યતે. કિયતા ભગવન્ન્ આર્યો ધર્મવિનય ઇત્ય્ ઉચ્યતે? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે શ્રાવ કાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાશ્ ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા રાગેણ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ દોષેણ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ મોહેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા ઃ વિચિ કિ ત્સયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ શીલવ્રતપરામર્શેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ કામરાગવ્યાપાદે ન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ રૂપરાગારૂપરાગેણ ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ અ વિદ્યયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ મનૌદ્ધત્યે ન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ પ્રથમેન ધ્યાનેન ન સંયુક્તા ન વિસં યુક્તાઃ યાવત્ ચતુર્થેન ધ્યાનેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ મૈત્ર્યા ન સંયુક્તા ન વિસં યુક્તાઃ કરુણયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ મુદિતયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ ઉપેક્ષયા ન સ ંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ યાવત્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેન ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ ચતુ ર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ ન સંયુક્ત ન વિસંયુક્તાઃ યાવન્ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, સંસ્કૃત ધાતુના ન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 189 ) સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ અસંસ્કૃતધાતુના ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા ઇતિ. તે ન તે આર્યા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. તેષાં ચાયં ધર્મો વિનયશ્ ચ, તસ્માદ્ આર્યો ધર્મવિનય ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે સર્વધર્મા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદુ તાલક્ષણાઃ. તે અરૂપિણઃ અરૂપિણાઃ સાર્ધં ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ,

અનિદર્શના અનિદર્શનેન સાર્ધં ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ, અપ્રતિઘા અપ્રતિઘેન સાર્ધં ન સંયુક્તા ન વિ સંયુક્તાઃ, અલક્ષણા અલક્ષણેન સાર્ધં ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તાઃ. ઇયં સુભૂતે અરૂપ્ય્ અનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા અલક્ષણા પારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં [f. 262બ્] મહાસત્ત્વાનાં યત્ર બોધિસત્ત્વેન મ હાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં, યો ઽત્ર શિક્ષિત્વા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય લક્ષ ણમ્ ઉપલભતે. સુભૂતિર્ આહ: ન પુનર્ ભગવન્ રૂપલક્ષ ણે શિક્ષિતવ્યં, ન વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનલક્ષ ણે શિક્ષિતવ્યં. ન ચક્ષુર્લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં ન યાવત્ મનોલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન પૃથિવીધાતોર્ અબ્ધાતોર્ તેજોધાતોર્ વાયુર્ધાતોર્ આકાશધાતોર્ વિજ્ઞાનધાતોર્ લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન દાનપારમિતાયા લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન શીલપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિ તાયા ન વીર્યપારમિતાયા ન ધ્યાનપારમિતાયા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયા લક્ષ ણે શિક્ષિતવ્યં, નાધ્યાત્મશૂન્યતાલક્ષણે શિક્ષિતવ્ય ં યાવન્ ન સ્વલક્ષણશૂન્યતાલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન પ્રથ મધ્યાનલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં યાવન્ ન ચતુર્થધ્યાનલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં ન મૈત્ર્યા લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં ન યાવન્ નૈવસાંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં ન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં યાવન્ ન આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગસ્ય લક્ષણે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 190 ) શિક્ષિતવ્યં, ન શુન્યતા સમાધેર્ નાનિમિત્તસ્ય સમધેર્ નાપ્રણિહિતસ્ય સમાધેર્ લક્સને શિક્ષિતવ્ય ં , ન વિમોક્ષાણાં ન અનુપૂર્વસમાપત્તીનાં લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન દશબલાનાં ન ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચ ચત સૃણાં પ્રતિસંવિદાં ન અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન મહામૈત્ર્યા ન મહાકરુ ણાય લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં ન દુઃખાર્યસત્યાનાં લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન સમુદયલક્ષ ણે શિક્ષિતવ્યં ન નિરોધલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં ન માર્ગલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં નાર્યલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં નાનુ લોમપ્રતિલોમપ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન સંસ્કૃતધાતુલક્ષણે શિ ક્ષિતવ્યં ન અસંસ્કૃતધાતુલક્ષણે શિક્ષિતવ્યં. યદિ ભગવન્ન્ અત્રાપિ ધર્મલક્ષણેષુ ન શિક્ષિતવ્યં, કથં ભ ગવન્ન્ અશિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મલક્સણે સંસ્કારલક્ષણે ચ શ્રાવકપ્ર ત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રામિષ્યત્ય્. અનતિક્રમ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં કથં બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રમિષ્ય તિ, બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અનવક્રમ્ય કથં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનનુપ્રાપ્ય કથં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ, ધર્મચક્રમ્ અપ્રવર્ત્ય કથં સત્ત્વાન્ સંસારાત્ પરિ મોચયિષ્યતિ, શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહયાનેન વા? ભગવાન્ આહ: યદિ સુભૂતે કસ્યચિદ્ ધ ર્મસ્ય લક્સણં ભવેત્ ત્ અદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તત્ર લક્ષણેષુ શિક્ષિતવ્ય ં. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ અલક્ષણા અરૂપિણો અનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણા. તસ્માદ્ બોધિ સત્ત્વેન મહાસત્ત્વે ન નૈવ લક્ષણે શિક્ષિતવ્ય ં ના લક્ષણે. તત્ કસ્ય હે તોર્? ન હિ પૂર્વમ્ અલક્ષણા અભૂવન્ પશ્ચાત્ સલક્ષણા ભૂતાઃ, યસ્માત્ તર્હિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 191 ) સુભૂતે પૂર્વમ્ અપ્ય્ એતે ધર્મા એતર્ હ્ય્ અપ્ય્ અલક્ષણાસ્ તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નૈવ લક્ષણે શિક્ષિતવ્યં, ન અલક્ષણે. તત્ કસ્ય હેતોર્? ઉત્પાદાદ્ વા અનુત્પદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિત એવાયમ્ અલક્ષણધાતુર્ . [f. 263અ] આહ: યદિ ભગવ ન્ન્ અલક્ષણાઃ સર્વધર્માઃ ન વિલક્ષણસ્, તત્ કથં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતભાવના ભવિષ્યતિ? ન ચ ભગવન્ન્ અભાવયિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શક્ત શ્રાવાકભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા અતિક્રમિતું, અનતિક્રમ્ય શ્રાવકભૂમિં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ન ચ શક્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વન્યામો ઽવક્રમિતું, અનવક્રમ્ય બોધિસત્ત્વન્યામં ન શક્યં બો ધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિમ્ ઉત્પાદ્ અયિતું, અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિર્ નોત્પાદ્ય ન શક્યમ્ અભિજ્ઞા ઉત્પાદયિતું, બોધિસત્ત્વો ઽભિજ્ઞા અનુત્પદે ન શક્યં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતું સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિતું, બુદ્ધક્ષેત્રમ્ અપરિશોધ્ય સત્ત્વાંશ્ ચ અપરિપાચ્ય ન શક્યં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તું, અનનુપ્રાપ્ય સર્વાકારજ્ઞતાં ન શક્યં દ્ગર્મચક્રં પ્રવર્તયિતું, ધર્મચક્રમ્ અપ્રવર્ત્ય ન શક્યં સ ત્ત્વાં સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતું

ન સકૃદાગામિફલે ન અનાગામિફલે ન અર્હ ત્ત્વે ન પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતું, નાપિ શક્યં સત્ત્વાન્ દાનમયે પુણ્યક્રિયાવસ્તુનિ પ્ર તિષ્ઠાપયિતું ન શીલમયે ભાવનામયે પુણ્યક્રિયાવસ્તુનિ પ્રતિષ્ઠાપયિતું. ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. અલક્ષણા સુભૂતે સર્વધર્મા ન વિલક્ષણાઃ. આહ: ત ક થમ્ અલક્ષણેષુ ધર્મેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના ભવતિ? ભગવાન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 192 ) આહ: ન સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવના બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વિલક્ષણા નૈવલક્ષણા. અલક્ષણભાવના સુભૂતે બોધિસત્ત્વ સ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. આહ: તત્ કથમ્ અલક્ષણા પ્રજ્ઞાપારમિતાભવના ભવતિ? ભગવાન્ આહ: સર્વધર્મવિભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. આહ: તત્ કથં ભગવં સર્વધર્મવિભાવના? ભગવાન્ આહ: રૂપવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવના. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનવિભાવનાભાવના પ્ર જ્ઞાપારમિતાભાવના. ચક્ષુશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. રૂ પશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભા વના. આયૂહવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. નિર્યૂહવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞા પારમિતાભાવના. પ્રથમધ્યાનવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. દ્વિતીયધ્યાનતૃતીયધ્યાનચતુર્થધ્યાનવિ ભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. મૈત્રીવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. ક રુણામુદિતા ઉપેક્ષાવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. આકાસાનન્ત્યાયતનવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞા પારમિતાભાવના. વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાકિંચન્યાયતનનૈવસંજ્ઞાના સંજ્ઞાયતનવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. બુદ્ધાનુસ્મૃતિવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. ધર્માનુસ્મૃતિ સંઘાનુસ્મૃતિશીલાનુસ્મૃતિત્યાગાનુસ્મૃતિદેવતાનુસ્મૃત્યુદ્વેગા નુસ્મૃત્યાનાપાનાનુસ્મૃતિમરણાનુસ્મૃતિકાયગતાનુસ્મૃતિવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. અનિત્યસંજ્ઞાદુઃખસં જ્ઞાનાત્મસંજ્ઞાશુભસંજ્ઞાવિ ભાવનાભાવ ના પ્રજ્ઞા પારમિતાભાવના. પ્રતીત્યસમુત્પાદવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. આત્મસંજ્ઞાવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સત્ત્વસંજ્ઞજીવસંજ્ઞાજન્તુસંજ્ઞામનુજસંજ્ઞા માનવસંજ્ઞા [f. 263બ્] ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 193 ) પોષ સંજ્ઞાપુદ્ગલ સંજ્ઞાકારકસંજ્ઞાકારપકસંજ્ઞાવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. નિત્યસંજ્ઞાસુખસંજ્ઞાશુભસંજ્ઞાત્મસંજ્ઞા વિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સ્મૃત્યુપસ્થાનવિભાવ્ અનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. શૂન્યતાસમાધિવિભાવ નાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. આનિમિત્તસમાધ્યપ્રણિહિત સમાધિવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. અષ્ટવિમોક્ષવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. નવાનુપૂર્વસમાપત્તિવિભાવના ભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સવિતર્કસવિચારસમાધિવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભા વના. અવિતર્કસવિચારમાત્રસમાધિવિભાવનાભાવના પ્રજ્નાપારમિતાભાવના. અવિતર્કાવિચારસમાધિવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવ ના. દુઃખાર્યસત્યવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સમુદયનિરોધમાર્ગાર્યસત્ય વિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. દુઃખજ્ઞાનસમુદ યજ્ઞાનનિરોધજ્ઞાનમાર્ગજ્ઞાનવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. ક્ષયજ્ઞાનવિભાવનાભાવ ના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. અનુત્પાદજ્ઞાનધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનસંવૃતિજ્ઞાનપરિચયજ્ઞાનયથાવજ્ જ્ઞાનવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. દાનપારમિતાવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવના. શીલપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાવીર્યપારમિતાધ્યાનપારમિતાપ્રજ્ઞાપારમિતાવિભાવનાભાવના પ્ર જ્ઞાપારમિતાભાવના. અધ્યાત્મશૂન્યતાવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. બહિર્દ્ધાશૂન્ય તા અધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતાશૂન્યતાશૂન્યતામહાશૂન્યતાપરમાર્થશૂન્યતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 194 ) સંસ્કૃતશૂન્યતાસંસ્કૃતશૂન્યતાત્યન્તશુન્યતા નવરાગ્રશૂન્યતા અન્ અવકારશૂન્યતાપ્રકૃતિશૂન્યતાસર્વધર્મશૂન્યતાસ્વલક્ષણશૂન્યતાભાવ શૂન્યતાસ્વભાવશૂન્યતાભાવસ્વભાવશૂન્યતાવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. દશતથાગતબ લવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. ચતુર્વૈશારદ્યચતુપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિ કબુદ્ધધર્માવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. મહામૈત્રિમહાકરુણાવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સ્રોતઆપત્તિફલવિભાવનાભા વના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સકૃદાગામિફલાનાગામિફલાર્હત્વપ્રત્યેકબોધિવિ ભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સર્વાકારજ્ઞતાવિભાવનભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્રહા ણવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના. સુભૂતિર્ આહ: કથં પુનર્ ભ ગવં રૂપવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના યાવત્ કથં સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્રહાનવિભાવનાભાવના પ્રજ્ઞાપારમિ તાભાવના? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ યાવદ્ વિ જ્ઞાનં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ. યાવત્ સર્વાકરજ્ઞતાં ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ યાવત્

સર્વવાસનાનુ સન્ધિપ્રહાણં [f. 264અ] ભાવ ઇતિ ન ભાવયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ સુભૂ તે ભાવસંજ્ઞિનઃ દાનપારમિતાભાવના, નાસ્તિ શિલપારમિતાભાવના ક્ષાન્તિપારમિતાભાવના વીર્યપારમિતાભાવના ધ્યાનપારમિતાભાવના નાસ્તિ સુભૂતે ભાવસંજ્ઞિન ઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવન. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 195 ) નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞિન ઃ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાભાવના. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સુભૂતે તસ્જ ભાવે સક્તસ્ય દાનેન શીલેન ક્ષાન્ત્યા વીર્યેણ ધ્યાનેન પ્રજ્ઞાયામ્ એષ સંગઃ. યસ્ તથા સક્તસ્ તસ્ય નાસ્તિ મોક્ષ ઃ . નાસ્તિ સુભૂ તે ભાવસંજ્ઞિનઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના, ન સમ્યક્પ્રહાણભાવના ઋદ્ધિપાદાભાવના ઇન્દ્રિયભાવના બલભા વના, ન બોધ્યઙ્ગભાવના ન માર્ગભાવના ન શૂન્યતાભાવના ન અનિમિત્તભાવના ન અપ્રણિહિતભાવના, યાવન્ નાસ્તિ સર્વાકારજ્ઞતા ભાવના. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સુભૂતે સ ભાવે સક્તઃ. એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિમ્ ઇતિ ભગવન્ ભાવઃ? કિમ્ ઇત્ય્ અ ભાવઃ? ભગવાન્ આહ: દ્વયં સુભૂતે ભાવઃ, અદ્વયમ્ અભાવઃ. આહ: કિમ્ ઇતિ ભગવન્ દ્વયં? ભગવાન્ આહ: રૂપસંજ્ઞા સુ ભૂતે દ્વયં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનસંજ્ઞા દ્વયં, ચક્ષુઃસંજ્ઞા યાવત્ મનોસંજ્ઞા દ્વયં, રૂપસંજ્ઞા યાવદ્ ધર્મસંજ્ઞા યાવદ્ બુદ્ધસંજ્ઞા બોધિસંજ્ઞા સંસ્કૃતધાતુસંજ્ઞા અસંસ્કૃતધાતુસંજ્ઞા યાવત્ સુભૂતે સર્વસંજ્ઞા યાવચ્ ચ અસંજ્ઞા સર્વમ્ એતદ્ દ્વયં. યાવદ્ દ્વયં તાવદ્ ભાવઃ, યાવદ્ ભાવસ્ તાવત્ સંસ્ક્ષ્રો, યા વત્ સંસ્કારસ્ તાવત્ સત્ત્વા ન પરિમુચ્યન્તે જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 196 ) તદ્ અનેન અપિ સુભૂ તે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્: નાસ્તિ દ્વયસંજ્ઞિનો દાનં નાસ્તિ શીલં નાસ્તિ ક્ષાન્તિર્ નાસ્તિ વીર્યં નાસ્તિ ધ્યાનં નાસ્તિ પ્રજ્ઞા, નાસ્તિ માર્ગો નાસ્તિ પ્રાપ્તિર્ નાસ્ત્ય્ અભિસમયો, નાસ્ત્ય્ અન્તશઃ આનુલોમિક્ય્ અપિ ક્ષાન્તિઃ, કુત ઃ પુન ર્ રૂપ સ્ય પરિજ્ઞા યાવદ્ વિજ્ઞાનસ્ય પરિજ્ઞા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પરિજ્ઞા? યસ્ય નાસ્તિ માર્ગભાવના, કુતસ્ તસ્ય સ્રોતઆપત્તિફલં કુતો યાવદ્ અર્હત્વં કુતઃ પ્રત્યેકબોધિઃ, કુતો યાવત્ સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્ર હાણં? ((69))
પરિવર્ત 70.

અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ ભાવસંજ્ઞિનઃ અનુલોમિક્ય્ અપિ ક્ષાન્તિર્ નાસ્તિ, કુતઃ પુનઃ પ્રાપ્તિઃ કુતો ઽભિસમયઃ? કિં પુનર્ અભાવસંજ્ઞિનઃ અનુ લોમિકી ક્ષાન્તિઃ નાસ્તિ, શુક્લવિદર્શનભૂમિર્ વા ગોત્રભૂમિર્ વા અષ્ટમકભૂમિર્ વા દર્શનભૂમિર્ વા તનુભૂમિર્ વા વીતરાગભૂમિર્ વા કૃતાવીભૂમિર્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા બોધિસત્ત્વભૂમિર્ વા બુદ્ધભૂમિર્ વા. માર્ગભાવના વા યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ક્લેશાન્ ન પ્રજહાતિ શ્રાવકપ્રતિસંયુક્તાન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધ પ્રતિસંયુક્તાં વા, યૈઃ ક્લેશૈર્ આવૃતો બોધિસત્ત્વન્યામં ન અવક્રામેત્, બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અનવક્રમન્ સર્વાકારજ્ઞતાં ન અ નુપ્રાપ્નુયાત્, સર્વાકારજ્ઞતાં ન અનુપ્રાપ્નુવન્ સર્વવાસનાનુસન્ધિક્લેશાન્ ન પ્રજહીત? યદિ ભગવન્ નાસ્તિ ક સ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ઉત્પદ્યમાનસ્ય ઉત્પાદઃ ન ચ અનુત્પાદ્ય ઇમાન્ ધર્માંચ્ છક્યં સર્વાકારજ્ઞતા ં અનુપ્રાપ્તું? ભગવાન્ આહ: એવમ્ એ તત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. ન અભાવસંજ્ઞિન આનુલોમિકી ક્ષાન્તિર્ અસ્તિ યાવન્ નાસ્તિ સર્વવાસનાનુસન્ધિક્લેશ પ્રહાનં. આહ: કિં પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ભાવસંજ્ઞા ભ વત્ય્ અભાવસંજ્ઞા વા, રૂપસંજ્ઞા વા યાવત્ વિજ્ઞાનસંજ્ઞા વા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાસંજ્ઞા વા, રાગસંજ્ઞા વા રાગપ્રહાણસંજ્ઞા વા, દ્વેષસંજ્ઞા વા દ્વે ષપ્રહાણસંજ્ઞા [f. 264બ્] વા, મોહસંજ્ઞા વા મોહપ્રહાણસંજ્ઞા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 198 ) વા, અવિદ્યાસંજ્ઞા વા અવિદ્યાપ્રહાણસંજ્ઞ વા, સં સ્કારસંજ્ઞા વા સંસ્કારપ્રહાણસંજ્ઞા વા, વિજ્ઞાનસંજ્ઞા વા વિજ્ઞાનપ્રહાનસંજ્ઞા વા, નામરૂપ સંજ્ઞા વા નામરૂપપ્રહાનસંજ્ઞા વા, ષડાયતનસંજ્ઞા વા ષડાયતનપ્રહાણસંજ્ઞા વા, સ્પર્શસંજ્ઞા વા સ્પર્શપ્ર હાણસંજ્ઞા વા, વેદનાસંજ્ઞા વા વેદનાપ્રહાણસંજ્ઞા વા, તૃષ્ણાસંજ્ઞા વા તૃષ્ણાપ્રહાનસંજ્ઞા વા, ઉપાદાન સંજ્ઞા વા ઉપાદાનપ્રહાણસંજ્ઞા વા, ભવસંજ્ઞા વા ભવપ્રહાણસંજ્ઞા વા, જાતિસંજ્ઞા વા જાતિપ્રહાણસંજ્ઞા વા, જરામ રણસંજ્ઞા વા જરામરણપ્રહાણસંજ્ઞા વા, શોકપરિદેવસંજ્ઞા વા શોકપરિદેવપ્રહાણસંજ્ઞા વા, દુઃખસંજ્ઞા વા દુઃખપ્રહાણસંજ્ઞા વા, સમુદયસંજ્ઞા વા સમુદયપ્રહાણસંજ્ઞા વા, નિરોધસંજ્ઞા વા નિરોધ પ્રહાણસંજ્ઞા વા, માર્ગસંજ્ઞા વા માર્ગપ્રહાણસંજ્ઞા વા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાસંજ્ઞા વા સર્વવાસ નાનુસન્ધિક્લેશપ્રહાનપ્રહાણસંજ્ઞા વા? ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્ર જ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ક્વચિદ્ ધર્મે ભાવસંજ્ઞી વા અભાવસંજ્ઞી વા ભવતિ. એષૈવ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વ સ્ય આનુલોમિકી ક્ષાન્તિર્ યત્ર નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞા ન અભાવસંજ્ઞા. એષૈવાસ્ય માર્ગભાવના યત્ર નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞા ન અભાવ સંજ્ઞા. એતદ્ એવ અસ્ય ફલં યત્ર નાસ્તિ ભાવસંજ્ઞા ન અભાવસંજ્ઞા. અભાવઃ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગઃ, અભાવ એવ અભિસમય સ્ . તદ્ અનેન અપિ તે સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્: અભા વસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ. આહ: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ, તત્ કથં ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવા ઃ સર્વધર્માસ્ તથાગતેન અભિસંબુદ્ધા ઃ , યેષામ્ અભિસંબોધા ય સર્વધર્મવિષયવશવર્ત્તિતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 199 ) અનુપ્રાપ્તા? એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ અહં સુભૂતે પૂર્વં બો ધિસત્ત્વચારિકાં ચરં, ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્, વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈઃ ધર્મૈ ઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રી તિસુખં પ્રથમં ધ્યાનં યાવદ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસં પદ્ય વિહરામિ. સો ઽહં તેષાન્ ધ્યાનાનાં ધ્યાનાઙ્ગાનાઞ્ ચ નિમિત્તમ્ અનુદ્ગૃહ્ણંસ્, તૈર્ ધ્યાનૈર્ ન મન્યે, ધ્યાનાનિ ન આસ્વાદયામિ, ધ્યાનાનિ નોપલભે. સો ઽહં તાનિ ધ્યાનાન્ય્ આકારવિશુદ્ધાનિ સમાપદ્યે, સો ઽહં તાનિ ધ્યાનાનિ વિપાકી કૃત્વા વિવિધજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ચિત્તમ્ અભિનિર્ણામયામિ, યાવ દ્ દિવ્યશ્રોત્રજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ચિત્તપર્યાયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિ યાયૈ પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ દિવ્યચક્ષુર્જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ચિ ત્તમ્ અભિનિર્ણામયામિ. તાસાં સાક્ષાત્ક્રિયાયાં નિમિત્તમ્ અનુદ્ગૃહ્ણંસ્ તાભિર્ અભિજ્ઞભિર્ ન મન્યે ન આસ્વાદયામિ નોપલભે. સો ઽહં તાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ આકાશસમાઃ પશ્યામિ સમાપદ્યે. સો ઽહં સુભૂતે એકલક્ષણસમાયુક્ત યા પ્રજ્ઞયા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ઇદં દુઃખં, અયં દુઃખસમુદયો, અયં દુઃખનિરોધઃ, ઇયં દુઃખનિરોધગમિનીપ્રતિપદ્ ઇતિ યથાભૂતમ્ આજ્ઞાતવાન્, સો ઽહં દશભિઃ તથાગ તબલૈઃ સમન્વાગતશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ઽષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકરોમિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇ 200 ) આહ: કથં ભગ વંસ્ [f. 265અ] તથાગતેન અર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અભાવસ્વભાવા નિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ઉત્પાદિતાનિ, કથમ્ અભાસ્વભાવા ષડભિજ્ઞા ઉત્પાદિતા, કથં સત્ત્વાસત્ત્વા ત્રિષુ રાશિષુ વ્યાકૃતાઃ? ભગવાન્ આહ: સચેત્ સુ ભૂતે કામાનાં વા પાપકાનાં વા અકુશલાનાં ધર્માણાં સ્વભાવો ઽભવિષ્યદ્ ભાવો વા ભવિષ્યત્ પર ભાવો વાભવિષ્યન્,
ન અહં સુભૂતે પૂર્વં બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરન્ન્ અભાવસ્વભાવાન્ કામાન્ વિદિત્વા અભાવસ્વભાવાન્ પાપકાન્ અકુશલાન્ ધર્માન્ વિદિત્વા ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉપસંપદ્ય વ્યાહર્ષં. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ન કામાનાં પાપકાનાં ચ અકુશલાનાં ધર્માણાં સ્વભાવો ઽસ્તિ ન ભાવો ન પરભાવઃ અન્યત્ર અભાવસ્વ ભાવત્વાત્ એવ, તસ્માદ્ અહં પૂર્વં બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરન્ વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુ શલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વ્યાહર્ષં. એવં યાવત્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વ્યાહર્ષં. સચેત્ સુભૂતે અભિજ્ઞાનાં ભાવો વા સ્વભાવો વા પરભાવો વા અભવિષ્યન્, ન અહં સુભૂ તે સર્વાભિજ્ઞા અભાવસ્વભાવા વિદિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સર્વા ભિજ્ઞાનાં ન ભાવો ન સ્વભાવો ન પરભાવો ઽસ્તિ, અન્યત્ર અભાવસ્વભાવાત્ એવ, તસ્માત્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વાભિજ્ઞા અભાવસ્વભાવા વિદિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ.
॥। લેઅf બ્રોકેન્ ઓff હેરે
વિ. અભિસમય
(વિઅ) [f. 265અ] સુભૂતીર્ આહ: યદિ ભગવં બોધિસ ત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભાવસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષ્વ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિ મ્ અભિસંબુધ્યતે. તત્ કથં ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષુ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુપૂ ર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષા અનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે યયા અનુપૂર્વક્રિયયા અનુપૂર્વશિક્ષયા અનુપૂર્વ પ્રતિપદા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહા સત્ત્વેન પૂર્વમ્ એવૈવં શ્રુતં ભવતિ. બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં બુદ્ધધર્મૈઃ પર્યુ પાસિતાનામ્ અર્હતાં વા અન્તિકાદ્ અનાગામિનાં વા સકૃદાગામિનાં વા. સ્રોતઆપન્નનાં વા. અભાવ સ્વભાવત્વં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અભાવસ્વભાવત્વમ્ અભાવસ્વભાવત્વં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રત્યેકબુ દ્ધાનામ્ અભાવસ્વભાવત્વમ્ અર્હતામ્ અભાવસ્વભાવત્વમ્ અનાગામિનામ્ અભાવસ્વભાવત્વમ્ સ્રોતઆપન્નાનામ્ અભાવસ્વભાવત્વં સર્વાર્યાણાં. નાસ્તિ સર્વસંસ્કારાણાં સ્વભાવઃ. અન્તશાવાલા ગ્રકોટિસ્થાનમાત્રમ્ અપિ: તસ્ય ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ભવ તિ ॥। યાવત્ સ્રોતઆપન્નાનાં, યદ્ય્ અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે યદિ વા ન અભિ સંભોત્સ્યે, અભાવ એવ સર્વધર્માઃ. યન્વ્ અહમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાન્ ભાવસંજ્ઞાયાં ચરતઃ અભા ॥। વે પ્રતિષ્ઠાપયેયં, સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધ યે સંપ્રતિષ્ઠત સર્વસત્ત્વાનાં પરિનિર્વાણાય સ અનુપૂર્વક્રિયાયામ્ આરભતે અનુપૂર્વશિક્ષા અનુ પૂર્વપ્રતિપદં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 2 ) યત્ર શિક્ષિત્વા પૌર્વકા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસં બુદ્ધાઃ.
(વિ, 1-6) સ પ્રથમમ્ એવ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતિ યદુત દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપા રમિતાયાં [f. 265બ્] વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્ર જ્ઞાપારમિતાયાં.
(વિ 1) સ દાનપારમિતાયાં ચર ન્ન્ આત્મના ચ દાનં દદાતિ પરં ચ દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, દાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચ અન્યે દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. સ તેન દાનેન મહાભોગસ્કન્ધં પ્રતિલભતે. સ દાનં ત્યજતિ દાનં દદાતિ વિગતમત્સરેણ ચિત્તેન. અન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યો પાનં પાનાર્થિકેભ્યો ॥। કેભ્યો ગન્ધં ગન્ધાર્થિકેભ્યો માલ્યં માલ્યાર્થિકેભ્યો વિલેપનં વિલેપનાર્થિકેભ્યઃ શયનં શયનાર્થિકે ભ્યો ॥। તિ. સ તેનૈવ દાનેન શીલસ્કન્ધં રક્ષતિ. દેવમાહન્ત્યં ચ મનુષ્યમાહન્ત્યં ચ પ્રતિલભ તે ॥। શીલસ્કન્ધં પ્રતિલભતે સમાધિસ્કન્ધં પ્રતિલભતે પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં પ્રતિલભતે વિમુક્તિસ્કન્ધં પ્રતિલભતે. વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધં પ્રતિલભતે. સ તેનૈવ દાને ન સમન્વાગતઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રામતિ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વ ન્યામમ્ અવક્રામતિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાં પરિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞ તામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ, ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યા નેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય તાં? સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનેન અનુ પૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે અનુપૂર્વશિક્ષા અનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે. તચ્ ચ સર્વં નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ.
(વિ 2) પુનર્ અપર ં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય આત્મના ચ શીલપારમિતાયાં ચરતિ. પરં ચ શીલપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, શીલસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચ અન્યે શીલપારમિતા યાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. સ તેન શીલેન દેવમાહન્ત્યં ચ મનુષ્યમાહન્ત્યં ચ પ્રતિલભતે. સ તેન શીલેન સત્ત્વાંસ્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ સમાધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ પ્ર જ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ વિમુક્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તેન શી લેન સમન્વાગતઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 3 ) અતિક્રામતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રમ્ય તેનૈવ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધ્ એન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ॥। સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠા પ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલેન અનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે. અનુપૂર્વશિક્ષા અનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે. તચ્ ચ સર્વં નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ.
(વિ 3) પુનર્ અપરં સુભૂતે બો ધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય આત્મના ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ. પરાંશ્ ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ક્ષાન્ત્યા ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચ અન્યે ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. સ ક્ષાન્તિપારમિ ત્ ॥। શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ સમાધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ પ્રજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ વિમુક્તૌ પ્રતિષ્ઠાપ યતિ [f. 266અ] વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તેન શીલસ્કન્ધેન ચ સમાધિસ્કન્ધેન ચ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન ચ વિમુ ક્તિસ્કન્ધેન ચ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ચ ॥। શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ચ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામ તિ સત્ત્વાન્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્ત્યાનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે. તચ્ ચ સર્વં નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ.
(વિ 4) પુનર્ અ પરં સુભૂતે ॥। તે. કુશલેષુ ધર્મેષુ. પરં ચ વીર્યે સમાદાપયતિ. વીર્યસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે, યે ચ અન્યે વીર્યમ્ આરભન્તે તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. ॥। શીલે પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ સમાધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. પ્રજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. વિમુક્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને પ્ર તિષ્ઠાપયતિ શીલસ્કન્ધેન ચ સમાધિસ્કન્ધેન ચ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન ચ વિમુક્તિસ્ક ન્ધેન ચ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રમ્ય તેનૈવ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધે ન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ॥। ચત્? સત્ત્વાં ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. એવં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 4 ) ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યેણ અનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે અનુપૂર્વશિક્ષા અનુપૂર્વપ્રતિપત્ પ્રજ્ઞાયતે. તચ્ ચ સર્વં નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ.

(વિ 5) પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય આત્મના ચ ધ્યાનાનિ સ માપદ્યતે ॥। મ્ય સમાપત્તિષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ધ્યાનાનાં ચ વર્ણાં ભાષતે. અપ્રમાણાનામ્ આરૂપ્યસમાપત્તિનાં ॥। ઽપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. સ તત્ર ધ્યાનેષુ સ્થિત્વા અપ્રમાણેષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ ચ સ્થિત્વા. ॥। શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ સમાધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ પ્રજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપય ન્તિ. વિમુક્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તેન શીલસ્કન્ધેન ચ સમાધિસ્ક ન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન ચ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રમ્ય તેનૈવ ચ શીલસ્કન્ધેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શન સ્કન્ધેન ॥। એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનેન અનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે, તચ્ ચ સર્વં નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ.
(વિ 6) પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદ મ્ ઉપાદાય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં સત્ત્વા ન્ દાને પ્રતિષ્હાપ યતિ. શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સમાધૌ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ પ્રજ્ઞાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ વિમુક્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને પ્રતિષ્ઠાપ યતિ. [f. 266બ્] પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત આત્મન્ આ ॥। ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ. વીર્યમ્ આરભતે. ધ્ય્ આન્ ॥। પ્રતિષ્ઠાપયતિ. દાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે શીલસ્ય ક્ષાન્ત્યા વીર્યસ્ય ધ્યાનાનાં પ્રજ્ઞાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે. યે ચ અન્યે ॥। ભા વયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ. સમનુજ્ઞઃ. સ તયા દાનપારમિતયાઃ શીલપારમિતયા ક્ષા ન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા સ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રામતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સત્ત્વાં પ રિપાચ્ય સર્વાકારજ્ઞાતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય સંસારાત્ પરિમોચયતિ. તચ્ ચ સર્વં નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભાવ ના સ્તિ.
( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 5 ) (વિ 7-12) પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપૂર્વક્રિયાં શિક્ષતે ઽનુપૂર્વશિક્ષાયામ્ અનુપૂર્વપ્રસ્થાને . સ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ અધિ મુચ્યતે. સ બુદ્ધાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ. ધર્માનુસ્મૃતિં ભાવયતિ સંઘાનુસ્મૃતિં. શીલાનુસ્મૃતિં ત્યા ગાનુસ્મૃતિં દેવતાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ.
(વિ 7) કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ બુદ્ધાનુસ્મૃતિં ભાવયતિ? ઇહ સુભૂ તે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં ન રૂપતો મનસિકરોતિ. ન વેદનાતો ॥। તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ રૂપસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ, ય સ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સો ઽભાવઃ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ યસ્ય સ્વભાવો ના સ્તિ સો ઽભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃત્ય્ અમનસિકારો હિ બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન દ્વાતૃંશતા મહાપુરુષલક્સણૈર્ મનસિકર્તવ્ય ન: સુવર્ણ વર્ણ? કાયતો મન સિકર્ત્વ્ય ॥। તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કાયસ્ય પ્રભાયા અનુવ્યઞ્જનાનાં ચ સ્વભાવો નાસ્તિ યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સઃ અભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃત્ય્ અમનસિકારો હિ બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સં બુદ્ધો ન શીલસ્કન્ધતો મનસિકર્ત્વ્યો ન સમાધિસ્કન્ધતો ન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધતો ન વિમુક્તિસ્કન્ધતો ન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધતો મનસિકર્ત્વ્યઃ. તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ શીલસ્કન્ધસ્ય સમાધિસ્કન્ધસ્ય પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસ્ય વિમુક્તિસ્કન્ધસ્ય વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શન સ્કન્ધસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સઃ અભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃત્ય્ અમનસિકારો હિ બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ.
પુ નર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન દશભિસ્ તથાગતબલૈર્ મન સિકર્તવ્યઃ. ન ચતુર્ભ્યો વૈશારદ્યેભ્યો ન ચતસૃભ્ય પ્રતિસંવિદ્યો ન મહામૈત્ર્યા ન મહાકરુ ણયા ન અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ મનસિકર્ત્વ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો ના સ્તિ [f. 267અ] યસ્ય સ્વભવો નાસ્તિ સ અભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃત્ય્ અમ નસિકારો હિ બુદ્ધા નુસ્મૃતિઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદાદ્ મનસિકર્તવ્યો. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય સ્વભા વો નાસ્તિ યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ. સઃ અભાવઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસ્મૃત્ય્ અમનસિકારો હિ બુદ્ધાનુસ્મૃતિઃ.
( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 6 ) એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ મનસિકર્ત્વ્યા. એવં ખલ્વ્ અ સ્ય અનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષા અનુપૂર્વપ્રસ્થાનં, સ ઇહ અનુપૂર્વક્રિયયા મ્ અનુપૂર્વશિક્ષાયામ્ અનુપૂર્વપ્રસ્થાને શિક્ષમાણ અનુપૂર્વપ્રસ્થાનૈશ્ ચત્વારી સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પરિપૂરયતિ ॥। પ્રહાણાનિ ચતુરર્દ્ધિપાદાન્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાંગં માર્ગમ્ ॥। સર્વાકારજ્ઞતાર્ણ્ પરિ પૂરયત્ય્ અભાવસ્વભાવયોગેન. સ અભાવત એવ સર્વધર્માન્ અભિસંબુધ્યતે. યત્ર સ્વ ભાવસંજ્ઞા ઽપિ નાસ્તિ.
(વિ 8) કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાવત્ત્વેન ધર્માનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન કુશલધર્મા મનસિકર્ત વ્યા ન અકુશલા ધર્મા મનસિકર્તવ્યા ન વ્યાકૃતા ન અવ્યાકૃતા ન લૌકિકા ન લોકોત્તરા ન સામિષા ન નિરામિષા ન આર્યા ન અના ર્યા ન સાસ્રવા ના અનાસ્રવા ન કામધાતુપર્યાપન્ના ન રૂપધાતુપર્યાપન્ના ન આરૂપ્યધાતુ પર્યાપન્ના ॥। તથા હિ તેષાં ધર્માણાં સ્વભાવો નાસ્તિ યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ. સઃ અભાવઃ. અભાવ સ્મૃત્ય્ અમનસિકારો હિ ધર્માનુસ્મૃતિ. ઇહ અ? ધર્મ ॥। અ ભિસંબુધ્યતે. યત્ર સ્વભાવસંજ્ઞાસ્ય ભાવસંજ્ઞાપિ નાસ્તિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ધર્માનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા.
(વિ 9) કથઞ્ ચ સુભૂ તે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સંઘાનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ॥। વિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસંપન્નાશ્ ચત્વારિ પુરુષયુગાનિ અષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાસ્ ત ત્ કસ્ય હેતોઃ? ॥। એવમન(? ) પિ કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ સઃ અભાવઃ. અસ્મૃત્ય્ અમન સિકારો હિ સંઘાનુસ્મૃતિઃ. ॥। ષ્રાપ્નોત્ય્ [?] અસ્મૃત્ય્ અમનસિકારેણ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સંઘાનુસ્મૃત્ ઇર્ ભાવયિતવ્યા.

(વિ 10) કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શીલા નુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા પ્રથમચિત્તો ત્પાદમ્ ઉપાદાય ॥। સ માધિસંવર્તનીયૈ [f. 267બ્] શીલૈઃ સમન્વાગતેન તાનિ શીલાન્ય્ અભાવસ્વભાવતો મનસિકર્તવ્યાનિ યત્રાઞ્ચાપિ સ્મૃતિકર્મ નાસ્તિ કઃ પુનર્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 7 ) સ્મૃતિવિગમઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? ॥। યત્ર સ્વભાવ સંજ્ઞાપિ નાસ્તિ.
(વિ 11) કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાનિ ચરતા ત્યાગાનુસ્મૃતિર્ ભા વયિતવ્યા? ॥। સામિ ષ ત્યાગો યદિ વા ધર્મત્યાગઃ યત્ર પરિત્યજ્ ય્ અતા ચિત્તમ્ એવ નોત્પાદયિતવ્યં. દદામિ વા ન દદામિ વા. પરિત્યજા મિ વા ન પરિત્યજામિ વા ॥। તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ, સ એવં ત્યાગાનુસ્મૃત્યાં ચરંચ્ છિક્ષમાણો ઽનુપૂર્વેણ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા મ્ અનુપ્રાપયતિ.
(વિ 12) કથઞ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા દેવતાનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા? ॥। ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ દેવેષુ ઉપપન્ના યાવત્ પરનિર્મિતવશવર્તિષુ દેવેષુ ઉપપન્નાસ્ તે અભાવ સ્વભાવતો મનસિકર્તવ્યાઃ. ॥। ગેન તા દેવતા. મનસિકર્તવ્યાઃ. યત્રાઞ્ચાપિ સ્મૃતિકર્મ નાસ્તિ, સ એવં મનસિકુર્વન્ન્ અનુ પૂર્વેણ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં મનસિકરોતિ. ॥। [વા આરૂપ્ય વ ચ મ દ?] અનાગામિનસ્ તે અભાવતો મનસિકર્તવ્યાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ષાં સ્વભાવો નાસ્તિ. યેષાં સ્વભાવો નાસ્તિ તે ઽભાવા. ॥। યત્રાઞ્ચા પિ સ્મૃતિકર્મ નાસ્તિ, સ એવં મનસિકુર્વન્ન્ અનુપૂર્વેણ યાવત્ સર્વાક્રારજ્ઞતાં મનસિકરોતિ. ॥। પુનર્ મનસિકુર્વતો ઽઅનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે અનુપૂર્વશિક્ષા અનુપૂર્વપ્રસ્થાનં પ્રજ્ઞાયતે. ॥।
(વિ 13) પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અનુપૂર્વક્રિયા અ નુપૂર્વશિક્ષા અનુપૂર્વપ્રસ્થાનમ્ અભાવસ્વભાવયોગેન આધ્યાત્મશૂન્યતાયાં શિક્ષિતવ્યં. ॥। મહાકરુ ણાયાં શિક્ષિતવ્યં. સ ચ બોધિમાર્ગે શિક્ષમાણ અભાવસ્વભાવાં ધર્માન્ અભિસંભો ત્સ્યતે. ॥। એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વ સ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ઽનુપૂર્વક્રિયા પ્રજ્ઞાયતે ઽનુપૂર્વશિક્ષા નુપૂર્વપ્રસ્થાનં પ્રજ્ઞાયતે ॥। ? ॥। ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 8 ) સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભા વા સર્વધર્મા તન્ નાસ્તિ રૂપં નાસ્તિ યાવદ્ વિજ્ઞાનં નાસ્તિ સ્કન્ધા નાસ્તિ ધાતવો ના સ્તિ ॥। નાસ્તિ સંક્લેશો નાસ્તિ વ્યવદાનં નાસ્તિ પ્રાપ્તિર્ નાપ્ય્ અભિસમયો નાસ્તિ યાવત્ સ ર્વધર્મા ઇતિ.
ભગવાન્ આહ: અપિ નુ સુભૂતે અભાવસ્વભાવેષુ ધર્મેષ્વ્ અસ્તિતા વા નાસ્તિતા વોપલભ્યતે?
સુભૂતિર્ આહ: નો હી દં ભગવં ન અભાવસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષ્વ્ અસ્તિતા વા નાસ્તિતા વોપલભ્યતે.
ભગવાન્ આહ: તત્ કથં સુભૂતે ઇદં સુભૂતે [f. 268અ] એવં ભવતિ, યદ્ય્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ તન્ નાસ્તિ રૂપં નાસ્તિ યાવદ્ વિજ્ઞાનં નાસ્તિ યાવત્ પ્રાપ્તિર્ નાપ્ય્ અભિ સમયો નાસ્તિ યાવત્ સર્વધર્મા ઇતિ?
આહ: ન અહં ભગવન્ન્ અત્ર ધર્મેષુ કાઙ્ક્ષામિ ન વિચિકિત્સામિ. અપિ તુ ખલુ પુન ર્ ભગવં ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગાતે ઽધ્વનિ ભિક્ષવઃ શ્રાવકયાનિકાઃ વા. પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકા વા બોધિસત્ત્વયાનિકા વા. એવં વક્ષ્યન્તિ. યદ્ય્ અભાવસ્વભાવા. સર્વધર્માઃ તદ્ અભાવસ્વભાવેષુ સર્વધર્મેષુ કો ઽત્ર સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા, તે સંક્લેશવ્યવદાનમ્ અજાનાના શીલવિપન્નાશ્ ચ ભવિશ્યન્તિ. દૃષ્ટિવિપન્નાશ્ ચ ભવિષ્યન્ત્ય્ આચારવિપન્નાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ. તેષાં શીલવિપન્નાના ં દૃષ્ટિવિપન્નાનામ્ આચારવિપન્નાનાં તિસૃણાં ગતીનામ્ અન્યતરાન્યતરા ગતિ ઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા નરકા વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકા વા, ઇદમ્ અપ્ય્ અહં ભગવન્ન્ અનાગતભયં સંપશ્યંસ્ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ એતમ્ અર્થં પરિપૃચ્છામિ. અપિ તુ ખલુ ભગવન્ન્ અહ ં અત્ર ધર્મેષુ ન કાઙ્ક્ષમિ ન વિચિકિત્સામિ.
ભગવનાહ: સાધુ સાધુ સુભૂતે એવમ્ એતદ્ યથા વદસિ. ((70))

પરિવર્ત 7લ્.
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવા સર્વધર્માઃ, કમ્ અર્થવશં સંપશ્યન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠતે?
ભગવાન્ આહ: યથૈવ સુભૂતે અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માસ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 9 ) તથૈવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ક્ષુદ્રક સુભૂતે ઉપલંભઃ, ન ઉપલંભસંજ્ઞિનઃ પ્રાપ્તિર્ ન અભિસમયો ન અ નુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિઃ.
આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અનુપલંભસ્ય પ્રાપ્તિર્ વા અભિસમયો વા અનુત્તરા વા સમ્યક્સંબોધિઃ?
ભગવાન્ આહ: અનુપલંભ એવ સુભૂતે પ્રાપ્તિર્ અનુપલંભો ઽભિસમયઃ અનુપલંભ એવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિ ઃ ધર્મધાત્વવિકોપિતત્વામ્ ઉપાદાય. ધર્મધાતું સ ઇચ્છેદ્ વિકોપયિતું યો ઽનુપલંભસ્ય પ્રાપ્તિં વા અભિસમયો વા અનુત્તરાં વા સમ્યક્સંબોધિમ્ ઇચ્છેત્.
આહ: યદિ ભગવન્ન્ અનુપલંભસ્ય ન પ્રાપ્તિર્ ન અભિસમયો ન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, અનુપલંભ એવ પ્રાપ્તિર્ અનુપલંભ એવ અભિસમયો ઽનુપલંભ એવ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, તત્ કુતઃ પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમા ભૂમિ ઃ , કુતો દિવિતીયા કુતસ્ ત્રિતીયા કુતો યાવદ્ દશમી ભૂમિ કુતો ઽનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિ. કુતો વિપાકીયા અભિજ્ઞા કુતો વિપાકીયં દાનં કુતો વિપાકીયં શીલં કુતો વિપાકીયા ક્ષાન્તિ કુતો વિપાકીયં વીર્યં કુતો વિપાકીયં ધ્યાનં કુતો વિપાકીયા પ્રજ્ઞા, યત્ર સ્થિત્વા વિપાકીયેષુ ધર્મેષુ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ. બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવ ત ઉપતિષ્ઠતિ અન્નેન પાનેન વસ્ત્રૈર્ ગન્ધૈર્ માલ્યૈ શયનેનાસનેન ઉપાશ્રયેણ પ્રાજીવિકેણ યાવદ્ અન્યતરાભિર્ માનુષિકીભિઃ સંપત્તિભિઃ તાશ્ ચ અસ્ય નાચ્છેદ્યન્તે. યાવત્ પરિનિર્વૃતસ્ય શરીરેષુ શ્રાવકેષુ ચ વિપાક કૃત્વા ન ક્ષીયતે.
ભગવાન્ આહ: યત એવ સુભૂતે અનુપલંભસ્ તત એવ પ્રથમા ભૂમિર્ યાવ દ્ દશમી ભૂમિઃ તત એવ વિપાકીયાઃ પઞ્ચ અભિજ્ઞાઃ તત એવ વિપાકીયન્ દાનં શીલં ક્ષાન્તિ વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞા તત એવ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 10 ) વિપાકીયાનિ કુશલમૂલાનિ યૈઃ કુશલમૂલૈ. સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. યાવત્ પરિનિર્વૃતસ્ય અપિ પૂજા: પ્રવર્તન્તે.
આહ: અનુપલંભસ્ય ચ ભગવન્ દાનસ્ય ચ શીલસ્ય ચ ક્ષન્ત્યાશ્ ચ વીર્યસ્ય ચ સમાધેશ્ ચ પ્રજ્ઞાયાશ્ ચ અભિજ્ઞાનાં ચ કો વિશેષઃ કિં નાનાકરણં?
ભગવાન્ આહ: અનુપલંભસ્ય ચ સુભૂતે દાનસ્ય ચ શીલસ્ય ચ ક્ષન્તેશ્ [f. 268બ્] ચ વીર્યસ્ય ચ સમાધેશ્ ચ પ્રજ્ઞાયાશ્ ચ અભિજ્ઞાનાં ચ ન કિંચિન્ નાનાકરણં. યત્ પુનઃ સુભૂતે અનુપલિપ્તં દાનં શીલં ક્ષાન્તિ વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાભિજ્ઞા ચ, તેષાં નાનાકરણં નિર્દિષ્ટં.
આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ન્ અનુપલિપ્તસ્ય દાનસ્ય યાવદ્ અભિજ્ઞાનાં નાનાકરણં નિર્દિશ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપલભ્ય દાનમ્ અનુપલભ્ય ત્યાગમ્ અનુપલભ્ય દાયકમ્ અનુપલભ્ય પ્રતિગ્રાહકં દાનં દદાતિ અનુપલભ્ય શીલં શીલં રક્ષતિ. અનુપલભ્ય ક્ષાન્તિં ક્ષાન્તૌ ચરતિ. અનુપલભ્ય વીર્યં વીર્યે ચરતિ. અનુપલભ્ય સમાધિં સમાધૌ ચરતિ. અનુપલભ્ય પ્રજ્ઞાં પ્રજ્ઞાયાં ચરતિ. અનુપલભ્ય અભિજ્ઞા અભિજ્ઞાષુ ચરતિ અનુપલભ્ય સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરતિ. યાવદ્ અનુપલભ્ય માર્ગં માર્ગે ચરતિ. યાવદ્ અનુપલભ્ય શૂન્યતાં શૂન્યતાયાં ચરતિ. અનુપલભ્ય આનિમિત્તન્ આનિમિત્તે ચરતિ. અનુપલભ્ય અપ્રણિહિતમ્ અપ્રણિહિતે ચરતિ. અનુપલભ્ય સત્ત્વાન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ. અનુપલભ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ. અનુપલભ્ય બુદ્ધધર્માન્ બોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપલંભપ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચર તિ . એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દુરાધર્ષો ભવતિ મારેણ પાપીયસા મારકાયિકાભિર્ વા દેવતાભિ ઃ .
વિઇ. અભિસમય
(વિઇ અ) એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એકચિત્તેન ષટ્પારમિતાઃ પરિગૃહ્ણાતિ. ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચતુરર્દ્ધિપાદાન્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વસમાપત્તી પઞ્ચાભિજ્ઞા અધ્યાત્મશૂન્યતાં. યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ. ચતસ્ર પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રિ ં મહાકરુણામ્ અષ્ટાદશાવેણિકા ન્ બુદ્ધધર્માન્ દ્વાતૃંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઃ યદ્ દાનં દદાતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યચ્ છીલં રક્ષતિ ત ન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. ય ॥। ક્ષાન્તિ ં ભાવયતિ ત ન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યદ્ વીર્યમ્ આરભતે તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ યન્ સમાધિં સમાપદ્યતે તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિહ્ગૃહીતઃ. યત્ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યદ્ ધ્યાનાનિ સમાપદ્યતે તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યદ્ અપ્રમાણાનિ સમાપદ્યતે તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યાવદ્ આરૂ પ્ય સમાપત્તી ન્ સમાપદ્યતે તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. ય ત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમાપદ્યતે તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યાવદ્ યદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ભાવયતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યદ્ વિમોક્ષમુખાનિ ભાવયતિ. તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યચ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ભાવયતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યદ્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ ન વાનુપૂર્વસ માપત્તીન્ ભાવયતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યત્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 12 ) પઞ્ચાભિજ્ઞા ભાવયતિ [f. 269અ] તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યદ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યદ્ દશતથાગતબલાનિ ભાવયતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. યાવદ્ યદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા ન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયતિ. તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. ય લ્ લક્ષણાનિ યદ્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ અભિનિર્હારતિ તન્ નાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એકચિત્તોત્પાદેન ષટ્પારમિતા ન્ પરિગૃહ્ણાતિ. યાવદ્ અશીત્ય્ અનુવ્યઞ્જનાનિ પરિગૃહ્ણાતિ.

આહ: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો એકચિત્તોત્પાદેન ષટ્પારમિતા પરિગૃહ્ણાતિ. યાવદ્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યદ્ દાનં દદાતિ તત્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતઃ તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ. યચ્ છીલં રક્ષતિ તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ. યત્ ક્ષાન્તિં ભાવયતિ તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ. યદ્ વીર્યમ્ આરભતે તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ. યદ્ સમાધિં ભાવયતિ તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ. યત્ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ. યાવદ્ યદ્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાન્ય્ અભિનિર્હારતે. તત્ર ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ.
આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ. તત્ર ચ ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ. યાવદ્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાન્ય્ અભિનિર્હારતિ. તત્ર ચ ન દ્વયસંજ્ઞી ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ. સ તત્ર દાનપારમિતાયાં સર્વાઃ ષટ્પારમિતા અન્તર્ગતા કૃત્વા દાનન્ દદાતિ. એવં સર્વબોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ પરિપૂરયતિ યાવત્ સ તત્ર માર્ગે સર્વાઃ ષટ્પારમિતા અન્તર્ગતા કૃત્વા માર્ગં ભાવયતિ. તત્ પુનઃ કથમ્ ઇતિ? યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનન્ દદાતિ. સો ઽનાસ્રવે ચિત્તે સ્થિત્વા દાનં દદાતિ. સ તત્ર અનાસ્રવે ચિત્તે સ્થિતો નિમિત્તં ન સમનુપશ્યતિ. કો દદાતિ કસ્મૈ વા દદાતિ. કેન વા દદાતિ કો વા દદામિ. સ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન દાનં દદાત્ય્ અનાસ્રવેણ વિગતતૃષ્ણેન વિગતાવિદ્યેન, સ ત ચ્ ચિત્તં ન સમનુપશ્યતિ. ત દ્ દાનં ન સમનુપશ્યતિ. યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્મે ષુ કર્તવ્યં. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચર ન્ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન શીલં રક્ષતિ. તચ્ ચ શીલં ન સમનુપશ્યતિ. યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્મેષુ કર્તવ્યં. એવં નિમિત્તાપગતેન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 13 ) ચિત્તેન ક્ષાન્તિં ભાવયતિ. તાં ચ ક્ષાન્તિં ન સમનુપશ્યતિ. યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્મેષુ કર્તવ્યં. નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન વીર્યમ્ આરભતે. તચ્ ચ વીર્યં ન સમનુપશ્યતિ. યવાત્ સર્વબુદ્ધધર્મેષુ કર્તવ્યં. નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન સમાધિં સમાપદ્યતે. તં ચ સમાધિં ન સમનુપશ્યતિ. યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્મેષુ કર્તવ્યં. નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ તાં ચ પ્રજ્ઞા ં ન સમનુપશ્યતિ. યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્મેષુ કર્તવ્યં. નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયતિ યાવદ્ અશીત્ય્ અનુવ્યઞ્જનેષુ કર્તવ્યં.
આહ: કથં ભગવન્ન્ અનિ મિત્તેષ્વ્ અનભિસંસ્કારેષુ સર્વધર્મેષુ દાનપારમિતાપરિપૂરિર્ ભવતિ. શીલપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાવીર્યપારમિતાધ્યાનપારમિતાપ્રજ્ઞાપારમિતાપરિપૂરિર્ ભવતિ? ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં ચતુર્ણાં સમ્યક્પ્રહણાનાં ચતુર્ણાંસ્ ઋદ્ધિપાદાનાં પઞ્ચાનાં ઇન્દ્રિયાણાં પઞ્ચાનાં બલાનાં સપ્તાના ં બોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાંગસ્ય માર્ગસ્ય પરિપૂરિર્ ભવતિ. શૂન્યતાયા આનિમિત્તસ્ય [f. 269બ્] અપ્રણિહિતસ્ય સમાધે. પરિપૂરિર્ ભવતિ. દશતથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાનાં મહામૈત્ર્યા મહાકરુણાયા અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં પરિપૂરિર્ ભવતિ?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન દાનં દદાત્ય્ અન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યઃ પાનં પાનાર્થિકેભ્યો યાનં યાનાર્થિકેભ્ય યાવ દ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યકાન્ પરિષ્કારાન્ન્ આધ્યાત્મિકં વા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ બાહ્યં વા ભાર્યપુત્રદુહિત્રીરાય્જં વાલંકૃત્યાલંકૃત દદાતિ. યાચનકેભ્યસ્, તસ્ય કશ્ચિદ્ એવાગમ્ય્ અ એવં વદેત્ કિમ્ અનેનેદૃશેન દાનેન દત્તેનૈવં નિરુપકારેણ, તસ્ય ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ એવં ભવતિ. કિં ચાપિ મે સત્ત્વા એવં પરિભાષન્તે. અનેનેદૃશેન દાનેનૈવમ્ અસ્થિરેણ દત્તેન ઇતિ. અથ ચ પુનર્ દાતવ્યમ્ એવ મયા દાનં, ન મયા દાનં ન? દાતવ્યં. સ તદ્ દાનં સર્વસત્ત્વૈ સાધારણં કૃત્વા અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ. સ તથા પરિણામયતિ યથા પરિણામયન્ નિમિત્તં ન સમનુપશ્યતિ. કિં વા દાનમ્ એકસ્મૈ વા દદામિ, કેન વા દદામિ કો વા દદાતિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 14 ) કિં વા પરિણામયામિ. ક્વ વા પરિણામયામિ. કેન વા પરિણામયામિ. કો વા પરિણામયતિ. સ તદ્ વસ્તુન્ ન સમનુપશ્યતિ. યદ્ વા દદ્યાદ્ યત્ર વા દત્ત્વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયે ત્ . તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વં વસ્ત્વ્ અધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યં બહિર્દ્ધાશૂન્યતયા શૂન્યમ્ અધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતયા શૂન્યં શૂન્યતાશૂન્યતયા શૂન્યં મહાશૂન્યતયા શૂન્યં સંસ્કૃતશૂન્યતયા શૂન્યમ્ અસંસ્કૃતશૂન્યતયા શૂન્યમ્ અત્યન્તશૂન્યતયા શૂન્યમ્ અનવરાગ્રશૂન્યતયા શૂન્યં. અવકારશૂન્યતયા શૂન્યં પ્રકૃતિશૂન્યતયા શૂન્યં સર્વધર્મશૂન્યતયા શૂન્યં. સ્વલક્ષણશૂન્યતયા શૂન્યં. સ એવં સંપશ્ય તિ ક્વ વા પરિણામયિષ્યતિ. કિં વા પરિણામયિષ્યતિ. કેન વા પરિણામયિષ્યતિ, તેનૈવં પરિણામયતા પરિણામિતં ભવતિ. સ સત્ત્વાંસ્ ચ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિગૃહ્ણાતિ. દાનપારમિતાં ચ પરિપૂરયતિ. શીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યાવત્ સપ્તતૃંશતો બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ શૂન્યતામ્ આનિમિત્તમ્ અપ્રણિહિતં સમાધિં યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ. સ આદદ્ એવ દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ. વિપાકં ચ ન પરિગૃહ્ણાતિ. તદ્યથાપિ નામ પરનિર્મિતવશવર્ત્તિનાં દેવાનાં મનસ એવ સર્વોપકરણસંપદઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્ય્, એવમ્ એવ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મનસ એવ સર્વોપકરણસંપદઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ. સ તેન દાનેન બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવત ઉપતિષ્ઠતિ. સ દેવમાનુષ્ય અસુરં ચ લોકં સંતર્પયતિ. સ તાન્ સત્ત્વાંશ્ તયા દાનપારમિતયા પરિગૃહ્ય ઉપાયકૌશલેન ચ ત્રિષુ યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન દાનપારમિતાં પરિપૂરયતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવચ્ છીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંચ્ છીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ. સ આર્યમ્ અનાસ્રવં માર્ગપર્યાપન્નં ધર્મતાપ્રાતિલંભિકં શીલં પ્રતિલભતે. તત્ પુનર્ અસ્ય શીલમ્ અખણ્ડં ભવત્ય્ અચ્છિદ્રમ્ અકલ્માષમ્ અપરામૃષ્ટં ભુજિષ્યં સુસમાહિતં વિજ્ઞપ્રશસ્તં, તેન ચ શીલેન ન કંચિદ્ ધર્મં પરામૃશતિ. રૂપં વા વેદનાં વા સંજ્ઞાં વા સંસ્કારાન્ વા વિજ્ઞાનં વા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 15 ) દ્વાતૃંશતાં વા મહાપુરુષલક્સણાનિ ક્ષત્રિયમહાસાલકુલાનિ વા બ્રાહ્મણમહાસાલકુલાનિ વા [f. 270અ] ગૃહપતિમહાસાલકુલાનિ ચાતુર્મહારાજિકાં વા દેવાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશત્કાયિકાન્ વા યામાન્ વા તુષિતાં વા નિર્મણરતીં વા પરનિર્મિતવશવર્ત્તિનો વા બ્રહ્મકાયિકાં વા બ્રહ્મપુરોહિતાં વા બ્રહ્મપારિષદ્યાં વા પરીત્તાં વા અપ્રમાણાં વા આભાસ્વરાં વા પરિશુભાન્ વા અપ્રમાણશુભાન્ વા શુભકૃત્સ્ણાન્ વા બૃહત્ફલાન્ વા અસંજ્ઞિકાન્ વા અસ્પૃહાન્ વા અતપાન્ વા સુદૃશાન્ વા સુદર્શનાન્ વા અઘનિષ્ઠાન્ વા આકાશાનંત્યાયતનં વા. વિજ્ઞાનંત્યાયતનં વા આકિંચ ન્યાન ન્ત્યાયતનં વા. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં વા. સ્રોતઆપત્તિફલં વા. સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા. પ્રત્યેકબુદ્ધં વા ચક્રવર્તીરાજ્યાધિપત્યં વા કારયેયમ્ ઇત્ય્, અન્યત્ર સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં સાધારણાનિ કૃત્વા સર્વાકારજ્ઞાતાયાં પરિણામયત્ય્, આનિમિત્તાનુપલંભાદ્વયપરિણામેન, લોકવ્યવહારેણ ન પુનઃ પરમાર્થેન. તયા ચ શીલપારમિતયા પરિપૂરિતયા ઉપાયકૌશલેન ચ ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદયત્ય્ અનાસ્વાદયયોગેન. દિવ્યં ચ ચક્ષુર્ અભિનિર્હારતિ. યેન દિવ્યેન ચક્ષુષા વૈનયિકેન યે પૂર્વસ્યાન્ દિશિ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ તાંશ્ ચ પશ્યતિ. તસ્યાસ્ય દર્શનં ન નશ્યતિ. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ. એવં દક્ષિણસ્યાં દિશિ પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યાં યાવદ્ યે સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ તાંશ્ ચ પશ્યતિ. તચ્ ચાસ્ય દર્શનં ન નશ્યતિ. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ. સ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના વિશુદ્ધેન અતિક્રાન્ત માનુષેણ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ભાષમણાનાં શબ્દં શૃણોતિ. તચ્ ચ શ્રુતં તાવન્ ન નશ્યતિ. યાવન્ ન તેન શ્રુતેન આત્મનઃ ચ પરસ્ય ચ અર્થઃ કૃતો ભવતિ. ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ચેતસૈવ ચિત્તં પ્રજાનાતિ. તેન ચ ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનેન ચ તેષાં સત્ત્વાનામ્ અતીતાનિ કુશલમૂલાન્ય્ આજ્ઞાય તૈ કુશલમૂલૈસ્
તાં સત્ત્વા ં સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ, તે તથા સમાદાપિતાયા ચ ત્ અથા સંપ્રહર્ષિતા યા વિશેષગામિનો ભવન્ત્ય્, આસ્રવક્ષયજ્ઞાનેન ચ સત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ યાવદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 16 ) અનુત્તરાયાં સમ્યક્સં બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં યાવદ્ યત્ર યત્ર સત્ત્વાઃ પ્રતિબલા ઃ ભવન્તિ કુશલેષુ ધર્મેષુ તત્ર તત્ર પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિમિત્તાપગતેન ચિત્તેન શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ.

કથં ચ સુભૂતે આનિમિત્તેષ્વ્ અનાભોગેષ્વ્ અનુપલંભેષ્વ્ અનભિસંસ્કારેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વ્ અસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણસ્ય સચેત્ સર્વસત્ત્વા આગમ્ય આગમ્ય લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ દદ્યુસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એકચિત્તોત્પાદસ્ય અપિ ક્ષોભસહગતસ્ય અવકાશો ન દાતવ્યઃ. તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દ્વે ક્ષાન્તી ભાવયિતવ્યે. કતમે દ્વે? યચ્ ચ સર્વસત્ત્વાનાં મયા ક્ષાન્તવ્યમ્ આક્રોશપરિભાષલોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારમ્ ઇતિ. યા ચ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિર્ ઉત્પાદયિતવ્યા. તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આક્રુશ્યમાનેન વા પરિભાષ્યમાણેન વા લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારેષુ દીયમાનેષ્વ્ એવં પ્રત્યવેક્ષિતવ્યં. કો મે આક્રોર્શતિ વા પરિભાષ્યતે વા લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ વા દદાતિ. કસ્ય વા દદાતિ. તેન ધર્માણાં સ્વભાવઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ, સર્વધર્માણાં સ્વભાવં પ્રત્યવેક્ષમાણો ધર્માન્ એવ નોપલપ્સ્યતે કુતઃ પુનર્ ધર્મઃ. [f. 27ઓબ્] સ્વભાવં, તસ્ય ધર્મસ્વભાવં પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય એવં ભવતિ. કો મે છિન્નત્તિ વા ભિન્નત્તિ વા. સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો ધર્મસ્વભાવમ્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિ ં પ્રતિલપ્સ્યતે. તત્ર અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિ. કિમ્ ઇતિ: ક્લેશાનુત્પત્તિકતા ચ જ્ઞાનાનાચ્છેદ્યતા ચ. સો ઽનયો દ્વયો ક્ષાન્ત્યૌ સ્થિત્વા ચત્વારિ ધ્યાનાનિ પરિપૂરયિષ્યતિ. ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ત્રિનિ વિમોક્ષમુખાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રી મહાકરુણામ્ અષ્ટાદશાવેણિકાં બુદ્ધધર્માન્. સ એષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા આર્યેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ લોકોત્તરેષ્વ્ અસાધારણેષુ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ સાર્ધં તતઃ આર્યા અભિજ્ઞા પરિપૂરયિષ્યતિ. યાભિર્ અભિજ્ઞાભિઃ પરિપૂર્ણાભિ ઃ ષડ્ભિશ્ ચ પારમિતાભિઃ સમુદાગચ્છતિ, અનાસ્ રવે ષુ ચ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 17 ) સ્થિત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા પૂર્વસ્યાં દિશિ બુદ્ધા ન્ ભગવ ન્ તો દ્રક્ષ્યતિ. તાંશ્ ચ બુદ્ધાન્ ભગવતો દૃષ્ટ્વા બુદ્ધાનુસ્મૃતિં પ્રતિલપ્સ્યતે. તસ્ય સા બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ નોચ્છેત્સ્યતે યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. એવં યાવત્ સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષુ, સ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના યન્ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ભાષિતં તત્ સર્વમ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યત્ય્ ઉ દ્ ગૃહ્ય તથત્વાય સત્ત્વા નાન્ ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. સ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ચેતસૈવ ચિત્તમ્ આજ્ઞાસ્યતિ. સ તેન ચિત્તપર્યાયજ્ઞાનેન સર્વસત્ત્વાનાં ચેતસૈવ ચિત્તમ્ આજ્ઞાયત તથત્વાય ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનેન. તેષા ં સત્ત્વાનાં કુશલમૂલાન્ આજ્ઞાય તાં પૌર્વકેણ કુશલમૂલેન સંહર્ષયિષ્યતિ સમાદાપયિષ્યતિ આસ્રવક્ષયજ્ઞાનેન ચ તાં સત્ત્વાંસ્ ત્રિષુ યાનેષુ નિવેષયિષ્યતિ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ. સ ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સર્વાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપૂર્ય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ ક્ષાન્તિપારમિતા પરિપૂર્યતે.

કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આનિમિત્તેષ્વ્ અનાભોગેષ્વ્ અનુપલંભેષ્વ્ અપ્રાદુર્ભાવેષ્વ્ અનભિસંસ્કારેષુ ધર્મેષુ વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ કાયિકેન એવ વીર્યેણ સમન્વાગતો ભવતિ. સ પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવ ચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ચતુર્થં ધ્યાન ં સમાપન્નઃ અનેકવિધમ્ ઋદ્ધિવિધિં પ્રત્યનુભવતિ, યાવત્ સૂર્યચન્દ્રમસૌ પાણિના પરામૃશત્ય્ આ બ્રહ્મલોકં કાયેન વશવર્ત્તયતિ. તેન કાયિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતો યે પૂર્વસ્યાં દિશિ બુદ્ધા ભગવન્તો વિહરન્ત્ય્ અનેકશતસાતસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સર્દ્ધ્યા ગત્વા બુદ્ધાન્ ભગવતઃ ઉપતિષ્ઠતિ. ચીવરપિણ્ડપાતશય્યાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષય્જ્યપરિષ્કારૈઃ. તસ્ય તે ચીવરપિણ્ડપાતશય્યાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાસ્ તાવન્ ન ક્ષીયન્તે યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યતે. અભિસંબુદ્ધબોધેશ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 18 ) ચ સદેવમાનુષાસુરો લોકઃ સુખી ભવતિ. ચીવરપિણ્ડપાતશય્યનાસનગ્લાનપ્રલ્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ, પરિનિર્વૃતસ્ય ચ શર્ ઈર્ એષુ શરીરપૂજાઃ પ્રવર્તન્તે. તેનૈવ ચર્ દ્ ધ્યભિસંસ્કારેણ ગત્વા તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્ ધર્મં શૃણોતિ. સો ચ યથા શ્રુતો ન જાતુ વિપ્રનશ્યતિ. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યતે. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિગૃહ્ણાતિ સર્વાકારજ્ઞતાયા ચરન્. એવં ખલુ સુભૂતે [f. 271અ] બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ કાયિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતો વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ચૈતસિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતઃ આર્યેણ અનાસ્રવેણ માર્ગેણ માર્ગપર્યાપન્નેન વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંશ્ ચૈતસિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતઃ અકુશલસ્ય કાયકર્મણો ઽવકાશં ન દદાત્ય્ અકુશલસ્ય વાક્કર્મણો ઽવકાસં ન દદાતિ. ન પરામૃશતિ. નિત્યમ્ ઇતિ વા અનિત્યમ્ ઇતિ વા સુખમ્ ઇતિ વા દુઃખમ્ ઇતિ વા આત્મેતિ વા અનાત્મેતિ વા સંસ્કૃતમ્ ઇતિ વા અસંસ્કૃતમ્ ઇતિ વા. કામધાતું વા રૂપધાતું વા આરૂપ્યધાતું વા. સાસ્રવધાતું વા અનાસ્રવધાતું વા. પ્રથમધ્યાનં વા યાવચ્ ચતુર્થ ં ધ્યાનં વા. મૈત્રિં વા કરુણાં વા મુદિતાં વા ઉપેક્ષાં વા આકાશાનન્ત્યાયાયતનં વા. યાવ ન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં વા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વા સમ્યક્પ્રહાણાનિ વા ઋદ્ધિપાદાન્ વા ઇન્દ્રિયાણિ વા બલાનિ વા બોધ્યઙ્ગાનિ વા આર્યાષ્ટઙ્ગં માર્ગં વા શૂન્યતાં વા આનિમિત્તં વા અપ્રણિહિતં વા યાવદ્ બુદ્ધધર્માન્ વા ન પરામૃશતિ. નિત્યા ઇતિ વા અનિત્યા ઇતિ વા સુખમ્ ઇતિ વા દુઃખમ્ ઇતિ વા આત્મેતિ વા અનાત્મેતિ વા સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિં વા બોધિસત્ત્વત્વં વા ન પરામૃશતિ. ઇમે સત્ત્વા દર્શનપ્રભાવિતા ઇમે તનુભૂમિપ્રભાવિતા ઇમે અવરભાગીયપ્રભાવિતા ઇમે ઊર્ધ્વંભાગીયપ્રભાવિતા. ઇમે પ્રત્યેકબુદ્ધપ્રભાવિતા ઇમે માર્ગાકારજ્ઞતાપ્રભાવિતા ઇમે સર્વાકારજ્ઞતાપ્રભાવિતા ઇત્ય્ એવમ્ અપિ ન પરામૃશતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે. યેન સ્વભાવેન પ્રભાવ્યેરન્. સ તેનૈવ ચૈતસિકેન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 19 ) વીર્યેણ સમન્વાગતો મરણમુખે ઽપિ સમાને સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. તાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ નોપલભતે. વીર્યપારમિતાં ચ પરિપૂરયતિ. તાં ચ વીર્યપારમિતાં નોપલભતે. બુદ્ધધર્માંશ્ ચ પરિપૂરયતિ તાંશ્ ચ બુદ્ધધર્માન્ નોપલભતે. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ તચ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં નોપલભતે. સ તેન કાયિકેન ચ ચૈતસિકેન ચ વીર્યેણ સમન્વાગતઃ સર્વકુશલધર્માન્ પરિપૂરયતિ. તત્ર ચ ન સજ્જતિ. સો ઽસજ્જમાનો બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ. સત્ત્વાનામ્ અર્થં કુર્વન્, યેન યેનર્ધિપ્રાતિહાર્યેણેચ્છતિ વિકુર્વિતુમ્. તેનર્ધિપ્રાતિહાર્યેણ વિકુર્વતિ. યદિ વા પુષ્પવર્ષેણ યદિ વા ગન્ધવિમુઞ્ચનેન. યદિ વા ગીતવાદ્યારંભેણ યદિ વા ભૂમિચાલેન. યદિ વા અવભાસેન: યદિ વા સપ્તરત્નમયલોકધાતુસન્દર્શનેન. યત્ર યત્ર વા યૌવનાર્થાનાં સત્ત્વાના ં કૃતે આત્માનમ્ અવસૃજતિ. યદિ વા જ્યોતિરન્ધાનાં સત્ત્વાનામ્ અર્થે આત્મનો ઽવસૃજતિ. યદિ વા ગન્ધમ્ અવસૃજતિ. યદિ વા મહાયજ્ઞાન્ અવસૃજતિ. યત્ર ન પ્રાણાતિપાત પ્રવર્તતે. યદિ વા અનન્તાં સત્ત્વાન્ માર્ગે ઽવતારયતિ. યાવત્ પ્રાણાતિપાતાદ્ વિરમયતિ. યાવન્ મિથ્યાદૃષ્ટે પરિમોચયતિ, કાંશ્ચિદ્ દાનેન અનુગૃહ્ણાતિ. કાંશ્ચિચ્ છીલેન. કેસાંચિત્ કૃતે અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ પરિત્યજતિ. કેષાંચિત્ પુત્રદારા કેષાંચિદ્ રાજ્યં કેષાંચિદ્ અર્થે આત્માનમ્ અવસૃજાતિ. એવેં યેન યેનોપાયેન સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તવ્ય તેન તેનોપાયેન સત્ત્વાનામ્ અર્થ ં કરોતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આનિમિત્તેષુ ધર્મેષુ ચૈતસિકેન વીર્યેણ સમન્વાગતો વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ.

કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનામનિમિત્તેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા સમાધિપારમિતાં પરિપૂરયતિ? ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 20 ) ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્થાપયિત્વા તથાગતસમાધિં તત્ અન્યાત્ સર્વસમાધીન્ [f. 27લ્બ્] પરિપૂરયતિ. સ વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈ ઃ . સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ મૈત્રિસહગતેન ચિત્તેન યાવદ્ ઉપેક્ષાસહગતેન ચિત્તેન યાવત્ સર્વાવન્તં લોકં સ્ફરિત્વો ઽપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયત ન મ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ તત્ર સમાધિપારમિતાયાં સ્થિત્વાષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ અનુલોમપ્રતિલોમં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ. નવાનુપૂર્વસમાપત્તી ં શૂન્યતાં સમાધિમ્ આનિમિત્તં સમાધિમ્ અપ્રણિહિતં સમાધિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. આનન્તર્યાંશ્ ચ સમાધિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. વિદ્યુ તો પમં સમાધિં સમ્યક્સમાધિં વજ્રોપમં સમાધિમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ઇહ સમાધિપારમિતાયાં સ્થિત્વા સપ્તતૃંશતં બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. સ ઇહ સમાધિપારમિતાયાં સ્થિત્વા માર્ગાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન યાવન્ માર્ગાકારજ્ઞતાયાં સર્વસમાધીન્ અન્તર્ગતાન્ દૃષ્ટ્વા શુક્લવિપશ્યનાભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય ગોત્રભૂમિમ્ અષ્ટમકભૂમિ ં દર્શનભૂમિં તનુભૂમિં વીતરાગભૂમિં કૃતાવિભૂમિં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિમ્ અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. બુદ્ધભૂમિં પરિપૂરયતિ. સો ઽત્ર ચ ભૂમિષુ ચરતિ. ન ચ અન્તરેણ ફલં ચ અનુપ્રાપ્નોતિ. યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સો ઽત્ર સમાધિપારમિતાયાં સ્થિત્વા બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ. બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસિન ઃ . સ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવત. પર્યુપાસ્તે તેષાં ચ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે કુશલમૂલમ્ અવરોપયતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ. લોકધાતૌશ્ ચ લોકધાતું સંક્રામતિ. સત્ત્વાનાં ચ અર્થં કરોતિ. કાંશ્ચિત્ સત્ત્વાન્ દાનેન અનુગૃહ્ણાતિ. કાંશ્ચિચ્ છીલેન, કાંશ્ચિત્ ક્ષાન્ત્યા કાંશ્ચિદ્ વીર્યેણ કાંશ્ચિ ત્ સમાધિના કાંશ્ચિત્ પ્રજ્ઞયા કાંશ્ચિદ્ વિમુક્ત્યા કાંશ્ચિદ્ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને ન , કાંશ્ચિત્ સત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. કાંશ્ચિત્ સકૃદાગામિફલે કાંશ્ચિદ્ અનાગામિફલે કાંશ્ચિદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. કાંશ્ચિત્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. કાંશ્ચિદ્ બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યૈર્ યૈ ઃ કુશલમૂલૈર્ ધર્મૈ ઃ સત્ત્વા ઉદ્ગચ્છન્તિ તત્ર નિયોજયતિ. સ ઇહ સમાધિપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વધારણીમુખાન્ય્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 21 ) અભિનિર્હરતિ. ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદ પ્રતિલભતે. વિપાકીયાનાઞ્ ચ અભિજ્ઞાનાં લાભી ભવતિ, સ ન જાતુ માતુ ઃ કુક્ષાવ્ ઉપપદ્યતે. ન જાતુ કામાન્ પ્રતિસેવતે, ન ચ કાચિદ્ ઉપપત્તિર્ યાં ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ. ન ચોપપત્તિદોષેણ લિપ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અનેન માયોપમા ધર્માઃ સુદૃષ્ટા ભવન્તિ. સ માયોપમાન્ સર્વસંસ્કારાન્ વિદિત્વા સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. ન ચ તત્ર સત્ત્વાન્ ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે. સો ઽનુપલભમાન સર્વધર્મા અનુપલંભ એવ સત્ત્વાન્ પ્રતિષ્ઠાપયતિ લોકવ્યવહારતામ્ ઉપાદાય ન પુનઃ પરમાર્થેન. સ ઇહ સમાધિપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિષુ ચરતિ. ન ચ જાતુ સમાધિપારમિતાયા વિરહિતો ભવતિ. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પરિપૂરયતિ. સ ઇહ માર્ગાકારજ્ઞતાયાં સ્થિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અભિનિર્હરતિ. યત્ર સ્થિત્વા સર્વવાસનાનુસન્ધિં પ્રજહાતિ. સર્વવાસનાનુસન્ધિં પ્રહાય આત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચ અર્થં કરોતિ. સ આત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચ અર્થં કુર્વન્ સ દેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય દક્ષિણીયો ભવતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સમાધિપારમિતાં પરિપૂરયતિ.

(વિઇ 2) કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા આનિમિત્તેષુ ધર્મેષુ પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ? ઇહ [f. 272અ] સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન ક ં ચિદ્ ધર્મં સદ્ભૂતતાપરિનિષ્પન્નં સમનુપશ્યતિ, સ રૂપસ્ય સધૂતતાં પ રિનિષ્પન્નતાં ચ ન સમનુપશ્યતિ. વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સદ્ભૂતતાં પરિનિષ્પન્નતાં ચ ન સમનુપશ્યતિ. રૂપસ્યોત્પાદં ન સમનુપશ્યતિ. વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયા સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદં ન સમનુપશ્યતિ. સ રૂપસ્યોત્પાદમ્ અસમનુપશ્યન્ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદમ્ અસમનુપશ્યન્ રૂપસ્યાયંદ્વારં ન સમનુપશ્યતિ. વેદનાયા સંજ્ઞાયા સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય આયંદ્વારં ન સમનુપશ્યતિ. રૂપસ્ય સન્નિચયં ન સમનુપશ્યતિ. વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સન્નિચયં ન સમનુપશ્યતિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 22 ) એવં યાવત્ સાસ્રવાણાં ધર્માણામ્ અનાસ્રવાણાં ધર્માણામ્ આયદ્વારં ન સમનુપશ્યતિ. તુચ્છકામ્ એવ રિક્તકતામ્ એવ સમનુપશ્યતિ. સ એવં પ્રત્યવેક્ષમાણો રૂપસ્ય સ્વભાવં નોપલભતે. વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયા સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવં નોપલભતે. યાવત્ સાસ્રવાણામ્ અનાસ્રવાણાં ધર્માણાં સ્વભાવં નોપલભતે, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ અધિમુચ્યતે, સ એવમ્ અધિમુચ્યમાન અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરન્ યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં ચરન્ ન ક્વચિદ્ ધર્મેષ્વ્ અભિનિવિશતે. રૂપે વા વેદનાયાં વા સંજ્ઞાયાં વા સંસ્કારેષુ વા વિજ્ઞાને વા યાવદ્ બોધૌ વા, સો ઽભાવસ્વભાવાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વમાર્ગં પરિપૂરયતિ. યદુત ષટ્પારમિતા ન્ . યાવત્ સપ્તતૃંશતં બોધિપક્ષ્યધર્માન્ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્ર પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રી ં મહાકરુણામ્ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ દ્વાતૃંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ પરિપૂરયતિ, સ વિપાકધર્મણિ બોધિમાર્ગે સ્થિત્વાષટ્સુ પારમિતાસુ પરિપૂર્ણાસુ યાવત્ સપ્તતૃંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ પરિપૂર્ણેષુ યાવદ્ વિપાકીયાસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ પરિપૂર્ણાસુ, યે સત્ત્વા દાનેન અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ દાનેન અનુગૃહ્ણાતિ. યે ઽશીલેન અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ શીલેન અનુગૃહ્ણાતિ. યે ક્ષાન્ત્યા અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ ક્ષાન્ત્યા અનુગૃહ્ણાતિ. યે વીર્યેણ અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ વીર્યેણ અનુગૃહ્ણાતિ. યે સમાધિના અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ સમાધિના અન્તિગૃહ્ણાતિ. યે પ્રજ્ઞયા અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ પ્રજ્ઞયા અનુગૃહ્ણાતિ. યે વિમુક્ત્યા અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ વિમુક્ત્યા અનુગૃહ્ણાતિ. યે વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનેન અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનેન અનુગૃહ્ણાતિ. યે સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે ઽનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે ઽર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાસ્ તાન્ બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એષ સર્વત્ર પેયાલ. સો ઽનેકવિધમ્ ઋધ્યા વિકુર્વન્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ ગચ્છતિ, સ આકાંક્સંસ્ તાન્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા ન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 23 ) લોકધાતૂન્ યાદૃશાના રત્નાનામ્ આકાંક્ષિષ્યતિ તાદૃશાના રત્નાનામ્ અભિનિર્હાસ્યતિ. સ સત્ત્વાનામ્ અભિપ્રાયાન્ પરિપૂરયન્ લોક ધાતોર્ [f. 272બ્] લોકધાતું સંક્રમિષ્યતિ, સ તાન્ લોકધાતૂન્ દૃષ્ટ્વા યથાભિપ્રેતં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિગ્રહીષ્યતિ. તદ્યથાપિ નામ પરનિર્મિતવશવર્તિષુ દેવેષુ ઉપભોગપરિભોગા, યે ઽપ્ય્ અન્યેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ અ પગતપર્યેષ્ટિષુ તે તત્ર ભવિષ્યન્તિ. સ તયા વિપાકીયેન દાનપારમિતયા શીલપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિપાકીયાભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ વિપાકીયેન બોધિમાર્ગેણ માર્ગાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ સર્વધર્મપરિપૂરિપ્રાપ્ત સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ. યાવત્ સચેદ્ રૂપમ્ અપરિગૃહીતં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કાર વિજ્ઞાનમ્ અપરિગૃહીતં યાવત્ સર્વધર્મા કુશલા વા અકુશલા વા લૌકિકા વા લોકોત્તરા વા. સાસ્રવા વા અનાસ્રવા વા સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા. અપરિગૃહીતાસ્, તથૈવ અનુત્તરા ં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વોપભોગપરિભોગા અપરિગૃહીતા ભવિષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્મા અપરિગૃહીતા અનુપલંભયોગેન, સર્વધર્મા અપરિગ્રહાય વા સત્ત્વાનાં ધર્મો દેશિતઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આનિમિત્તયોગેન પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયતિ. ((7))
પરિવર્ત 72.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ન્ અસંભિન્નેષુ સર્વધર્મેષ્વ્ આનિમિત્તેષુ સર્વધર્મેષુ સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ષણ્ણાં પારમિતાનાં ભાવનાપરિપૂરિર્ ભવતિ. દાનપારમિતાયા શીલપારમિતાયા ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયાઃ સમાધિપારમિતાયા. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. કથમ્ એષાં સાસ્રવાણામ્ અનાસ્રવાણાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 24 ) ધર્માણાં નાનાકરણં પ્રજ્ઞાયતે, કથં દાનપારમિતા અન્તર્ગતા ભવતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, કથં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા કથં યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અન્તર્ગતા ભવન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. કથં ભગવન્ન્ એવં વિલક્ષણાનાં ધર્માણામ્ એકલક્ષણાનાં યદુત અલક્ષણાનાં. પ્રજ્ઞપ્તિર્ ભવતિ?

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્. સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્તિં ભાવયતિ વીર્યમ્ આરહ્હતે સમાધિં ભાવયતિ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ, પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા. દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્તિં ભાવયતિ વીર્યમ્ આરભતે સમાધિં ભાવયતિ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ. એવં પ્રતિભાસોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ માયોપમેષુ નિર્મિતોપમેષુ પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા દાનં દદાતિ શીલં રક્ષતિ ક્ષાન્તિં ભાવયતિ વીર્યમ્ આરભતે સમાધિં ભાવયતિ પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ. સ્વપ્નોપમા પઞ્ચસ્કન્ધા અલક્ષણા પ્રતિશ્રુત્કોપમા પ્રતિભાસોપમા મરીચ્યુપમા માયોપમા નિર્મિતોપમા પઞ્ચસ્કન્ધાઃ અલક્ષણાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ્વપ્નસ્ય કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ ન પ્રતિભાસસ્ય કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ ન મરીચિકાયાઃ કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ ન મયાયા કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ ન નિર્મિતસ્ય કશ્ચિત્ સ્વભાવઃ. યસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ તસ્ય લક્સણં નાસ્તિ, યસ્ય લક્સણં નાસ્તિ તદ્ એકલક્ષણં યદુત અલક્ષણં. તદ્ અનેન અપિ તે સુભૂતે પર્યાયેણ એવાં વેદિતવ્યમ્: અલક્ષણં દાનમ્ અલક્ષણો દાયકઃ અલક્ષણ પ્રતિગ્રાહકઃ. ય એવં જ્ઞાત્વા દાનં દદાતિ સ દાનપારમિતાં [f. 273અ] પરિપૂરયંચ્ છીલપારમિતયા ન વિવર્તતે. ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા સમાધિપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા ન વિવર્તતે. સ ઇહ ષટ્સુ પારમિતાસુ સ્થિત્વા ચત્વારિ ધ્યાનાનિ પરિપૂરયતિ. ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાં ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તી પરિપૂરયતિ. ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પરિપૂરયતિ. ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ. ચતુરર્ધિપાદા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં પરિપૂરયતિ. આધ્યાત્મશૂન્યતાં પરિપૂરયતિ બહિર્દ્ધાશૂન્યતમ્ અધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતાં. અભાવશૂન્યતાં સ્વભાવશૂન્યતામ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતાં પરિપૂરયતિ. શૂન્યતાં સમાધિં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તં સમાધિમ્ અપ્રણિહિતં સમાધિં પરિપૂરયતિ. અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ પરિપૂરયતિ. નવાનુપૂર્વસમાપત્તી પરિપૂરયતિ. પઞ્ચાભિજ્ઞાપરિપૂરયતિ. પઞ્ચધારણીમુખશતાનિ પરિપૂરયતિ. ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 25 ) પરિપૂરયતિ. દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ મહામૈત્રી ં મહાકરુણામ્ અષ્ટાદશાવેણિકા ં બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયતિ. સ ઇહ વિપાકીયેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા પૂર્વસ્યાન્ દિશિ લોકધાતૂન્ ઋધ્યા ગત્વા બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે. તા ં શ્ ચ ઉપતિષ્ઠતે. યાવદ્ ઉપભોગપરિભોગૈશ્ ચ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કુર્વતિ. યે દાનેન સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ દાનેન સંગૃહ્ણાતિ. યે શીલેન સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાંચ્ છીલેન સંગૃહ્ણાતિ. યે ક્ષાન્ત્યા સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ ક્ષાન્ત્યા સંગૃહ્ણાતિ. યે વીર્યેણ સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ વીર્યેણ સંગૃહ્ણાતિ. યે સમાધિના સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ સમાધિના સંગૃહ્ણાતિ. યે પ્રજ્ઞયા સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ પ્રજ્ઞયા સંગૃહ્ણાતિ. યાવદ્ યે સર્વકુશલૈઃ ધર્મૈઃ સંગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ સર્વકુશલૈર્ ધર્મૈ સંગૃહ્ણાતિ. સ તૈઃ કુશલમૂલૈ સમન્વાગતઃ સર્વધર્મેશ્વરઃ સંસારં ચોપાદદાતિ. ન ચ સંસારાવચરૈ. દુઃખૈર્ લિપ્યતે. સત્ત્વાનાં કૃતે દેવમાનુષ્યિકી સંપત્તિર્ ઉપાદદાતિ. યાભિઃ સંપત્તિભિઃ સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ: સો ઽલક્ષણાન્ સર્વધર્માન્ જાનાતિ. સ્રોતઆપત્તિફલં ચ જાનાતિ. ન ચ તત્ર અવતિષ્ઠતે. સકૃદાગામિફલં ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર અવતિષ્ઠતે. અનાગામિફલં ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર અવતિષ્ઠતે. અર્હત્વં ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર અવતિષ્ઠતે. પ્રત્યેકબોધિં ચ જાનાતિ ન ચ તત્ર અવતિષ્ઠતે. તત્ કસ્ય હેતોહ્સ્? તથા હિ તેન સર્વધર્મા જ્ઞાત્વા સર્વાકારજ્ઞતા અનુપ્રાપ્તવ્યા: યા અસાધારના સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈ ઃ . એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ અલક્ષણા સર્વધર્મા જ્ઞાત્વા ષટ્પારમિતા અલક્ષણાન્ જાનાતિ. યાવત્ સર્વ બુદ્ધ ધર્માન્ અલક્ષણાન્ જાનાતિ.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસુ ઉપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા શીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ. પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ માયોપમેષુ મરીચિકોપમેષુ નિર્મિતોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા શિલપારમિતાં પરિપૂરયતિ. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સ્વપ્નોપમા ન્ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્ જ્ઞાત્વા પ્રતિશ્રુત્કોપમા ન્ પ્રતિભાસોપમાન્ માયોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ નિર્મિતોપમાન્ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્ જ્ઞાત્વા અલક્ષણશીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ. અખણ્ડામ્ અચ્છિદ્રામ્ અશબલામ્ અકલ્માષામ્ અપરામૃષ્ટાં ભુજિષ્યાં વિજ્ઞપ્રશસ્તાં સુસમાપ્તામ્ આર્યામ્ અનાસ્રવાનિ માર્ગપર્યાપન્નાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 26 ) લોકોત્તરાં, યત્ર સ્થિત્વા સમાદાનસાંકેતિકં શીલં રક્ષતિ. ધર્મ તા પ્રતિલંભિકશીલં ચ સંવરશીલં ચ વિજ્ઞપ્તિસીલં ચ [f. 273બ્] સમુદાચારશીલં ચ અસમુદાચારસીલં ચ. સ એવંરૂપૈ શીલૈ સમન્વાગતો ન પરામૃશત્ય્ અનેન અહં ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનાં સહભાગતાયૈ ઉપપદ્યેય ં . બ્રાહ્મણમહાસાલકુલાનં વા સહભાગતાયૈ ગૃહપતિમહાસાલકુલાનં વા સહભાગતાયૈ ઉપપદ્યેયં રાજા વા ભવેયં ચક્રવર્તી કોટ્ટરાજા વા ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં વા દેવાનાં સહભાગતાયૈ ઉપપદ્યેય ં . ત્રાયંસ્ત્રિંશાનાં વા યામાનાં વા તુષિતાનાં વા નિર્માણરતિનાં વા પરનિર્મિતવશવર્તિનાં વા દેવાનાં સહભાગતાયૈ ઉપપદ્યેય ં . સ્રોતઆપત્તિફલં વા અનુપ્રાપ્નુયા ં સકૃદાગામીનાં વા અનાગામિનાં વા અર્હત્વં વા. પ્રત્યેકબોધિં વા બોધિં વા અનુપ્રાપ્નુયામ્ ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અલક્ષણાઃ સર્વધર્માઃ એકલક્ષણા યદુત અભાવસ્વભાવલક્ષણાઃ. ન હ્ય્ અલક્ષણો ધર્મ અલક્ષણં ધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. નાપિ વિલક્ષણો ધર્મો વિલક્ષણં ધર્મં પ્રાપ્નોતિ. નાપ્ય્ અવિલક્ષણા વા અલક્ષણા વા ધર્મા અવિલક્ષણાન્ વ અલક્ષણાન્ વા ધર્મા ન્ પ્રાપ્નુવન્તિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અલક્ષણશીલપારમિતાં પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રમન્ન્ અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભતે. માર્ગાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ પઞ્ચાભિજ્ઞા વિપાકીયા પ્રતિલભ્ય પઞ્ચસુ ધારણીમુખશતેષુ પઞ્ચસુ સમાધિમુખશતેષુ સ્થિત્વા ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદ પ્રતિલભ્ય બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યતિ. બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પ્રયુપાસિન સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિગ્રહીષ્યતિ. પઞ્ચગતિકે સંસારે સંસરિષ્યતિ ન ચ સંસારાવચરેણ કર્મણા ન વિપાકેન લેપ્સ્યતે. તદ્યથાપિ નામ નિર્મિતશ્ ચંક્રમ્યતે તિષ્ઠતિ નિષાદતિ શય્યં કલ્પયતિ, ન ચ અસ્ય આગમનં સંદૃષ્યતે ન ગમનં ન સ્થાનં ન નિષદ્યા ન શય્યાન, સત્ત્વાનાં ચ અર્થં કરોતિ ન ચ સત્ત્વમ્ ઉપલભ્યતે ન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 27 ) સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે શાન્તો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુત્તરાં સમ્યકસંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય અપરિમાણાં સત્ત્વાં દ્વાભ્યાં યાનાભ્યાં પરિનિર્વાપ્ય ન કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વમ્ ઉપલભતે યમ્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ વ્યાકાર્ષીત્. સ આયુસંસ્કારાન્ ઉત્સૃજ્ય નિર્મિતં નિર્માય અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃત, સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે નિર્મિતઃ કલ્પસ્યાત્યયેન બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં વ્યાકૃત્ય અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિનિર્વાતિ. તસ્ય ચ પરિનિર્વૃતસ્ય ન કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ ઉપલભ્યતે. રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સત્ત્વમ્ ઉપલભતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં, સત્ત્વાના ં ચ અર્થં કરોતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંચ્ છીલપારમિતાં પરિપૂરયતિ. યસ્યા પરિપૂર્ણત્વાદ્ અન્તર્ગતા સર્વધર્મા ભવન્તિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં. સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા પ્રતિશ્રુત્કોમ્પમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ માયોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ નિર્મિતોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્ત્વા અલક્ષણક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ? કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અલક્ષણેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વાભ્યાં ક્ષાન્તિભ્યાં ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ. કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષાન્તિભ્યાં? અધિવાસનક્ષાન્ત્યા ધર્માવબોધક્ષાન્ત્યા ચ. તત્ર કતમા અધિવાસનક્ષાન્તિર્? યત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ [f. 274અ] ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષદનાદ્ અન્ત્રાન્તરાદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સચેત્ સર્વસત્ત્વા આગમ્ય આગમ્ય આક્રોશેયુ પરિભાષેરન્ વા. અસત્યાભિર્ વા પરુષાભિર્ વાગ્ભિઃ સમુદાચરેયુર્ લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ દદ્યુસ્, તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયિતુકામેન એકચિત્તોત્પાદો ઽપિ ક્ષોભસહગતો વ્યાપાદસહગતો વા નોત્પાદયિતવ્યઃ. તેષ્વ્ એવ સત્ત્વેષ્વ્ અતીવ કર્તવ્યાઃ ક્લેશરુજાર્તા બતેમે સત્ત્વા, તે મયા અપાપચિત્તમ્ ઉત્પાદિયતવ્યા. અપિ તુ મયૈતે શત્રુભૂતા સ્કન્ધા પરિગૃહીતા. યદ્યૈવં પ્રત્યવેક્ષતે મૈત્રાવાન્ કરુણાયતિ ઇયમ્ ઉચ્યતે અધિવાસનક્ષાન્તિઃ. તત્ર કતમા ધર્માવબોધક્ષાન્તિઃ? યત્ તાન્ય્ અપિ સત્ત્વા ન્ પરમાર્થતો નોપલભતે. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 28 ) કો મા આક્રોશતે પરિભાષતે વા અસત્યાભિર્ વા પરુષાભિર્ વાગ્ભિઃ સમુદાચરતિ લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ વા દદાતિ, માયોપમા સર્વસંસ્કારા રિક્તાસ્ તુચ્છા વશિકા ગગનકલ્પા આત્મસત્ત્વજીવજન્તુપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવવિરહિતાપરિકલ્પસમુત્થિતાસ્, તે સર્વે વિકલ્પા કો મા આક્રોશતે વા પરિભાષતે વા અસત્યાભિર્ વા પરુષાભિર્ વાગ્ભિઃ સમુદાચરતિ. લોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રપ્રહારાન્ વા દદાતિ, અહં પુનર્ નૈવં વિકલ્પયિષ્યામિ. સ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય પરમાર્થશૂન્યતામ્ ઉપાદાયૈયમ્ ઉચ્યતે ધર્માવબોધક્ષાન્તિઃ. સ એવમ્ ઉપપરીક્ષમાણ ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ, સો ઽનયા ક્ષાન્તિપારમિતયા પરિપૂર્ણયા અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિ ં પ્રતિલભતે.
સુભૂતિર્ આહ: કૈષા ભગવન્ન્ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિ. કિં વા અસ્ય પ્રમાણં. કિં વા જ્ઞાનં?
ભગવાન્ આહ: અણુર્ અપિ સુભૂતે યદ્ ધર્મો નોત્પદ્યતે. તદ્ ઉચ્યતે અનુત્પત્તિકમ્ ઇતિ. તત્ર ય જ્ જ્ઞાનં તદ્ ઉચ્યતે ક્ષાન્તિ, યેન જ્ઞાનેન અનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભતે.
આહ: યા ચ ભગવંચ્ છ્રાવકાણાં યા ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ અમિત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિઃ યા ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિ. આસાં ક્ષાન્તીનાં કિન્ નાનાકરણં?

ભગવાન્ આહ: યચ્ ચ સુભૂતે સ્રોતઆપન્નસ્ય જ્ઞાનં યચ્ ચ પ્રહાણં સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ. યત્ સકૃદાગામિનો જ્ઞાનં ચ પ્રહાણાં ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ. યદ્ અનાગામિનો જ્ઞાનં ચ પ્રહાણં ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ. યદ્ અર્હતો જ્ઞાનં ચ પ્રહાણં ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ. યત્ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય જ્ઞાનં ચ પ્રહાણં ચ સા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિ. ઇદં સુભૂતે નાનાકરણં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધક્ષાન્ત્યાશ્ ચ બોધિસત્ત્વક્ષાન્ત્યાશ્ ચ, સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનયૈવંરૂપયા ક્ષાન્ત્યા સમન્વાગત સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાન્ અભિભવતિ. સ એવૈષા ક્ષાન્ત્યામ્ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્ત્યાં સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વમાર્ગે ચરન્ માર્ગાકારજ્ઞતાં પરિપૂરયતિ. યયા પરિપૂર્ણયા અવિરહિતો ભવતિ. સપ્તતૃંશતા બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈઃ સમાધિભિઃ. સ આભિ પઞ્ચભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ અવિરહિતો ભવ તિ . સો ઽવિરહિતત્વાત્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 29 ) બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધ્ય એકક્ષણસમાયુક્તયા [f. 274બ્] પ્રજ્ઞયા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અલક્ષણક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ માયોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ નિર્મિતોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વ્ અલક્ષણેષુ સ્થિત્વા કાયિકં ચૈતસિકં ચ વીર્યમ્ આરભતે, સ કાયિકેન વીર્યેણ બો ધિમ્ અભિનિર્હરતિ. સ દશદિક્ષુ લોકધાતૂન્ ગત્વા. બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે સત્ત્વાનાં ચ અર્થં કરોતિ. સ તેન કાયિકેન વીર્યેણ સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય ત્રિષુ યાનેષુ નિવેશયતિ. પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અલક્ષણવીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ. સ ચૈતસિકેન વીર્યેણ અનાસ્રવેણ માર્ગેણ માર્ગપર્યાપન્નેન વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયતિ. યત્ર પર્યાપન્ના સર્વકુશલધર્મા તદ્યથા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહણાનિ ચત્વારર્ધિપાદા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગઃ ત્રિણિ વિમોક્ષમુખાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વસમાપત્તયો દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્ર પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રિં મહાકરુણામ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા, યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચરતા સર્વાકારજ્ઞતા પરિપૂરયિતવ્યા યસ્યા પરિપૂર્યા સર્વવાસનાનુસન્ધિં પ્રહાસ્યતિ, સ પ્રહાય લક્ષણપરિનિષ્પત્તિં પરિપૂર્ય સમન્તપ્રભતાં ચ આરાગ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ. દ્વાદશાકારં ત્રિપરિવર્તં, યસ્ય પ્રવર્તતેન ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુ ઃ ષડ્વિકારં કમ્પિષ્યતે પ્રકમ્પિષ્યતે સંપ્રકમ્પયિષ્યતે ચલિષ્યતિ પ્રચલિષ્યતિ સંપ્રચલિષ્યતિ. વેધિષ્યતિ પ્રવેધિષ્યતિ સંપ્રવેધિષ્યતિ. સર્વો ઽયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો ઇઓકધાતુર્ ઉદારેણ અવભાસેન સ્ફરિષ્યતિ. તસ્ય ખલુ પુનસ્ તથાગતસ્ય અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય યત્ર શબ્દો નિશ્ચરિષ્યતિ યો સો ઽનુશ્રાવયિષ્યતે, તત્ર યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તનિ શબ્દં શ્રોષ્યન્તિ. તે સર્વે નિયતા ભવિષ્યન્તિ તૃષુ યાનેષુ, એવં બહુકરા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 30 ) મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા. વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વબુદ્ધધર્મા પરિપૂરયિતવ્યાઃ સર્વાકારજ્ઞતા અનુપ્રાપ્તવ્યાઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ માયોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ નિર્મિતોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા સમાધિપારમિતાં પરિપૂરયતિ? કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્. સ્વપ્નોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ માયોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ નિર્મિતોપમેષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ સ્થિત્વા સમાધિપારમિતાં પરિપૂરયતિ? ઇહ સુભૂતે [f. 275અ] બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવચ્ ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. મૈત્રીમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. કરુણાં મુદિતામ્ ઉપેક્ષામ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ આકિઞ્ચન્યાતનં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ સમાધીન્ ભાવયતિ. વિદ્યુ તો પમં સમાધિં ભાવયતિ. સમ્યક્સમાધિં ભાવયતિ. વજ્રોપમે સમાધૌ સ્થિત્વા તથાગતસમાધિં સ્થાપયિત્વા યાવન્તઃ કેચનઃ સમાધયઃ શ્રાવકસાધારણાઃ વા પ્રત્યેકબુદ્ધસાધારણાઃ વા યે ઽપ્ય્ અન્યે સમાધિસમાપત્તિગણાસ્ તાન્ સર્વાન્ કાયેન સ્ફરિત્વા ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. ન ચ તાન્ સમાધીન્ આસ્વાદયતિ. ન સમાપત્તિફલં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ તાન્ સમાધીન્ અલક્ષણાન્ જાનાત્ય્ અભાવસ્વભાવાન્, તત્ કથમ્ અલક્ષણો ધર્મ અલક્ષણન્ ધર્મમ્ આસ્વાદયતિ. કથમ્ અભાવો ધર્મ અભાવં ધર્મમ્ આસ્વાદયતિ? સો ઽનાસ્વાદયન્ ન કસ્યચિત્ સમાધેર્ વશેન ઉપપદ્યતે. રૂપધાતૌ વા આરૂપ્યધાતૌ વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તૌ ધાતૌ નોપલભતે. યો ઽપિ સમાપદ્યેત યેનાપિ સમાપદ્યેત તદ્ અપિ નોપલભતે. સો ઽનુપલભમાનઃ અલક્ષણસમાધિપારમિતાં પરિપૂરયતિ. સો ઽનયા સમાધિપારમિતયા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી ન્ અતિક્રામતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સમાધિપારમિતાં પરિપૂર્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રામતિ?
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાયાં સુશિક્ષિતઃ યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં સુશિક્ષિતઃ, ન ચેહ શૂન્યતાસુ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલબ્બ્યતે. યત્ર પ્રતિષ્ઠેત્. સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિં વા, યાપિ સા સર્વાકારજ્ઞતા સાપિ શૂન્યા શૂન્યતાભિઃ. સ આભિઃ શૂન્યતાભિઃ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રમ્ય બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ.
આહ: કતમો ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આમ કતમો ન્યામઃ?
ભગવાન્ આહ: સર્વઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઉપલંભઃ. આમઃ, સર્વોનુપલંભો ન્યામઃ.

આહ: કતમો ભગવન્ન્ ઉપલંભઃ કતમો ઽનુપલંભઃ?
ભગવાન્ આહ: રૂપં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઉપલંભઃ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કા રવિજ્ઞા નં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઉપલંભઃ. ચક્ષુરૂપણિ ચ શ્રોત્રં શબ્દાંશ્ ચ ઘ્રાણં ગન્ધાંશ્ ચ જિહ્વરસાશ્ ચ કાયઃ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ચ. મનો ધર્માંશ્ ચ ઉપલંભઃ. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા ઉપલંભઃ. આમઃ. નિયામઃ પુનઃ સુભૂતે યત્રૈષાં ધર્માણાં પ્રવ્યાહારો ઽપિ નોપલભ્યતે. રૂપસ્ય યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? થથા હિ સુભૂતે યો રૂપસ્ય સ્વભાવ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ, યાવદ્ યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા સ્વભાવઃ સો ઽપ્રવ્યાહારઃ. અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નિયામઃ, સ નિયામાવક્રાન્તો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસમાધિઃ પરિપૂર્ણઃ સમાધિવશેન અપિ નોપપદ્યતે. પ્રાગ્ એવ રાગં વા દોષં વા મોહં વા ઉત્પાદયેદ્ યત્ર સ્થિત્વા તત્ કર્માભિસંસ્કુર્યદ્ યેન કર્માભિસંસ્કારેણ પઞ્ચગતિકે સંસારે પતેત્ ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. અન્યત્ર માયોપમેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. ન ચ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 32 ) ન માયાં, સો ઽનુપલભમાન સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિગૃહ્ણાતિ. [f. 275બ્] એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સમાધિપારમિતાં પરિપૂર્ય યાવદ્ ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ. યદુત અનુપલંભચક્રશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતચક્રં.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમા ં સર્વધર્માન્ પરિજાનાતિ. પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ માયોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ નિર્મિતોપમાન્ સર્વધર્માન્ પરિજાનાતિ.
(વિઇ 4) આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમાન્ સર્વધર્માન્ પરિજાનાતિ. પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ માયોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ નિર્મિતોપમાન્ સર્વધર્માન્ પરિજાનાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નાપિ સ્વપ્નમ્ અદ્રાક્ષી ન્ ન સ્વપ્નદર્શિનં. ન પ્રતિશ્રુત્કમ્ અદ્રાક્ષી ન્ ન પ્રતિશ્રુત્કશ્રોતારં, ન પ્રતિભાસમ્ અદ્રાક્ષી ન્ ન પ્રતિભાસદર્શિનં. ન માયાન્ અદ્રાક્ષી ન્ ન માયાદર્શિનં. ન મરીચિકમ્ અદ્રાક્ષીન્ ન મરીચિકદર્શિનં. ન નિર્મિતમ્ અદ્રાક્ષી ન્ ન નિર્મિતદર્શિનં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વિપર્યાસઃ સ્વપ્ન પ્રતિશ્રુત્ક પ્રતિભાસો માયા મરીચિકા વિપર્યાસો નિર્મિતો, બાલપૃથગ્જનાનાં. અર્હત્ પુનર્ ન સ્વપ્નં પશ્યતિ ન સ્વપ્નદર્શિનં. યાવન્ ન નિર્મિતં પશ્યતિ ન નિર્મિતદર્શિનં. એવં યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો નૈવ સ્વપ્નં પશ્યતિ ન સ્વપ્નદર્શિનં. યાવન્ ન નિર્મિતં પશ્યતિ ન નિર્મિતદર્શિનં. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હ્ય્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ પરિનિર્વાણસમા અસદ્ભૂતતયાઃ. અપરિનિષ્પન્નાઃ સર્વધર્માઃ અસંભૂતતયા. તત્ કિં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ભાવસંજ્ઞી ભવિષ્યતિ પરિનિષ્પન્નસંજ્ઞી વા ભૂતસંજ્ઞી વા નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્યાદ્ યદિ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવ ઉપલભ્યેત પરિનિષ્પત્તિર્ વા સદ્ભૂતતા વા, એવં ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપે ન સજ્જતે. યાવદ્ વિજ્ઞાને ન સજ્જતે, કામધાતૌ ન સજ્જતે. રૂપધાતૌ ન સજ્જતે. આરૂપ્યધાતૌ ન સજ્જતે. ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિષુ ન સજ્જતે. ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ન સજ્જતે યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે ન સજ્જતે. શૂન્યતાયાં ન સજ્જતે. આનિમિત્તસમાધાવ્ અપ્રણિહિતે સમાધૌ ન સજ્જતે. દાનપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 33 ) ન સજ્જતે. શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં સમાધિપારમિતાયાં ન સજ્જતે. સ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત પ્રથમં ભૂમિં પરિપૂરયતિ. તત્ર ચ ચ્છન્દરાગં નોત્પાદયતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ સ તાન્ ભૂમીન્ નોપલભતે. તત્ કિં તત્ર ચ્છન્દરાગમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, યાવદ્ દશમી ં ભૂમિં પરિપુરયતિ. તત્ર ચ ચ્છન્દરાગં નોત્પાદયતિ. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ સ તાન્ ભૂમીન્ નોપલભતે. તત્ કિં તત્ર ચ્છન્દરાગમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ. સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. તાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોપલભતે. સો ઽનુપલંભાયાં ચરન્ સર્વધર્માંશ્ ચ તત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અન્તર્ગતાન્ પશ્યતિ. તાંશ્ ચ ધર્માન્ નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ તે ચ ધર્મા સા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા અદ્વયમ્ અદ્વૈધીકારં. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ તેષાં ધર્માણાં ન કશ્ચિદ્ ભેદો ઽસ્તિ. ધર્મધાતુનિર્દેશેન તથતાનિર્દેશેન [f. 276અ] ભૂતકોટિનિર્દેશેન. અ સં ભિન્નાઃ સર્વધર્માઃ.
આહ : અસંભિન્નાનાં ભગવન્ સર્વધર્માણાં કથં કુશલાકુશલાનાં ધર્માણાં નિર્દેશો ભવતિ. કથં લૌકિકલોકોત્તરાણાં ધર્માણાં નિર્દેશો ભવતિ. કથં સાસ્રવાનાસ્રવાણાં ધર્માણાં નિર્દેશો ભવતિ. કથં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં નિર્દેશો ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા ધર્માણાં ધર્મતા. અપિ નુ તત્ર કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય. પ્રવ્યાહારો ઽસ્તિ. સંસ્કૃતસ્ય વા અસંસ્કૃતસ્ય વા. સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય વા સકૃદાગામિફલસ્ય વા. અનાગામિફલસ્ય વા અર્હત્ત્વસ્ય વા. પ્રત્યેકબોધેર્ વા બોધેર્ વા.
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેન અપિ તે સુભૂતે પર્યાયેણ એવં વેદિતવ્યં. અસંભિન્નાઃ સર્વધર્માઃ અલક્ષણા અનુત્પાદો ઽપ્રાદુર્ભાવાઃ સર્વધર્મા, ન મે સુભૂતે પૂર્વં બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરતા કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવ ઉપલબ્ધો રૂપમ્ ઇતિ વા વેદનેતિ વા સંજ્ઞેતિ વા સંસ્કાર ઇતિ વા. વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વા. યાવત્ સંસ્કૃતમ્ ઇતિ વા અસંકૃતમ્ ઇતિ વા. યાવત્ સ્રોતઆપત્તિફલમ્ ઇતિ વા. યાવદ્ બોધિર્ ઇતિ વા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. અનુપલંભયોગેન. સર્વધર્માણાં ચ સ્વભાવકુશલેન ભવિતવ્યં. સર્વધર્મસ્વભાવકુશલો હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ બોધિમાર્ગં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 34 ) ચ પરિપૂરયતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિગૃહ્ણાતિ. યત્ર સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય તથા સત્ત્વાન્ વિનયતિ. યથા વિનીતાસ્ તૃષુ ભવેષુ ન દૃશ્યન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ અલક્ષણયોગેન. ((72))
વિઇઇ ધર્મકાય અભિસમય
પરિવર્ત 73.

(વિઇઇ 4) અથ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ સ્વપ્નોપમાનાં સર્વધર્માણામ્ અવસ્તુકાનામ્ અભાવસ્વભાવાનાં સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ. ઇમે કુશલા ધર્મા ઇમે અકુશલા ધર્મા ઇમે લૌકિકા ઇમે લોકોત્તરા ઇમે સાસ્રવા ઇમે અનાસ્રવા ઇમે સંસ્કૃતા ઇમે અસંસ્કૃતા ઇમે સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે. ઇમે સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ઇમે ઽનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ ઇમે ઽર્હત્ફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ સંવર્તન્તે. ઇમે પ્રત્યેકબોધયે સંવર્તન્તે. ઇમે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંવર્તન્તે? એવં કથં પ્રતિશ્રુત્કોપ્માનાં પ્રતિભાસોપમાનાંમાયોપમાનાં મરીચ્યુપમાનાં નિર્મિતોપમાનામ્ અવસ્તુકાનામ્ અભાવસ્વભાવાનાં સ્વલક્સણશૂન્યાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ. ઇમે કુશલા ધર્મા ઇમે અકુશલા યાવદ્ ઇમે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંવર્તન્તે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનઃ. સ્વપ્નમ્ ઉપલભતે. સ્વપ્નદર્શિનમ્ અપ્ય્ ઉપલભતે. યાવન્ નિર્મિતમ્ ઉપલભતે નિર્મિત દર્શિન મ્ અપ્ય્ ઉપલભતે. સ સ્વપ્નમ્ ઉપલભ્ય સ્વપ્નદર્શિનમ્ અપ્ય્ ઉપલભ્ય: યાવન્ નિર્મિતમ્ ઉપ લ ભ્ય નિર્મિતદર્શિનમ્ અપ્ય્ ઉપલભ્ય કુશલસંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ. કાયેન વાચા મનસા, અકુશલસંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ. કાયેન વાચા મનસા, આનેઞ્જ્યાન્ અભિસંસ્કારાન્ [f. 276બ્] અભિસંસ્કરોતિ કાયેન વાચા મનસા, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દ્વયો શૂન્યતયો સ્થિત્વા, અત્યન્તશૂન્યતાયામ્ અનવરાગ્રશૂન્યતાયાં ચ, સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. શૂન્યં ત્રૈધાતુકમ્ એત ન્ , નાસ્ત્ય્ અત્ર રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા. સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા, સ્કન્ધા વા ધાતવો વા આયતનાનિ વા, સ્વપ્ન એષ પ્રતિશ્રુત્કૈષા પ્રતિભાષ એષ માયૈષા મરીચિકૈષા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 36 ) નિર્મિતમ્ એતત્. નાસ્તિ સ્કન્ધા વા ધાતવો વા આયતનાનિ વા. નાસ્ત્ય્ અત્ર સ્વપ્નો ન સ્વપ્નદર્શી ન પ્રતિશ્રુત્કા ન પ્રતિશ્રુત્કા શ્રોતા. ન પ્રતિભાસો ન પ્રતિભાસદર્શી. ન માયા ન માયા દર્શી , ન મરીચિક ન મરીચિકદર્શી. ન નિર્મિતં ન નિર્મિતા. અપિ તુ ખલુ સર્વ એતે ધર્મા અવસ્તુકા અભાવસ્વભાવાસ્, તદ્ યૂયમ્ અસ્કન્ધેષુ સ્કન્ધદર્શિન. અધાતુષુ ધાતુસંજ્ઞિન. અનાયતનેષ્વ્ આયતનસંજ્ઞિન. અપિ તુ ખલુ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના એતે સર્વધર્મા વિપર્યાસસમુત્થિતા કર્મવિપાકપરિગૃહીતા. કિં પુનર્ યૂયમ્ અત્ર અવસ્તુકેષુ ધર્મેષુ વસ્તુસંજ્ઞિનો ભવત. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન યે મત્સરિણઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ મત્સર્યાદ્ વિનિવર્ત્ય દાનપારમિતાયાં નિયોજયતિ. તેષાં ચ દાનપરિત્યાગો મહાભોગતાયૈ સંવર્તતે. સ તાંશ્ તતઃ ઉચ્ચાલ્ય શીલપારમિતાયાં નિયોજયતિ. તેષાં તચ્ છીલસમાદાનં સ્વર્ગોપપત્તયે સંવર્તતે. સ તતઃ ઉચ્ચાલ્ય સમાધૌ નિયોજયતિ. તેષાં સમાધિબ્રહ્મલોકોપ પ ત્તયે સંવર્તતે. એવં પ્રથમા ધ્યાના દ્વિતીયે ધ્યાને દ્વિતીયા ધ્યાના તૃતીયે ધ્યાને. તૃતીયા ધ્યાના ચતુર્થે ધ્યાને. ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ. વિજ્ઞાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ. આકિંચન્યાયતનસમાપત્તૌ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપૌઔ નિયોજયતિ. સ તતો હીનાદ્ દાનાદ્ દાનફલાચ્ ચ અનેકપર્યાયેણ વિવેચ્ય અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતવ્ આશ્વાસયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તતઃ શીલા ચ્ ચ શીલફલાચ્ ચ અનેકપર્યાયેણ વિવેચ્ય અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ તતઃ સમાધેશ્ ચ સમાધિફલાચ્ ચ અનેકપર્યાયેણ વિવેચ્ય અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ ચતુર્ષ્વ્ ઇદ્ધિપાદેષુ પઞ્ચસ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ પઞ્ચસુ બલેષુ સપ્તસુ બોધ્યઙ્ગેષુ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષ્વ્ અષ્ટાસુ વિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વસમાપત્તિષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયામ્ અષ્ટાદશષ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અશ્વાસયતિ નિવેશયતિ વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ એભિર્ અનાસ્રવૈર્ ધર્મૈર્ અરૂપિભિર્ અનિદર્શનૈર્ અપ્રતિઘૈર્ યે સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાર્થયન્તિ તાન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 37 ) સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યાવદ્ યે ઽર્હત્ત્વં પ્રાર્થયન્તિ તાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે પ્રત્યેકબોધિં પ્રાર્થયન્તિ તાન્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યે ઽનુત્તરાંસમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયન્તિ તેષાં બોધિમાર્ગમ્ આચષ્ટે ઉપદિશતિ સમુત્તેજયતિ. સંપ્રહર્ષયતિ. પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્વપ્નોપમાનાં [f. 277અ] સર્વધર્માણામ્ અવસ્તુકાનામ્ અભાવસ્વભાવાનાં સ્વલક્ષણશૂન્યાનાં વ્યવસ્થાનં કરોતિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યમ્ ઇદં ભગવન્ન્ અદ્ભુતધર્મો યત્ર હિ નામ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અભાવસ્વભાવાનાંસર્વધર્માણામ્ અત્યન્તશૂન્યાનામ્ અન્ અવરાગ્રશૂન્યાનાં સર્વધર્માણાં વ્યવસ્થાનં કરોતિ, ઇમે કુશલા ધર્મા ઇમે અકુશલા ધર્મા ઇમે સાસ્રવા ધર્મા ઇમે અનાસ્રવા ધર્માઃ યાવદ્ ઇમે સંસ્કૃતા ધર્મા ઇમે અસંસ્કૃતા ધર્માઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. આશ્ચર્યમ્ ઇદં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અબ્ધુતધર્મો યદિ ઇહ ગંભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તો ધર્માણાં વ્યવસ્થાન ં કુર્વન્તિ. સચેત્ પુનસ્ ત્વં સુભૂતે જનીયાયે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આશ્ચર્યાદ્ભુતો ધર્મસ્ તત્સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈસ્ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સુકરઃ પ્રત્યુપકારઃ કર્તું. ન યુષ્માભિઃ સર્વૈર્ અપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શક્યં સ ધર્મો ઽભિભવિતું.
સુભૂતિર્ આહ: કતમો ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અબ્ધુતધર્મ યઃ સર્વશ્રાવક પ્રત્યેક બુદ્ધાનાં ન સંવિદ્યતે?

ભગવાન્ આહ: તેન હિ સુભૂતે શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ટુ ચ મનસિકુરુ, ભાષિષ્યે ઽહં તે . ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ વિપાકીયાસુ ષટ્સુ પારમિતાસુ સ્થિત્વા પઞ્ચસુ ચ અભિજ્ઞાસુ સપ્તતૃંશતિ ચ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ધારણીમુખેષુ સમાધિમુખેષુ ચ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયામ્ અષ્ટાદશષ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સ્થિત્વા દિશ્વિદિક્ષુ લોકધાતૂં ગત્વા યે સત્ત્વા દાનેન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 38 ) અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ દાનેન અનુગૃહ્ણાતિ. યે શીલેન યે ક્ષાન્ત્યા યે વીર્યેણ યે સમાધિના યે પ્રજ્ઞયા યે પ્રથમેન ધ્યાનેન યે દ્વિતીયેન યે તૃ તી યેન યે ચતુર્થેન યે આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્ત્યા વિજ્ઞાનાન ન્ત્યાયતન સમાપત્ત્યા આકિંચન્યાયતનસમાપત્ત્યા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્ત્યા અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાંસ્ તથૈવ અનુગૃહ્ણાતિ. યે મૈત્ર્યાનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાં મૈત્ર્યાનુગૃહ્ણાતિ યે કરુણયા યે મુદિતયા યે ઉપેક્ષયાનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ ઉપેક્ષયાનુગૃહ્ણાતિ. યે ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈશ્ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઇદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ બલૈઃ સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટાંગેન માર્ગેણાનુગ્રહીતવ્યા યે શૂન્યતયા સમાધિના યે આનિમિત્તેન સમાધિના યે અપ્રણિહિતેન સમાધિના અનુગ્રહીતવ્યાસ્ તાન્ અપ્રણિહિતેન સમાધિના અનુગૃહ્ણાતિ.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનેન સત્ત્વાન્ અનુગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાત્ય્, અન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યઃ પાનં પાનાર્થિકેભ્યો માલ્યં માલ્યાર્થિકેભ્યઃ ગન્ધં ગન્ધાર્થિકેભ્યો વિલેપનં વિલેપનાર્થિકેભ્યો: વસ્ત્રં વસ્ત્રાર્થિકેભ્યઃ શય્યાસનં શય્યાસનાર્થિકેભ્યો યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાં મનુષ્યકાં પરિષ્કારાન્ દદાતિ. યથૈવ તથાગતયા અર્હતે સમ્યક્સંબુદ્ધાય દદાતિ. તથૈવ પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો ઽર્હદ્ભ્યો ઽનાગામિભ્યઃ સકૃદાગામિભ્યઃ સ્રોતઆપન્નેભ્યઃ સમ્યગ્ગતેભ્યઃ સમ્યક્પ્રતિપન્નેભ્યઃ તથૈવ મનુષ્યભૂતેભ્ય. તથૈવ તિર્યગ્યોનિગતેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ અનાનાત્વસંજ્ઞામ્ ઉપસ્થાપ્ય દાનં દદાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથાપ્ય્ અનાનાત્વં સર્વધર્માઃ, સો ઽનાનાત્વં દાનં દત્ત્વા અનાનાત્વસ્ય ધર્મસ્ય લાભી ભવિષ્યતિ. યદુત સર્વાકારજ્ઞતાયા. સચેત્ પુનર્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તિર્યગ્યોનિગતં [f. 277બ્] પ્રાણિકમ્ અદક્ષિણીયં દૃષ્ટ્વા એવં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યેત, સમ્યક્સંબુદ્ધો મે દક્ષિણીયો ન તિર્યગ્યોનિગત ઇતિ. ન બોધિસત્ત્વધર્મો ભવેત્. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? ન હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય્ એવમ્ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રસ્થિત, ઇમે મયા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 39 ) સત્ત્વા દાનેન અનુગ્રહીતવ્યા ઇમે ન અનુગ્રહીતવ્યા તે દાનેન અનુગૃહીતા ક્ષત્રિયમહાસાલકુલેષુ ઉપપત્સ્યન્તે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલેષુ ઉપપત્સ્યન્તે ગૃહપતિમહાસાલકુલેષુ ઉપપત્સ્યન્તે. તે તેનૈવ દાનેન અનુગૃહીતા અનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈર્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યન્તિ. સચેદ્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સર્વો જનકાયોર્ વાધ્યં યાચેત, તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નાન્યં ચિત્તં નોત્પાદયિતવ્યં. દાતવ્યં વા ન દાતવ્યમ્ ઇત્ય્, અવિકોપિતમાનસેન. દાતવ્યમ્ એવ તસ્મૈ જનપદકાયાયઃ. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ સ જનપદકાયસ્ય અર્થે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રસ્થિતઃ. સચેત્ પુનઃ વિકલ્પયેદ્ ગર્હ્યો ભવેત્ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તેષાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ અર્હતાં શૈક્ષાણાં સદેવમાનુષ્યાસુરસ્ય ચ લોકસ્ય, કેન કિલાધ્યીષ્ટ: સર્વસત્ત્વાનાં ત્રાણં ભવ લયનં શરણં પરાયણમ્ ઇતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે સચેદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મનુષ્યભૂતો વા અમનુષ્યભૂતો વા આગમ્ય અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છેતું યાચેત તં તદા તેન ન દ્વિતીયં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં. દાસ્યે વા ન દાસ્યે વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્ત્વાનામ્ અર્થાય સંચિન્ત્ય આશ્રયઃ પરિગ્રહીતઃ. અનેન મે આત્મભાવેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તવ્યઃ. તેનૈવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, યેષામ્ અર્થે મયા આત્મભાવઃ ઉપાદત્તસ્ તે અયાચિતમ્ એવ ગૃહીત્વા ગચ્છતું. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં.
પુનર્ અપ્રં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન યાચનકં દૃષ્ટ્વૈવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, કો વેહ દદાતિ કસ્મૈ વા દીયતે કિં વા દીયતે, સર્વેષામ્ એષાં ધર્માણાં સ્વભાવો નોપલભ્યતે. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 40 ) તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ એતે ધર્મા અત્યન્તશૂન્યતયા શૂન્યા. ન હિ શૂન્યતા કશ્ચિદ્ દદાતિ વા આહરતે વા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં. યદુત અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં વા બહિર્ધાસૂન્યતાયાં વા. અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં વા શૂન્યતાશૂન્યતાયાં વા પરમાર્થશૂન્યતાયાં વા પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં વા સર્વધર્મશૂન્યતાયાં વા યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં વા, સ ઇહ શૂન્યતાયાં સ્થિત્વા યદ્ દાનં દાસ્યતિ. તસ્ય સતતસમિતં દાનપારમિતાપરિપૂરિર્ ભવિષ્યતિ. સો ઽનયા દાનપારમિતયા પરિપૂર્યા ન અધ્યાત્મિકબાહ્યેષુ ધર્મેષુ ચ્છિદ્યમાનેષુ વા ભિદ્યમાનેષુ વા એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ. ન કશ્ચિત્ છિનત્તિ વા ભિનત્તિ વા.
(વિઇઇ 5,1અ). ઇહ અહં સુભૂતે અદ્રાક્ષં બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયતિ પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ સંચિન્ત્ય મહાનરકાત્ પ્રપત્ય તાનિ મહાનરકદુઃકાન્ય્ ઉપશમય્ય ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈસ્ તેષાં નારકાણાં સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયન્તિ. ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ આદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ અનુશાસનીપ્રાતિહાર્યેણ ચ. તાનિ નરકદુઃખાન્ય્ ઉપશમય્ય આદેશનાપ્રાતિહાર્યેણ ધર્મન્ દેશયન્ત્ય્ અનુશાસની [f. 278અ] પ્રાતિહાર્યેણ ચ. તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહામૈત્ર્યા ચ મહાકરુણયા ચ મહામુદિતયા ચ મહોપેક્ષયા ચ ધર્મન્ દેશય ન્ તિ. તતસ્ તે નૈરયિકા સત્ત્વાસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદ્ય તતો મહાનરકેભ્યો વ્યુત્થિસ્થન્તે. તે તતો મહાનરકેભ્યો વ્યુત્થાય દેવમનુષ્યાણાં સભાગતાયૈ ઉપપદ્યન્તે. અનુપૂર્વેણ ચ ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈર્ દુઃખસ્ય અન્તં કુર્વન્તિ. એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અનુવિદિક્ષુ લોકધાતુષુ કર્તવ્યં.

(વિઇઇ 5,1બ્) યાવદ્ ઇહ અહં સુભૂતે બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ન્ અદ્રાક્ષં ગઙ્ગાન્દીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ બુદ્ધાન્ આં ભગવતામ્ ઉપસ્થાયકાનિ, તાંસ્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા બુદ્ધા ન્ ભગવત ઉપતિષ્ઠન્તિ તીવ્રયા ભક્ત્યા પ્રિયેણ ન અપ્રિયેણ મનાપેન ન અમનાપેન ગૌરવેણ ન અગૌરવેણ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 41 ) યચ્ ચ તે બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં ભાષન્તે તન્ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઉદ્ગૃહ્ણન્તિ. ઉદ્ગૃહ્ય ધારયન્તિ. ન જાતુ વિપ્રણાશયન્તિ. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યન્તે. એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અનુવિદિક્ષુ લોકધાતૂસુ.
ઇહ પુનર્ અહં સુભૂતે બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ન્ અદ્રાક્ષં પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપંચ્ષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તૈર્યગ્યોનિકાનાં સત્ત્વાનામ્ અર્થાય આત્મપરિત્યાગાન્ કુર્વતઃ. તત્ર તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ ચ્છિત્વા ચ્છિત્વા દશસુ દિક્ષુ વિક્ષિપન્તિ. તદ્ યે તૈર્યગ્યોનિગતાઃ સત્ત્વાસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં માંસાનિ ખદન્તિ. તે તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મૈત્રિં પ્રતિલભન્તે. તે તેન મૈત્રીપ્રતિલંભેન તતસ્ તિર્યગ્યોને વ્યુત્થિષ્ઠન્તે. વ્યુત્થાય દેવમનુષ્યેષુ ઉપપદ્યન્તે. તત્ર ઉપપન્ના બુદ્ધા ન્ ભગવતઃ આરાગયન્તિ. તે તાન્. બુદ્ધા ન્ ભગવતઃ ઉપતિષ્ઠન્તિ. તે તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકા દ્ ધર્મં શ્રુત્વા તથાત્વાય પ્રતિપદ્યન્તે. તે ઽનુપૂર્વેણ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાન્તિ. ત્રિભિર્ યાનૈઃ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન વા. એવં બહુકરા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા યે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદયન્તિ. ઉત્પાદ્ય તથત્વાય પ્રતિપદ્યન્તે. એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધષ્ટાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અનુવિદિક્ષુ યાવદ્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યતિ.
(વિઇઇ 5,1ચ્) ઇ હ અ હં સુભૂતે બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ન્ અદ્રાક્ષં પૂર્વસ્યા ં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ પ્રેતવૈષયિકાનાં સત્ત્વાનાં તેષુ પ્રેતવિષયેષુ યાનિ દુઃખાનિ તાનિ સર્વાણિ પ્રતિપ્રશ્રંભયન્તિ. તત્ર તે પ્રેતવૈષયિકાઃ સત્ત્વાસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મૈત્રં ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય તત ઃ પ્રેતયોને ર્ વ્યુત્થિષ્ઠન્તે. તે તતઃ પ્રેતયોનેર્ વ્યુત્થાય દેવલોકે મનુષ્યલોકે ચ ઉપપદ્યન્તે. ન ચ કદાચિદ્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ વિરહિતા ભવન્તિ યાવન્ ન અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતા ભવન્તિ. એવં સમન્તા દ્ દશસુ દિક્ષુ કર્તવ્યં. એવં મહાકરુણાવિહારિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય પ્રત્યુપસ્થિતો યદુત પરિનિર્વાપનાર્થાય.
(વિઇઇ 5,1દ્) ઇહ પુનર્ અહં સુભૂતે બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 42 ) અદ્રાક્ષન્ [f. 278બ્] પૂર્વસ્યાન્ દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાંશ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાન્ દેવાનાન્ ધર્મન્ દેશયન્તસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં દેવાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરિનિર્મિતવશવર્ત્તિનાં દેવાનાં ધર્મન્ દેશયન્તઃ, તત્ તે દેવપુત્રાસ્ તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અન્તિકાદ્ ધર્મં શ્રુત્વા અનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈ ર્ પરિનિર્વૃતાશ્ ચ પરિનિર્વાન્તિ ચ પરિનિર્વાસ્યન્તિ ચ. તત્ર સુભૂતેત્યે દેવપુત્રા ઉદારિકૈઃ પઞ્ચભિઃ કામગુણૈર્ અધિમૂર્ચ્છિતાસ્, તેષાં તાનિ વિમાનાન્ય્ આદીપ્ય ધર્મન્ દેશયન્તિ, અનિત્યા ખલુ માર્ષ ઃ સર્વસંસ્કારા દુઃખા અનાત્માનો ધ્રુવા અનાશ્વાસિકા વિપરિણામધર્મણઃ, કઃ સંસ્ ક્ આરેષુ વિશ્વસ્તમના વિહરેત્. એવં સમસ્તદશદિક્ષુ કર્તવ્યં.
ઇહ પુનર્ અહં સુભૂતે બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ન્ અદ્રાક્ષં બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ યે બ્રહ્મદૃષ્ટાવ્ અભિનિવિષ્ટાસ્ તાંસ્ તેભ્યો દૃષ્ટિગતેભ્યો વિવેચયન્તિ. કથં ભો માર્ષા શૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ દૃષ્ટીર્ ઉત્પાદયથ. રિક્તકેષુ તુચ્છકેષુ સર્વધર્મેષુ દૃષ્ટીર્ ઉત્પાદયથ: એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા મહાકરુણાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયન્તિ. આશ્ચર્યમ્ ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અબ્ધુતધર્મઃ. એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અનુવિદિક્ષુ.
(વિઇઇ 5,લે) ઇહ આહં સુભૂતે બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોકયન્ન્ અદ્રાક્સં બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ પૂર્વસ્યાન્ દિશિ ગઙ્ગાનાદીવલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ મનુષ્યાંસ્ ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સંગૃહ્ણતઃ. કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ? (ઇ) દાનેન, (ઇઇ) પ્રિયવદ્યતયા, (ઇઇઇ) અર્થચર્યયા, (ઇવ્) સમનાર્થતયા. [સેએ ઓન્ પ્પ્. 43-4. એ.ચ્.]
(ઇ) કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ દાનેન સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વાભ્યાં દાનાભ્યાં સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ. કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં? યદુત (લ) આમિષદાનેન ચ (ઇબ્) ધર્મદાનેન ચ.

(લ) કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ આમિષદાનેન સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્. સુવર્ણં વા રૂપ્યં વા મનિં વા મુક્તા વા. શઙ્ખા વા શિલાન્ વા પ્રવાડં વા રજતં વા જાતરૂપં વા. અન્નં વા પાનં વા યાનં વા વસ્ત્રં વા ગન્ધં વા માલ્યં વા વિલેપનં વા શયનં વા આસનં વા પ્રાજીવિકં વા સ્ત્રિયો વા પુરુષાન્ વા અશ્વાન્ વા હસ્તિનો વા વા આત્મ [ન્નઈવન્યતન્નૈવમ્] અનુશ્રાવયતિ: એત ભો સત્ત્વા યથા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 44 ) તાનવકમ્ એવ મયા ચિતકમ્ એવ ગૃહીત્વા ગચ્છતઃ હારથ સ તદ્ દાનં દત્ત્વા બુદ્ધં શરણં ગમયતિ. ધર્મં શરનં ગમયતિ. સંઘં શરણં ગમયતિ. કાંશ્ચિત્ પઞ્ચશિક્ષાપદાનિ ગ્રાહયતિ. કાંશ્ચિદ્ અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતમ્ ઉપવષમ્ ઉપવસતિ. કાંશ્ચિદ્ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ કાંશ્ચિત્ પ્રથમે ધ્યાને. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ સમાદાપયતિ. કાંશ્ચિ ન્ મૈત્ર્યાં કરુણાયાં મુદિતાયામ્ ઉપેક્ષાયાં સમાદાપયતિ. કાંશ્ચિદ્ બુદ્ધાનુસ્મૃત્યાં ધર્માનુસ્મૃત્યાં સંઘાનુસ્મૃત્યાં શિલાનુસ્મૃત્યાં ત્યાગાનુસ્મૃત્યાં દેવતાનુસ્મૃત્યાં સમાદાપયતિ. કાંશ્ચિ શુભાદિકાસુ સંજ્ઞાસુ સમુત્થાય પ્રત્યવેક્સણા ં સમાદાપયતિ. કાંશ્ચિદ્ આકારેષુ. કાંશ્ચિ ચ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ. કાંશ્ચિ ચ્ ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ. કાંશ્ચિ ચ્ ચતુર્ષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષુ. કાંશ્ચિ પઞ્ચસ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ. કાંશ્ચિ પઞ્ચસુ બલેષુ. કાંશ્ચિત્ સપ્તસુ બોધ્યઙ્ગેષુ કાંશ્ચિદ્ આર્યાઙ્ગે માર્ગે. કાંશ્ચિચ્ છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ સમાધિવિમોક્ષમુખેષુ કાંશ્ચિદ્ અષ્ટાસુ વિમોક્ષેષુ કાંશ્ચિન્ નવસ્વ્ અનુપૂર્વસમાપત્તિષુ. કાંશ્ચિ દ્ દશસુ તથાગતબલેષુ. કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષુ [f. 279અ] વૈશારદ્યેષુ કાંચિ ચ્ ચતસ્રસુ પ્રતિસંવિત્સુ કાંચિન્ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં કાંશ્ચિદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ કાંશ્ચિદ્ દ્વાતૃંશમહાપુરુષલક્સણપરિનિષ્પત્તૌ કાંશ્ચિદ્ અશીત્યનુવ્યઞ્જને ષુ કાંશ્ચિ ત્ સ્રોતઆપત્તિફલે કાંશ્ચિત્ સકૃદાગામિફલે. કાંશ્ચિદ્ અનાગમીફલે કાંશ્ચિદ્ અર્હત્ત્વે કાંશ્ચિત્ પ્રત્યેકબોધૌ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 45 ) પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વસત્ત્વાનામ્ આમિષ દાનં દદાત્ય્ ઉત્તરે ચ યોગક્ષેમે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આશ્ચર્યાદ્ભુતધર્મઃ.
(ઇબ્) કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ ધર્મદાનેન અનુગૃહ્ણાતિ? દ્વે ઇમે સુભૂતે ધર્મદાને (ઇબ) લૌકિકં ચ (ઇબ્બ્) લોકોત્તરં ચ.
(ઇબ) તત્ર કતરત્ સુભૂતે લૌકિકન્ ધર્મદાનં? યા લૌકિકાનાં ધર્માણામ્ આચક્ષણા દેશના સંપ્રકાશના. તદ્યથા અશુભપરિવર્તકસ્ય, ચતુર્ણા ં ધ્યાનાનાં ચતુર્ણાં બ્રહ્મવિહારાણાઞ્ ચતસૃણામ્ આરૂપ્યસમાપત્તીના ં , યે ઽપિ કેચિદ્ અન્યે લૌકિકા ધર્મા સાધારણા. બાલપૃથગ્જનૈ ર્ , ઇદં સુભૂતે લૌકિકન્ ધર્મદાનં. સ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇદં લૌકિકં ધર્મદાનં દત્ત્વા અનેકપર્યાયેણ તતઃ સમાદાનાદ્ વિવેચયતિ. વિચેવ્ય ઉપાયકૌશલેન આર્યધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયત્ય્ આર્યધર્માણાઞ્ ચ ફલે. કતમે ચ આર્યધર્મા કતમચ્ ચ આર્યધર્માણાં ફલં? આર્યધર્મા ઉચ્યન્તે સપ્તતૃંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્માસ્ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ, આર્યધર્માણાં ફલં સ્રોતઆપત્તિફલં. યાવદ્ અર્હત્વં. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આર્યધર્મા યત્ સ્રોતઆપત્તિફલે જ્ઞાનં યાવદ્ અર્હત્ત્વે જ્ઞાનં. પ્રત્યેકબોધૌ જ્ઞાનં. યાવત્ સપ્તતૃંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ જ્ઞાનં યાવ દ્ દશસુ તથાગતબલેષુ જ્ઞાનં. યાવન્ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં મહામુદિતાયાં મહોપેક્ષાયાં જ્ઞાનં. યે ઽપ્ય્ અન્યે લૌકિકલોકોત્તરા ધર્મા સાસ્રવાનાસ્રવા સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતા ધર્માસ્ તત્ર ય જ્ જ્ઞાનં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા ઇમ ઉચ્યન્તે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આર્યધર્માઃ. કતમચ્ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આર્યધર્માણાં ફલં? યાવત્ સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્રહાણમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આર્યધર્માણાં ફલં.
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતદ્, બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ.
આહ: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તથાગતસ્ય ચ કિં નાનાકરણં?
ભગવાન્ આહ: અસ્તિ નાનાકરણં.
આહ: કતમન્ નાનાકરણમ્ ઇતિ?
ભગવાન્ આહ: બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. તથાગતઃ પુનઃ પ્રાપ્તજ્ઞાન ઉચ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અન્યદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચિત્તમ્ ઉપલભ્યતે ઽન્યસ્ તથાગતસ્ય અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય યત્ર સ્થિત્વા સર્વધર્મેષ્વ્ અનન્ધકારતા અનુપ્રાપ્તા. ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લૌકિકન્ ધર્મદાનં, યદુત નિશ્રય ભવતિ. લોકોત્તરધર્મદાનં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વા ન્ લૌકિકે ધર્મદાને નિયોજ્ય ઉપાયકૌશલેન યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
(વિઇઇ 5,2) (ઇબ્બ્) કતમચ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લોકોત્તરં ધર્મદાનમ્ અસાધારણં સર્વબાલપૃથગ્જનૈઃ. તદ્યથા (લ) ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ (1બ્) ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, [f. 279બ્] (1ચ્) ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ, (1દ્) પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ (1એ)પઞ્ચબલાનિ, (1f) સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ, (લ્ગ્) આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ, (અ) ત્રિણિ વિમોક્ષમુખાનિ, (3) અષ્ટૌ વિમોક્ષા, (4) નવ અનુપૂર્વસમાપત્તયઃ, (13) દશ તથાગતબલાનિ, (14) ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ, (10)ચતસ્રઃ પ્ર તિસં વિદો, (બ્) મહામૈત્રી (19) મહાકરુણા, (20) અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, (ચ્) દ્વાતૃંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્, (દ્) અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ, (એ) પઞ્ચધારણીમુખશતાનિ, (f) સમાધિમુખશતાનિ. ઇદમ્ ઉચ્યતે લોકોત્તરં ધર્મદાનં ન લૌકિકં.
(લ) કતમાનિ ચ સુભૂતે ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ? યદુત (ઇ) અધ્યાત્મકાયે કાયાનુપશ્ ય્ ઈ વિહરતિ. બહિર્દ્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરત્ય્, અધ્યાત્મબહિર્દ્ધા કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરત્ય્, આતાપી સંપ્રજાન ન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિદ્ધ્યાદૌર્મનસ્યે, સમુદયાનુપશ્યી ચ કાયે વિહરતિ. વ્યયાનુપપશ્યી ચ કાયે વિહરતિ. સમુદયવ્યયાનુપશ્યી ચ કાયે વિહરત્ય્, અનિશ્રિતશ્ ચ વિહરતિ. [ન ચ જાતુ] લોકે ઉપાદદાતિ. એવં (ઇઇ) વેદનાસ્વ્ એવં (ઇઇઇ) ચિત્તે એવં (ઇવ્) ધર્મેષુ.

(1બ્) કતમાનિ ચ સુભૂતે સમ્યક્પ્રહાણાનિ? (ઇ) અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાન્ ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય ચ્છન્દં જનયત્ય્, (ઇઇ) ઉત્પન્નાનાં પ્રહાણાય વ્યાયચ્છતે, (ઇઇઇ) અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 47 ) ઉત્પાદાય ચ્છન્દં જનયતિ વીર્યમ્ આરભતે. (ઇવ્) ઉત્પન્નાના ં વૃદ્ધયે વૈપુલ્યતાયૈ ભાવનાપારિપૂર્યૈ ચ્છન્દં જનયતિ.
(લ્ચ્) કતમે ચ સુભૂતે ઋદ્ધિપાદાઃ? ચ્છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતશ્ ચિત્તવીર્યમીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતમ્ ઋદ્ધિપાદઃ.
(લ્દ્) કતમાનિ ચ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ? શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ.
(લે) કતમાનિ ચ પઞ્ચબલાનિ? શ્રદ્ધાબલં વીર્યબલં સ્મૃતિબલં સમાધિબલં પ્રજ્ઞાબલં, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે પઞ્ચબલાનિ.
(1f) કતમાનિ ચ સુભૂતે સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ? સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં ધર્મવિચયસંબોધ્યઙ્ગં, વીર્યસંબોધ્યઙ્ગં પ્રિતિસંબોધ્યઙ્ગં પ્રશ્રબ્ધિસંબોધ્યઙ્ગં સમાધિસંબોધ્યઙ્ગમ્ ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગં, ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ.
(લ્ગ્) કતમશ્ ચ સુભૂતે આર્યાષ્ટાંગો માર્ગઃ? તદ્યથા સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પ સમ્યગ્વાક્ સમ્ય ક્ કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિઃ, અયમ્ ઉચ્યતે આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ.
(અ) તત્ર કતમે ત્રયસ્ સમાધયઃ? શૂન્યતાસમાધિર્ આનિમિત્તસમાધિર્ અપ્રણિહિતસમાધિઃ, કતમશ્ ચ શૂન્યતાસમાધિઃ? યા શૂન્યાકારેણ વિવિક્તાકારેણ ચ ચિત્તસ્યૈકગ્રતા અયમ્ ઉચ્યતે શુન્યતાસમાધિઃ. તત્ર કતમશ્ ચ આનિમિત્તસમાધિઃ? યા શાન્તાકારેણ ચિત્તસ્યૈકગ્રતા અયમ્ ઉચ્યતે આનિમિત્તસમાધિઃ. કતમશ્ ચ અપ્રણિહિતઃ સમાધિઃ? યા અનિત્યાકારેણ દુઃખાકારેણ ચ. ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા અયમ્ ઉચ્યતે અપ્રણિહિતસમાધિઃ.
(3) કતમે ઽષ્ટૌ વિમોક્ષા? (ઇ) રૂપી રૂપાણિ પશ્યત્ય્ અયં પ્રથમો વિમોક્ષઃ. (ઇઇ) અધ્યાત્મરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધારૂપાણિ પશ્યત્ય્ અયં દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ. (ઇઇઇ) શુભત્વમ્ અપ્ય્ અધિમુક્તો ભવત્ય્ અયં ત્રિતીયો વિમોક્ષઃ. (ઇવ્) સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાંસમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તઙ્ગમા ત્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્ અયં ચતુર્થો વિમોક્ષઃ. (વ્) સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્. અયં પઞ્ચમો [f. 280અ] વિમોક્ષઃ. (વિ) સ સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાન્ નાસ્તિ કિંચિદ્ ઇત્ય્ આકિંચન્યાયતનમ્ ઉપસનિપદ્ય વિહરત્ય્ અયં ષષ્ટો વિમોક્ષઃ. (વિઇ) સ સર્વશ આકિંચન્યાયતનસમતિક્રમાન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્ અયં સપ્તમો વિમોક્ષઃ. (વિઇઇ) સ સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસણિજ્ઞાયતનસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 48 ) ઉપસંપદ્ય વિહરત્ય્ અયમ્ અષ્ટમો વિમોક્ષઃ. ઇમ ઉચ્યન્તે ઽષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ.
(4) કતમા નિ ચ નવાનુપૂર્વસમાપત્તયઃ? ઇહૈકત્યો (ઇ) વિવિક્તમ્ એવ કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈ ર્ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં. પ્રીતિસુખં પ્રથમન્ ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. યાવન્ (વિઇઇ) નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતન સમાપત્તિ મ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. (ઇx) સ સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. ઇમા ન્ય્ ઉચ્યન્તે નવાનુપૂર્વસમાપત્તય.
(13) કતમાનિ ચ સુભૂતે દશતથાગતબલાનિ? ઇહ સુભૂતે તથાગત (ઇ) સ્થાનં ચ સ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. અસ્થાનં ચ અસ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. (ઇઇ) અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં કર્માણાં કર્મસમાદાનાં સ્થાનશો હેતુશો વિપાકં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. (વિઇ) ઇન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગ. ધ્યાનસમાધિસમાપત્તિ. સંક્લેશવ્યવદાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. (વ્) પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાંમ્ ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞતા યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. (ઇવ્) પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં નાનાધિમુક્તિકતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. (વિ) સર્વત્રાગમિનીં પ્રતિપદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. (ઇઇઇ) નાનાધાતું લોકમ્ અનેકધાતું યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. (વિઇઇ) અનેકવિધં પૂર્વેનિવાસમ્ અનુસ્મરતિ: એકં વા જાતિં યાવત્ સાકારં સોદ્દેશમ્ અનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતિ. (ઇx) દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેન અતિક્રાન્ત માનુષેન સત્ત્વાન્ પશ્યતિ. યાવત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષુ ઉપપદ્યમાનાન્. (x) આસ્રવાણાં ક્ષયાદ્ અનાસ્રવં ચેતોવિમુક્તિં પ્રજ્ઞાવિમુક્તિં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇમાનિ દશતથાગતબલાનિ.
(14) કતમાનિ ચ સુભૂતે તથાગતસ્ય ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ? (ઇ) સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય મે પ્રતિજાનત ઇમે ધર્મા અનભિસંબુદ્ધા ઇત્ય્ અત્ર વત મે કશ્ચિત્ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સબ્રહ્મણ [બ્રાણિકાયા]પ્રજાયાં સહ ધર્મેણ ચોદયેત્ ઇતિ. નિમિત્તમ્ એતન્ ન સમનુપશ્યામિ. નિમિત્તમ્ એતદ્ અસમનુપશ્યન્ ક્ષેમપ્રાપ્તો વિહરામ્ય્ અભયપ્રાપ્ત, આર્ષભં સ્થાનં પ્રતિજાનામિ: પર્ષદ્ગતઃ સમ્યક્ષિંહનાદં નદામિ બ્રહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયામ્ય્ અપ્રવર્તનીયં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ધા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણ. (ઇઇ) ક્ષીણાસ્રવસ્ય વત મે પ્રતિજાનત. ઇમે આસ્ર વાઃ અપરિક્ષીણા ઃ , યાવદ્ (ઇઇઇ) યે ખલુ પુનર્ મયા અન્તરાયિકા ધર્મા આખ્યાતાસ્ તાં પ્રતિષેવમાણો નાલમ્ અન્તરાયેતિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 49 ) યાવદ્ (ઇવ્) યા મે પ્રતિપદ્ આખ્યાતા આર્યો નૈર્યાણિક્યો નૈર્વેધિક્યસ્, તત્ કરસ્ય સમ્યગ્દુઃખક્ષયાય તાઃ પ્રતિસેવમાણો ન નિર્યાયા ત્ સમ્યગ્દુઃખક્ષયાય, યાવદ્ ઇમાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ.
(10) કતમાશ્ ચ તથાગતસ્ય ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદ ઃ ? તદ્યથા અર્થપ્રતિ સંવિદ્ ધ ર્મપ્રતિસંવિન્ નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્. તાઃ પુનઃ કતમાઃ? અર્થારંબણા ધર્મારંબણા નિરુક્ત્યારંબણા પ્રતિભાનારંબણા.
(20) કતમે ચ સુભૂતે [f. 280બ્] તથાગતસ્ય અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ? (ઇ) નાસ્તિ તથાગતસ્ય સ્ખલિતં, (ઇઇ) નાસ્તિ રવિતં, (ઇઇઇ) નાસ્તિ મુષિતસ્મૃતિતા, (વ્) ના સ્ત્ય્ અસમાહિતં ચિઉઅં, (ઇવ્) નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા, (વિ) નાસ્ત્ય્ અપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા, (વિઇ) નાસ્તિ ચ્છન્દસ્ય હાનિઃ, (વિઇઇ) નાસ્તિ વીર્યસ્ય હાનિઃ, (ઇx) નાસ્તિ સ્ મૃતેર્ હા નિઃ, (x) નાસ્તિ સમાધેર્ હાનિઃ, (xઇ) નાસ્તિ પ્રજ્ઞાયા હાનિર્, (xઇઇ) નાસ્તિ વિમુક્તેર્ હાનિર્, નાસ્તિ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્ય હાનિઃ. (xઇઇઇ) સર્વં કાયકર્મ જ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્ત્તિ. (xઇવ્) સર્વં વાક્કર્મ જ્ઞાનાનુપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્ત્તિ. (xવ્) સર્વં મનસ્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્ત્તિ. (xવિ) અતીતે ઽધ્વન્ય્ અપ્રતિહતમ્ અસઙ્ગં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે. (xવિઇ) અનાગતે ઽધ્વન્ય્ અપ્રતિહતમ્ અસઙ્ગં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે. (xવિઇઇ) પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વન્ય્ અપ્રતિહતમ્ અસઙ્ગં જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે. ઇમે ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ.

(ચ્) કતમાનિ ચ સુભૂતે તથાગતસ્ય દ્વાતૃંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાં? (1) સુપ્રતિષ્ઠિતપાદઃ સ ભગવાં. તત્રૈદં સુપ્રતિષ્ઠિતપાદતા. સર્વવદ્ભ્યાં પાદતલાભ્યાં સમં પૃથિવીં સ્પૃશતિ. તદ્યથાપિ નામ સમુદ્ગાભ્યાં. સપિ ચાભ્યોન્નતાવનમતિ. નિંમૌન્નમતિ. (2) ચક્ર અઙ્કપાદતલઃ સ ભગવાન્. તત્રેયં ચક્રાઙ્કપાદતલતા. પાદયોર્ અસ્ય ચક્રે જાતે સહસ્રારે સનાભિકે સનેમિકે સર્વાકારપરિપૂર્ણે. (3) મૃદુતરુણહસ્તપાદતલઃ સ ભગવાન્. મૃદ્વ્ અસ્ય હસ્તપાદં યથા ન અન્યેષાં. (4) દીર્ઘ અઙ્ગુલીકઃ સ ભગવાન્. તત્રેયં દીર્ઘાઙ્ગુલીકતા. દીર્ઘમ્ અસ્ય અઙ્ગુલયો હસ્તપાદે યથા ન અન્યેષાં. (5) જાલહસ્તપાદ સ ભગવાન્. તત્રેયં જાલહસ્તપાદતા. હંસરાજસ્યૈવ અસ્ય સજાલં હસ્તપાદં. (6) આયતનપાર્ષ્ણિ સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ આયતનપાર્ષ્ણિતા. આયતે અસ્ય પાર્ષ્ણી અતિરેકેણ યથા ન અન્યેષાં. (7) ઉચ્છઙ્ખપાદ સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ ઉચ્છઙ્ખપાદતા. ઉચ્ચૈર્ અસ્ય જાતૌ ગુલ્ફૌ ભવતઃ. (8) ઐણેયજંઘઃ સ ભગવાન્. ત્રત્રેયમ્ ઐણેયજંઘતા. અનુપૂર્વસમુદ્ગતે અસ્ય જંઘે તદ્યથાપિ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 50 ) નામ ઐણેયસ્ય મૃગરાજસ્ય. (9) પ્રભૂતઋજુસુજાતગાત્રઃ સ ભગવાન્. તત્રેયં પ્રભૂતઋજુસુજાતગાત્રતા. અકુબ્જમ્ અભગ્નં સુજાતં સર્વાકારૈ સપ્ત અરત્ન્યુચ્છ્રાયેણ અનુરૂપવિસ્તરમ્ અસ્ય ગાત્રં ભવતિ. (1ઓ) આજાનુબાહુ સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ આજાનુબાહુતા. સ્થિતો ઽનવનમન્ યદા આકાઙ્ક્ષતિ તદા દ્વાભ્યાં પાણિતલાભ્યામ્ ઉભે જાનુમણ્ડલે પરામૃશતિ. સંપરામાર્ષ્ટિ: (11) કોશાહિતવસ્તિગુહ્ય સ ભગવાન્. તત્રેયં કોશાહિતવસ્તિગુહ્યતા. તદ્યથા અભિજાતસ્ય હસ્ત્યાજાનેસ્યસ્ય અશ્વાજાનેયસ્ય વા. (12) એકૈકલોમા સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ એકૈકલોમતા. સર્વરોમકૂપેષ્વ્ એકૈકં લોમ ં જાતં મૃદુ કુણ્ડલકજાતં. પ્રદક્ષિણાવર્તં. (13) ઊર્ધ્વાંગલોમા સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ ઊર્ધ્વાંગલોમતા. ઊર્ધ્વમુખાન્ય્ અસ્ય કેશલોમાનિ જાતાનિ. નીલાનિ મૃદૂનિ કુણ્ડલકજા તા નિ પ્રદક્ષિણાવર્તાનિ. (14) શ્લક્ષ્ણસૂક્ષ્મચ્છવિઃ સ ભગવાન્. તત્રેયં શ્લક્ષ્ણસૂક્ષ્મચ્છવિતા. ન અસ્ય જલં વા રજો વા કાયે શ્લિષ્યતિ. (15) સુવર્ણવર્ણ સ ભગવાન્. અભિરૂપ પ્રાસાદિકઃ. તત્રેયં સુવર્ણવર્ણચ્છવિતા. તયા સુવર્ણવર્ણતયા કાંચનપટ્ટસન્નિકાશો ઽસ્ય કાયો ઽત્યર્થં ભ્રાજતે. (16) સપ્તોત્સદ સ ભગવાન્. તત્રેયં સપ્તોત્સદતા. અધસ્તાત્ પાદતલયોર્ દ્વાવ્ ઉત્સદૌ જાતાવ્ અભિરૂપૌ પ્રાસાદિકૌ દર્શનીયાવ્ ઉપચિતમા ં સશોણિતેન. દ્વયો પાણ્યો દ્વાવ્ ઉત્સદૌ જાતાવ્ અભિરૂપૌ પ્રાસાદિકૌ [f. 281અ] દર્શનીયાવ્ ઉપચિતમાંસશોણિતેન. દ્વયોર્ અંસકૂટયોર્ દ્વાવ્ ઉત્સદૌ જાતાવ્ અભિરૂપૌ પ્રાસાદિકૌ દર્શનીયાવ્ ઉપચિતમાંસશોણિતેન. પૃષ્ટતો ગ્રીવાયામ્ એક ઉત્સદો જાતો ઽભિરૂપઃ પ્રાસાદિકો દર્શનીય ઉપચિતત્વઙ્માંસશોણિતેન. (17) સિંહપૂર્વાર્ધકાયઃ સ ભગવાન્. તત્રેયં સિંહપૂર્વાર્ધકાયતા. સિંહસ્યૈવ અસ્ય મૃગરાજસ્ય વિસ્તીર્ણઃ પૂર્વોર્ધકાયો ભવતિ. (18) સંવૃત્તસ્કન્ધ સ ભગવાન્. તત્રેયં સંવૃત્તસ્કન્ધતા. પીનાચ્ અસ્ય સર્વતઃ ઉપચિતૌ સ્કન્ધૌ બૃહવતઃ. (19) ચિતાન્તરાંસસ્ સ ભગવાન્. તત્રેયં ચિતાન્તરાંસતા. ઉરો વિસ્તારોપચયાચ્ ચિતો ઽસ્ય ભવન્ત્ય્ અન્તરાંસઃ. (20) ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલ સ ભગવાન્. તત્રેય ં ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલતા. યાવદ્ અસ્ય આરોહસ્ તાવત્ પરિણાહ યાવત્ પરિણાહસ્ તાવદ્ આરોહ. (21) સિંહહનુસ્ સ ભગવાન્. તત્રેયં સિંહહનુતા. સિંહસ્યૈવ અસ્ય વૃત્તૌ હનૂ ભવતઃ. (22) ચત્વારિંશદ્દન્તઃ સ ભગવાન્. તત્રેયં ચત્વારિંશદ્દન્તતા. અધસ્તાદ્ અસ્ય વિંશતિર્ દન્તા ઉપરિષ્ટા( વિંશતિ. (23) અવિરલદન્ત સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ અવિરલદન્તતા. સહિતા અસ્ય દન્તા ભવન્તિ. (24) સમદન્ત સ ભગવાન્. તત્રેયં સમદન્તતા. અનુન્નત અવનતા અસ્ય દન્તા ભવન્તિ. (25) શુક્લદન્ત સ ભગવાન્. તત્રેયં શુક્લદન્તતા. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 51 ) જ્યો તિ ષ્મન્તો ઽસ્ય દન્તા ભવન્તિ. (26) રસરસાગ્રતાહારસ્ સ ભગવાન્. તત્રેયં રસરસાગ્રહારતા. રિજ્યો ઽસ્ય કણ્ઠે રસાહારિન્યો જાતા ભવન્ત્ય્, જિહ્વ અવક્ ર્ આ. અવિવર્ણાસ્, તાભિઃ સુપ્રતિષ્ઠિતાભિઃ સિરાભિઃ કાયો ઽત્યર્થં શોભતે. (27) પ્રભૂતજિહ્વ સ ભગવાન્. તત્રેયં પ્રભૂતજિહ્વતા. યદા આકાંક્સ તિ જિહ્વાયોભે કર્ણે સ્રોતસિ પરામૃશતિ સંપરામાર્ષ્ટિ: ઉભે ચક્ષુઃ સ્રોતસિ સર્વઙ્કકેશપર્યન્તં મુખમણ્ડલં જિહ્વાયા આચ્છાદયતિ. (28) બ્રહ્મસ્વરઃ સ ભગવાન્. તત્રેયં બ્રહ્મસ્વરતા. યદ્ અસ્ય કે? સાહસ્ર્યાં પર્ષદો સ્વરો યથા અભ્યન્તરે શ્રુયતે, મનોજ્ઞશ્ ચ તે કલવિઙ્ક ભાનીતિ. (29) અભિનીલનેત્ર સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ અભિનીલનેત્રતા. યદ્ અસ્ય નેત્રયોર્ નીલમ્ એવ તત્ સુવિશુદ્ધં. યદ્ અવદાતમ્ અવદાતમ્ એવ તત્ સુવિશુદ્ધં ભવતિ. (30) ગોપક્ષ્મ સ ભગવાન્. તત્રેયં ગોપક્ષ્મતા. મહાર્ષભસ્ય ઇવ અસ્ય અક્ષિપક્ષ્માણિ ભવન્તિ. યાન્ય્ અધસ્તા ત્ તાન્ય્ અધસ્તાદ્ એવ. યાન્ય્ ઉપરિષ્ટાત્ તાન્ય્ ઉપરિસ્તાદ્ એવ અસંલુડિતાનિ. (31) ઊર્ણાન્તરભ્રુક સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ ઊર્ણાન્તરભ્રુકતા. ઊર્ણા ભ ગ વન્તો ભ્રુવોર્ અન્તરે જાતા અવ દા તા મૃદુસ્ તૂલસન્નિભા અસ્પૃષ્ટા ભ્રુવો ઽન્તરે પ્રદક્ષિણાકુણ્ડલાવર્તા. (32) ઉષ્ણીસશીર્ષ સ ભગવાન્. તત્રેયમ્ ઉષ્ણીષશીર્ષતા: વૃત્ ત્ અમ્ અસ્ય શીર્ષં ભવત્ય્ ઉષ્ણીષયા સુપરિણત્ હત્ અયા અત્યર્થં શોભતે.
ઇમાનિ તસ્ય ભગવતો દ્વાતૃંશન્ મહાપુરુષલક્સણાનિ, તૈસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અવ ભા સેન સ્ફરતિ પ્રકૃતિપ્રભયા આકાઙ્ક્ષન્ન્ અસંખ્યેયલોકધાતૂન્, તં તથાગતઃ સત્ત્વ અનુકમ્પયા વ્યામપ્રભયામ્ અધિતિષ્ઠતિ. ન ખલુ પુનઃ સૂર્યચન્દ્રમસોઃ પ્રભા પ્રજ્ઞાયેત. ન માસાર્ધમાસ ન સંવ ત્સ ર વા પ્રાકૃતેન ચ સ્વરેણ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું વિજ્ઞાપયતિ. ઉત્તરે ચ યાવદ્ આકાંક્સતિ તાવત્ સ્વરેણ વિજ્ઞાપયતિ.
એવં ખલુ સુભૂતે [f. 281બ્] બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ દ્વાભ્યાં દા નાભ્યાં સંગૃહ્ણાતિ યદુત આમિષ દાનેન ચ ધર્મદાનેન ચ. અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આશ્ચાર્યાદ્ભુતો ધર્મઃ.
(ઇઇ) કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રિયવાદિતયા સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ? પારમિતાભિઃ. દાનપારમિતયા શીલપારમિતયા. ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા. પ્રજ્ઞાપારમિતયા. આભિઃ ષડ્ભિ પારમિતાભિર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રિયવાદિતયા સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ઇમાસુ પારમિતાસુ સર્વકુશલધર્મા સંગૃહિતા.
(ઇઇઇ) કથં ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽર્થક્રિયયા સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ? આભિર્ એવ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ દીર્ઘરાત્રં સત્ત્વાન્ સંગૃહીત યદુત દાનેન ચ પ્રિયવાદિતયા અર્થક્રિ યયા ચ સમાનાર્થતયા ચ.

(દ્) સ સત્ત્વાનામ્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનનાનિ દેશયતિ. કતમાનિ ચ સુભૂતે અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનિ તથાગતસ્ય? તદ્યથા 1. તામ્રનખાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ, 2. સ્નિગ્ધપુષ્પિતાનખાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ, 3. તુઙ્ગનખાસ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ, 4. વૃત્તાઙ્ગુલયશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ, 5. દીર્ઘાઙ્ગુલયશ્ ચ ભવન્તિ, 6. ચિતાઙ્ગુલયશ્ ચ ભવન્તિ, 7. અનુપૂર્વાઙ્ગુલશ્ ચ, 8. ગૂઢશિરાશ્ ચ ભવન્તિ, 9. નિર્ગ્રન્થિશિરાશ્ ચ ભવન્તિ, 10. ગૂઢગુલ્ફાશ્ ચ ભવન્તિ, 11. અવિષમપાદાશ્ ચ ભવન્તિ, 12. સિંહવિક્રાન્તગામિનશ્ ચ ભવન્તિ, 13. નાગવિક્રાન્તગામિનશ્ ચ ભવન્તિ, 14. હંસવિક્રાન્તગામિનશ્ ચ ભવન્તિ, 15. વૃસવિક્રાન્તગામિનશ્ ચ ભવન્તિ, 6. પ્રદક્ષિણગામિનશ્ ચ ભવન્તિ, 17. ચારુગામિનશ્ ચ ભવન્તિ, 18. અવક્રગામિનશ્ ચ ભવન્તિ, 19. વૃત્તગામિનશ્ ચ ભવન્તિ, 20. મૃષ્ટગાત્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 21. અનુપૂર્વગાત્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 22. સુપરિણતજાતમણ્ડલાશ્ ચ ભવન્તિ, 23. પરિપૂર્ણવ્યઞ્જનાસ્ ચ ભવન્તિ, 24. ઈર્યાપથસંપન્નાશ્ ચ ભવન્તિ, 25. અસ્થાનસંપન્નાશ્ ચ ભવન્તિ, 26. સમક્રમાશ્ ચ ભવન્તિ, 27. શુચિગાત્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 28. મૃદુગાત્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 29. વિશુદ્ધગાત્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 30. અવલોકનીયાશ્ ચ ભવન્તિ, 31. ન દીર્ઘમુખાશ્ ચભવન્તિ, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 53 )
32. ઉદારમુખાશ્ ચ ભવન્તિ, 33. બિંબોષ્ટાશ્ ચ ભવન્તિ, 34. પરિપૂર્ણમુખમણ્ડલાશ્ ચ ભવન્તિ, 35. ગંભીરયોષાશ્ ચ ભવન્તિ, 36. ગંભીરનાભાશ્ ચ ભવન્તિ, 37. પ્રદક્ષિણાવર્ત્તનાભાશ્ ચ ભવન્તિ, 38. સુકુમારગાત્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 39. અદીનગાત્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 40. ઉત્સદગાત્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 41. સુસંહતનાશ્ ચ ભવન્તિ, 42. સુવિભક્તપ્રત્યઙ્ગાશ્ ચ ભવન્તિ, 43. પરિપૂર્ણહસ્તપાદાશ્ ચ ભવન્તિ, 44. વૃત્તકુક્ષયશ્ ચ ભવન્તિ, 45. મૃષ્ટકુક્ષયશ્ ચ ભવન્તિ, 46. અભગ્નકુક્ષયશ્ ચ ભવન્તિ, 47. ચ્છાદોદરાશ્ ચ ભવન્તિ, 48. સમન્તપ્રાસાદિકાશ્ ચ ભવન્તિ, 49. શુચિસમાચારાશ્ ચ ભવન્તિ, 50. વ્યપગતતીલકાશ્ ચ ભવન્તિ, 51. તૂલસદૃશસુકુમારપાનયશ્ ચ ભવન્તિ, 52. ગંભીરપાનિલેખાશ્ ચ ભવન્તિ, 53. આયતપાણિલેખાસ્ ચ ભવન્તિ, 54. અચ્છિન્નપાણિલેખાશ્ ચ ભવન્તિ, 55. રક્તપાણિલેખાશ્ ચ ભવન્તિ, 56. પ્રસન્નવદનાશ્ ચ ભવન્તિ, 57. ચન્દ્રમુખાશ્ ચ ભવન્તિ, 58. તનુજિહ્વાશ્ ચ ભવન્તિ, 59. તામ્રજિહ્વાશ્ ચ ભવન્તિ, 60. સર્વાકારપરિપૂર્ણસ્વરાશ્ ચ ભવન્તિ, 61. મધુરવલ્ગુસ્વરાશ્ ચ ભવન્તિ, 62. વૃત્તદંષ્ટ્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 63. તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 64. શુક્લદંષ્ટ્રાશ્ ચ ભવન્તિ, 65. તુઙ્ગનાસાશ્ ચ ભવન્તિ, 66. વિશાલનયનાશ્ ચ ભવન્તિ, 67. અંજિતપક્ષ્મણશ્ ચ ભવન્તિ, 68. આયતભ્રુવશ્ ચ ભવન્તિ, [f. 282અ] 69. શ્લક્ષ્ણભ્રુવશ્ ચ ભવન્તિ, 70. સમસ્નિગ્ધલોમભ્રુવશ્ ચ ભવન્તિ, 7. પીનાયતસમકર્ણાશ્ ચ ભવન્તિ, 72. સુપરિણતલલાટાશ્ ચ ભવન્તિ, 73. પૃથુલલાટાશ્ ચ ભવન્તિ, 74 સુ પરિપૂર્ણોત્તમાણ્ગા ચ ભવન્તિ સચે ત્ ખલુ પુનર્ દેવમુષ્યાશ્ ચક્ષુષા પશ્યન્તિ. સર્વં સમં પશ્યન્તિ. ન ચાતિમન્યમાના અવવદન્તિ. અનુપરિચૈષાં સ્વર ં સ્મરતિ. બહિર્દ્ધા નિશ્ચરતિ 75. સમન્તવ્યામપ્રભયા ચ અવભાસિતા ભવન્તિ. 76. સૂક્ષ્મમૃદુસ્નિગ્ધકેશાશ્ ચ ભવન્તિ, 77-78. અસંલુડિતાસિતસંરજિતવત્રિત કેશાશ્ ચ ભવન્તિ, 79-80. સુરભિશ્રીસ્વસ્તિકકેશાશ્ ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ. એભિ સુભૂતે અશીત્ય્ અનુવ્યઞ્જનૈસ્ તથાગતસ્ય કાયઃ સમન્વાગતો છવતિ.
(વિઇઇ 5,3) (એ) પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વાન્ એવ ં અવદતિ. એત યૂયં કુલપુત્રા અક્ષરાભિનિર્હારકુશલા ભવતઃ. એકાક્ષરે કુશલા ભવતઃ. દ્વયોર્ અક્ષરયોર્ યાવ દ્ દ્વાચત્વારિંશત્ય્ અક્ષરેષુ કુશલા ભવત. એકાક્ષરેણ સર્વં વ્યપગતમ્ અનુગચ્છત. દ્વિતીયેન અક્ષરેણ સર્વં વ્યપગતમ્ અનુગચ્છતઃ. યાવદ્ દ્વાચત્વારિંશતાક્ષરૈ. સર્વં વ્યપગતમ્ અનુગચ્છતઃ, એકસ્મિન્ન્ અક્ષરે દ્વાચત્વારિંશતમ્ અક્ષરાણ્ય્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 54 ) અન્તર્ગતાનિ ભાવયતઃ, દ્વાચત્વારિંશત્ય્ અક્ષરેષ્વ્ એકાક્ષરમ્ અન્તર્ગતં ભાવયતઃ, સ ખલુ પુન ર્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વાચત્વારિંશત્ય્ અક્ષરેષુ કુશલો ભવતિ. દ્વાચત્વારિંશત્ય્ અક્ષરાણ્ય્ એકસ્મિન્ન્ અક્ષરે કુશલો ભાવયિતું. એકસ્મિન્ન્ અક્ષરે દ્વાચત્વારિંશતમ્ અક્ષરાણિ કુશલો ભાવયિતું. અક્ષરાભિનિર્હારકૌશલં ભાવયિત્વા અક્ષરાભિનિર્હારકુશલો ભવતિ. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્ સંબુદ્ધો ધર્મકુશલો ઽક્ષરકુશલઃ, સ ધર્મકુશલ અક્ષરકુશલશ્ ચ ધર્મન્ દેશયતિ. અક્ષરૈર્ અનક્ષરં ધર્મન્ દેશયતિ. ન ચ અક્ષર આકારનિર્મુક્ત સુભૂતે સ ધર્મઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અત્યન્ત ત યા સત્ત્વો નોપલભ્યતે. ધ ર્માશ્ ચ નોપલભ્યન્તે. ધર્મસ્વભાવશ્ ચ નોપલભ્યતે. અત્યન્ત અનવરાગ્રશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનાપારમિતાયાં ચરંશ્ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષૂ ચરંશ્ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ. સપ્તવિંશતિબોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચરન્ ચતુર્દશસુ શૂન્યતાસુ શૂ ન્યતાયાં સમાધૌ ચરન્ન્ આનિમિત્તે સમાધાવ્ અપ્રણિહિતે સમાધૌ ચરન્ન્ અષ્ટાસુ વિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વસમાપત્તિષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકે ષુ બુદ્ધ ધર્મેષુ દ્વાત્રિંશતિમહાપુરુષલક્ષણેષ્વ્ અશીત્યામ્ અનુવ્યઞ્જનેષુ ચરન્. ષટ્સ્વ્ અભિજ્ઞાસુ વિપાકીયાસુ સ્થિત્વા સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયતિ. ન ચ તત્ર સત્ત્વમ્ ઉપલભતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં. સત્ત્વાનુપ લ બ્ધ્યા ચ રૂપાનુપલબ્ધિર્, યાવદ્ વિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિહ્ર્ યાવ ત્ ષટ્પારમિતાનુપલબ્ધિઃ યાવદ્ અશીત્યામ્ અનુવ્યઞ્જનાનુપુલબ્ધિહ્ર્ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મ અનુપલબ્ધિઃ, ન ચ સત્ત્વાનુપલબ્ધૌ સત્ત્વપ્રજ્ઞ પ્તિર્ પ્રજ્ઞાયતે ન યાવદ્ અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનિ ન અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. કથમ્ એતદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા યાં [f. 282બ્] ચરન્ સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયતિ? માહૈવ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 55 ) સ ભગવન્ બોધિ સ ત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અસત્સુ ધર્મેષુ સત્ત્વાન્ સમાદાપયતિ. વિપર્યાસે નિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વમ્ એવ તાવન્ નોપલભતે પ્રાગ્ એવ બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ તથા યથા વદસિ, સત્ત્વાનુપલબ્ધિતઃ અધ્યાત્મશૂન્યતા વેદિતવ્યા. બહિર્ધાશૂન્યતા વેદિતવ્યા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા વેદિતવ્યા શૂન્યતાશૂન્યતા વેદિતવ્યા મહાશૂન્યતા વેદિતવ્યા પરમાર્થશૂન્યતા વેદિતવ્યા. સંસ્કૃતશૂન્યતા વેદિતવ્યા અસંસ્કૃતશૂન્યતા વેદિતવ્યા અત્યન્તશૂન્યતા વેદિતવ્યા. અનવરાગ્રશૂન્યતા વેદિતવ્યા. અવકારશૂન્યતા વેદિતવ્યા. પ્રકૃતિશૂન્યતા વેદિતવ્યા. સ્વલક્ષણશૂન્યતા વેદિતવ્યા સર્વધર્મશૂન્યતા વેદિતવ્યા અનુપલંભશૂન્યતા વેદિતવ્યા: અભાવશૂન્યતા વેદિતવ્યા સ્વભાવશૂન્યતા વેદિતવ્યા: અભાવસ્વભાવશૂન્યતા વેદિતવ્યા. સ્કન્ધશૂન્યતા વેદિતવ્યા. ધાતુશૂન્યતા વેદિતવ્યા. આયતનશૂન્યતા વેદિતવ્યા. અત્યન્તશૂન્યતા વેદિતવ્યા પ્રતીત્યસમુત્પાદશૂન્યતા વેદિતવ્યા. આત્મશૂન્યતા વેદિતવ્યા સત્ત્વશૂન્યતા વેદિતવ્યા. જીવશૂન્યતા વેદિતવ્યા જન્તુશૂન્યતા વેદિતવ્યા. મનુજશૂન્યતા પોષશૂન્યતા પુદ્ગલશૂન્યતા કારકકારાપક-ઉત્થાપકસમુત્થાપકવેદકવેદયિત્રીજાનકપશ્યકશૂન્યતા વેદિતવ્યા ધ્યાનશૂન્યતા વેદિતવ્યા અપ્રમાણશૂન્યતા આરૂપ્યસમાપત્તિશૂન્યતા: સ્મૃત્યુપસ્થાનશૂન્યતા યાવત્ સપ્તતૃંશન્બોધિપક્ષ્યધર્મશૂન્યતા શૂન્યતાશૂન્યતા આનિમિત્તાપ્રણિહિતશૂન્યતા વેદિતવ્યા. અષ્ટવિમોક્ષશૂન્યતા નવાનુપૂર્વસમાપત્તિશૂન્યતા. દશતથાગતબલશૂન્યતા. ચતુર્વૈશારદ્યશૂન્યતા ચતુઃપ્રતિસંવિચ્છૂન્યતા. મહામૈત્રીમહાકરુણાશૂન્યતા વેદિતવ્યા. અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મશૂન્યતા વેદિતવ્યા. સ્રોતઆપત્તિફલશૂન્યતા યાવદ્ અર્હશૂન્યતા પ્રત્યેકબોધિશૂન્યતા માર્ગાકારજ્ઞતાશૂન્યતા બોધિશૂન્યતા બુદ્ધક્ષેત્રશૂન્યતા વેદિતવ્યા. બોધિસત્ત્વઃ પુનઃ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમે સર્વધર્મા શૂન્યા ઇતિ દૃષ્ટ્વા વિપર્યાસગતાનાં સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. તથા ચ દેશયતિ યથા સ્વપિ શૂન્યતાસુ ન વર્તતે. સ એવં પશ્યન્ સર્વધર્માન્ અનાવરણતો જ્ઞાત્વા ન કંચિદ્ ધર્મં વિકોપયતિ. ન દ્વિધીકરોતિ, યથાભૂતં ચ દેશયતિ. તદ્યથાપિ નામ તથાગત નિર્મિતઃ અનેકા નિ નિર્મિતકોટી નિર્માય કાંશ્ચિદ્ દાનપારમિતાયાં નિયોજયતિ. કાંશ્ચિચ્ છીલપારમિતાયાં કાંશ્ચિ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં કાંશ્ચિદ્ વીર્યપારમિતાયાં કાંશ્ચિત્ સમાધિપારમિતાયાં. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 56 ) કાંશ્ચિત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નિયોજયતિ. કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ. કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ. કાંશ્ચિ ચ્ ચતસૃસ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ કાંશ્ચિચ્ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ. કાંશ્ચિદ્ યાવત્ સપ્તતૃંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નિયોજયતિ. કાંશ્ચિદ્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિયોજયતિ. કાંશ્ચિત્ સ્રોતઆપત્તિફલે નિયોજયતિ. કાંશ્ચિદ્ યાવદ્ બોધૌ નિ યોજ યતિ. તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ તેન નિર્મિતેન કસ્ય ચિ દ્ ધર્મસ્ય પ્રભેદ ઃ કૃતઃ?
આહ: નો હીદં ભવન્.
ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેન તે સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, યથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયતિ. તાંશ્ ચ યથાભૂતં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. વિપર્યાસેભ્ય ઃ પરિમોચયત્ય્ અબદ્ધામુક્તયોગેન. તત્ કસ્ય હેતોઃ? [f. 283અ] તથા હિ સુભૂતે રૂપમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તં, યા રૂપસ્ય અબદ્ધામુક્તતા ન તદ્ રૂપં. યા વેદનાયા સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય અબદ્ધામુક્તતા ન તદ્ વિજ્ઞાનં યાવત્ યા સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનામ્ અબદ્ધામુક્તતા ન તે સંસ્કૃતાસંસ્કૃતા ધર્માઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તવિશુદ્ધં હિ રૂપં યાવદ્ અત્યન્તવિશુદ્ધં વિજ્ઞાનં. યાવત્ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતા ધર્મા કર્તવ્ય. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. ન ચ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે. અનુપ લ બ્ધૌ સર્વદ્ધર્માણાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સ્થિતસ્ તચ્ ચ અસ્થાનયોગેન. રૂપશૂન્યતયા અસ્થાનયોગેન. યાવદ્ વિજ્ઞાનશૂન્યતયા અસ્થાનયોગેન. યાવત્ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં શૂન્યતયા અસ્થાનયોગેન. ન હિ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતા ધર્માઃ ક્વચિત્ સ્થિતાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો નોપલભ્યતે. યત્ર પ્રતિતિષ્ઠેયુઃ, ન હ્ય્ અભાવઃ અભાવે સ્થાસ્યતિ. ન સ્વભાવઃ સ્વભાવે સ્થાસ્યતિ. ન પરભાવઃ પરભાવે સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ તે સર્વે નોપલભ્યન્તે. યા ચ સા અનુપલબ્ધિઃ સા ન ક્વચિત્ સ્થાસ્યતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ પ્રભાવયત્ય્ આભિઃ સર્વશૂન્યતાભિઃ, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 57 ) ચરન્ન્ અન્ અપરાધિ ભવતિ બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોછિસત્ત્વાનાં ચ મહાસત્ત્વાનાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ શ્રાવકાણાં ચ સર્વેષાં ચ આર્યાણાં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બુદ્ધૈશ્ ચ ભગવદ્ભિર્ બોધિસત્ત્વૈશ્ ચ મહાસત્ત્વૈ પ્રત્યેકબુદ્ધૈશ્ ચ શ્રાવકૈશ્ ચ એષૈવ ધર્મતા અનુબુદ્ધા. અનુભુધ્ય સર્વસત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયન્તિ. તાં તે ધર્માણાં ધર્મતાં ન વ્યતિવર્ત ન્ તે. તત્ કસ્ય હેતોઃર્? ન હિ ધર્મતા વ્યતિવર્તતે. ન તથતા ન ભૂતકોટિર્ વ્યતિવર્તતે. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે. યો વ્યતિવર્તેત.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ ધર્મધાતુર્ ન વ્યતિવર્તતે ન તથતા ન ભૂતકોટિર્ વ્યતિવર્તતે. કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અન્યદ્ રૂપમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ યાવદ્ અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ યાવદ્ અન્યે સંસ્કૃતાસંસ્કૃતા ધર્મા લૌકિકલોકોત્તરા સાસ્રવાનાસ્રવા ધર્માઃ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ?
ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે, ન સુભૂતે અન્યો રૂપમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ યાવન્ નાન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ યાવન્ ન અન્યે સર્વધર્મા અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ.
આહ: યદિ ભગવન્ ન અન્યદ્ રૂપમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ યાવન્ ન અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ યાવન્ ન અન્યે સર્વધર્મા અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિઃ, તત્ કથં ભગવન્ વ્યવસ્થાનં ભવતિ. કૃષ્ણાનાં ધર્માણાં કૃષ્ણો વિપાકઃ, નરકા વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા: શુક્લાનાન્ ધર્માણા ં શુક્લો વિપાકઃ, દેવમનુષ્યાઃ, કૃષ્ણશુક્લાનાન્ ધર્માણાં કૃષ્ણશુક્લો વિપાકઃ, સુખદુઃખપ્રતિસંવેદન. અકૃષ્ણશુક્લાનાં ધર્માણામ્ અકૃષ્ણશુક્લો વિપાકઃ, સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિઃ યાવદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ.

ભગવાન્ આહ: સંવૃતિસત્યં સુભૂતે પ્રમાણીકૃત્ય ફલવ્યવસ્થાનં નિર્દિશ્યતે, ન પુનઃ પરમાર્થસત્યેન ફલવ્યવસ્થાનં શક્યં નિર્દેષ્ટું. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિકલ્પો હિ સ ધર્મઃ અપ્રવ્યાહરો, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 58 ) યદુત નામસત્યં રૂપ સ ત્યમ્ અનુત્પાદ અનિરોધઃ અસંક્લેશઃ અવ્યવદાનં, ઇયમ્ અત્યન્તશૂન્યતા. અનવરાગ્રશૂન્યતા.
આહ: યદિ ભગવન્ સંવૃતિસત્યમ્ ઉપાદાય ફલવ્ય વસ્થા નં ભવતિ. ન પરમાર્થસત્યેન. નનુ ભગવં. સર્વબાલપૃથગ્જનાનાં સ્રોતઆપત્તિફલં ભવિષ્યતિ. સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અરહત્ત્વં. [f. 283બ્] પ્રત્યેકબોધિ સમ્યક્સંબોધિર્ ભવિષ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે બાલપૃથગ્જનાઃ સંવૃતિસત્યં વા પરમાર્થસત્યં વા પ્રજાનાન્તિ. યદિ પ્રજાનંતિ તેષામ્ અપિ ફલવ્યવસ્થાનં ભવિષ્યતિ. સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિર્ વા સમ્યક્સંબોધિર્ વા. યઃ પુનઃ સુભૂતે બાલપૃથગ્જનાનાં ન માર્ગો ન માર્ગવ્યવસ્થાનં ન માર્ગભાવના, તત્ કુતો બાલપૃથગ્જનાનાં ફલવ્યવસ્થાનં ભવિષ્યતિ? આર્યપુદ્ગલાનાં પુનર્ માર્ગશ્ ચ માર્ગભાવના ચ. તસ્માદ્ આર્યપુદ્ગલાનાં ફલવ્યવસ્થાનં ભવિષ્યતિ.
આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ માર્ગભાવનાયા ફલપ્રાપ્તિર્ ભવતિ. ફલં વા પ્રાપ્યતે?
ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે, ન માર્ગભાવનાયા ફલપ્રાપ્તિર્ ભવતિ. ફલં વા પ્રાપ્યતે. ન પુનઃ સુભૂતે અભાવિતમાર્ગસ્ય ફલપ્રાપ્તિર્ ન માર્ગેણ ફલં પ્રાપ્સ્યતે. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાં ફલવ્યવસ્થાનં કરોતિ. ન ચ ભાગચ્છેદેન સંસ્કૃતધાતોર્ વા અસંસ્કૃતધાતોર્ વા ફલવ્યવસ્થાનમ્.
આહ: યદિ ભગવન્ ન ભાગચ્છેદેન સંસ્કૃતધાતોર્ વા અસંસ્કૃતધાતોર્ વા ફલવ્યવસ્થાનં ભવતિ, ન નિર્દેષ્ટં પુનર્ ભગ વતા, ઇદં સ્રોતઆપત્તિફલં ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્, સકૃદાગામિફલં કામરાગવ્યાપાદતનુત્વાત્, અનાગામિફલં પઞ્ચાનામ્ અધોભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્, અર્હત્વં પઞ્ચાનામ્ ઊર્દ્ધંભાગીયાનાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 59 ) સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્, પ્રત્યેકબોધિર્ યત્ કિંચિત્ સમુદયધર્મ સર્વન્ ત ં નિરોધધર્મેતિ સમ્યક્સંબોધિઃ સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્રહાણાત્. અસ્ય વયં ભગવન્ ભાષિતસ્ય કથમ્ અર્થમ્ આજાનીયામ, ન સંસ્કૃતાનાં વા અસંસ્કૃતાનાં વા ધર્માણાં ભાગચ્ છ્ એદેન ફલવ્યવસ્થાનં ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે સ્રોતઆપત્તિફલં વા સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિર્ વા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ વા સંસ્કૃતમ્ એતદ્ ઉતાહો ઽસંસ્કૃતં?
આહ: અસંસ્કૃતમ્ એતદ્ ભગવન્ ન સંસ્કૃતં સુગતઃ.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે અસંસ્કૃતસ્ય ધર્મસ્ય ભાગચ્છેદો ઽસ્તિ?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યસ્મિન્ સમયે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા. સંસ્કૃતાસંસ્કૃતાન્ ધર્માન્ એકલક્ષણાન્ પ્રતિવિધ્યતિ. યદુત અલક્ષણાન્. અપિ નુ તસ્મિન્ સમયે કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ભાગચ્ છ્ એદં કરોતિ. સંસ્કૃતમ્ ઇતિ વા અસંસ્કૃતમ્ ઇતિ વા?
આહ: નો હીદં ભગવન્.

ભગવાન્ આહ: એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયત્ય્ અભાગચ્છેદતામ્ ઉપાદાય. યદુત અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. આત્મના ચ ન ક્વચિદ્ ધર્મે ઽભિનિવિશતે. પરં ચ ન ક્વચિદ્ અભિનિવેશયતિ. દાનપારમિતાયાં વા શીલપારમિતાયાં વા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વા વીર્યપારમિતાયાં વા ધ્યાનપારમિતાયાં વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વા, પ્રથમે વા ધ્યાને યાવચ્ ચતુર્થે વા ધ્યાને. મૈત્ર્યાં વા કરુણાયાં વા મુદિતાયાં વા ઉપેક્ષાયાં વા યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ વા. યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં વા, સો ઽનભિનિવિષ્ટો ન ક્વચિત્ સજ્જતે. તદ્યથાપિ નામ તથાગતનિર્મિતો દાનં ચ દદાતિ ન ચ દાનફલે સજ્જતે. ન દાનફલં પ્રત્યનુભવત્ય્ અન્યત્ર સર્વસત્ત્વાનાં પરિનિર્વાપનાર્થં. યાવત્ ષટ્સુ પારમિતાસુ યાવત્ સાસ્રવાનાસ્રવેષુ ધર્મેષુ લૌકિકલોકોત્તરેષુ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતેષુ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્મેષુ ચરતિ. ન ક્વચિદ્ ધર્મે તિષ્ઠતિ ન સજ્જતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અસ્ય ધર્માણાં ધર્મલક્ષણં સુપ્રતિવિદ્ધં.
॥ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાક્ષરાભિનિર્હારનિર્દેશપારમિતાપરિવર્ત્તઃ. 73 ॥
પરિવર્ત 74.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ ધર્માણાં ધર્મલક્ષણં સુપ્રતિવિદ્ધં ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: યથા સુભૂતે નિર્મિતસ્ય અસમુદાચારો રાગદ્વેષમોહેષુ અસમુદાચારો રૂપેષ્વ્ અસમુદાચારો યાવદ્ વિજ્ઞાને. એ વમ્ અસ મુદાચાર [f. 284અ] આધ્યાત્મિકબાહ્યેષુ ધર્મેષુ અસમુદાચાર અનુશયપર્ય્ ઉ ત્થાનેષુ અસમુદાચારઃ સાસ્રવાનાસ્રવેષુ ધર્મેષ્વ્ અસમુદાચાર લૌકિકલોકોત્તરેષુ સંસ્કૃતાસંસ્કૃતેષુ અસમુદાચારો માર્ગે અસમુદાચારો ફલે. એવં સુભૂતે ધર્માણાં ધર્મનયઃ સુપ્રતિવિદ્ધં ભવતિ.
આહ: કથં ભગવન્ નિર્મિતસ્ય માર્ગભાવના?
ભગવાન્ આહ : યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે વા , નૈવ પઞ્ચગતિકે સંસારે દૃશ્યતે.
આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવસ્તુકાન્ સર્વધર્માન્ પ્રતિવિધ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અપિ નુ તથાગતનિર્મિતસ્ય કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યદ્ વસ્ત્વ્ આગમ્ય સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા, પઞ્ચગતિકે વા સંસારે સંદૃશ્યેત?
આહ: નો હીદં ભગવન્, ન ભગવંસ્ તથાગતનિર્મિતસ્ય કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યદ્ વસ્ત્વ્ આગમ્ય સંક્લિશ્યેત વા વ્યવદાયેત વા. પઞ્ચગતિકે વા સંસારે સંદૃશ્યેત.
ભગવાન્ આહ: એવં ખલુ સુભૂતે ધર્માણાં ધર્મનયઃ સુપ્રતિવિદ્ધો ભવતિ.
આહ: કિં પુનર્ ભગવં. સર્વં રૂપં તથાગતનિર્મિતોપમં. સર્વા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા સર્વં વિજ્ઞાનં તથાગતનિર્મિતોપમં?
ભગવાન્ આહ: સર્વં સુભૂતે રૂપં નિર્મિતોપમં સર્વા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા સર્વં વિજ્ઞાનં નિર્મિતોપમં.
આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરુષકારો ભવતિ, યદિ સર્વં રૂપં નિર્મિતોપમં યાવત્ સર્વં વિજ્ઞાનં નિર્મિતોપમં, નિર્મિતસ્ય ભગવન્ ન રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 61 ) ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં. ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં નાપિ પઞ્ચગતિકઃ સંસારો યતો સત્ત્વાન્ પરિમુચ્યેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરતા કશ્ચિત્ સત્ત્વ ઉપલભ્દો યન્ નરકાત્ પરિમોચયેત્ તિર્યગ્યોનેર્ વા યમલોકાદ્ વા દેવેભ્યો વા મનુષ્યેભ્યો વા?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. ન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કશ્ચિત્ સત્ત્વો ઉપલબ્ધો યં ત્રૈધાતુકાત્ પરિમોચયેત્. તથા હ્ય્ અનેન સર્વધર્મા માયોપમા જ્ઞાતા દૃષ્ટા વિદિતા. નિર્મિતોપમા જ્ઞાતા દૃષ્ટા વિદિતા.
આહ: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મા માયોપમા નિર્મિતોપમાજ્ઞાતા દૃષ્ટા વિદિતા. કસ્ય પુનર્ અર્થાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતિ. ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સપ્તત્રિંશતિબોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ બોધિમાર્ગે ચરતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ?
ભગવાન્ આહ: યદિ સુભૂતે સત્ત્વા સ્વયમ્ એવ નિર્મિતોપમા સર્વધર્માઞ્ જાનીયુર્, ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય અસંખ્યેયાન્ કલ્પાન્ બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરેત્. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સત્ત્વા સ્વયમ્ એવ નિર્મિતોપમાન્ સર્વધર્મા ન્ ન જાનન્તિ, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વ મહાસત્ત્વ ઃ અસંખ્યેયાન્ કલ્પાન્ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ. મરીચ્યુપમાઃ પ્રતિભાસોપમાઃ માયોપમા નિર્મિ તો પમાઃ. ક્વ ભગવન્. સત્ત્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતા યતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉચ્ચાલયતિ?
ભગવાન્ આહ: નામનિમિત્તેષુ સુભૂતે સત્ત્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ અસત્પરિકલ્પે તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નામનિમિત્તાદ્ ઉચ્ચાલયતિ.
આહ: કતમદ્ ભગવન્ નામ કતમં નિમિત્તં?

ભગવાન્ આહ: આગન્તુકમ્ એતત્ સુભૂતે નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદુત નામેતિ વા નિમિત્તમ્ ઇતિ વા. કૃતૃમમ્ એતન્ નામધેયં યદુત નામેતિ વા નિમિત્તમ્ ઇતિ વા. રૂપમ્ ઇતિ વા વેદનેતિ વા. સંજ્ઞેતિ વા સંસ્કારાઃ ઇતિ વા. વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વા. સ્ત્રી વા પુરુષ ઇતિ વા. દારક ઇતિ વા દારકેતિ વા. નારકા ઇતિ વા તૈર્યગ્યોનિકા ઇતિ વા યામલૌકિક ઇતિ વા. દેવ ઇતિ વા. મનુષ્ય ઇતિ વા. સંસ્કૃતા ધર્મા ઇતિ વા અસંસ્કૃતા ધર્મા ઇતિ વા. સ્રોતઆપતિફલમ્ ઇતિ વા. સકૃદાગામિફલમ્ ઇતિ વા. અનાગામિફલમ્ ઇતિ વા. અર્હત્ત્વમ્ ઇતિ વા પ્રત્યેકબોધિમ્ ઇતિ વા. [f. 284બ્] સમ્યક્સંબોધિર્ ઇતિ વા. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે પ્રજ્ઞપ્તિધર્મ સર્વં ત ન્ નામ નામાર્થેન. નામમાત્રમ્ ઇદં સર્વં સંસ્કૃતં યત્ર બાલપૃથગ્જના ઃ સક્તાઃ, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સમન્વાગતો વિવેચયતિ. પરિકલ્પસમુત્થિતં સર્વં એતન્ નામ, મા યૂયં પરિકલ્પે સજ્જધ્વં. અસતિ વસ્તુનિ સ્વભાવશૂન્યે, ન હિ શૂન્યેષુ ધર્મેષુ પણ્ડિતા અભિનિવિશન્તે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ. કતમત્ સુભૂતે નિમિત્તં? દ્વે ઇમે સુભૂતે નિમિત્તે યત્ર બાલપૃથગ્જનાઃ સક્તાઃ, કતમે દ્વે? યદુત રૂપનિમિત્તં ચ આરૂપ્યનિમિત્તં ચ. કતમઞ્ ચ સુભૂતે રૂપનિમિત્તં? યત્ કિંચિત્ સુભૂતે રૂપમ્ ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા યદ્ અત્ર ક્ષણિકેષુ ધર્મેષુ પરિકલ્પનયા ગ્રહણમ્ એતિ. ઇદમ્ ઉચ્યતે રૂપનિમિત્તં. કતમચ્ ચ સુભૂતે આરૂપ્યનિમિત્તં? યત્ કિંચિદ્ અરૂપિણાં ધર્માણામ્0નિમિત્તગ્રાહેણ પરિકલ્પ્ય ક્લેશો જાયતે, ઇદમ્ ઉચ્યતે આરૂપ્યનિમિત્તં. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન તતો નિમિત્તાદ્ વિવેચ્ય આનિમિત્તે ધાતૌ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તથા ઉચ નિવેશયતિ. તથા પ્રતિષ્ઠાપયતિ યથા ન દ્વયે પતતિ. ઇદં નિમિત્તમ્ ઇદમ્ આનિમિત્તમ્ ઇતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 63 ) ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વા ન્ નિમિત્તાદ્ વિવેચ્ય આનિમિત્તે ધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
આહ: યદિ ભગવન્ન્ ઇયત્ પરમા એતે સર્વધર્મા યદુત નામનિમિત્તપરમાઃ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રાઃ પરિકલ્પસમુત્થિતાઃ, કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આત્મના ચ વિશેષમ્ અધિગચ્છતિ. કુશલેષુ ધર્મેષુ. પરં ચ વિશેષ અધિગમે પ્રતિષ્ઠાપયતિ કુશલેષુ ધર્મેષુ. યૈ ઃ કુશલૈર્ ધર્મૈર્ ભૂમ્યાભૂમિં પરિપૂરયતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ ત્રિષુ યાનેષુ નિયોજયતિ.
ભગવાન્ આહ: સચેત્ સુભૂતે વસ્ત્વ્ અભવિષ્યન્ ન અવસ્તુ નિમિત્તં. નેદં સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો કુશલેષુ ધર્મેષુ વિશેષમ્ અધ્યગમિષ્યન્ ન પરં ચ વિશેષાધિગમે નિયોજયિષ્યત્. યસ્માત્ તર્હ્ય્ અવસ્તુ નિમિત્તં ન વસ્તુ, તસ્માત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિ પારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. ચત્વારિ ધ્યાનાનિ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તી ન્ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પરિપુરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. યાવદ્ આર્યાષ્ટાંગં માર્ગં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. અધ્યાત્મશૂન્યતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. બહિર્દ્ધાશૂન્યતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. અધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતાંપરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતાં પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. નવાનુપૂર્વસમાપત્તી ન્ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. દશતથાગતબલાનિ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. સ ઇમાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ [f. 285અ] પરિપૂર્ય પરાન્ અત્રૈવ કુશલેષુ ધર્મેષુ નિયોજયત્ય્ આનિમિત્તયોગેન. સચેત્ પુનઃ સુભૂતે ધર્મ નિમિત્તમ્ અભવિષ્યદ્ અન્તશો વાલાગ્રકોટિનિક્ષેપમાત્રમ્ અપિ, નેદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 64 ) ચરન્ન્ આનિમિત્તમ્ અસ્મૃતિમ્ અમનસિકારં ધર્મમ્ અભિસંભોત્સ્યત. સત્ત્વાંશ્ ચ તથાત્વે પ્રત્યુપસ્થાપયિષ્યતિ અનાસ્રવેષુ ધર્મેષુ, સર્વે હિ સુભૂતે અનાસ્રવા ધર્મા આનિમિત્તમ્ અસ્મૃતિર્ અમનસિકારઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોત્ય્ અનાસ્રવૈર્ ધર્મૈઃ.
આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા આનિમિત્તમ્ અસ્મૃતિર્ અમનસિકારઃ, કુતો ભગવં. ગણનાં કરિષ્યામિ; ઇમે સાસ્રવા ધર્મા ઇમે અનાસ્રવા ધર્મા ઇમે સાધારણા ધર્મા ઇમે અસાધારણા ધર્મા ઇમે શ્રાવકધર્મા ઇમે પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા ઇમે બોધિસત્ત્વધર્મા ઇમે બુદ્ધધર્મા?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યે શ્રાવકધર્માઃ?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યે પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માઃ અન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યે બોધિસત્ત્વધર્મા અન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યે બુદ્ધધર્માઃ?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: નનુ સુભૂતે આનિમિત્તમ્ એવ સ્રોતઆપત્તિફલં. સકૃદાગામિફલં. અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં. પ્રત્યેકબોધિર્ બોધિસત્ત્વધર્મા બુદ્ધધર્માઃ?
આહ: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ એવમ્ એતત્ સુગત.

ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેન તે સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્: યદુત આનિમિત્તં સર્વધર્માઃ. અત્ર હિ સુભૂતે શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ આનિમિત્તેષુ સર્વધર્મેષુ વિવર્ધતે કુશલૈર્ ધર્મૈઃ, યદુત ષડ્ભિઃ પારમિતાભિશ્ ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિઃ ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈશ્ ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઋદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈ. પઞ્ચભિર્ બલૈઃ. ષડ્ભિર્ અનુસ્મૃતિભિઃ. સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્. આર્યાષ્ટાઙ્ગેન માર્ગેણ: યાવત્ સર્વબુદ્ધધર્મૈઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અન્યત્ર શિક્ષિતવ્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અન્યત્ર શૂન્યતા આનિમિત્ત અપ્રણિહિતેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્ર હિ ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ સર્વકુશલધર્મા અન્ ત ર્ગતાઃ. તથા હિ સ્વલક્ષણશૂન્યં શૂન્યતાવિમોક્ષમુખં. નિમિત્તાપગમ આનિમિત્તં વિમોક્ષમુખં. અનભિસંસ્કારમ્ અપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખં. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 65 ) સ ઇહ તૃષુ વિમોક્ષમુખેષુ શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પઞ્ચસુ સ્કન્ધેષુ શિક્ષતે. દ્વાદશસ્વ્ આયતનેષુ શિક્ષતે. અષ્ટાદશસુ ધાતુષુ શિક્ષતે. ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ શિક્ષતે. દ્વાદશાંગિકે પ્રતીત્યસમુત્પાદે શિક્ષતે. અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં શિક્ષતે. બહિર્દ્ધાસૂન્યતાયાં શિક્ષતે. અધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતાયાં શિક્ષતે. યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં શિક્ષતે. એવં યાવત્ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષતે. ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ શિક્ષતે. યાવદ્ આર્યાષ્ટાંગે માર્ગે શિક્ષતે. દશસુ તથાગતબલેષુ શિક્ષતે. ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયામ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષતે.
સુભૂતિર્ આહ: યથા કથં પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પઞ્ચસુ ઉપાદાનસ્કન્ધેષુ શિક્ષતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં પ્રજાનાતિ. યથા ચ રૂપમ્ ઉત્પદ્યતે. યથા રૂપં નિરુધ્યતે. યથા રૂપસ્ય તથતા. કથં રૂપં પ્રજાનાતિ ઇતિ? અત્યન્તચ્છિદ્રતશ્ ચ અત્યન્તસુષિરતશ્ ચ. તદ્યથાપિ નામ ફેનપિણ્ડ અસારકઃ એવં રૂપં પ્રજાનાતિ. કથં ચ [f. 285બ્] રૂપસ્ય ઉત્પાદં પ્રજાનાતિ? ન રૂપં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છ તિ નાપિ રૂપં ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ઇત્ય્ અકુતશ્ચિદ્ આગમનતશ્ ચ અક્વચિદ્ ગમનતશ્ ચ રૂપસ્ય ઉત્પાદં પ્રજાનાતિ. યન્ ન કુતશ્ચિદ્ આગત ં ન ક્વચિદ્ ગતં, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ રૂપસ્ય ઉત્પાદવ્યયં પ્રજાનાતિ. કથં ચ રૂપસ્ય તથતાં પ્ર જાનાતિ ? ન તથતા ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા ન આગચ્છતિ ન ગચ્છતિ. ન સંક્લિષ્યતે ન વ્યવદાયતે. નિ હીયતે ન વર્ધતે. એવં તથતાં પ્રજાનાતિ. અવિતથતા સુભૂતે તથતા તસ્માત્ તથતાઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન સા વિત ત થા તેન તથાતેત્ય્ ઉચ્યતે. એવં રૂપસ્ય તથતાં પ્રજાનાતિ. કથં ચ વેદનાં પ્રજાનાતિ? કથં વેદનાયા ઉત્પાદં કથં વેદનાયા વ્યયં કથં વેદનાયાંસ્ તથતાં પ્રજાનાતિ? તદ્યથાપિ નામ ઉદકબુદ્બુદા રિક્તકા ઉત્પદ્યન્તે ચ નિરુધ્યન્તે ચ. એવં વેદનાં પ્રજાનાતિ. ન કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ. એવં વેદનાયા ઉત્પાદવ્યયં પ્રજાનાતિ. કથં ચ વેદનાયાસ્ તથતાં પ્રજાનાતિ? અવિતથતાતથતા. એવં વેદનાયાંસ્ તથતાં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સંજ્ઞાં પ્રજાનાતિ? તદ્યથા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 66 ) મરીચિકાયામ્ ઉદકમ્ અત્યન્તતયા નોપલભ્યતે. એવં સંજ્ઞાં પ્રજાનાતિ. ન કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ. એવં સંજ્ઞાયા ઉત્પાદવ્યયં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સંજ્ઞાતથતાં પ્રજાનાતિ? યથૈવ વેદનાતથતા એવં સંજ્ઞાતથતાં પ્રજાનાતિ. કથં સંસ્કારાન્ પ્રજાનાતિ તદ્યથાપિ નામ કદલ્યાઃ સારમ્ અસારતયા પત્ર પત્રં કૃત્વા નોપલભ્યતે એવં સંસ્કારાન્ પ્રજાનાતિ. કથં સંસ્કારાણામ્ ઉત્પાદવ્યયં પ્રજાનાતિ? અકુતશ્ચિદ્ આગમનતયા અક્વચિદ્ ગમનતયા સંસ્કારાણામ્ ઉત્પાદવ્યયં પ્રજાનાતિ. કથં ચ સંસ્કારાણાં તથતાં પ્રજાનાતિ? વેદનાતથતયા સંસ્કારતથતાં પ્રજાનાતિ. કથં વિજ્ઞાનં પ્રજાનાતિ? તદ્યથાપિ નામ માયાકારનિર્મિતશ્ ચતુરઙ્ગો બલકાય. એવં વિજ્ઞાનં પ્રજાનાતિ. ન કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ. એવં વિજ્ઞાનસ્ય ઉત્પાદવ્યયં પ્રજાનાતિ. કથં વિજ્ઞાનસ્ય તથતાં પ્રજાનાતિ? વેદનાતથતયા વિજ્ઞાનતથતાં પ્રજાનાતિ. કથં ચ ધાતૂન્ પ્રજાનાતિ? ચક્ષુર્ધાતુશ્ ચક્ષુર્ધાતુસ્વભાવેન શૂન્યં. રૂપધાતુર્ રૂપધાતુસ્વભાવેન શૂન્યં. ચક્ષુવિજ્ઞાનધાતુશ્ ચક્ષુવિજ્ઞાનધાતુસ્વભાવેન શૂન્યં. એવં યાવન્ મનોધાતુર્ ધર્મધાતુર્ મનોવિજ્ઞાનધાતુઃ કર્તવ્યઃ. કથં ચ આયતનાનિ પ્રજાનાતિ? આધ્યાત્મિકા ધર્મા આધ્યાત્મિકૈર્ ધર્મૈ શૂન્યાઃ, બાહ્યા ધર્માઃ બાહ્યૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ. એવમ્ આયતનાનિ પ્રજાનાતિ. કથં ચ આર્યસત્યં પ્રજાનાતિ દુઃખં પ્રજાનાતિ. સત્યં પ્રજાનાતિ. આર્યસત્યં પ્રજાનાતિ. દ્વયતાવિનિર્મુક્તમ્ આર્યસત્યમ્ અદ્વયં હિ આર્યાણાં સત્યમ્ ઇતિ પ્રજાનાતિ. એવં સમુદયં નિરોધં નિરોધગામિનીપ્રતિપદમ્ આર્યસત્યં પ્રજાનાતિ. કથં દુઃખતથતાં પ્રજાનાતિ? તથ્ અત્? ઐવ દુઃખસ્ય તથતેતિ પ્રજાનાતિ. એવં સમુદયસ્ય નિરોધસ્ય માર્ગસ્ય. તથતાં પ્રજાનાતિ. કથં ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રજાનાતિ? અનુત્પાદતો પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રજાનાતિ. એવમ્ અનિરોધતો ઽનુચ્છેદતો ઽશાશ્વતતો ઽનેકાર્થતો ઽનાનાર્થતો ઽનાગમતો ન નિર્ગમતઃ પ્રપઞ્ચોપરમતઃ શિવં પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રજાનાતિ. એવં પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રજાનાતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમે પરસ્પરભિન્નાન્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 67 ) ધર્માન્ એવં પ્રજાનાતિ. નનુ ભગવન્ ધર્મધાતુર્ વિકોપિતો ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: વિકોપિત સુભૂતે સ્યાદ્ યદિ ધર્મધાતુર્વિનિર્મુક્તઃ +અન્યઃ? કશ્ચિદ્ ધર્મઃ સ્યાદ્. ન સુભૂતે ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે. યદ્ય્ ઉપલભ્યેત સ્યાદ્ ધર્મધાતોર્ વિકોપના. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે તથાગતેન વા બોધિસત્ત્વેન વા. પ્રત્યેકબુદ્ધેન વા તથાગતશ્રાવકેણ વા ધર્મ [f. 286અ] ધાતુર્વિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલબ્ધઃ. અનુપલભ્ય ન પ્રજ્ઞપયતિ. ધર્મધાતુર્વિનિર્મુક્તો ઽન્યઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યત ઇતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ધર્મધાતૌ શિક્ષિતવ્યં.
સુભૂતિર્ આહ: ધર્મધાતૌ ભગવંચ્ છિક્ષમાણેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ક્વચિચ્ છિક્ષિતં ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: ધર્મધાતૌ સુભૂતે શિક્ષમાણેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મેષુ શિક્ષિતં ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સર્વધર્મા ધર્મધાતુ ઃ .
આહ: કેન કારણેન ભગવં સર્વધર્મા ધર્મધાતુઃ?

ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિત એવ ધર્માણાં ધર્મધાતુર્ અભેદયોગેન. યદુત સંસ્કૃતધાતુર્ અસંસ્કૃતધાતુર્ ચ ધર્મધાતુઃ. એવં યાવત્ સર્વધર્મેષુ કર્તવ્યં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન ધર્મધાતૌ શિક્ષિતં ભવતિ.
આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મા ધર્મધાતુઃ, કથં પુનર્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં? સમાધિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષા ન્તિ પારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં? કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમે ધ્યાને શિક્ષિતવ્યં? કથં દ્વિતીયે ત્રિતીયે ચતુર્થે ધ્યાને શિક્ષિતવ્યં? કથં મૈત્ર્યાં કરુણાયાં મુદિતાયામ્ ઉપેક્ષાયામ્ આકાશાનન્યાયતને યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને શિક્ષિતવ્યં? કથં ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે શિક્ષિતવ્યં? કથં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 68 ) શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ શિક્ષિતવ્યં? કથમ્ અષ્ટાદશસુ વિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વસમાપત્તિષુ શિક્ષિતવ્યં? કથં દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયાં મહામુદિતાયાં મહોપેક્ષાયામ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં? કથં પઞ્ચાભિજ્ઞાસુ શિક્ષિતવ્યં? કથં દ્વાતૃંશદ્મહાપુરુષલક્ષણપરિનિષ્પત્તૌ શિક્ષિતવ્યં? કથમ્ અશીત્ય્ અનુવ્યઞ્જનપરિનિષ્પત્તૌ શિક્ષિતવ્યં? કથં ક્ષત્રિયમહાસાલકુલોપપત્તૌ બ્રાહ્મણમહાસાલકુલોપપત્તૌ ગૃહપતિમહાસાલકુલોપપત્તૌ શિક્ષિતવ્યં? કથં ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવાનામ્ ઉપપત્તૌ ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં બ્રહ્મકાયિકાનામ્ આભાસ્વરાણાં શુભકૃત્સ્નાનાં વૃહણાં પરીત્તવૃહનાં વૃહત્ફલાનાં દેવાનામ્ ઉપપત્તૌ શિક્ષિતવ્યં? કથમ્ અસંજ્ઞીસત્ત્વોપપત્તૌ શુદ્ધાવાસદેવનિકયોપપત્તૌ શિક્ષિતવ્યં કથં પ્રથમે ચિત્તોત્પાદે શિક્ષિતવ્યં. કથં દ્વિતીયે ત્રિતીયે ચતુર્થે પઞ્ચમે ષષ્ટે સપ્તમે અષ્ઠમે નવમે દશમે ચિત્તોત્પાદે શિક્ષિતવ્યં. કથં શ્રાવકભૂમૌ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ બોધિસત્ત્વનિયામે શિક્ષિતવ્યં? કથં સત્ત્વપરિપાકે બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધૌ સર્વ ધારણીમુખસમાધિમુખેષુ શિક્ષિતવ્યં? કથં પ્રતિભાને શિક્ષિતવ્યં? કથં બોધિમાર્ગે શિક્ષિતવ્યં યત્ર શિક્ષમાણેન સર્વધર્માઃ સર્વાકારૈર્ જ્ઞાતવ્યાઃ? યદિ ભગવન્ ધર્મધાતાવ્ ઇમે વિકલ્પા ન સન્તિ , માહૈવ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિપર્યાસે ચરેત્. અપ્રપઞ્ચ્યં પ્રપઞ્ચયેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ ભગવન્ ધર્મધાતાવ્ ઇમે વિકલ્પાઃ. ન હિ ધર્મધાતુ ર્ રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન ધર્મધાતુર્ વિજ્ઞાનં. નાન્યત્ર રૂપા દ્ ધર્મધાતુર્ નાન્યત્ર વેદનાયા સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારેભ્યો નાન્યત્ર વિજ્ઞાનાદ્ ધર્મધાતુર્. રૂપમ્ એવ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ રૂપં. યાવદ્ વિજ્નાનમ્ એવ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ વિજ્ઞાનં. એવં સર્વધર્મા જ્ઞાતવ્યાઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, તથા યથા વદસિ. રૂપમ્ એવ ધર્મધાતુર્ [f. 286બ્] ધર્મધાતુર્ એવ રૂપં. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કા રવિજ્ઞાનમ્ એવ ધર્મ ધાતુર્ ધર્મધાતુર્ એવ વિજ્ઞાનં. યદિ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 69 ) ચરન્ કંચિદ્ ધર્મં ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તં પશ્યેન્ ન અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયં પ્રતિષ્ઠિત. યસ્માત્ સર્વધર્મા ધર્મધાતુસ્ તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્માન્ ધર્મધાતુર્ ઇતિ જ્ઞાત્વા અનામકાનિ સર્વધર્મા ન્ નામસંકેતેન દેશયતિ. ઇદં રૂપમ્ ઇત્ય્ ઇયં વેદના ઇતિ ઇયં સંજ્ઞા ઇતિ ઇમે સંસ્કારા ઇતિ ઇદં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. યાવદ્ ઇયં બોધિર્ ઇતિ.
(વિઇઇ 5,4) તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારન્તેવાસી વા યત્ કિંચિદ્ એવ દ્રવ્યજાતમ્ અધિષ્ઠાય વિવિધં રૂપગતં સન્દર્શયેત્. યદુત હસ્તિવિગ્રહં વા અશ્વવિગ્રહં વા બલીવર્દવિગ્રહં વા પુરુષસ્ત્રિદારકદારિકવિગ્રહં વા. ઉદ્યાનવિમાનપોવન(?)આરામરમણીયકાનિ. પુષ્કરણી રમણી યકાનિ વા વનરમણીયકાનિ વા, યત્ર વિવિધાસ્ તરણોપસ્તરરિઅપ્રત્યાસ્તરનાનિ. પુષ્પમાલ્યગુણાં વા ખાદનીયભોજનીયાનિ વા દર્શયેદ્, ગીતવાદિતેન વા જનં રમયે ત્ . દાનં વા દદંચ્ છીલં વા રક્ષન્ ક્ષાન્ત્યા વા સંપાદયન્ વીર્યં વા આરભમાણઃ સમાધિર્ વા વિક્રીનુન્ પ્રજ્ઞાં વા ભાવયન્. સ તત્રૈભિર્ આકારૈર્ જનં રમયેત્, ક્ષત્રિયમહાસાલકુલાનિ વા દર્શયેત્ બ્રાહ્મણમહાસાલકુલાનિ વા ગૃહપતિમહાસાલકુલાનિ વા દર્શયેત્. ચાતુર્મહારાજકાયિકાન્ વા દેવાન્ વા દર્શયેત્, સુમેરું વા દર્શયેત્, ત્રયસ્ત્રિંશાન્ વા યામાન્ વા તુષિતાન્ વા નિર્મણરતીં વા પરનિર્મિતવશવર્તિનો વા દેવાન્ યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાત્વા દેવાન્ દર્શયેદ્, અરૂપિણ સ્રોતઆપન્નં વા સકૃદાગામિનો વા અનાગામિનો વા અર્હન્તો વા પ્રત્યેકબુદ્ધાન્ વા. યે ઽપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ. શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ. પ્રથમાયાં ભૂમૌ ચરન્તિ. યાવ દ્ દશમ્યાં મહાભૂમૌ ચરન્તિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામન્ત્ય્ અભિજ્ઞામ્ અભિનિર્હરન્તિ. તાભિ ર્ અભિ જ્ઞાભિર્ વિક્રીડન્તિ સત્ત્વાંશ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 70 ) ચ પરિપાચયન્તિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયન્તિ. ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિભિર્ વિક્રીડન્તિ. અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ વા પરિત્યજન્તિ. દુષ્કરચર્યાન્ વા ચરન્તિ. તથાગતબલાનિ વા નિષ્પાદયન્તિ. વૈશારદ્યાનિ વા પ્રતિસંવિદો વા મહામૈત્રીં મહાકરુણાં વા તાન્ અપિ દર્શયેત્. સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપરિપૂર્ણં બુદ્ધવિગ્રહં વા આદર્શયેત્. તત્ર બાલજતીયા સત્ત્વા એવં જાનીયુહ્: અહો યાવત્ સુશિક્ષિતો ઽયં મનુષ્યઃ કથં શોભનં કરોતિ. યદ્ ઇમં જનમ્ એવં રમયત્ય્ એવં વિવિધાનિ ચ રૂપાણ્ય્ આદર્શયતિ. યાવદ્ બુદ્ધવિગ્રહં વા. યે ખલુ પુનસ્ તત્ર મનુષ્યા ભવન્તિ પણ્ડિતા વ્યક્તા મેધાવિનઃ તદ્રૂપયા મીમાંસયા સમન્વાગતા તેષામ્ એવં ભવત્ય્. આશ્ચર્યમ્ ઇદમ્ અદ્ભુતધર્મો ન ચાત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે. અયં ચ મનુષ્ય ઇમાં જનતામ્ એવમ્ અસદ્ભિર્ ધર્મૈ ર્ રમયતિ. તાં ચ સત્ત્વસંજ્ઞાન્ નોપલભતે. અદ્રવ્યે વતેમે સત્ત્વા દ્રવ્યસંજ્ઞિન ઇતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કશ્ચિદ્ ધર્મન્ ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તં પશ્યતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન ન ચ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં.

(વિઇઇ 5,5). સ આત્મના ચ દાનં દદાતિ પરં ચ દાને સમાદાપયતિ. દાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે. યે ઽપ્ય્ અન્યે સત્ત્વા દાનં દદન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ શીલં રક્ષતિ. પરં ચ શીલે સમાદાપયતિ. શીલસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે યે ઽપ્ય્ અન્યે શીલં ર ક્ષ ન્તિ. તેષાં ચ વર્ણવાદી [f. 287અ] ભ વ તિ સમનુજ્ઞઃ. એવમ્ આત્મના ચ ક્ષાન્તિં ભાવય ં તિ. પરં ચ ક્ષાન્તૌ સમાદાપયતિ. ક્ષાન્તેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે. યે ઽપ્ય્ અન્યે ક્ષાન્તિં ભાવયન્તિ તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ વીર્યમ્ આરભતે. પરં ચ વીર્યે સમાદાપયતિ. વીર્યસ્ય ચ વર્ણં ભાષતે. યે ઽપ્ય્ અન્યે વીર્યમ્ આરભન્તે તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ સમાધિં સમાપદ્યન્તે. પરં ચ સમાધૌ સમાદાપયતિ. સમાધેશ્ ચ વર્ણં ભાષતે યે ઽપ્ય્ અન્યે સમાધિં સમાપદ્યન્તે તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ પ્રજ્ઞાનિ ભાવયતિ. પરં ચ પ્રજ્ઞાયાં સમાદાપયતિ પ્રજ્ઞાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે. યે ઽપ્ય્ અન્યે પ્રજ્ઞાં ભાવયન્તિ. તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ: સમનુજ્ઞઃ.
(વિઇઇ 5,6) આત્મના ચ દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તન્તે પરં ચ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયતિ. દશાનાં ચ કુશલાનાં કર્મપત્ઃ આનાં ચ વર્ણં ભાષતે. યે ઽપ્ય્ અન્યે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 71 ) સત્ત્વા દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તન્તે તેષાં ચ વર્ણવ્ આદી ભવ તિ સમનુજ્ઞઃ. આત્મના ચ અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતં પોષધમ્ ઉપવસન્તિ. પરં ચ અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતે પોષધે સમાદાપયતિ: અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતસ્ય ચ પો ષ ધસ્ય વર્ણં ભાષતે. યે ચ અન્યે સત્ત્વા અષ્ટાઙ્ગસ મ મન્વાગતં પોષધમ્ ઉપવસન્તિ. તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. આતમના ચ પઞ્ચશિક્ષાપદાનિ સમાદાય વર્તન્તે. પરં ચ પઞ્ચસુ શિક્ષાપદેષુ સમાદાપયન્તિ. પઞ્ચાનાં ચ શિક્ષાપદાનાં વર્ણં ભાષતે. યે ચ અન્યે સત્ત્વા પઞ્ચશિક્ષાપદાનિ સમાદાય વર્તન્તે તેષાંચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. એવમ્ આત્મના ચ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે યાવ ચતુર્થં મૈત્રીં કરુણાં મુદિતાં ઉપેક્ષામ્ આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં યાવન્ નૈવસંજ્ઞનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિં. આત્મના ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયતિ. યાવદ્ આર્યાષ્ટાંગં માર્ગં ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વસમાપત્તીર્ દશતથાગતબલાનિ. ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રીં મહાકરુણામ્ અષ્ટાદશાવેણિકા ન્ બુદ્ધધર્માન્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ ભાવયતિ. પરં ચ અશીત્યામ્ અનુવ્યઞ્જનેષુ સમાદાપયતિ. અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનાં વર્ણં ભાષતે યે ઽપ્ય્ અન્યે સત્ત્વા અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ ભાવયન્તિ. તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ.
(વિઇઇ 5,7) યદિ સુભૂતે ધર્મધાતુર્ યથા પૂર્વં તથા પશ્ચાત્ ત થા મધ્યે નાભવિષ્યત્. ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાનાં ધર્મધાતું સૂચયતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યતિ. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ધર્મધાતુર્ યથા પૂર્વં તથા પશ્ચાત્ તથા મધ્યે, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાનાં ધર્મધાતું સૂચયતિ. સત્ત્વાનામ્ અર્થાય બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ.
॥ સર્વધર્મસમતાનિર્દેશપરિવર્ત્તઃ. ॥ 74 ॥
પરિવર્ત 75. અકોપ્યનિર્દેશ
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અત્ય ન્ત તયા સત્ત્વો નોપલભ્યતે, ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિઃ, કસ્ય અર્થાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ભૂતકોટિં સુભૂતે પ્રમાણીકૃત્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. યદિ સુભૂતે અન્યા ભૂતકોટિર્ ભવેદ્ અન્યા સત્ત્વકોટિ ર્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 72 ) ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરેત્. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ન અન્યા ભૂતકોટિર્ અન્યા સત્ત્વકોટિસ્, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સત્ત્વાનામ્ અર્થે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુ ભૂતે ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભૂતકોટ્યવિકોપનતયા સત્ત્વાન્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
આહ: યદિ ભગવન્ ભુતકોટિઃ સત્ત્વકોટિસ્, તત્ કિં ભૂતકોટિર્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપય તિ ? [f. 287બ્] યદિ ભગવં ભૂતકોટિર્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિ તિષ્ઠેત્, તતઃ સ્વભાવઃ સ્વભાવે પ્રતિ તિષ્ઠેત્. ન ચ ભગવં સ્વભાવ સ્વભાવે પ્રતિતિષ્ઠતિ. કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે ભૂતકોટિર્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિતિષ્ઠતે. ન સ્વભાવ સ્વભાવે પ્રતિતિષ્ઠતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વકોટિર્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ન ચ અન્યા ભૂતકોટિર્ અન્યા સત્ત્વકોટિ ર્ , ઇતિ હિ સત્ત્વકોટિશ્ ચ ભૂતકોટિશ્ ચ અદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં.
આહ: કતમદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ ઉપાયકૌશલં યેન ઉપાયકૌશલેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ ભૂતકોટ્યાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ ન ચ ભૂતકોટિં વિકોપયતિ?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સત્ત્વાન્ દાને પ્રતિષ્ઠાપયતિ. દાને પ્રતિષ્ઠાપ્ય તસ્ય દાનસ્ય પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યમ્ આચષ્ટે. યથૈવ તદ્ દાનં પૂર્વાન્તતઃ શૂન્યમ્ અપરાન્તતઃ. શૂન્યં મધયતઃ શૂન્યં, તથૈવ દાનફલમ્ અપિ શૂન્યં. દાનપતિર્ અપિ શૂન્યઃ. પ્રતિગ્રાહકો ઽપિ શૂન્યઃ. એવં કુલપુત્રા: સર્વ એતે ઽર્થા ભૂતકોટ્યાં ન સંવિદ્યન્તે. મા ચ અન્યદ્ દાનં મંસ્યસે ઽન્યદ્ દાનફલં મા ચ અન્ય દ્ દાનપતિં મંસ્યસે ઽન્યં પ્રતિગ્રાહકં. યદા ત્વં કુલપુત્ર ન અન્યદ્ દાનં મંસ્યસે ઽન્યદ્ દાનફલં. નાન્યદ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 73 ) દાનપતિં મંસ્યસે ઽન્યં પ્રતિગ્રાહકં. તદા તવેદં દાનમ્ અમૃતં ભવિષ્યત્ય્ અમૃતફલપર્યવસાનમ્. અનેન ચ દાનેન મા રૂપં પરિગ્રહીર્ મા વેદનાં સંજ્ઞાં મા સંસ્કારાન્ મા વિજ્ઞાનં પરિગ્રહી. તત્ કસ્ય હેતો ર્ ? યથા હ્ય્ એતદ્ દાનં શૂન્યં દાનેન. અસ્ય ફલં શૂન્યં ફલેન. દાનપતિર્ અપિ શૂન્યો દાનપતિના. પ્રતિગ્રાહકો ઽપિ શૂન્ય પ્રતિગ્રાહકેણ, ન શૂન્યતાયાં દાનમ્ ઉપલભ્યતે. ન દાનફલં ન દાનપતિર્ ન પ્રતિગ્રાહકઃ ઉપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા એતે ધર્મા સ્વભાવેન શૂન્યા. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાન્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રાણાતિપાતં પ્રહાય પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરમ. યાવત્ મિથ્યાદૃષ્ટિં પ્રહાય: મિથ્યાદૃષ્ટિ ં પ્રતિવિરમ. નૈષા ં કુલપુત્ર ધર્માણાંકશ્ચિત્ સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે: યથા તે પરિકલ્પિતઃ, હન્ત તાવત્ કુલપુત્ર વ્યુપપરીક્ષસ્વ: કતમ એષ ધર્મઃ પ્રાણીનામ્ અયં જીવિતાન્ વ્યપરોપયિષ્યસિ. યેન વા વ્યપરોપયિષ્યસિ. યાવન્ મિથ્યાદૃષ્ટે કર્તવ્યં. અનેન ચ સુભૂતે ઉપાયકૌશલેન સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ. સ તસ્ય દાનસ્ય ચ શીલસ્ય ચ ફલમ્ આચષ્ટે. તદ્ અપિ દાનફલં ચ શીલફલં ચ સ્વભાવેન શૂન્યં. તતઃ સ કુલપુત્રો દાનસ્ય ચ શીલસ્ય ચ ફલં શૂન્યમ્ ઇતિ વિદિત્વા તત્ર ન અભિનિવિશતે. અનભિનિવિશમાન અવિક્ષેપમ્ ઉત્પાદ્ય પ્રજ્ઞામ્ ઉત્પાદયતિ. યયા પ્રજ્ઞયા સર્વ અનુશયપર્યુત્થનાનિ ચ્છિત્વા અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાતિ. લોકવ્યવહારેણ ન પુનઃ પરમાર્થેન, તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે. ય ઃ પરિનિર્વાયાદ્ વા પરિનિર્વાપિતો વા. અપિ તુ ખલુ તદ્ એવ અસ્ય પરિનિર્વાણં યદુત [f. 288અ] અત્યન્તશૂન્યતા. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરસત્ત્વાન્ પરપુદ્ગલાન્ ક્ષુભિતાન્ વ્ય્ આપન્નચિ ત્તાન્ દૃષ્ટ્વા એવમ્ અવવદત્ય્ એવમ્ અનુશાસ્તિ. એહિ ત્વં કુલપુત્ર ક્ષાન્ત્યા સંપાદય ક્ષાન્તિઞ્ ચ ભાવય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 74 ) અધિવાસનજાતીયો ભવ, યો વા વ્યાપદ્યતે. યેન વા વ્યાપદ્યસે. યત્ર વા વ્યાપદ્યસે: સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યા, હન્ત તાવત્ કુલપુત્ર વ્યુ પ પરીક્ષ્વ કો ઽત્ર વ્યાપદ્યતે. કસ્મિં વ્યાપદ્યે. કેન વા વ્યાપદ્યે: સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યા. યા ચ પ્રકૃતિશૂન્યતા ન સા જાતુ ન શૂન્યતા, સા ન તથાગતૈઃ કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ ન શ્રાવકૈર્ ન બોધિસત્ત્વૈર્ ન દેવૈર્ ન નાગૈર્ ન યક્ષૈર્ ન ગન્ધર્વૈર્ ન કિન્નરૈર્ ન મહોરગૈર્ ન ચાતુર્મહારાજકાયિકૈર્ દેવૈર્ યાવન્ ન પરનિર્મિતવશવર્તિભિઃ ન બ્રહ્માભિર્ યાવન્ ન શુભકૃત્સ્નૈર્ ન શુદ્ધાવાસૈર્ યાવન્ ન નૈવસંજ્ઞા નાસંજ્ઞા યતનોપગૈર્ દેવૈઃ. તદ્ હન્ત તાવત્ કુલપુત્ર વ્યુપપપરીક્ષસ્વ કો ઽત્ર વ્યાપદ્યતે કસ્ય વા વ્યાપદ્યે. કેન વા વ્યાપદ્યે: સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યાઃ. ન હિ શૂન્યતા કસ્યચિદ્ અન્તિકે વ્યાપદ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં સત્ત્વાન્ ઉપાયકૌશલેન પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં નિયોજયત્ય્. અપિ હેતાવ્ અપિ ફલે. પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં નિયોજયન્ન્ અનુપૂર્વેણ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ સંહર્ષયતિ સમાદાપયતિ નિવેશયતિ. પ્રતિષ્ઠાપયતિ. તત્ પુનર્ લોકવ્યવહારેણ ન પુનઃ પરમાર્થેન. તત્ કસ્ય હેતો ર્ ? ન હિ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ અસ્તિ યઃ પ્રાપ્નુયાદ્ યેન વા પ્રાપ્નુયાદ્ યદ્ વા પ્રાપ્નુયાત્. ઇયં સુભૂતે ભૂતકોટિઃ પ્રકૃતિશૂન્યતા યત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ. સત્ત્વાનાં કૃતે, ન ચ તત્ર સત્ત્વમ્ ઉપલભતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વવિવિક્તા હિ સર્વધર્માઃ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાં હી ન વીર્યાન્ કુસીદાન્ દૃષ્ટ્વા એવં કાયિકે ચૈતસિકે વીર્યે સમાદાપયતિ. ન હિ કુલપુત્ર: પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સંસીદના વિદ્યતે. યત્ર સંસીદેદ્ યેન વા સંસીદેદ્ યો વા સંસીદે ત્ , સર્વ એતે ધર્માઃ પ્ર કૃ તિશૂન્યતા યા ન વ્યતિવર્તન્તે. હન્તેદાનિં કાયિકં ચૈતસિકં ચ વીર્યં સંજનય્ય કૌસીદ્યમ્ ઉત્સૃજ્ય કુશલેષુ ધર્મેષુ પ્રયુજ્યસ્વ: યદિ વા દાને યદિ વા શીલે યદિ વા ક્ષાન્તૌ યદિ વા વીર્યે. યદિ વા ધ્યાને યદિ વા પ્રજ્ઞાયાં. યદિ વા ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિષુ યદિ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ યદિ વા યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 75 ) યદિ વા શૂન્યતાયાં યદિ

વા આનિમિત્તે યદિ વા અપ્રણિહિતે: યદિ વા સર્વબુદ્ધધર્મેષુ: સર્વાન્ એતાન્ કુલપુત્ર ધર્માન્ અનાવરણાન્ પ્રેક્ષસ્વ શૂન્યતાયા, ન હ્ય્ અનાવરણેષુ ધર્મેષુ કસ્યચિ દ્ ધર્મસ્ય સંસીદના સંવિદ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સત્ત્વાં સમાદાપયતિ. નિવેશયતિ. પ્રતિષ્ઠાપયતિ. તથા પુનઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યત્ર દ્વયન્ ન વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અદ્વયા હિ પ્રકૃતિશૂન્યતા અદ્વૈધીકારા, ન હ્ય્ અદ્વયો ધર્મઃ ન ક્વચિત્ સંસીદતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્નાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રકૃતિશૂન્યત્ અય્ આ વીર્યે સત્ત્વાન્ અવવદત્ય્ અનુશાસ્તિ. એહિ ત્વં કુલપુત્ર વીર્યમ્ આરભસ્વ યદિ વા દાને યદિ વા શીલે યદિ વા ક્ષાન્તૌ. યદિ વા વીર્યે યદિ વા ધ્યાને યદિ વા પ્રજ્ઞે. યદિ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ યદિ વા યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે. યદિ વા અષ્ટાસુ વિમોક્ષેષુ યદિ વા નવસ્વ્ અનુપૂર્વસમાપત્તિષુ. યદિ વા દશસુ તથાગતબલેષુ યદિ વા ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ. યદિ વા ચતસૃ ષુ પ્રતિસંવિત્સુ ય દિ વા મહામૈત્ર્યાં યદિ વા મહાકરુણાયાં યદિ વા અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ, મા ચૈતાન્ ધર્માન્ દ્વયતો મનસિકાર્ષીર્ મા અદ્વયત, તત્ કસ્ય હેતોઃ? [f. 288બ્] પ્રકૃતિશૂન્યતૈતે ધર્માઃ, ન ચ પ્રકૃતિશૂ ન્યતા દ્વયતો મનસિક ર્તવ્યા ન અદ્વયતઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરં સત્ત્વાં પરિપાચયતિ. સત્ત્વાં પરિપાચ્ય અનુપૂર્વેણ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સકૃ દાગામિફલે અનાગામિફલે અર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધૌ યાવદ્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્નાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન વિક્ષિપ્તચિત્તાન્ સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદતિ. એવમ્ અનુશાસ્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર સમાધિં ભાવય, મા વિક્ષેપસંજ્ની મા સમાધિસંજ્ઞી ભૂઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિશૂન્યતૈતે ધર્મ, ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યો વિક્ષિપ્યતે એકાગ્રિ ભવતિ વા. સ ત્વમ્ અત્ર સમાધૌ સ્થિ ત્વા યદ્ યદ્ એવ કુશલમૂલં કરિષ્યસિ કાયેન વા. વાચા વા મનસા વા. યદિ વા દાનં દાસ્યસિ. યદિ વા શીલં રક્ષસ્યસિ. યદિ વા ક્ષાન્ત્યા સંપાદયિષ્યસિ. યદિ વા વીર્યમ્ આરપ્સ્યસે, યદિ વા સમાધિમ્ ઉત્પાદયિષ્યસિ. યદિ વા પ્રજ્ઞાં ભા વયિષ્યસિ. યદિ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચરિષ્યસિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 76 ) યદિ વા યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે. યદિ વા ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ યદિ વા અષ્ટાસુ વિમોક્ષેષુ યદિ વા નવસ્વ્ અનુપૂર્વસમાપત્તિષુ. યદિ વા દશસુ તથાગતબલેષુ. યદિ વા ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ યદિ વા ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ: યદિ વા મહામૈત્ર્યાં યદિ વા મહાકરુણાયાં મહામુદિતાયાં મહોપેક્ષાયાં યદિ વા અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ: યદિ વા દ્વાતૃંશતિમહાપુરુષલક્ષણેષુ યદિ વા અશીત્યામ્ અનુવ્યંજનેષુ. યદિ વા શ્રાવકમાર્ગે યદિ વા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગે. યદિ વા બોધિસત્ત્વમાર્ગે. યદિ વા બુદ્ધમાર્ગે. યદિ વા સ્રોતઆપત્તિફલે યદિ વા સકૃદાગામિફલે. યદિ વા અનાગામિફલે. યદિ વા અર્હત્ત્વે. યદિ વા પ્ર ત્યેકબોધૌ. યદિ વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં. યદિ વા સત્ત્વપરિપાકે યદિ વા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધૌ, તસ્ય તે. ઇમે કુશલા ધર્મા અલ્પકૃચ્છ્રેણ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં ચરતહ્: એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ, પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાયજ્ન જાત્વ્ અકર્મકો ભવતિ. કિં કુશલગવેષી સત્ત્વાનામ્ અર્થં કુર્વં. બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં સ તતસમિતં સંક્રામતિ. બુદ્ધાં ભગવતઃ પર્યુપાસિનહ્: યઞ્ ચ તેશાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્ ધર્મં શૃણોતિ. તસ્ય જાતિવ્યતિવૃત્તસ્ય અપિ ન જાતુ વિપ્રણશ્યતિ. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. ધારણીપ્રતિલબ્ધશ્ ચ સતતસમિતં ભવતિ. અહીનેન્દ્રિયો. યદિ વા કાયેન્દ્રિયેણ યદિ વા વાગિન્દ્રિયેણ: યદિ વા મનૈન્દ્રિયેણ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વાકારજ્ઞતા સતતસમિતં સુભાવિ તા , તેન અ નયા સ ર્વાકારજ્ઞતયા સુભાવિતયા સર્વમાર્ગા. સુભાવિતા ભવન્તિ: યદિ વા શ્રાવકમાર્ગો યદિ વા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગો યદિ વા બોધિસત્ત્વમાર્ગઃ. તસ્ય અભિજ્ઞા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સતતસમિતમ્ ઉપકારીભૂતા ભવન્ત્ય્ અવિપ્રણાશયોગેન. સ તાસુ વિપાકીયાસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. ન ચ પરિહીયતે પંચગતિકે સંસારે સંસરન્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સ્થિતો ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. સ તયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા સુભાવિતયા સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદત્ય્ એવં
અનુશાસ્તિ. એહિ ત્વં કુલપુત્ર યદ્ યદ્ એવ કર્મ કરોષિ. કાયેન વા વાચા વા મનસા વા તત્ સર્વં પ્રકૃતિશૂન્યમ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 77 ) એવં પ્રત્યવેક્ષસ્વ, તસ્ય તે સર્વં કર્મામૃતફલં ભવિષ્યત્ય્ અમૃતપર્યવાસનં. ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે. યો વિનશ્યેદ્ યો વા પરિ હીયેત. [f. 289અ] તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ પ્રકૃતિશૂન્યતા પરિહીયતે નાપિ પ્રકૃતિશૂન્યતાયા કશ્ચિદ્ ધર્મઃ પરિહીયતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ પ્રકૃતિશૂન્યતા ન ભાવો ન અભાવઃ. તત્ કિમ્ અભાવસ્વભાવેષુ ધર્મેષુ પરિહાસ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાન્ અવવદત્ય્ અનુશાસ્તિ. એવમ્ અવવદન્ન્ એવમ્ અનુશાસન્ ન જાત્વ્ અકર્મકો ભવતિ. સ આત્મના ચ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ સતતસમિતં વર્તતે. પરં ચ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ સમાદાપયતિ. એવં પંચસુ શિક્ષાપદેષ્વ્ અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતે ઉપવાસે, આત્મના ચ. પ્રથમધ્યાનં સમાપદ્યતે પરં ચ પ્રથમે ધ્યાને સમાદાપયતિ. એવં યાવચ્ ચતુર્થે ધ્યાને. આત્મના ચ સતતસમિતં મૈત્રીવિહારી ભવતિ પરં ચ સતતસમિત ં મૈત્રીભાવનાયાં સમાદાપયતિ. એવં કરુણાયા ં મુદિતાયામ્ ઉપેક્ષાયાં યાવન્. નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ, આત્મના ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનં ભાવયતિ. પરં ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સમાદાપયતિ. એવં યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે. આત્મના ચ દશસુ તથાગતબલેષુ શિક્ષતે. પરં ચ દશસુ તથાગતબલેષુ સમાદાપયતિ. નિવેશયતિ વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં યાવદ્ અશીત્યામ્ અનુવ્યઞ્જનેષુ, આત્મના ચ સ્રોતઆપત્તિફલજ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયતિ. ન ચ તત્ર અવતિષ્ઠતે. પરં ચ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં યાવદ્ અર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધૌ, આત્મના ચ અનુત્તરસ્યામ્: સમ્યક્સંબોધેર્ માર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ. પરં ચ તત્ર માર્ગે ઽવદત્ય્ અનુશાસ્તિ નિવેશયતિ. વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન ન કદાચિ ત્ કર્મ ન કરોતિ.

આહ: યદિ ભગવં. પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્માઃ ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં સત્ત્વમ્ ઉપલભ્યતે, ન ધર્મો ન અ ધર્મસ્, તત્ કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સર્વાકારજ્ઞતાયૈઃ સંપ્રતિષ્ઠતે?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, તથા યથા વદસિ, પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્માઃ, ન ચ પ્રકૃતિશુન્યતાયાં સત્ત્વમ્ ઉપલભ્યતે, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 78 ) ન ધર્મો ન અધર્મઃ, યદિ પુનઃ સુભૂતે નપ્રકૃતિશૂન્યા સર્વધર્માઃ ભવેયુર્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં પ્રતિતિષ્ઠેત્. ન અસ્ય અ નુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય પ્રકૃતિશૂન્યાન્ ધર્માન્ દેશયેત્. રૂપં સુભૂતે પ્રકૃતિશૂન્યં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનં સુભૂતે પ્રકૃતિશૂન્યં. ત દ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચર ન્ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ પ્રકૃતિશૂન્યા ઇતિ ધર્મન્ દેશયતિ. અષ્ટાદશધાતવો દ્વાદશાયતનાનિ પ્રકૃતિશૂન્યા ઇતિ ધર્મન્ દેશયતિ. ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગ પ્રકૃતિશૂન્ય ઇતિ ધર્મન્ દેશયતિ. ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાન્ય્ અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વસમાપત્તયો. દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ. ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રી મહાકરુણા મહામુદિતા મહોપેક્ષા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા દ્વાતૃંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાનિ અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનિ પ્ર કૃતિશૂન્યાન્ ઇતિ ધ ર્મન્ દેશયતિ. સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલં. અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિઃ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વવાસનાનુસન્ધિ ક્લેશ પ્રહાણં પ્રકૃતિશૂન્ય્ [f. 289બ્] અમ્ ઇતિ ધર્મન્ દેશયતિ. યદિ પુનઃ સુભૂ તે ઽધ્યાત્મશૂન્યતા ન પ્રકૃતિશૂન્યાભવિષ્યન્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્મા ઇતિ ધર્મન્ દેશયિષ્યન્. એવં બહિર્દ્ધાશૂન્યતા આધ્યાત્મબહિર્દ્ધાશૂન્યતા શૂન્યતાશૂન્યતા પરમાર્થશૂન્યતા સંસ્કૃતશૂન્યતા અસંસ્કૃતશૂન્યતા અત્યન્તશૂન્યતા અનવરાગ્રશૂન્યતા અવકારશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતા સર્વધર્મશૂન્યતા સ્વલક્ષણશૂન્યતા ન પ્રકૃતિશૂન્યા ભવેત્? તદ્ વિનાશિતા પ્રકૃતિ શૂન્ય્ અત્ આ ભવેન્, ન ચ પ્રકૃતિશૂન્યતા વિનશ્યતિ. ન કૂટસ્થો ભવતિ. નાપિ સા પુનર્ અવક્રામતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? ન હિ સા દેશસ્થા ન પ્રદેશસ્થા, ન હિ સા કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ. એષા સા ધર્મસ્થિ તિ તા યત્ર ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય આચયો વા અપચયો વા ઉપલભ્યતે. હાનિર્ વા વૃદ્ધિર્ વા ઉત્પાદો વા નિરોધો વા સંક્લેશો વા વયવદાનં વા. એષા સા પ્રકૃતિર્ ધર્માણાં યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠન્તે. ન ચ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 79 ) પ્રસ્થાનં સમનુપશ્યતિ ન અપ્રસ્થાનં. અસંપ્રસ્થિતા. અસ્થિતા હિ સર્વધર્માઃ. એષા સા ધર્માણાં ધર્મસ્થિતા, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્માન્ પ્રકૃતિશૂન્યાન્ દૃષ્ટ્વા ન પ્રત્યુદાવર્ત્તતે ઽનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય આવરણં સમનુપશ્યતિ. અનાવરણાન્ સર્વધર્માન્ સમનુપશ્યતિ. તત્ કિં વિચિકિત્સિષ્યત્ય્ અનુત્તરસ્યા સમ્યક્સંબોધેઃ. યત્ર પ્રકૃતિશૂન્યતાયા ં ન સત્ત્વ ઉપલભ્યતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિં ન આત્મા ન જીવો ન પોષો ન પુદ્ગલો ન જન્તુર્ ન મનુજો ન માનવો ન કારકો ન કારાપકો ન વેદકો ન વેદયિતા ન ઉત્થાપકો ન જનકો ન પશ્યક ઉપલભ્યતે. ન રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે. એવમ્ આધ્યાત્મિકબાહ્યા ધર્માઃ કર્તવ્યાઃ યાવદ્ અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનિ.
(વિઇઇ 5,8) તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતનિર્મિતો નિર્મિતસ્ય ભિક્ષોર્ ભિક્ષુણ્યા વા ઉપાસકસ્ય વા ઉપાસિકાયા વા અનુપ્રબન્ધં કલ્પનિયુતં ધર્મન્ દેશયેત્, તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ તે નિર્મિતા ભવ્યા સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્તું સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિં વા અનુત્તરાં વા સમ્યક્સંબોધિમ્ અનુપ્રાપ્તું?
આહ: નો હીદં ભગવન્. તત્ કસ્ય હેતો સ્ ? તથા હિ તેષાં વસ્તુ નાસ્તિ.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. અવસ્તુકાનાં સર્વધર્માણાં કતમ સ સત્ત્વો યમ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિવેશયેત્ સ્રોતઆપત્તિફલે વા સકૃદાગામિફલે વા અનાગામિફલે વા અર્હત્ત્વે વા પ્રત્યેકબોધૌ વા અનુત્તરાયાં વા સમ્યક્સંબોધૌ, અન્યત્ર વિપર્યાસપર્યવનદ્ધઃ પ્રજ્ઞા અવિપર્યાસે નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ય એવ વિપર્યાસ સ એવ અવિપર્યાસ. કલ્પનિષ્યન્દમ્ ઉપાદાય. અવિકલ્પશ્ ચ અવિપર્યાસ, યત્ર વિપર્યાસો નાસ્તિ તત્ર ન આત્મા ન સત્ત્વો યાવન્ ન જનકો ન પશ્યકઃ, તત્ર ન રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં યાવન્ ન બોધિઃ, યત્ર ન રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં. યાવન્ ન બોધિઃ, એષા સા પ્રકૃતિશૂન્યતા. યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિ તાયાં ચરન્ વિપર્યાસાં સત્ત્વા ન્ સત્ત્વસંજ્ઞાયાં મોચયતિ. એવં રૂપસંજ્ઞાયા ત્ અરૂપસંજ્ઞાયાન્ મોચયતિ. યાવત્ સર્વેભ્યઃ સાસ્રવેભ્યો ધર્મેભ્યો મોચયતિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 80 ) યે ઽપિ તે [f. 290અ] અનાસ્રવા ધર્માસ્ તદ્યથા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ. ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વારર્દ્ધિપાદા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યંગાન્ય્ આર્યાષ્ટાંગો માર્ગ ત્રિણિ વિમોક્ષમુખાનિ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, તદ્ અપિ ન તથા પરમાર્થઃ, યદુત અસંસ્કૃતમ્ અનુત્પાદઃ અભાવઃ અપ્રાદુર્ભાવઃ એષા સા પ્રકૃતિશૂન્યતા, એષા સા બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિઃ, યત્ર ન સત્ત્વો યાવન્ ન જનકો ન પશ્યકઃ, ન રૂપં ન વેદના સ સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં. એવં વિસ્તરેણ કર્તવ્યં. યાવદ્ અશીતિર્ અનુવ્યઞ્જનાનિ. ન હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો માર્ગસ્ય કૃતે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે ઽભિપ્રતિષ્ઠતે. અન્યત્રપ્રકૃતિશૂન્યતા પરિજ્ઞાન અર્થે . સા અપિ પ્રકૃતિશૂન્યતા પૂર્વે વા સા પ્રકૃતિશૂન્યતા, પશ્ચાદ્ વા સા પ્રકૃતિશૂન્યતા. મધ્યે વા સા પ્રકૃતિશૂન્યતા, ન સા જાતુ ન પ્રકૃતિશૂન્યતા. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યતાપારમિતાસુ ચરં સત્ત્વાનાં સત્ત્વસંજ્ઞીનાં સર્વસંજ્ઞાપ્રમોક્ષણ અર્થં માર્ગાકારજ્ઞાતાયાં ચરતિ. સ માર્ગાકારજ્ઞતાયાં ચરન્ સર્વમાર્ગેષુ ચરતિ. યદુત શ્રાવકમાર્ગે પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગે બોધિસત્ત્વમાર્ગે. સ ખલુ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સર્વમાર્ગાન્ પરિપૂર્ય સત્ત્વાં પરિપાચ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય આયુહ્સંસ્કારાન્ અધિષ્ટાય અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. બુદ્ધનેત્રિં ન વ્યવચ્છિન્નત્તિ યદુત પ્રકૃતિશૂન્યતાં. એષા સા બુદ્ધાનાં ભગવતાં બુદ્ધનેત્રિ, યે ઽપિ તે ઽભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇયં બુદ્ધનેત્રી યદુત પ્રકૃતિશૂન્યતા, યે ઽપિ તે અનાગતે ઽધ્વનિ ભવિષ્યન્તિ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇયં બુદ્ધનેત્રી યદુત પ્રકૃતિશૂન્યતા: યે ઽપિ તે એતર્હિ દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઇયં બુદ્ધનેત્રિ યદુત પ્રકૃતિશૂન્યતા. ન હ્ય્ અન્યતઃ પ્રકૃતિશૂન્યતાયા લોકપ્રાદુર્ભાવો ભવત્ય્ અન્યત્ર બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાત્, તથા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રકૃતિશૂન્યતાપારમિતાસુ ચરિતવ્યં, યત્ર ચરં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન પરિહીયતે સર્વાકારજ્ઞતયા.
સુભૂતિર્ આહ: આશ્ચર્યમ્ ઇદં ભગવં. બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યત્ર હિ નામ એવં પ્રકૃતિશૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ ચરન્તિ. તાં ચ પ્રકૃતિશૂન્યતાં ન વિકોપયન્ત્ય્, અન્યદ્ રૂપમ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા. એવમ્ અન્યા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનમ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા. એવં વિસ્તરેણ સર્વધર્માણાં કર્તવ્યં. યાવદ્ અન્યા બોધિર્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા, રૂપમ્ એવ પ્રકૃતિશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતૈવ રૂપં, વેદનૈવ પ્રકૃતિશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતિવ વેદના. સંજ્ઞૈવ પ્રકૃતિશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતૈવ સંજ્ઞા, સંસ્કારા એવ પ્રકૃતિશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતૈવ સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ એવ પ્રકૃતિશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતૈવ વિજ્ઞાનં. યાવદ્ બોધિર્ એવ પ્રકૃતિશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતૈવ બોધિઃ.
ભગવાન્ આહ: યદિ સુભૂતે અન્યદ્ રૂપં ભવેદ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા. અન્યા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનં ભવેદ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા. યાવદ્ અન્યા બોધિર્ ભવેદ્ અન્યા પ્રકૃતિશૂન્યતા. યદિ સુભૂતે રૂપં ન પ્રકૃતિશૂન્યં ભવેન્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાંસમ્યક્સંબોધિમ્ અભિ સંબુ દ્ધ્યેત. એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા, યદિ વિજ્ઞાનં ન પ્રકૃતિશૂન્યં ભવેન્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેત, યાવદ્ યદિ બોધિર્ ન પ્રકૃતિ [f. 290બ્] શૂન્યતા ભવેન્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્ય્ત્ત રાં સમ્યક્સંબોધિ મ્ અભિસંબુધ્યેત. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે રૂપં પ્રકૃતિશૂન્યં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનં પ્રકૃતિશૂન્યં, યાવદ્ બોધિઃ પ્રકૃતિશૂન્યા: તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રકૃતિશૂન્યા ન્ સર્વધર્મા ન્ વિદિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મો વિનશ્યતિ વા કૂટસ્થો વા ભવત્ય્ અવક્રામતિ વા, અન્યત્ર સ દે વકો લોકઃ સમારકઃ સબ્રહ્મકઃ સો મૂઢઃ ઇદં રૂપમ્ અહં રૂપં મમ રૂપં. યાવદ્ ઇદં વિજ્ઞાનમ્ અહં વિજ્ઞાનં મમ વિજ્ઞાનં, તે રૂપમ્ અભિનિવિશ્ય યાવદ્ વિજ્ઞાનમ્ અભિનિવિશ્ય અહંકારમમકારયોશ્ ચરન્તિ. અહંકારમમકારયોર્ અભિનિવિશ્ય અધ્યાત્મિકબાહ્યેષુ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 82 ) વસ્તુષ્વ્ અભિનિવિશ્યન્તે, અભિનિવિશ્ય ઉપપદ્ય આયતનેષુ ઉપાદદાતે. રૂપં વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં, તે ન પરિમુચ્યન્તે જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યો, ન પરિમુચ્યન્તે. પઞ્ચગતિકાત્ સંસારાત્, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રકૃતિશૂન્યતાપારમિતાસુ ચરન્ રૂપં ન વિકોપયતિ. શૂન્યં વા ન વાશૂન્યમ્ ઇતિ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનં ન વિકોપયતિ. શૂન્યં વા ન વાશૂન્યમ્ ઇતિ. યાવદ્ બોધિં ન વિકોપયતિ શૂન્યં વા ન વાશૂન્યમ્ ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ રૂપશૂન્યતા રૂપં વિકોપયતિ. ઇદં રૂપમ્ ઇયં રૂપશૂન્યતા યાવદ્ ઇયં વિજ્ઞાનમ્ ઇયં વિજ્ઞાનશૂન્યતા યાવદ્ ઇયં બોધિર્ ઇયં બોદ્ધિશૂન્યતા. તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ન આકાશમ્ આકાશં વિકોપયતિ. નાધ્યાત્મિકમ્ આકાશં બાહ્યમ્ આકાશં વિકોપયતિ. ન બાહ્યમ્ આકાશમ્ આધ્યાત્મિકમ્ આકાશં વિકોપયતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે ન રૂપં શૂન્યતાં વિકોપયતિ. ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનં શૂન્યતાં વિકોપયતિ. ન શૂન્યતા વિજ્ઞાનં વિકોપયતિ. યાવન્ ન બોધિઃ શૂન્યતાં વિકોપયતિ. ન શૂન્યતા બોધિં વિકોપયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ એષાં સ્વભાવો ઽસ્તિ ય એવં વિકોપયેદ્. ઇદં રૂપમ્ ઇયં શૂન્યતા ઇયં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનમ્ ઇયં શૂન્યતા યાવદ્ ઇયં બોધિર્ ઇયં શૂન્યતા.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવન્ન્ અભેદઃ સર્વધર્માઃ, કુતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સંપ્રસ્થિતો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્ય ઇતિ? ન ચ ભગવન્ દ્વૈધીકારો બોધિર્ ન ચ દ્વિધીકુર્વતા શક્યમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતદ્, ન દ્વયે ચરતો બોધિર્ ન દ્વૈધીકારો બોધિ, અદ્વયં હિ સુભૂતે બોધિર્ અદ્વૈધીકારા, ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિ ર્ દ્વૈધીકારે ચરતિ બોધિર્ ઇતિ બોધિસત્ત્વ ઇતિ વા . સા ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિર્ ન રૂપે ચરતિ. ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને ચરતિ. યાવન્ ન બોધૌ ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? ન હિ બોધિર્ અહમ્ ઇતિ વા મમૈતિ વા, અહં રૂપે ચરેયં મમ રૂપં, અહં વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષ્વ્ અહં વિજ્ઞાને ચરેયં મમ વિજ્ઞાનં, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 83 ) યાવદ્ અહ ં બોધૌ ચરેયં મમ બોધિ ઃ . ન ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિર્ ઉગૃહ્ણે વા અનુદ્ગૃહ્ણે વા ચરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિર્ ન ઉદ્ગૃહ્ણે ચરતિ ન અનુદ્ગૃહ્ણે. કુહ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિશ્ ચરતિ?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે કુહ તથાગતસ્ય નિર્મિતસ્ય બોધિશ્ ચરતિ. ઉદ્ગૃહ્ણે વા અનુદ્ગૃહ્ણે વા ચરતિ?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અર્હતઃ સ્વપ્નાન્તરગતસ્ય બુદ્ધિ. કુહ ચરતિ. ઉદ્ગૃહ્ણે વા અનુદ્ગૃહ્ણે વા?
આહ: નો હીદં ભગવન્ન્, અપિ તુ ખલુ ભગવન્ યદ્ય્ અત્યન્તતો ઽર્હન્ ન સ્વપિતિ કુત પુનર્ અસ્ય સ્વપ્ને બુદ્ધિશ્ ચરિષ્યત્ય્ ઉદ્ગૃહ્ણે વા અનુદ્ગૃહ્ણે વા?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે ન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિશ્ ચરત્ય્ ઉદ્ગૃહ્ણે વ અનુદ્ગૃહ્ણે વા.
આહ: યદિ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિર્ ન ઉદ્ગૃહ્ણે ચરતિ ન અનુદ્ગૃહ્ણે ચરતિ. ન રૂપે ચરતિ. યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞાતાયાં ચરતિ, ન પુનર્ ભગવન્ [f. 291અ] બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશભૂમિષુ ચરતિ. ષટ્સુ પારમિતાસુ સપ્તત્રિંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ ચતુર્દશસુ શૂન્યતાસુ ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિષુ દશસુ તથાગતબલેષુ યાવદ્ અશીત્યાનુવ્યંજનેષુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ. સર્વાકારજ્ઞતામ્ અભિસંબુધ્યતે. ન ચ ભગવન્ન્ અસ્થિત્વા દશસુ ભૂમિષુ ષટ્સુ પારમિતાસુ યાવત્ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ, બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અન્ અવક્રમ્ય બુદ્ધક્ષેત્રમ્ અપરિશોધ્ય સત્ત્વાન્ અપરિપાચ્ય શક્યમ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધું.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતદ્ યથા વદસિ, ન ષક્યમ્ અ પ રિપૂર્ય દશભૂમી ષટ્પારમિતાશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાવદ્ આર્યાષ્ટઙ્ગં માર્ગં. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ વિમોક્ષમુખાનિ. ચતુર્દશશૂન્યતા દશતથાગતબલાનિ. યાવદ્ અશીતિમ્ અનુવ્યઞ્જનાનિ પઞ્ચાભિજ્ઞા શક્યમ્ અપરિપૂર્ય અસંપ્રમોષધર્મતાં સદોપેક્ષવિહારિતાં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અભિસંબોદ્ધું. તત્ ખલુ પુનઃ સુભૂતે રૂપપ્રકૃતૌ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 84 ) સ્થિત્વા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનપ્રકૃતૌ સ્થિત્વા યાવદ્ બોધિપ્રકૃતૌ સ્થિત્વા. સા ચ પ્રકૃતિર્ ઉપશાન્ત. ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય આચયં વા કરોત્ય્ અપચયં વા. ઉત્પાદં વા નિરોધં વા સંક્લેશં વા વ્યવદાનં વા પ્રાપ્તિં વા અભિસમયં વા.
(વિઇઇ 5,9) તત્ ખલુ પુન ઃ સુભૂતે લોકવ્યવહારપ્રજ્ઞપ્તિધર્મતામ્ ઉપાદાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. ન પુનઃ પરમાર્થેન કિંચિદ્ અસ્તિ રૂપમ્ વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા યાવદ્ બોધિર્ વા, યો વા બોધૌ ચરેત્, સર્વ એતે ધર્મા લોકવ્યવહારતામ્ ઉપાદાય પ્રજ્ઞપ્તા ન પુનઃ પરમાર્થેન. તત્ તુ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ. પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉ પા દાય બોધાય ચરતિ, ન પુનસ્ તાનિ ચિત્તાન્ય્ ઉપલભતે. ન સત્ત્વાન્ ન બોધિં ન બુદ્ધં ન બોધિસત્ત્વં. તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યસ્મિન્ સમયે સુભૂતિના સત્કાયદૃષ્ટિપ્રહાણાયેન્દ્રિયાણિ પ્રતિલબ્ધાન્ય્ આ ન ન્તર્યો વા સમાધિઃ સ્રોતઆપત્તિફલં વા પ્રાપ્તં. સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રાપ્તં. અપિ નુ તસ્મિન્ સમયે સ્વપ્નો વા ઉપલબ્ધશ્ ચિત્તં વા માર્ગો વા ફલં વા.
આહ: નો હીદં ભગવં.
ભગવાન્ આહ: તત્ કથં પુનસ્ તે આજ્ઞાવ્યાકૃતા સુભૂતિના અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમ્ ઇતિ?
આહ: લોકવ્યવહારતામ્ ઉપાદાય.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે લોકવ્યવહારેણ બોધિસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞપ્તો, લોકવ્યવહારેણ રૂપં પ્રજ્ઞપ્તં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તં, યાવ લ્ લોકવ્યવહારેણ સર્વાકારજ્ઞતા પ્રજ્ઞપ્તા. ન પુનર્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કશ્ચિદ્ ધર્મો ઉપલબ્ધો યસ્ય ધર્મસ્ય આચયં વા કુર્યાદ્ અપચયં વા ઉપકારં વા કુર્યાદ્ અપકારં વા ધર્મપ્રકૃતિમ્ ઉપાદાય. સાપિ ધર્માણાં ધર્મપ્રકૃતિર્ નોપલબ્ધાઃ, કઃ પુનર્ વાદ ઃ , પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપલપ્સ્યતે. યાવ દ્ દશમી ં ભૂમિં ષટ્પારમિતા સપ્તત્રિંશતં બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ઉપલપ્સ્યતે. શૂન્યતાસમાધિમ્ આ નિમિત્તં સમાધિં અપ્રણિહિતં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 85 ) સમાધિમ્ ઉપલપ્સ્યતે. યાવદ્ બુદ્ધધર્માન્ ઉપલપ્સ્યત ઇતિ. નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો [f. 291બ્] ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ ચરિત્વા અનુત્તરાં સમ્ય ક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વા નામ્ અર્થં કરોતિ. ((75))
પરિવર્ત 76. સત્ત્વપરિપાકસન્નાહ

(વિઇઇ 5,10) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ સપ્તત્રિંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ તૃષુ વિમોક્ષમુખેષ્વ્ અષ્ટાસુ વિ મોક્ષે ષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વેષુ સમાપત્તિષુ. દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયામ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરંશ્ ચતુર્દશસુ શૂન્યતાસુ ચરં બોધિમાર્ગં પરિપૂર્યાભવ્યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુમ્: કથં પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
ભગવાન્ આહ: યદા સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન દાનપારમિતાયાં ચરતિ. ન ચ દાનમ્ ઉપલભતે ન દાનપતિં ન પ્રતિગ્રાહકં. નાપ્ય્ અન્યત્રૈતેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ ચરતિ. તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ આસાદયતિ બોધિમાર્ગં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. પુનર્ અપરં સુભૂતે યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરણ્ચ્ છીલપારમિતાયાં ચરતિ. ન ચ શીલમ્ ઉપલભતે ન શીલવન્તં. નાપ્ય્ અન્યત્રૈતાભ્યાં ધર્માભ્યાં ચરતિ. તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસાદયિષ્યતિ બોધિમાર્ગં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપાયકૌશલેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. પુનર્ અપરં સુભૂતે યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ. ન ચ ક્ષાન્તિમ્ ઉપલભતે ન ક્ષમિણં. નાપ્ય્ અન્યત્રૈતાભ્યાં ધર્માભ્યાં ચરતિ, તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસાદયિષ્યતિ બોધિમાર્ગં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધ્ ઇમ્ અભિ સંભોત્યતે. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ. ન ચ વીર્યમ્ ઉપલભતે ન વીર્યવન્તં. નાપ્ય્ અન્યત્રૈતાભ્યાં ધર્માભ્યાં ચરતિ, તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસાદયિષ્યતિ બોધિમાર્ગં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. પુનર્ અપરં સુભૂતે યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ. ન ચ ધ્યાનમ્ ઉપલભતે ન ધ્યાયિનં નાપ્ય્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 86 ) અન્યત્રૈતાભ્યાં ધર્માભ્યાઞ્ ચરતિ. તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસાદયિષ્યતિ બોધિમાર્ગં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. પુનર્ અપરં સુભૂતે યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, ન ચ પ્રજ્ઞામ્ ઉપલભતે ન પ્રાજ્ઞં. નાપ્ય્ અન્યત્રૈતાભ્યાં ધર્માભ્યાં ચરતિ. તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસાદયિષ્યતિ બોધિમાર્ગં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. એવં યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ કર્તવ્યં.
અથાયુષ્માઞ્ચ્ છાર દ્વતી પુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યોગમ્ આપદ્યતે?
ભગવાન્ અહ: ઇહ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન [f. 292અ] રૂપં ન યોજયતિ ન વિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ રૂપસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ યં યોજયેદ્ વા વિયોજયેદ્ વા, યાવ ન્ ન વિજ્ઞાનં યોજયતિ ન વિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવો નાસ્તિ યં યોજયેદ્ વા વિયોજયેદ્ વા, યાવન્ ન દાનપારમિતાં યોજયતિ ન વિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ દાનપારમિતાયાં સ્વભાવો નાસ્તિ યં યોજયેદ્ વા વિયોજયેદ્ વા, યાવન્ ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં યોજયતિ ન વિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવો નાસ્તિ યં યોજયેદ્ વા વિયોજયેદ્ વા. યાવન્ નાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ યોજયતિ ન વિયોજયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આવેણિકબુદ્ધધર્માણાં સ્વભાવો નાસ્તિ યં યોજયેદ્ વા વિયોજયેદ્ વા.
આહ: યદિ ભગવન્ ન કસ્યચિ દ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે યં યોજયેદ્ વા વિયોજયેદ્ વા. તત્ કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અભિનિર્હારો ભવતિ. યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં? ન ચ અશિક્ષિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શક્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતચ્ છારદ્વતીપુત્ર એવમ્ એતત્, તથા યથા વદસિ, ન શક્યં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અશિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધુમ્. તં તુ ઉપાયકૌશલેન ન અનુપાયકૌશલેન. યદિ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવમ્ ઉપલભેત તદ્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાત્. અથ નોપલભતે. તત્ કિં ગ્રહીષ્યતિ. ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇયં સમાધિપારમિતા ઇયં વીર્યપારમિતા ઇયં ક્ષાન્તિપારમિતા ઇયં શીલપારમિતા ઇયં દાનપારમિતા ઇદં રુપં યાવદ્ ઇદં વિજ્ઞાનં યાવદ્ ઇમે બુદ્ધધર્માઃ, યાવદ્ બોધિસત્ત્વમ્ અપિ નોપલભતે. તત્ કિં ગ્રહીસ્યતિ, અગ્રાહ્યા શારદ્વતીપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા. યાવદ્ અગ્રાહ્યાઃ બુદ્ધધર્માઃ. ઇયં શારદ્વતીપુત્ર પારમિતા અગ્રાહ્યા પારમિતા યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતા. અત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શિક્ષિતવ્યં. યત્ર શિક્ષમાણો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ શિક્ષામ્ અપિ નોપલપ્સ્યતે. કુતો બોધિં. કુતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં કુતો બોધિસત્ત્વધર્મા ન્ કુતો બુદ્ધધર્માન્ કુતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માઃ કુતઃ શ્રાવકધર્મા ન્ કુતઃ પૃથગ્જનધર્માન્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ શારદ્વતીપુત્ર ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે. એવમ્ અસ્વભાવાનાં સર્વધર્માણાં કતમઃ પૃથગ્જનઃ કતમઃ સ્રોતઆપન્ન. કતમઃ સકૃદાગામી કતમો ઽનાગમી કતમો ઽર્હન્ કતમ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ કતમો બોધિસત્ત્વઃ કતમસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. યદિ ઇમે પુદ્ગલા નોપલભ્યન્તે. કુતસ્ તેષાન્ ધર્માણાં પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ. યૈ ધર્મૈર્ નિર્દિશ્યતે. પૃથગ્જનો વા સ્રોતઆપન્નો વા યાવદ્ અર્હન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધો વા બોધિસત્ત્વો વા તથાગતો વા ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ.
આહ: અવસ્તુકાના ં ભગવં સર્વધર્માણા ં કુતઃ આગમઃ પ્રજ્ઞાસ્યતે. અયં પૃથગ્જનો યાવદ્ અયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ?
ભગવાન્ આહ: કિં શારદ્વતીપુત્ર રૂપસ્ય વસ્ત્વ્ અસ્તિ? ભૂતો ભાવો યત્ર બાલપિથગ્જના અભિનિવિષ્ટાઃ?
આહ: નો હીદં ભગવન્ન્ અન્યત્ર વિપર્યાસાત્.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ શારદ્વતીપુત્ર વેદનાયા સં જ્ઞાયા સં સ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય વસ્ત્વ્ અસ્તિ ભૂતો ભાવો યત્ર બાલપૃથગ્જના અભિનિવિષ્ટા?
આહ: નો હીદં ભગવન્ન્ અન્યત્ર વિપર્યાસાત્.

ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ [f. 292બ્] શારદ્વતીપુત્ર યાવદ્ બુદ્ધધર્માણાં વસ્ત્વ્ અસ્તિ ભૂતો ભાવો યત્ર બાલપૃથગ્જના અભિનિવિષ્ટાઃ?
આહ: નો હીદં ભગવન્ ન્ અન્યત્ર વિપર્યાસાત્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતચ્ છારત્વતીપુત્ર એવમ્ એતત્. વિપર્યાસેન સત્ત્વા અવસ્તુકાન્ સર્વધર્માન્ ભાવતઃ કલ્પયન્તિ. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન અવસ્તુકાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યન્ન્ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠતિ.
(વિઇઇ 5,11) આહ: કતમદ્ ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઉપાયકૌશલં યેન ઉપાયકૌશલેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અવસ્તુકાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યન્ન્ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય વસ્તુ સમનુપશ્યતિ. યત્ર વસ્તુનિ પ્રતિહન્યેત, યત્ર વા પ્રતિહન્યમાનો ઽવલીયેત: અવલીયમાનઃ સંસીદેત્ સંસીદન્ વિસીદેદ્ વિસીદં કૌસીદ્યમ્ આપદ્યેત: યસ્માત્ તર્હિ શારદ્વતીપુત્ર અવસ્તુકા અજીવા નિર્જીવા. અભાવસ્વભાવા પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સ્વલક્ષણશૂન્યા. સર્વધર્માઃ, અન્યત્ર સંમોહે ન સત્ત્વા અભિનિવિષ્ટા સ્કન્ધા ઇતિ વા ધાતવ ઇતિ વા આયતનાનિ ઇતિ વા, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અભાવસ્વભાવાન્ સર્વધર્માન્ સંપશ્યન્ પ્રકૃતિશૂન્યાન્ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્. માયાકારસદૃશમ્ આત્મભાવમ્ અધિષ્ઠાય સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ. યે સત્ત્વા મત્સરિણો ભવન્તિ. તેષાન્ દાનકથાં કરોતિ, દુશ્શીલાનાં શીલકથાં વ્યાપન્નચિત્તાનાં ક્ષાન્તિકથાં કુસીદાનાં વીર્યકથાં વિક્ષિપ્તચિત્તાનાં સમાધિકથાં દુષ્પ્રજ્ઞાનાં પ્રજ્ઞાકથાં કરોતિ. યદા તે સત્ત્વા દાને પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવન્તિ. યાવદ્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવન્તિ. તદા તેષાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 89 ) સત્ત્વાનામ્ ઉત્તરિકથાં કરોતિ. આર્યાં નૈર્યાણિકીં નૈર્વેધિકીં યયા કથયા સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ. યાવદ્ અર્હત્ત્વમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ પ્રત્યેકબોધિમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ.
આહ: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઔપલંભિકો ભવતિ ય અસતો ઽસંવિદ્યમાના ન્ સત્ત્વાન્ દાને નિયોજયતિ. યાવત્ પ્રજ્ઞાયાં નિયોજયતિ. ઉત્તરિ ચ આર્યાં નૈર્યાણિકીં કથાં કરોતિ. યયા કથયા સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ?
ભગવાન્ આહ: ન ખલુ પુનઃ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ કશ્ચિદ્ ઉપલંભઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કંચિત્ સત્ત્વમ્ ઉપલભતે. અન્યત્ર સંવૃતિસંકેતેન વ્યવહારતિ. તત્ર શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ દ્વયો સત્યયો સ્થિત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ. યદુત સંવૃતિપરમાર્થસત્યયો, ન હિ શારદ્વતીપુત્ર દ્વયો સત્યયોઃ સત્ત્વમ્ ઉપલભ્યતે ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિ ઃ . અપિ તુ ખલુ પુનર્ ઉપાયકૌશલેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્. સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયતિ. તત્ તે સત્ત્વા દૃષ્ટ એવ ધર્મે આત્માનં નોપલભન્તે, પ્રાગ્ એવ યત્ પ્રાપ્સ્યન્તિ યેન વા પ્રાપ્સ્યન્તિ. એવં ખલુ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ [f. 293અ] પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયતિ.
આહ: મહોત્પાદો વતાયં ભગવન્ યદુત બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ, ન ચ નામ ભગવં કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય એકત્વં વા નાનાત્વં વા. નાપિ પૃથક્ત્વમ્ ઉપલભ્યતે. એવંરૂપં ચ સન્નાહં સન્નહ્યતિ યેન સન્નાહેન સન્નદ્ધેન ન કામધાતૌ સ ં દૃશ્યતે. ન રૂપધાતૌ. નારૂપ્યધાતૌ ન સંસ્કૃતધાતૌ ન અસંસ્કૃતધાતૌ સ ં દૃશ્યતે. સત્ત્વાંશ્ ચ ત્રૈધાતુકાં. પરિમોચયતિ. ન ચ સત્ત્વો ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિર્ ઉપલભ્યતે: સત્ત્વાપ્રજ્ઞપ્તિતઃ સત્ત્વ અબદ્ધઃ અમુક્તઃ, સત્ત્વ અબદ્ધ અ મોક્ષયા અસંક્લેશાવ્યવદાનં, અસંક્લેશાવ્યવદાનેન ન ગતિસંભેદઃ પ્રજ્ઞાયતે. ગત્યસંભેદતાયાં ન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 90 ) ચ કર્મ ન ક્લેશઃ, અકર્માક્લેશસ્ય કુતો વિપાકો ભવિષ્યતિ. યેન વિપાકેન આત્મા વા સત્ત્વો વા પઞ્ચગતિકે સંસારે સંદૃશ્યેત.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતચ્ છારદ્વતીપુત્ર એવમ્ એતદ્ યથા વાચં ભાષસે. સચેત્ પૂર્વં સત્ત્વો ઽભવિષ્ય ત્ પશ્ચાન્ ન અભવિષ્યત્, ત ત્ સ્યાદ્ એષ દોષો, બોધિસત્ત્વસ્ય અપિ તથાગતસ્ય અપિ. એવં પૂર્વં ભાવ પશ્ચાદ્ અભાવ ઇતિ. તત્ સ્યાદ્ એષ દોષઃ, પઞ્ચગતિકો વા સંસારો પૂર્વં ભાવો ઽભવિષ્યત્ પશ્ચાદ્ અભાવો વા, તત્ સ્યાદ્ એષ દોષો . યસ્માત્ તર્હિ શારદ્વતીપુત્ર ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મતા તથતા અવિતથતા યત્ર ન આત્મા ન સત્ત્વો ન જીવો ન પુદ્ગલો ન કારકો ન કારાપકઃ, તત્ર કુતો રૂપં ભવિષ્યતિ કુતો વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા કુતો વિજ્ઞાનં ભવિષ્યતિ. અસસ્ત્વેતેષુ ધર્મેષુ કુતઃ પઞ્ચગતિકઃ સંસારો ભવિષ્યતિ. યતઃ સત્ત્વાઃ પરિમોચયિતવ્યાઃ સ્યુ ર્ , યસ્માત્ તર્હિ શારદ્વતીપુત્ર ઇમે ધર્મા ઈદૃશાઃ સ્વભાવશૂન્યા તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૌર્વકાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાચ્ છ્રુત્વા અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે ઽભિપ્રતિષ્ઠતે, ન હ્ય્ અત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મો યં વયમ્ ઉપલભેમહિ. યં વોપલભમાનાન શક્નુયામ્ અધિમોક્તું. યત્ર સત્ત્વા અભિનિવિષ્ટાઃ અન્યત્ર વિપર્યાસેન. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહં સન્નહ્યતિ. યેન સન્નાહેન સન્નદ્ધેન ન પ્રત્યુદાવર્તતે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધે ઃ . ન મયા અનભિસંબો દ્ ધવ્યા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, અભિસંબોદ્ધવ્યા એવ મયા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરિષ્યામિ. યેન અર્થેન સત્ત્વાં વિપર્યાસં પરિમોચયિષ્યામિ. તદ્યથાપિ નામ માયાકારનિર્મિતઃ પુરુષઃ બહૂનિ પ્રાણિકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ નિર્માય પ્રભૂતેન ખાદનીયભોજનીયેન સંતર્પયેત્ સંતર્પ્ય ઉદાનમ્ ઉદાનયેદ્ બહુમ્ એ વ પુણ્યં પ્રસૂતં બહુમ્ એ વ પુણ્યં પ્રસૂતમ્ ઇતિ. તત્ કિં મન્યસે શારદ્વતીપુત્ર કશ્ચિત્ અત્ર ભોજિતો વા સંતર્પિતો વા?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ શારદ્વતીપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરંશ્ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ. ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ચતુર્ષુ સમ્યક્પ્રહાણેષુ. ચતુર્ષ્વ્ ઇદ્ધિપાદેષુ પઞ્ચસ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ પઞ્ચસુ બલેષુ સપ્તસુ બોધ્યઙ્ગેષ્વ્ આર્યાષ્ટાંગે માર્ગે ચતુર્દશસુ શૂન્યતાસુ ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ અષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવસ્વ્ અનુપૂર્વ સમાપત્તિ ષુ, દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયામ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ બોધિમાર્ગં [f. 293બ્] પરિપૂરયન્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિષોધય તિ સત્ત્વાઞ્ ચ પરિપાચ યતિ, ન ચ કંચિદ્ સત્ત્વમ્ ઉપલ્ અભ તે. યમ્ ઉપલભ્ય વિનયેદ્ ઇતિ.

(વિઇઇ 5,12) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમો ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગ યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચરતા સત્ત્વાઃ પરિપાચયિતવ્યા બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિતવ્યં?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરંચ્ છીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં. વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરં સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ.
આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સત્ત્વેભ્યો દાનન્ દદાતિ. દાનન્ દત્ત્વ્ આ એવમ્ અવવદત્ય્ એવમ્ અનુશાસ્તિ, ઇહ કુલપુત્ર મા દાન ં ગ્રાહતો ગૃહીતઃ, મા દાનગ્રાહેણ ગૃહીતેન આત્મભાવો ઽભિનિર્વર્તયિષ્યથ, યેન આત્મભાવેન અભિનિર્વૃત્તેન બહૂનિ દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવિષ્યથ. નેહ કુલપુત્ર પર્માર્થેન દાનં ન દાનફલં, ન દાનપતિર્ ન પ્રતિગ્રાહકઃ, સર્વ એતે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યાઃ, ન પ્રકૃતિશૂન્યો ધર્મઃ ધર્મં પ્રતિગૃહ્ણાતિ. અગ્રાહ્યા ચ પ્રકૃતિશૂન્યતા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વેભ્યો દાનન્ દદાતિ ન ચ તત્ર દાનમ્ ઉપલભતે. ન દાનપતિં ન પ્રતિગ્રાહકં, અનુપલંભપારમિતૈષા યદુત ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 92 ) દાનપારમિતા. સ ઇમાન્ સર્વાંસ્ ત્રીન્ ધર્માન્ અનુપલભમાનઃ સત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સકૃદાગામિફલે. અનાગામિફલે અર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધાવ્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ નિયોજયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ. સ આત્મના ચ દાનન્ દદાતિ પરાંશ્ ચ દાને સમાદાપયતિ. દાનસ્ય ચ વમં ભાષતે, યે ચ અન્યે સત્ત્વા દાનન્ દદન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એવંરૂપં મહાદાનન્ દત્ત્વા ક્સત્રિયમહાસાલકુલાનાં વા સભાગતાયૈ ઉપપદ્યતે. બ્રાહ્મણમહાસાલકુલાનાં વા સભાગતાયૈ ઉપપદ્યતે. ગૃહપતિમહાસાલકુલાનાં વા સભાગતાયૈ ઉપ પ દ્યતે. કોટ્ટરાજા વા ભવતિ ચક્રવર્તિર્ વા ભવતિ. ચક્રવર્તિરાજ્યં વા પ્રતિલભતે. તત્ર તાન્ સત્ત્વાંશ્ ચતુર્ભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સંગૃહ્ણાતિ. કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ? દાનેન પ્રિયવચનેન અર્થક્રિયયા સમાનાર્થતયા ચ. સત્ત્વાન્ દાનેન સંગૃહીતાન્ અનુપૂર્વેણ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં, ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃસ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ. યાવત્ સપ્તત્રિંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ શૂન્યતાયામ્ આનિમિત્તે અપ્રણિહિતે સમાધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સમ્યક્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ. યાવદ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપયતિ પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપયત્ય્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ સમાદાપયતિ. હંત ભો પુરુષા સ્વભિસંબોધાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, તત્ર ન કશ્ચિદ્ ધર્મ. સ્વભાવેન સંવિદ્યતે. યત્રસત્ત્વાઃ સત્ત્વાઃ અન્યત્ર વિપર્યાસેભ્યઃ, તસ્માત્ સર્વવિપર્યાસગ્રાહાચ્ [f. 294અ] છિન્દ: આત્માનં ચ મોચયતઃ સંસારાત્, પરાં ચ મોચયત, એવં યૂયમ્ આત્મનશ્ ચ મહાન્તમ્ અર્થં કરિષ્યથ, પરં ચ મહત્ય્ અર્થે નિયોજયિષ્યથઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનપારમિતાયાં ચરિતવ્યં. યથા ચરં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય. ન કદાચિ દ્ દુર્ગતિં પ્રપતતિ. ન જાતુ ચક્રવર્તિરાજ્યં ન કારયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યાદૃશં બીજં તાદૃશં ફલં. તસ્ય ખલુ પુનશ્ ચક્રવર્તિનો યે યાચનકા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 93 ) યે યાચનકા આગચ્છન્તિ તસ્ય ચક્રવર્તિરાજ્યસ્યૈવં ભવતિ, નાન્યસ્ય મયા કૃતે ચક્રવર્ત્તિત્વં પરિગૃહીતમ્ અન્યત્ર સત્ત્વાનામ્ અર્થાય. સ બ્રવીતિ યસ્ય યેન અર્થસ્ તદ્ યુષ્મદ્ભ્યં દત્તં ભવતુ, યુષ્માકમ્ એવ તન્ ન મમ. અનેનાપ્ય્ અનર્થિકો ઽસ્મ્ય્ અધ્યાત્મિકેન રૂપેણ પ્રાગ્ એવ અન્યેન. અન્યત્ર મયા સત્ત્વાનામ્ અર્થાય સંસાર ઉપાદત્તઃ, સ કરુણાયમાનો મહાકરુણાં પરિપૂર્ય યાવન્ મહાકરુણયા સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. તાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ નોપલભતે. યે પરિનિષ્પન્ના ભવેયુઃ. અન્યત્ર સંજ્ઞાસમજ્ઞાસંકેતેન વ્યવહારતિ. સ ચ વ્યવહારઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમઃ અવ્યવહારો વેદિતવ્યં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનપારમિતાયાં ચરિતવ્યં, યથા ચરતો ન કિંચિત્ સત્ત્વાનામ્ અન્તિકે અપરિત્યક્તં ભવત્ય્ અન્ત શઃ આત્મનઃ માંસાન્ય્ અપિ, પ્રાગ્ એવ બાહ્યાન્ય્ ઉપકરણાનિ. યૈર્ ઉપકરણૈઃ સત્ત્વાઃ સંસારાત્ પરિમોચયિતવ્યા.
આહ: કતમાન્ય્ ઉપકરણાનિ?

ભગવાન્ આહ: દાનપારમિતા ઉપકરણં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપકરણં. યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા ઉપકરણં. ઇમાનિ તાન્ય્ ઉપકરણાનિ યૈર્ ઉપકરણૈર્ અનુગૃ હી તા સત્ત્વાઃ સંસારાત્ પરિમુચ્યન્તે. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વેભ્યો દાનં દદાતિ. સ તદ્ દાનન્ દદન્ન્ એવં વાચ ં ભાષતે. એત યૂયં શીલં રક્ષત, અહં યુષ્માકમ્ અવૈકલ્યં કરિષ્યામ્ય્, અન્નેન વા પાનેન વા યાવદ્ અન્યતરાન્યતરૈઃ પરિષ્કારૈઃ, યેન યૂયં વૈકલ્યેન દૌશીલ્યં કુરુથ. તદ્ યુષ્માકમ્ અવૈકલ્યં કરિષ્યામ્ય્, અન્નેન વા પાનેન વા યાવત્ સપ્તભિ ર્ રત્નૈઃ. તદ્ યૂયં સંવરશીલે સ્થિત્વા અનુપૂર્વેણ દુઃખસ્ય અન્તં કરિષ્યથઃ. તૃભિર્ યાનૈઃ, શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનેન6વા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 94 ) સ્થિત્વા શીલપારમિતાયા સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા યે સત્ત્વા કુપ્યન્તિ વ્યાપદ્યન્તે તેષાં સત્ત્વાનામ્ એવં વાચં ભાષતે. કેન યૂયં કારણેન કુલપુત્રા વ્યાપદ્યધ્વે તેન યૂયં વૈકલ્યેન વ્યાપદ્યધ્વે તદ્ મમાન્તિકાદ્ ગૃહ્ણીતઃ, અહં યુષ્માકમ્ અવૈકલ્યં કરિષ્યે, અન્નેન વા પાનેન વા યાવદ્ અન્યતરાન્યતરૈઃ પરિષ્કારૈ ર્ , યેન ન કોપિષ્યથ [f. 294બ્] ન વ્યાપત્સ્યધ્વે, તત્ર બોધિસત્ત્વો મ હાસત્ત્વો દાનપા રમિતાયાં સ્થિત્વા તાન્ સત્ત્વાન્ ક્ષાન્તૌ નિયોજયતિ. નાત્ર કશ્ચિદ્ ભાવો ઽસ્તિ યો ઽત્ર સાર યે ન યુષ્માકં ક્રોધ ઉત્પદ્યતે, અભૂતપરિકલ્પ એષ ક્રોધ, નૈવાત્ર કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યસ્ય યૂયં વસ્તુન ઃ . કૃતે અભિયુજ્યથ. કુપ્યથ વ્યાપદ્યધ્વે. અભિષજ્ય કુપિત્વા વ્યાપદ્ય દણ્ડેન વા પ્રહારથ શસ્ત્રેણ વા પ્રહારથ. અન્યોન્યં જીવિતાદ્ વ્યવરોપયથ. તદ્ યૂયમ્ અભૂતપરિકલ્પેન ક્ષુભિતા નરકં વા પ્રપતિષ્યથ. તિર્યગ્યોનિં વા. યમકોકં વા, યા અપિ કશ્ચિદ્ અન્યા દુર્ગતયઃ. યત્ર યૂયં દુઃખાસ્ તીવ્રા ખરા કટુકા વેદના વેદયિષ્યથ. હં ભો પુરુષા મા અવસ્તુકાનાં ધર્માણાં કૃતે. તત્ કર્મ પરિગ્રહીષ્યથ. યેન કર્મણા પરિગૃહીતેન મનુષ્યપ્રતિલંભો ન ભવિષ્યતિ. પ્રાગ્ એવ બુદ્ધોત્પાદમ્ આસાદયિષ્યથ. દુહ્ર્લભ ખલુ માર્ષ બુદ્ધોત્પાદ દુર્લભો મનુષ્યપ્રતિલંભઃ. મા ઇમં ક્ષણં વિરાગયિષ્યથ. મા વિચિકિત્સા ભવિષ્યથ. તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 95 ) આત્મના ચ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયતિ. પરઞ્ ચ ક્ષાન્તૌ નિયોજયતિ ક્ષાન્ત્યાશ્ ચ વર્ણં ભાષતે, યે ઽપ્ય્ અન્યે ક્ષાન્તિં ભાવયન્તિ. તેષાં ચ વર્ણવાદી ભવતિ સમનુજ્ઞઃ. તત્ર તાન્ સત્ત્વાન્ ક્ષાન્ત્યા નિયોજ્ય ક્ષાન્તૌ સ્થાપયિત્વા અનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈઃ પરિનિર્વાપયતિ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ વીર્યપારમિતાયાં નિયોજયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સત્ત્વાન્ કુસીદાન્ વિદિત્વા એવં બ્રવીતિ, કસ્ય યૂયં કૃતે કૌસીદ્યમ્ આપધ્યદ્વે. ત એવં બ્રૂવન્તિ, પ્રત્યયવૈકલ્યેન. તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાંચરંસ્ તાન્ સત્ત્વાન્ એવં બ્રવીતિ. હં ભો પુરુષ અહં યુષ્માકં સર્વપ્રત્યયાન્ ઉપસંહરિષ્યામિ. યદિ વા દાનપ્રત્યયાન્ યદિ વા શીલપ્રત્યયાન્ યદિ વા ક્ષાન્તિપ્રત્યયાન્ યૈર્ વા યૈર્ આકારૈ ર્ વીર્યમ્ આરપ્સ્યધ્વે. તામ્ન્ યુષ્માકન્ ઉપસંહરિષ્યામિ, તત્ર તે સત્ત્વા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપકરણૈ ર્ વીર્યમ્ આરભન્તે. કાયિકં વા ચૈતસિકં વા, તેન કાયિકેન ચૈતસિકેન વીર્યેણ સર્વકુશલધર્માન્ પરિપૂરયન્તિ. યૈઃ કુશલૈર્ ધર્મૈઃ આર્યાન્ અનાસ્રવાન્ ધર્માન્ ભાવયન્તિ. યાન્ ભાવયન્તઃ સ્રોતઆપત્તિફલં વા પ્રાપ્નુવન્તિ સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્નુવન્તિ. અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા વીર્યપારમિતાયાં સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં સત્ત્વાન્ નિયોજયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સત્ત્વાન્ વિક્ષિપ્તચિત્તાન્ દૃષ્ટ્વા એવમ્ અવવદતિ. કિમ્ ઇતિ ભોઃ સત્ત્વા ધ્યાનાનિ ન સમાપદ્યધ્વે. ત એવં બ્રૂવન્તિ. પ્રત્યયવૈકલ્યેન, તાન્ એતાં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો એવં બ્રવિતિ. અહં ભોઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ પ્રત્યયાન્ ઉપસંહરિષ્યે. યૈઃ પ્રત્યયૈર્ ન વિતર્કયિષ્યથ. અધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા. તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તેષાં સત્ત્વાનાંસ્ તાન્ પ્રત્યયાન્ ઉપસંહરતિ. યૈઃ પ્રત્યયૈર્ ઉપસંહૃતૈ ર્ ન વિતર્કયન્તિ. તે ચ સત્ત્વા વિતર્કૈશ્ ચ્છિન્નૈઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યન્તે. દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્યન્તે. મૈત્રીં [f. 295અ] સમાપદ્યન્તે કરુણાં મુદિતામ્ ઉપેક્ષાં સમાપદ્યન્તે. તે તૈ ર્ ધ્યાનૈર્ યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં ભાવયન્તિ. યં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 96 ) ભાવયન્તો ઽનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈઃ

પરિનિર્વાન્તિ. તત્રાપરે બોધિમાર્ગા ન્ ન પરિહીયન્તે. યાવદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સમાધિપારમિતાયાં સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ણાતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાંસત્ત્વા ન્ સંગૃહ્ણાતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાન્ એવં બ્રવીતિ. કિમ્ ઇદ ં ભોઃ સત્ત્વા યૂયં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયત? ત એવં બ્રૂવન્તિ, પ્રત્યયવૈકલ્યેન. તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ એવમ્ અવવદતિ. મમાન્તિકાદ્ ઉપકરણાનિ પરિગૃહ્ણીત. મમાન્તિકાદ્ ઉપકરણાનિ પરિગૃહ્ય દાનાનિ દદધ્વં શીલં રક્ષતઃ ક્ષાન્તિં ભાવયત વીર્યમ્ આરભધ્વં સમાધિં સમાપદ્યધ્વં. તત્રૈમાન્ આકારાન્ પરિપૂર્ય એવં મીમાંસધ્વમ્ અસ્તિ કશ્ચિદ્ ધર્મો યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાનાયામ્ ઉપલભ્યતે. આત્મા વા સત્ત્વો વા યાવત્ કારકો વા કારપકો વા રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા કામધાતુર્ વા રૂપધાતુર્ વા આરૂપ્યધાતુર્ વા સર્વપારમિતા સપ્તતૃંશદ્ વા બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સ્રોતઆપત્તિફલં વા. સકૃદાગામિફલં વા. અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા. પ્રત્યેકબોધિર્ વા. યાવદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કંચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભતે. યમ્ ઉપલભ્ય અભિનિવિશેત, સો ઽનભિનિવિશમાનો ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ઉત્પાદં વા નિરોધં વા સંક્લેશં વા વ્યવદાનં વા સમનુપશ્યતિ. સો ઽનુપલભમાનો ન વિકલ્પયતિ અયં નૈરયિકો વા તૈર્યગ્યોનિકો વા યામલૌકિકો વા અયમ્ અસુરકાયિકો વા દેવો વા મનુષ્યો વા અયં શીલવાન્ દુઃશીલો વા અયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામી અયમ્ અનાગામી અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા સંગૃહ્ણાતિ. કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા યાવત્ સપ્તતૃંશતં બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ પરિગૃહ્ણાતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સત્ત્વાનામ્ ઉપકરણાન્ય્ ઉપનામયતિ. યૈર્ ઉપકરણૈ ર્ પરિગૃહીતા સત્ત્વાશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયન્તિ. ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ. ચત્વારર્દ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ. સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 97 ) ભાવયન્તિ. યેન માર્ગેણ પરિગૃહીતા સંસારાં મુચ્યન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સત્ત્વાન્ આર્યૈર્ અનાસ્રવૈર્ ધર્મૈઃ સંગૃહ્ણાતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ સત્ત્વાન્ અનર્થાન્ દુઃખિતાન્ અશનવસનવિપ્રહીણાન્ દૃષ્ટ્વા એવં પરિપાચયતિ. એત યૂયં કુલપુત્રા મમાન્તિકાદ્ અન્નં વા પાનં વા યાનં વા વસ્ત્રં વા માલ્યગન્ધવિલેપનશય્યાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષય્જપરિષ્કારાન્ ગૃહીતઃ, યાવત્ સપ્તભિ ર્ રત્નૈ. સત્ત્વાન્ અનુગૃહ્ણીત, તદ્ યુષ્માકં ભવિ ષ્યતિ દીર્ઘરાત્ર્ અમ્ અર્થાય હિતાય સુખાય, મા ચ એવં ચિન્તયત, અસ્યૈ સો ઽર્થો નાસ્માકમ્ ઇતિ. દીર્ઘરાત્રમ્ એષો ઽર્થો મયા સત્ત્વાનાં કૃતે. અર્જિત. તદ્ યૂયમ્ આત્મીયમ્ એવ ચિન્તયિત્વા [f. 295બ્] સત્ત્વેભ્યો દદત. તેન ચ દાનેન શીલે નિયો જયતિ ક્ષાન્તૌ વી ર્યે સમાધૌ પ્રજ્ઞાયાં નિયોજયતિ યાવત્ સપ્તતૃંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નિયોજયતિ ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ નિય્ ઓજયતિ . મા ચ તાવતા તુષ્ટિમ્ આપદ્યધ્વં. ઉત્તરિ વા આર્યા નાસ્રવેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતઃ. સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે અનાગામિફલે અર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધૌ ઽનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સત્ત્વાઃ પરિપાચયિતવ્યા. યથા પરિપાચ્યમાનાસ્ ત્રિભ્યોપાયેભ્યઃ પરિમુચ્યન્તે. યાવત્ સંસારાત્ પરિમુચ્યન્તે. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શીલપારમિતાયાં સ્થિત્વા એવં સત્ત્વાઃ પરિપાચયિતવ્યા, યેન પ્રત્યયવૈકલ્યેન દૌઃશીલ્યમ્ આપદ્યધ્વં. તાં પ્રત્યયાન્ યુષ્માકમ્ ઉપસંહરિષ્યામિ. અન્નં વા પાનં વા યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યકાં પરિષ્કારાન્, સ તાન્ સત્ત્વાંચ્ છીલપારમિતાયાં સ્થિત્વા તથારૂપેણ અનુગ્રહેણ અનુગૃહ્ણાતિ. યથારૂપેણ અનુગ્રહેણ અનુગૃહીતા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 98 ) સત્ત્વો દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્ત ન્ તે. તાન્ અખણ્ડશીલાન્ યાવદ્ અપરામૃષ્ટશીલાન્ સંવરશીલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય, યાવન્ ષટ્સુ પારમિતાસુ કર્તવ્યં. ((76))
પરિવર્ત 77.
અથ આયુષ્ ં અત સુભૂતેર્ એતદ્ અભૂત્: કતમઃ સ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગો યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અયમ્ ઈદૃશઃ સન્નાહઃ સન્નદ્ધવ્યઃ?
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મતઃ સુભૂતેશ્ ચેતસૈવ ચેતઃ પઙ્વિતર્કમ્ આજ્ઞાય આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ષટ્પારમિતા સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગઃ, સપ્તતૃંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગઃ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ચતુર્દશશૂન્યતા અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વસમાપત્તયો દશતથાગતબલાનિ. યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા, અપિ તુ ખલુ સુભૂતે સર્વધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગ ઃ . તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અસ્તિ કશ્ચિદ્ ધર્મો યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન શિક્ષિતવ્યં, યત્ર શિક્ષિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેત? નાસ્તિ સુભૂતે કશ્ચિદ્ ધર્મો યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન શિક્ષિતવ્યં. અશિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન શક્તઃ સરાકારજ્ઞાતામ્ અનુપ્રાપ્તું.
આહ: યદિ ભગવં સર્વધર્મા શૂન્યા. કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્મેષુ શિક્ષતે? ન નુ ભગવન્ન્ અપ્રપંચ્યં પ્રપંચયેતિ. ઇયન્ત ઇતિ વા ઇમ ઇતિ વા, ઇમે ધર્મા લૌકિકા ઇમે લોકોત્તરા. એવં સાસ્રવા વા અનાસ્રવા વા. સંસ્કૃતા વા અસંસ્કૃતા વા. પૃથગ્જનધર્મા વા યાવદ્ અર્હ ન્ ધર્મા વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા વા બુદ્ધધર્મા વા.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ. યદિ પુન ઃ સુભૂતે સર્વધર્માઃ શૂન્યા ન અભવિષ્યન્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યત: યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ શૂન્યાસ્ તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે તદ્ એવં વદસિ: યદિ સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મનાનાત્વં કરોતિ. ઇયન્ત ઇતિ વા ઇમ ઇતિ વા યાવત્ પૃથગ્જનધર્મા વા યાવદ્ અર્હદ્ધર્મા વા. પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા વા. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 99 ) બુદ્ધધર્મા વા. ઇતિ. તત્ કચ્ચિત્ પુનઃ સુભૂતે એતે સત્ત્વા એવં જાનંતિ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ. યદિ જાનીયુર્ નૈ [f. 296અ] વ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો સર્વધર્મેષુ શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે એતે સત્ત્વા ન જાનન્તિ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ઇતિ. તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સર્વ ધર્મવ્યવસ્થાનં કૃત્વા સત્ત્વાનાન્ ધર્મં દેશયતિ.
(વિઇઇ 5,13) તત્ર સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિમાર્ગે ચરતા પ્રથમત એવ એવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં. ન અત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મઃ સ્વભાવેન ઉપલભ્યતે. અન્યત્ર અભિસંસ્કારાત્. તત્ર એવં સર્વધર્માણાં સ્વભાવમ્ ઉપપરીક્ષેત. ઉપપરીક્ષ્ય ન ક્વચિદ્ અભિનિવિશતે. યદિ વા પારમિતાસુ યદિ વા સપ્તતૃંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ યદિ વા સ્રોતઆપત્તિફલે. યદિ વા સકૃદાગામિફલે યદિ વા અનાગામિફલે યદિ વા અર્હત્ત્વે યદિ વા પ્રત્યેકબોધૌ યદિ વા અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ સ્વભાવેન સર્વધર્માઃ શૂન્યા, ન હિ શૂન્યતાયા શૂન્યતાયામ્ અભિનિવિશતે. શૂન્યતૈવ તાવન્ નોપલભતે. પ્રાગ્ એવ યઃ શૂન્યતાયામ્ અભિનિવેક્ષ્યતે. એવં હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અનભિનિવિષ્ટઃ સર્વધર્મેષુ વિહરતિ. યત્ર શિક્ષાયાં સ્થિત્વા સર્વાશ્ ચર્યા અવલોકયતિ ક્વેમે સત્ત્વાશ્ ચરંતિ અસદ્ગ્રાહે, તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ભવતિ, સુમોચ્યા વતેમે સત્ત્વા અસદ્ગ્રાહાદ્ ઇતિ. તતોપાયકૌશલેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા એવમ્ અવવદતિ. એત યૂયં ભોઃ સત્ત્વા દાનં દદધ્વં. તદ્ યુષ્માકમ્ અવૈકલ્યં ભવિષ્યતિ. ભોગૈઃ, તૈશ્ ચ ભોગૈર્ મા મંસ્યધ્વે, ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં શીલે અવવદતિ. એત યૂયં ભોઃ સત્ત્વાઃ શીલં રક્ષત. તેન ચ શીલેન મા મંસ્યધ્વે. ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં ક્ષાન્તૌ વીર્યે સમાધાવ્ અવવદતિ એત યૂયં ભોઃ સત્ત્વા સમાધિં સમાપદ્યધ્વં. તેન સમાધિના મા મંસ્યધ્વે, ન તત્ર કિનિચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં પ્રજ્ઞાયામ્ અવવદતિ. એત ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 100 ) ભોઃ સત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાં ભાવયતઃ, તયા ચ પ્રજ્ઞયા મા મંસ્યધ્વે, ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. એવં સ્રોતઆપત્તિફલે એવં સકૃદાગામિફલે એવમ્ અનાગામિફલે એવમ્ અર્હત્ત્વે એવં પ્રત્યેકબોધૌ એવં બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અવવદતિ. એત યૂયં ભોઃ સત્ત્વાઃ બુદ્ધધર્માં ભાવયતઃ, તૈશ્ ચ બુદ્ધધર્મૈર્ મા મંસ્યધ્વે, ન તત્ર કિંચિત્ સારમ્ અસ્તિ. સ એવમ્ એવ અવવદન્ન્ એવમ્ અનુશાસન્ બોધિસત્ત્વમાર્ગે ચરતિ. ન ચ ક્વચિત્ અભિનિવિશતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનભિનિવિષ્ટા હિ સ્ અર્વધર્મા , તથા હ્ય્ એષાં સ્વભાવો નાસ્તિ યેન અભિનિવિશ્યેત. શૂન્યતાસ્વભાવતામ્ ઉપાદાય: તત્ર સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમાર્ગે ચરન્ ન ક્વચિ ત્ પ્રતિ તિષ્ઠ તિ. સો ઽપ્રતિષ્ઠાનયોગેન દાનપારમિતાયાં ચરતિ. ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. શીલપારમિતાયાં ચરતિ ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતિ ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. વીર્યપારમિતાયાં ચરતિ ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતિ ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. સ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે ન ચ તત્ર પ્ર તિતિષ્ઠતિ. તત્ ક સ્ય હેતોઃ? તથા હિ પ્રથમં ધ્યાનં ધ્યાનેન શૂન્યં યો ઽપિ સમાપદ્યેત સો ઽપિ શૂન્યઃ યૈર્ અપ્ય્ આકારૈઃ સમાપદ્યતે. તે ઽપ્ય્ આકારા શૂન્યા. એવં દ્વિતીયમ્ [f. 296બ્] તૃતીયં ચતુર્થમ્ એવં મૈત્રિં કરુણાં મુદિતામ્ ઉપેક્સામ્ આરૂ પ્યસમાપત્તીમ્ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વસમાપત્તીં સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રતિલભતે. ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. સકૃદાગામિફલં પ્રતિલભતે. ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. અનાગામિફલં પ્રતિલભતે ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. અર્હત્ત્વં પ્રતિલભતે ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ. પ્રત્યેકબોધિં પ્રતિલભતે. ન ચ તત્ર પ્રતિતિષ્ઠતિ.
આહ: કેન કારણેન ન પ્રતિતિષ્ઠતિ?
ભગવાન્ આહ: દ્વાભ્યાં કારણાભ્યાં ન પ્રતિતિષ્ઠતિ. કતમાભ્યાં દ્વાભ્યાં? સ્વભાવશ્ ચ તેષાં ફલાનાં નાસ્તિ યત્ર પ્રતિતિષ્ઠેત્. યેન વા પ્રતિતિષ્ઠેત્. યો વા પ્રતિતિષ્ઠેત્. ન ચ તન્માત્રકેણ તુષ્ટિમ્ આપદ્યતે. ન મયા સ્રોતઆપત્તિફલં ન પ્રાપ્તવ્યં. ન ચ તત્ર સ્થાતવ્યં. યાવન્ ન મયા અર્હત્ત્વં ન પ્રાપ્તવ્યં. ન ચ તત્ર સ્થાતવ્યં. ન મયા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ ન પ્રાપ્તવ્યા, ન ચ તત્ર સ્થાતવ્યં. યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ મયા પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય નાન્યં ચિત્તં પ્રતિલબ્ધમ્ અન્યત્ર અનુત્તરસ્યા સમ્યક્સંબોધેઃ. તત્ કસ્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 101 ) હેતોઃ? તથા હિ મયા પ્રથમમ્ ભૂમિમ્ ઉપાદાય ન અન્ય ં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્ અન્યત્ર અનુત્તરસ્યા સમ્યક્સંબોધેઃ. એવં યાવ દ્ દશમી ભૂમિર્ યાવદ્ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રાન્તઃ ન અન્યઃ કશ્ચિ ચિત્તોત્પાદ ઉત્પાદિતો ઽન્યત્ર અનુત્તરસ્યાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ. અવિક્ષિપ્તમન્ અસ્ આ, સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાવદ્ એવ કાયેન પરાક્રમતે. વાચા મનસા નાન્યત્ર બોધિચિત્તેન, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિચિત્તે સ્થિત્વા અવિક્ષિપ્તમ. ન્ અસ્ આ બોધિમાર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ.
આહ: યદિ ભગવં સર્વધર્મા અનુત્પન્નાસ્ તત્ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમાર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. સર્વધર્મા અનુત્પન્ના, તત્ પુનઃ કથમ્ ઇતિ. યે ઽનાભિસંસ્કુર્વન્તિ તેષાં સર્વધર્મા અનુત્પન્નાઃ?
આહ: ન નુ પુનર્ ભગવન્ન્ ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવ ધર્માણાન્ ધર્મસ્થિતિ?

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવ ધર્માણાન્ ધર્મસ્થિ તિ ઃ, યે પુનર્ ઇમાં ધર્મસ્થિતિં ન જાનન્તિ તેષામ્ અર્થાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિમાર્ગમ્ ઉત્પાદયતિ. યેન બોધિસત્ત્વમાર્ગેણ સત્ત્વાન્ મોચયતિ સંસારાત્.
(વિઇઇ 5,14) આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ ઉત્પન્નેન માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે?
ભગવાન્ આહ: નો હીતિ.
આહ: ત દ્ અનુત્પન્નેન માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે?
ભગવાન્ આહ: નો હીતિ.
આહ: તદ્ ઉત્પન્નેન અનુત્પન્નેન ચ માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે?
ભગવાન્ આહ: નો હીતિ.
આહ: તન્ નૈવોત્પન્નેન નૈવાનુત્પન્નેન માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે?
ભગવાન્ આહ: નો હીતિ.
આહ: તત્ કથં પુનર્ ભગવં. બોધિઃ પ્રાપ્યતે.
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે માર્ગેણ બોધિઃ પ્રાપ્યતે. ન અમાર્ગેણ. બોધિર્ એવ માર્ગો માર્ગ એવ બોધિઃ.
આહ: યદિ ભગવં બોધિર્ એવ માર્ગો માર્ગ એવ બોધિઃ, તત્ પ્રાપ્તૈવ ભવતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિઃ, તત્ કથં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો નિર્દિશ્યતે. દ્વાતૃંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ યાવદ્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ?
ભગવાન્ આહ: [f. 297અ] તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે બુદ્ધો બોધિં પ્રાપ્નોતિ?
આહ: નો હીદં ભગવં, ન બુદ્ધો બોધિં પ્રાપ્નોતિ. બુદ્ધ એવ બોધિર્ બોધિર્ એવ બુદ્ધઃ.
ભગવાન્ આહ: યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ. તત્ પ્રાપ્તૈવ ભવતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બોધિર્ ઇતિ. ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્પારમિતા ં પરિપૂર્ય સપ્તતૃંશતં બોધિપક્ષ્યાં ધર્માન્ પરિપૂર્ય દશતથાગતબલાનિ. ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો: મહામૈત્રીં મહાકરુણામ્ અષ્ટાદશાવેણિકાં બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂર્ય વજ્રોપમેન સમાધિના એકચિત્તક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્નયા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ તદા તથાગત ઇતિ નિર્દિશ્યતે. સર્વદર્શી સર્વધર્મવશવર્તી.
(વિઇઇ 5,15) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પા દ મ્ ઉપાદાય. કાયદૌષ્ટુલ્યં વાગ્દૌષ્ટુલ્યં મનોદૌષ્ટુલ્યમ્ આત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચ પરિશોધયતિ. યૈ ઃ પરિશુદ્ધૈર્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ.
આહ: કતમદ્ ભગવન્ કાયદૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, કતમદ્ વાગ્દૌષ્ટુલ્યં કતમો મનોદૌષ્ટુલ્યં?

ભગવાન્ આહ: યત્ કાયકર્માકુશલં પ્રાણાતિપાતઃ આદત્તદાનં કામમિથ્યાચારઃ ઇદં કાયદૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. યદ્ વાક્કર્માકુશલં મૃષાવાદઃ પૈશુન્યં પારુષ્યં સંભિન્નપ્રલાપઃ, ઇદં વાગ્દૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. યન્ મનસ્કર્માકુશલે અભિધ્યા વ્યાપદો મિથ્યાદૃષ્ટિ ઇદં મનોદૌષ્ટુલ્યં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 103 ) બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. પુનર્ અપરં સુભૂતે યન્ મત્સર્યચિત્તમ્ ઇદં મનોદૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, ય દ્ દૌશીલ્યચિત્તં ક્ષોભનાચિત્તં કૌસીદ્યચિત્તં વિક્ષેપચિત્ત મ્ અસમહિતચિત્તં દૌષ્પ્રજ્ઞચિત્તમ્ ઇદમ્ અપિ મનોદૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. પુનર્ અપરં સુભૂતે યચ્ છીલાપરિશુદ્ધિમ્ ઇદમ્ અપિ દૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. પુનર્ અપરં સુભૂતે યચ્ ચતુ ર્ભિર્ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ વિરહિત ઇદમ્ અપિ દૌષ્ટુલ્યમ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. એવં ચતુર્ભિઃ સમ્યક્પ્રહાણૈશ્ ચતુર્ભિ ઋદ્ધિપાદૈઃ પઞ્ચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિર્ બલૈ સપ્તભિર્ બોધ્યઙ્ગૈર્ આર્યાષ્ટાઙ્ગેન માર્ગેણ. શૂન્યતાયાઃ સમાધિના આનિમિત્તેન સમાધિના અપ્રણિહિતેન સમાધિના વિરહિત ઇદમ્ અપિ દૌષ્ટુલ્યમ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. પુનર્ અપરં સુભૂતે યત્ સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયા તત્ર ચ અસ્પૃહણતા ઇદમ્ અપિ દૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. એવં યાવદ્ અર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબોધૌ વા. સ્પૃહ ણતા ઇદ મ્ અપિ દૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. પુનર્ અપરં સુભૂતે રૂપસંજ્ઞા દૌષ્ટુલ્યં વેદનાસંજ્ઞા સંજ્ઞાસંજ્ઞા સંસ્કારસંજ્ઞા વિજ્ઞાનસંજ્ઞા દૌષ્ટુલ્યં, ચક્ષુસંજ્ઞા સ્રોત્રસંજ્ઞા ઘ્રાણસંજ્ઞા જિ હ્વસંજ્ઞા કાય સંજ્ઞા મનઃસંજ્ઞા ઇદમ્ અપિ દૌષ્ટુલ્યં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય. રૂપસંજ્ઞા યાવદ્ ધર્મસંજ્ઞા. ચક્ષુર્ધાતુસંજ્ઞા યાવન્ મનોધાતુસંજ્ઞા. [f. 297બ્] સ્ત્રિસંજ્ઞા પુદ્ગ લ સંજ્ઞા. કામધાતુ સંજ્ઞા રૂપધાતુસંજ્ઞા અરૂપધાતુસંજ્ઞા કુશલસંજ્ઞા અકુશલસંજ્ઞા યાવત્ સંસ્કૃતસંજ્ઞા અસંસ્કૃતસંજ્ઞા ઇદમ્ અપિ કાયદૌષ્ટુલ્યં વાગ્દૌષ્ટુલ્યં મનોદૌષ્ટુલ્યં, ત દ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વાણિ તાનિ દૌષ્ટુ લ્યાનિ વિવર્જ્ય આત્મના ચ દાનં દદાતિ પરાં શ્ ચ દાને સમાદાપયતિ. સો ઽન્નમ્ અન્ના ર્થિકેભ્યો દદાતિ. પાનં પાનાર્થિકેભ્યો, યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાણ્ય્ ઉપકરણાર્થિકેભ્યો દદાતિ. પરં ચ ઉપકરણદાને સમાદા પય તિ. પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ત તશ્ ચ યત્ કુશલમૂલં તત્ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધયે પરિણામયતિ. એવં શીલે ક્ષાન્તૌ વીર્યે ધ્યાને પ્રજ્ઞાયાં, યાવત્ સ આત્મના ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું સપ્તભિ ર્ રત્નૈઃ પરિપૂર્ય તૃભ્યો રત્નેભ્યો દાનં દદાતિ, તસ્યૈવં ભવત્ય્, અનેન મે કુશલમૂલેન સપ્તરત્નમયં બુદ્ધક્ષેત્રં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 104 ) ભવતુ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યાનિ વાદ્યાનિ વાદયતિ. બુદ્ધેષુ વા બુદ્ધચૈત્યેષુ વા. તસ્વ્યૈવં ભવત્ય્, અનેન કુશલમૂલેન તત્ર મે બુદ્ધક્ષેત્રે દિવ્યાશ્ શબ્દાઃ મનોજ્ઞા સતતસમિતં વાદ્યન્તા ં . પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું દિવ્યગન્ધપરિપૂર્ણં કૃત્વા બુદ્ધેભ્યો વા બુદ્ધચૈત્યેભ્યો વા દદાતિ. તસ્યૈવં ભવત્ય્, અનેન કુશલમૂલેન તત્ર મે બુદ્ધક્ષેત્રે દિવ્યા ગન્ધા પ્રવાન્તુ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શતરસાનિ ભોજનાનિ તથાગતેભ્યો વા તથાગતશ્રાવકેભ્યો વા દદાતિ. તસ્યૈવં ભવત્ય્, અનેન કુશલમૂલેન તત્ર મે બુદ્ધક્ષેત્રે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય શ્રાવકસંઘસ્ય શતરસાનિ ભોજનાન્ય્ અભિનિર્વર્તંતાં. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યાન્ય્ અનુલેપનાનિ દદાતિ. તથાગતેષુ વા તથાગતચૈત્યેષુ વા. તસ્યૈવં ભવત્ય્, અનેન કુશલમૂલેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય તત્ર મે બુદ્ધક્ષેત્રે સર્વસત્ત્વાનિ દિવ્યાઃ સ્પર્શા અભિનિર્વર્તન્તામ્. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવં ભવતિ. મનોરથસંકલ્પૈર્ એવ ઇષ્ટાન્ પઞ્ચકામગુણાં બુદ્ધાના ં ભગવતાં શ્રાવકાનાં સર્વસત્ત્વાનાં ચ ઉપનામયેયં. તસ્યૈવં જાનતઃ એવં ભવત્ય્, અનેન કુશલમૂલેન તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય સ ર્વ શ્રાવક સંઘ સ્ય સર્વસત્ત્વાનાં ચ મનોરથસંકલ્પેનૈવ ઇષ્ટાઃ પઞ્ચકામગુણાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વૈઃ સાર્ધં બુદ્ધેભ્યો વા શ્રાવકેભ્યો વા પઞ્ચકામગુણાન્ દાનન્ દદાતિ. પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ. યન્વ્ અહમ્ આત્મના ચ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યેય. સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ પ્રથમે ધ્યાને નિવેશયેયં. એવં યાવ ચતુર્થે ધ્યાને નિવેશયેયં. પ્રતિષ્ઠાપયેયં. મૈત્ર્યાં કરુણાયા ં મુદિતાયામ્ ઉપેક્ષયા ં યાવત્ સપ્તતૃંશતિ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ. તસ્ય મે ઽનુત્તરસમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય સર્વસત્ત્વાશ્ ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈર્ અવિરહિતા ભવેયુશ્ ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતુર્ભિર્ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ યાવત્ સપ્તતૃંશતિ બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈર્ અવિરહિતા ભવેયુ. એવં ખલુ સુભૂતે [f. 298અ] બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 105 ) સ તાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં ન અભિસંબુધ્યતે. યાવન્ નેમે સર્વ અભિપ્રાયા પરિપૂર્યન્તે.

સ આત્મના ચ સર્વકુશલમૂલસમન્વાગતો ભવતિ. તાંશ્ ચ સર્વસત્ત્વાન્ કુશલમૂલસમન્વાગતાન્ કરોતિ. તસ્ય અભિરૂપઃ કાયો ભવત્ય્ અપ્ય્ આત્મનઃ અપિ તેષાં સત્ત્વાનાં યે તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરિપાચિતા. તેષાં સો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિક. કાયો ઽભિનિર્વર્તતે. યદુત પુણ્યપરિગૃહીતત્વાત્. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ. તથા ચ પરિશોધયતિ. યથા ત્રયાણામ્ અપાયાનાં પ્રજ્ઞપ્તિર્ અપિ ન ભવિષ્યતિ. દૃષ્ટિગતાનામ્ અપિ પ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. રાગદોષમોહાનાં પ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. સ્ત્રિપુરુષપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. દ્વયોર્ યાનયો પ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. અનિત્યદુઃખ અનાત્મપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. પરિગ્રાહપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. અહંકારમમકારપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. અનુશયપર્યુત્થાનપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. વિપર્યાસપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. ફલવ્યવસ્થાનપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન ભવિષ્યતિ. અન્યત્ર શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિત સ્ય સમાધેર્ ઘોષો નિશ્ચરિષ્યતિ. ત્યાગેચ્છતાયા. સર્વેષાં તેષાં ધર્માણાં ઘોષો નિશ્ચરિષ્યતિ. યદિ વાધ્યાત્મિકાનાં યદિ વા બાહ્યાનાં વારિતાનામ્ એવં ઘોષો નિશ્ચરિષ્યતિ. શૂન્યતા ઇતિ વા આનિમિત્તમ્ ઇતિ વા અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ વા. યથૈવૈષાન્ ધર્માણાં સ્વભાવસ્ તથૈવ શબ્દો નિશ્ચરિષ્યતિ. સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યા ઇતિ, યથા તેષાં ધર્માણાં સ્વભાવસ્ તથૈવ શબ્દો નિશ્ચરિષ્યતિ. ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, યચ્ છૂન્યં તત્ર નિમિત્તં નાસ્તિ. યત્ર નિમિત્તં નાસ્તિ તદ્ અપ્રણિહિતં. એષા સા એવંરૂપા ધર્મદેશના નિશ્ચરિષ્યતિ. રાત્રૌ વા દિવા વા સ્થિતાનાં વા નિષણ્ણાનાં વા. શયાનાં વા ચંક્રમ્યમાણાનાં વા. ઈદૃશી ધર્મદેશના નિશ્ચરિષ્યતિ. તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય. તસ્ય ખલુ પુનસ્ તથાગતસ્ય અર્હત સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય યે દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તે સર્વે વર્ણં ભાષન્તે. યે ખલુ પુનસ્ તસ્ય તથાગતસ્ય નામધેયં શ્રોષ્યન્તિ. સર્વે તે નિયતા ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. તસ્ય ખલુ પુનસ્ તથાગતસ્ય અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અનુત્તરાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 106 ) સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય ધર્મન્ દેશયતો ન કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય સંશયો ભવિષ્યત્ય્ અયં ધર્મો ઽયં ન ધર્મ ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યા ખલુ પુનર્ સર્વ ધર્માણાં ધર્મતા ન તત્ર કશ્ચિદ્ અધર્મઃ સર્વ સ ધર્મઃ, તત્ર યે સત્ત્વા અકુશલમૂલગ્રસ્તા અનવરુપ્તકુશલમૂલા બુદ્ધેષુ વા બુદ્ધશ્રા વકેષુ વા. અકલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતા આત્મદૃષ્ટિમ્ આલીયન્તે. યાવત્ સર્વદૃષ્ટિગતાન્ય્ આલીયન્તે. અન્તેષુ તિષ્ઠન્તિ. ઉચ્છેદે શાશ્વતે વા, તે મિથ્યાગ્રાહેણ ગૃહીતા અસમ્યક્સંબુદ્ધેષુ સમ્યક્સં બુદ્ધસંજ્ઞિનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધેષુ વા અસમ્યક્સંબુદ્ધસંજ્ઞિનઃ. તે અધર્મં ધર્મ ઇતિ વદન્તિ. ધર્મં વા અધર્મ ઇતિ વદન્તિ. તે ધર્મં પ્રતિક્ષિપન્તિ, પ્રતિક્ષિપ્ય કાયસ્ય ભેદાત્ પરં મરણાદ્ અપાયદુર્ગતિવિનિપા તાન્ નરકેષુ ઉપપદ્યન્તે , તત્ર બુદ્ધા ભગવન્તો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સ ત્ત્વાન્ સંસારપર્યાપન્નાન્ તતઃ પાપકા દ્ દૃષ્ટિગતાન્ વિવેચયન્તિ. વિવેચ્ય અનિયતે [f. 298બ્] રાશૌ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. તત્ર પ્રતિષ્ઠાપિતા પુનર્ અપાયેષુ ઉપપદ્યન્તે. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયતિ, ય સ્ય પરિશોધનાત્ સત્ત્વાનાં ન ક્વચિન્ નિકેતો ભવતિ. લૌકિકેષુ વા ધર્મેષુ લોકોત્તરેષુ વા ધર્મેષુ સાસ્રવેષુ વા ધર્મેષ્વ્ અનાસ્રવેષુ વા ધર્મેષુ સંસ્કૃતેષુ વા ધર્મેષ્વ્ અસંસ્કૃતેષુ વા ધર્મેષુ, યાવત્ સ ર્વસત્ત્વા નિયતા ભ વન્ત્ય્ અનુત્તરસ્યાં સમ્યક્સંબોધૌ. ((77))
પરિવર્ત 78.
(વિઇઇ 5,16) અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયતઃ અથ અનિયતઃ?
ભગવાન્ આહ: નિયતઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન અ નિયતઃ.
આહ: કતમત્ર રાશૌ નિયત. શ્રાવકરાશૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધરાશૌ વા બુદ્ધરાશૌ વા?
ભગવાન્ આહ: ન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શ્રાવકભૂમૌ વા નિયતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા, બુદ્ધભૂમૌ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયતઃ.
આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયત ઉતાહો ઽવૈવર્તિકઃ ઉતાહો ચરમભવિકઃ?
ભગવાન્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદિકો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિયત અવૈવર્તિકો નિયતશ્ ચરમભવિકો નિયતઃ.
આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ નિયતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો અપાયેષુ ઉપપદ્યતે?
ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે. તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ ન્વ્ અષ્ટમકો વા સ્રોતઆપન્નો વા સકૃદાગામી વા અનાગામી વા અર્હન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધો વા અપાયેષુ ઉપપદ્યતે?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનં દદ ઞ્ ચ્ છીલં રક્ષન્ ક્ષાન્ત્યા સંપાદયન્ વીર્યં વારભમાણઃ સમાધિં સમાપદ્યમાનઃ પ્રજ્ઞાં ભાવયં. મૈત્રીકરુણામુદિતા-ઉપેક્ષાં સર્વ સત્ત્વેષુ ભાવયતિ સર્વ અકુશલધર્મપ્રહાણાય તિષ્ઠતિ. સો ઽપાયેષુ ઉપપદ્યેત ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. દીર્ઘાયુષ્કેષુ વા દેવેષુ ઉપપદ્યેત ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. યત્ર વા અપ્રચારઃ કુશલધર્માણામ્ એડમૂકેષુ વા જનપદેષુ ઉપપદ્યેત ઇતિ. નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. દસ્યુષુ મ્લેચ્છેષુ પ્રત્યન્તેષુ વા જનપદેષુ ઉપપદ્યેત ઇતિ. યત્ર અગતિશ્ ચતસૃણાં પર્ષદન્ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. મિથ્યાદૃષ્ટિકેષુ વા કુલેષુ ઉપપદ્યેત ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ર ચ ઉપપદ્યેત યત્ર ન બુદ્ધશબ્દો ન ધર્મશબ્દો ન સંઘશબ્દ ઇતિ નેદં સ્થાનં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 108 ) વિદ્યતે. અક્રિયાદૃષ્ટિં વા પતેદ્ ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રસ્થિતઃ અધ્યાશયેન, દસાકુ શ લાઃ કર્મપથાન્ અધ્યાપદ્યેત ઇતિ નેદં સ્થાનં વિદ્યતે.
આહ: યદિ ભગવમ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ એવં કુશલમૂલસમન્વાગતઃ યદુત અપ્રતિરૂપેષુ સ્થાનેષુ નોપપદ્યતે. તદ્ યાનિ ઇમાનિ તથાગતેન આત્મનસ્ તિર્યગ્ગતિજાતકાનિ નિર્દિષ્ટાનિ. ઇમાનિ પુનસ્ તત્ર કુશલમૂલં ક્વ ગતાનિ?
ભગવાન્ આહ: ન પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽશુભેનકર્મણા તિર્યગ્ગતાવ્ ઉપદદ્યતે. અપિ તુ યેન યેન આત્મભાવેન સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તવ્યંસ્ તં તમ્ એવ આત્મભાવં સંચિન્ત્ય સત્ત્વાનામ્ અર્થાય પરિગૃહ્ણાતિ. કિં પુનઃ સુભૂતે અસ્ત્ય્ અર્હતાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વા તદ્ ઉપાયકૌશલં યેન ઉપાયકૌશલેન [f. 299અ] સમન્વાગતસ્ તિર્યગ્યોનિગતૌ6(ઉપપન્નઃ સ્યાત્?
આહ: નો ભગવન્.

ભગવાન્ આહ: તથાગતસ્ય તદ્ ઉપાયકૌશલમ્ અસ્તિ યેન તત્ર ઉપપન્નઃ સ્યાદ્. યે ઽસ્ય વધાય પરાક્રમન્તિ તાન્ અનુત્તરાયાં ક્ષાન્તૌ સમાદાપયતિ વિનયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. તેષાં સત્ત્વાનામ્ એવ અર્થાય આત્માનં ચ પરિત્યજતિ. ન ચ તેષાં સત્ત્વાનાં વિહેઠં કરોતિ. તદ્ અનેન તે સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં. યથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય મહાકરુણાં પરિપૂરયન્ન્ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે તિર્યગ્યોના વ્ વ્યુપપદ્યતે. ન ચ તિર્યગ્યોનિગતૈર્ દોસૈર્ લિપ્યતે.
આહ: કતમેષુ ભગવં કુશલેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાન્ એવંરૂપાન્ આત્મભાવાન્ પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: કતમં સુભૂતે કુશલો ધર્મો યો બોધિસત્ત્વેન ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 109 ) મહાસત્ત્વેન ન પરિપૂરયિતવ્યાઃ? સર્વકુશલધર્મપરિપૂરિર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિ. તેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિમણ્ડનિષણ્ણેન ન કશ્ચિત્ કુશલો ધર્મો યો ન પરિપૂરયિતવ્યઃ. ન હિ સ કશ્ચિત્ કુશલો ધર્મો યેન અપરિપૂરિતેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુધ્યેત નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય સર્વકુશલધર્મપરિપૂર્યૈઃ શિક્ષિતવ્યં. યત્ર શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. સર્વવાસનાનુસન્ધિં પ્રહાસ્યતિ.
આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાવચ્ છુક્લધર્મસમન્વાગતઃ આર્યેણ અનાસ્રવેણ ધર્મેણ અપાયેષુ ઉપપદ્યતે. તિર્યગ્યોનૌ વા?
ભગવાન્ આહ: કિં પુન ર્ . સુભૂતે તથાગત આર્યો ઽનાસ્રવઃ?
આહ: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુગતઃ. આર્યો ઽનાસ્રવસ્ તથાગતઃ.

ભગવાન્ આહ: કિં પુનસ્ તથાગતસ્ તૈર્યગ્યોનિકં પ્રાણિનમ્ અભિનિર્મિમીતઃ યમ્ અભિનિર્માય બુદ્ધકાર્યં કુર્યાત્?
આહ: કુર્યાદ્ ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનસ્ તથાગતસ્ તૈર્યગ્યોનિકો ભવેત્?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનસ્ તથાગતસ્ તૈર્યગ્યોનિકં દુઃખં પ્રત્યનુભવેત્?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે આર્યેણ અનાસ્રવેણ ધર્મેણ સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંચિન્ત્ય તથારૂપમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ. યેન આત્મભાવેન સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ. યથાર્હં યથાયોગ્યં.
આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ન્ અર્હન્ નિર્મિતમ્ અભિનિર્મિણોતિ. યો ઽભિનિર્મિતો ઽર્હન્કર્મ કુર્યાદ્, યેન કર્મણા પરસ્ય પ્રીતિં જાનયેત્?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. એવમ્ એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ આર્યેણ અનાસ્રવેણ ધર્મેણ સમન્વાગતઃ સંચિન્ત્ય ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 110 ) તથારૂપમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ. યેન આત્મભાવેન સત્ત્વાનાં બુદ્ધકાર્યં કરોતિ. ન ચ તેન તથારૂપેણ આત્મભાવેન દુઃખિતો ભવતિ. ન દુઃખા ં વેદના ં પ્રત્યનુભવતિ. તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યાં માયાકારો માયાન્ દર્શયતિ. હસ્તિવિગ્રહાં વા અશ્વવિગ્રહાં વા બલીવર્દવિગ્રહાં વા અન્યાં વા વિવિધાં માયાં દર્શયતિ. અપિ નુ તે હસ્તિવિગ્રહા ભવન્ત્ય્ અશ્વવિગ્રહા વા વલીવર્દવિગ્રહા વા અન્યા વા વિવિધા પ્રાણિજાતય?
આહ: નો હીદં ભગવં.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આર્યેણ અનાસ્રવેણ ધર્મેણ સમન્વાગતો ભવતિ. સંચિ ન્ત્ય તથારૂપમ્ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ. યથારૂપેણ આત્મભાવેન સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. ન ચ તથારૂપાં વેદના ં પ્રત્યનુભવતિ.
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મહોપાયકૌશલં ભગવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યો હિ નામ ભગવન્ન્ આર્યેણ જ્ઞાનેન સમન્વા ગતો યેન યેન આત્મભાવ્ એન શક્નોતિ સત્ત્વાનામ્ અર્થઃ કર્તું તં તમ્ એવ આત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ.
(વિઇઇ 5,17) કતમેષુ ભગવંચ્ છુક્લેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો [f. 299બ્] ઇમાન્ય્ એવંરૂપાન્ય્ ઉપાયકૌશલા નિ કરોતિ ન ચ તૈર્ લિપ્સ્યતે?
ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સુભૂતે સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ઇમાન્ય્ એવંરૂપાન્ય્ ઉ પાયકૌશલાનિ કરોતિ. યૈર્ ઉપાયકૌશલૈ પૂર્વસ્યાન્ દિશિ દક્ષિણાયાં પશ્ચિમાયા મ્ ઉત્તરસ્યામ્ અ ધ સ્તાત્ તિર્યક્ સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષ્વ્ ઐકૈકસ્યાન્ દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધા તુષુ સત્ત્વાનાં કૃત્યં ક રોતિ. ન ચ તેન તત્ર કિંચિત્ સંસ્પૃશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથા હિ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સર્વ થૈવ ધર્મં નો પલભતે. યો વા સંસ્પૃશ્યેત યેન વા સંપૃશ્યેત યત્ર વા સંસ્પૃશ્યેત. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વ એતે ત્રયો ધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યા ઃ . ન ચ શૂન્યતા શૂન્યતાં સંસ્પૃશતિ. ન અપિ શૂન્યતાં કશ્ચિદ્ ધર્મ સંસ્પૃશતિ. ન અપિ શૂન્યતા સંસ્પૃશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ શૂન્યતા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે. ઇયં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 111 ) સા અનુપલંભશૂન્યતા યત્ર સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ એવ સ્થિત્વા ન અન્યેષુ ધર્મેષુ ?
ભગવાન્ આહ: અસ્તિ પુનઃ સુભૂતે કશ્ચિદ્ ધર્મો યો ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અન્તર્ગતઃ?
આહ: યદિ ભગવં. પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્વભાવેન શૂન્યા કથં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વધર્મા અન્તર્ગતા? ન ચ ભગવંચ્ છૂન્યતાયાં કશ્ચિદ્ ધર્મો ઽન્તર્ગતો વા ન વા અન્તર્ગતઃ.
ભગવાન્ આહ: ન પુનઃ સુભૂતે સર્વધર્મા સર્વધર્મૈઃ શૂન્યાઃ?
આહ: શૂન્યા ભગવં.
ભગવાન્ આહ: યદિ સુભૂતે સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યા, ન નુ સર્વધર્મા શૂન્યતાયામ્ અન્તર્ગતા?
આહ: એવમ્ એતદ્ ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ એવં વેદિતવ્યં, યત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇદમ્ એવંરૂપમ્ ઉપાયકૌશલં કુરુતે.
(વિઇઇ 5,18) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વધર્મશૂન્યતાયાં સ્થિત્વા અભિજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્માતિ? યાસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા પૂર્વસ્યાન્ દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ ગચ્છતિ. તત્ર લોકધાતુષુ યે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધૃયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ તાં. પર્યુપાસ્તે ધર્મં ચ શૃણોતિ. તત્ર ચ બુદ્ધેષુ ભગવત્સુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયતિ?

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યે પૂર્વસ્યાન્ દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતવસ્ તાં સર્વાં શૂન્યા ઇતિ પશ્યતિ. યે ઽપિ તત્ર બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્ત સ્ સ્વભાવશુન્યા4ન અન્યત્ર નામસંકેતેન પ્રજ્ઞપ્તિમ્ ઉપાદાય નિર્દિશ્યન્તે. સર્વાઃ પ્રજ્ઞપ્તિ સ્વભાવેન શૂન્યાઃ, યદિ તે લોકધાતવો ન સ્વભાવેન શૂન્યાઃ અભવિષ્યંસ્, તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્તો ન સ્વભાવેન શૂન્યા અભવિષ્યંસ્, તે ઽપિ પ્રજ્ઞપ્તિસમુદાચારા ન સ્વભાવેન શૂન્યા ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 112 ) અભવિષ્યંસ્, તત્ પ્રાદેસિકી શૂન્યતાભવિષ્યત્. યસ્માન્ ન પ્રાદેશિકી શૂન્યતા તસ્માત્ સર્વધર્માઃ સર્વધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપાયકૌશલેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અભિજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્હરતિ. યાસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા દિવ્યં ચક્ષુર્ અભિનિર્હ ર તિ. દિવ્યશ્રોત્રમ્ ઋદ્ધિં પરચિત્તજ્ઞાનં. પૂર્વે નિવાસં ચ્યુતોપપત્તિં, ન ચ વિના અભિજ્ઞાભિર્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શક્યમ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધું. ॥। [300અ।બ્ મિસ્સિન્ગ્] ॥। [f. 301અ] તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અભિજ્ઞાપારમિતાયાં બોધિર્ અન્તર્ગતા; તેભિર્ એવ અભિજ્ઞાભિર્ બોધિર્ માર્ગયિતવ્યા; સ માર્ગયમાણો દિવ્યેન ચક્ષુષા આત્મનસ્ તાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ પશ્યતિ. પરં ચ કુશલેષુ ધર્મેષુ નિયોજયતિ. ન ચ તેષુ કુશલેષુ ધર્મેષુ અભિનિવેષ્ઠતે . તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે સર્વે કુશલા ધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યા. ન હિ શૂન્યતાયા ક્વચિદ્ અભિનિવિશતે. યદ્ અભિનિવિશ્ય આસ્વાદયેત્. નિરાસ્વાદા હિ શૂન્યતા. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચર ન્ દિવ્યં ચક્ષુર્ અભિનિર્હરતિ. યેન દિવ્યેન ચક્ષુષા સર્વધર્માંચ્ છૂન્યા ઇતિ પશ્યતિ, તત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાન્ ધર્મતામ્ આગમ્ય કર્મ અભિનિરોપયતિ. યયા કર્માભિનિરુપ્ત્યા સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયતિ. ન પુનઃ સત્ત્વં ન સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિમ્ ઉપલભતે. ઇત્ય્ અનુપલંભયોગેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ અભિજ્ઞાપારમિતામ્ અભિનિર્માતિ. યાભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ યે ઽભિજ્ઞાકરણીયાન્ ધર્માન્ તાન્ કરોતિ. તત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેન અતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ પૂર્વસ્યા ં દિશિ દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ અધસ્તાદ્ દિશિ વિદિક્ષ્વ્ ઊર્ધ્વમ્ [**] તિર્યગ્ લોકધાતૂં પશ્યતિ. સ તત્ર ઋધ્યા ગત્વા સત્ત્વાનામ્ અર્થં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 113 ) કરોતિ. યદિ વા દાનેન યદિ વા શીલેન યદિ વા ક્ષાન્ત્યા યદિ વા વીર્યેણ યદિ વા સમાધ્મા યદિ વા પ્રજ્ઞાયા યદિ વા સપ્તતૃંશતા બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈઃ યદિ વા ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિભિર્ યદિ વા શ્રાવકધર્મૈર્ યદિ વા. પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મૈર્ યદિ વા બોધિસત્ત્વધર્મૈર્ યદિ વા બુદ્ધધર્મૈસ્ તેષાં સત્ત્વાનાં કૃત્યકરો ભવતિ. તત્ર યે સત્ત્વા મત્સરિણસ્ તેષામ્ એવન્ ધર્મન્ દેશયતિ. દદધ્વદ્ દાનન્, દુઃખં હિ દારિદ્ર્યં, ન હિ દારિદ્ર્યેણ શક્યમ્ આત્મનો ઽપ્ય્ અર્થઃ કર્તું. પ્રાગ્ એવ પરસ્ય, તદ્ યૂયમ્ આત્મના ચ દુઃકિતા ભવિષ્યથઃ પરં ચ દુઃખયિષ્યથ, મા દારિદ્ર્યેણ અભિભૂતા અન્યોન્ય માંસાનિ ખાદન્તો ન પરિમોક્ષ્યધ્વે તૃભ્યો ઽપાયેભ્યઃ, યે દુ ઃ શીલા સત્ત્વાસ્ તેષામ્ એવન્ ધર્મન્ દેશયતિ. દુઃખં હિ ભોઃ પુરુષા દૌઃશીલ્યં, ન હિ દુઃશીલેન શક્યમ્ આત્મનો ઽપ્ય્ અર્થઃ કર્તું, પ્રાગ્ એવ પરસ્ય. દૌઃશીલ્યસ્ય યો વિપાકઃ સ નરકા વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકો વા, તદ્ યૂયં તૃષ્વ્ અપાયેષુ પ્રપતિતા. આત્માનમ્ એવ ન શક્યા અર્થં કર્તું પ્રાગ્ એવ પરમ્, તદ્ યુષ્માભિર્ એકદૌઃશીલ્યસ્ય ચિત્તસ્ય અપ્ય્ અવકાશો ન દાતવ્યો, મા પશ્ચાત્ તાપિનો ઽભૂત્. યે સત્ત્વાસ્ પરસ્પરં વ્યાપન્નચિત્તાસ્ તેષામ્ એવન્ ધર્મન્ દેશયતિ. મા યૂયમ્ અન્યોન્યં વ્યાપદ્યધ્વં. ક્ષુભિતચિત્તાનાં સતાં ન કશ્ચિત્ કુશલો ધર્મઃ પ્રાદુર્ભવતિ, તદ્ યુષ્માકમ્ અન્યોન્યક્ષુભિતચિત્તાનાં સતાં સ્થાનમ્ એતદ્ વિદ્યતે. યન્ નરકોપપત્તિર્ ભવે દ્ વા તિર્યગ્યોનિ ર્ વા યમલોકો વા, હંત યુષ્માભિર્ એકચિત્તમ્ અપિ ન ક્ષોભયિતવ્યં, પ્રાગ્ એવ અન્યેષાં અકુશલાનાં ચિત્તાનામ્ અવકાશો ન દાતવ્યઃ ઇતિ. યે કુસીદાસ્ તાં વીર્યે નિયોજયતિ, એવં યાવદ્ યે વિક્ષિપ્તચિત્તાસ્ તાન્ સમા ધૌ નિયોજયતિ. યે દુષ્પ્રજ્ઞાસ્ તાન્ પ્રજ્ઞાયાં નિયોજયતિ. યે રાગચરિતાસ્ તાન્ અશુભાયાં નિયોજયતિ. યે દ્વેષચરિતાસ્ તાં મૈત્ર્યાં નિયોજયતિ. [f. 301બ્] યે મોહચરિતાસ્ તાં પ્રતીત્યસમુત્પા દે નિયોજયતિ. યે કુમાર્ગે પ્રસ્થિતાસ્ તાન્ માર્ગે નિયોજયતિ. યદિ વા શ્રાવકમાર્ગે યદિ વા પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગે નિયોજયતિ. તેષામ્ એવન્ ધર્મન્ દેશયતિ, યત્ર યૂયમ્ અભિનિવિષ્ટાસ્ તે ધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યા, ન હિ સ્વ ભાવેન શૂન્યે ષુ ધર્મેષુ શક્યમ્ અભિનિવેષ્ટું. અનભિનિવિષ્ટા ચ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 114 ) શૂન્યતા. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્

અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા સત્ત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ. નાસ્તિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યેન શક્યમ્ અભિજ્ઞાસ્વ્ અસ્થિત્વા સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયિતું, ઉત્પથપ્રસ્થિતા વા સત્ત્વા માર્ગમ્ અવતારયિતું નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. યથા સુભૂતે પક્ષી શકુનિર્ અપક્ષકો ન શક્નોત્ય્ આકાશેન ક્રામિતુમ્ એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ અનાગમ્ય અ ભિજ્ઞા ન શક્નોતિ. ધર્મન્ દેશયિતું. તસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અભિજ્ઞા અભિનિર્હર્તવ્યાઃ. સ આભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ અભિનિર્હર્તાભિર્ યમ્ આકાઙ્ક્ષિશ્યતિ સત્ત્વાનામ્ અર્થં કર્તું તં સુખિન કરિષ્યતિ. દિવ્યેન ચક્ષુષા ગઙ્ગાનાદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ દ્રક્ષ્યતિ. તાંશ્ ચ તત્ર સત્ત્વાન્ ઉપપન્નાન્ દ્રક્ષ્યતિ. દૃષ્ટ્વા ચ તાન્ સત્ત્વાન્ ઋધ્યા ગત્વા ચેતસૈવ ચિત્તં પ્રજ્ઞાસ્યતિ, પ્રજ્ઞાય તથૈવ ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. યદિ વા દાનકથાં યદિ વા યાવ ન્ નૈર્યાનિકીં કથાં. સ દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના ઉભૌ શબ્દૌ શ્રોષ્યતિ. યદુત દિવ્યાંશ્ ચ માનુષ્યકાંશ્ ચ. તત્ર યે પૂર્વસ્યાં દિશિ યાવત્ સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાન્ દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયન્તિ. સ તેન દિવ્યેન શ્રોત્રધાતુના તાન્ ધર્માન્ શ્રોષ્યતિ. શ્રુત્વા ચ તથાત્વાય ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ. તથાત્વાય ઉદ્ગૃહ્ય અન્ અન્ ય્ અથાત્વાય ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. દાનકથાં યાવન્ નૈર્યાણિકકથાં. તસ્ય ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનં સુવિશુદ્ધં ભવિષ્યતિ. સ તેન ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનેન સત્ત્વાનાં ચિત્તં પ્રજ્ઞાસ્યતિ. તેષાન્ તથાત્વાય ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. દાનકથાં યાવન્ નૈર્યાણિકકથાં. સો ઽનેકવિધં પૂર્વેનિવાસમ્ અનુસ્મરિષ્યતિ અન્ય આત્મનો ઽપિ પરસ્ય અપિ . સ તેન પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનેન એવં જ્ઞાસ્યત્ય્ એવંનામકાસ્ તે ઽભૂવન્. પૌર્વકાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા સશ્રાવકાસ્, તત્ર યે સત્ત્વા પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃત્યધિમુક્તા ભવિષ્યન્તિ. તેષાં તથાત્વાય ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. દાનકથાં યાવન્ નૈર્યાણિકકથાં. સ ઋદ્ધ્યા અનેકાન્ વિવિધાં લોકધાતૂં ગત્વા બુદ્ધાં ભગવતઃ પર્યુપાસિષ્યતે પર્યુપાસ્ય અભિજ્ઞાનેન સત્ત્વાનાં ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. દાનકથાં યાવન્ નૈર્યાણિકકથાં. સ આસ્રવક્ષયજ્ઞાનેન સુવિદિતેન સત્ત્વાનાન્ ધર્મન્ દેશયિષ્યતિ. યદિ વા દાનકથાં યદિ વા નૈર્યાણિકકથાં. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા યાં ચ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 115 ) રતા અ ભિજ્ઞા અભિનિર્હર્તવ્યા. સ એ ભિર્ અભિજ્ઞાભિઃ સુપરિચિતાભિ યં યમ્ એવ આત્મભાવં પરિગૃહીતુમ્ આકાઙ્ક્ષિષ્યતિ. તં તમ્ એવ આત્મભાવં પરિગ્રહીસ્યતિ. સ ન ચ તેન સુખેન વા દુઃખેન વા સુમના વા દુર્મના વા ભવિષ્યતિ. નૈવ અસ્ય અનુનયપ્રતિઘૌ ભવિષ્યથ. તદ્યથાપિ નામ તથાગ તનિર્મિતઃ [f. 302અ] પુરુષઃ સર્વકૃત્યાનિ ક રોતિ. ન ચ તેન સુખેન વા દુઃખેન વા ક્લિશ્યતે. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અભિજ્ઞાવિક્રીડિતેન ભવિતવ્યં. યથા વિક્રીડમાનો બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયિષ્યતિ. ન પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અપરિશોધિતે બુદ્ધક્ષેત્રે અપરિપાચિતેષુ સત્ત્વેષુ શક્યમ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધું. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ સુભૂતે માર્ગાઙ્ગવિકલસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ.
(વિઇઇ 5,19) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમાનિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગાઙ્ગાનિ. યાનિ યાનિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પરિપૂર્ય અનુત્તરા ં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સર્વકુશલધર્માઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માર્ગાઙ્ગાનિ.
આહ: તે પુનર્ ભગવન્ કતમે કુશલધર્મા માર્ગાઙ્ગાનિ. યૈર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુધ્યતે?
ભગવાન્ આહ: પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતા કુશલો ધર્મસ્ તત્ર યા અકલ્પના ય દ્ દદન્ ન કલપ્યતિ. ઇદં દાનન્ અસ્મૈ દદામ્ય્ અહન્ દદામિ ઇત્ય્ એતત્ ત્રયં ન કલ્પયતિ. સ્વભાવશુન્યતામ્ ઉપાદાય, યયા પારમિતયા આત્મના ચ તરતિ પરં ચ તારયતિ સંસારાર્ણવાત્. ઇમે તે કુશલધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્તરસ્યા સમ્યક્સંબોધ્ અય્ એ માર્ગો યેન માર્ગેન અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તીર્ણાસ્ તરન્તિ તરિષ્યન્તિ ચ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 116 ) સંસારાર્ણવાત્. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા સમાધિપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ: ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તયઃ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ. ચત્વારર્દ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ. ચતુર્દશશૂન્યતા અષ્ટૌ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વસમાપત્તયો ધારણીમુખાનિ સમાધિમુખાનિ. પ્રતિસંવિદો યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, યાવન્તઃ કેચિદ્ બોધિમાર્ગા ઇમે તે કુશલા ધર્મા યે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પરિપૂરયિતવ્યા યાં પરિપૂર્ય સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. યામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ. ((78))
પરિવર્ત 79
(વિઇઇ 5,20) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ ઇમે ધર્મા બોધિસત્ત્વધર્માસ્ તદ્ બુદ્ધધર્માસ્ પુનર્ કતમે?
ભગવાન્ આહ: યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ. યદિ ઇમે ધર્મા બોધિસત્ત્વધર્માસ્ તદ્ બુદ્ધધર્માઃ પુનઃ કતમ ઇતિ. ઇમ એવ સુભૂતે બુદ્ધધર્મા યદેમાન્ ધર્માન્ સર્વાકારૈર્ અભિસંબુધ્યતે. તસ્ય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રાપ્તસ્ય સર્વવાસનાનુસન્ધિઃ પ્રહીયતે, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભિસંબુધ્યતે, તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વધર્માન્ એકલક્ષણસમાયુક્તયા પ્રજ્ઞયા અભિસંબુદ્ધઃ, અયં વિશેષો બોધિસત્ત્વસ્ય ચ તથાગતસ્ય ચ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધ સ્ય. તદ્યથાપિ નામ સુ ભૂતે અન્ય એવ પ્રતિપન્નકો અન્ય એવ ફલસ્તઃ, ન ચ ન તાવ્ ઉભાવ્ આર્યપુદ્ગલૌ, એવમ્ એવ સુભૂતે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 117 ) બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આનન્તર્યમાર્ગે [f. 302બ્] પ્રતિપન્નકસ્તઃ, ત થાગતસ્ પુનર્ અર્હન્ સમ્યક્સં બુદ્ધઃ સર્વધર્મેષ્વ્ અન ન્ધકારતા પ્રાપ્ત, ઇયં સુભૂતે વિશેસો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય તથાગતસ્ય ચ અર્હત સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય.
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ પુનર્ ભગવન્ન્ ઇમે ધર્માઃ સ્વલક્ષણશૂન્યાઃ, સ્વલક્સ ણશૂન્યે ષુ ધર્મેષુ કુતો વિશેષો નાના કરણ ં વા ઉપલભ્યતે? અયં નૈરયિકો ઽયં તૈર્યગ્યોનિકો ઽયં યમલૌકિકઃ અયં દેવો ઽયં મનુષ્ય અયં ગોત્રભૂર્ અયમ્ અષ્ટમક અયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽયં બોધિસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. યથૈવ ભગવન્ન્ ઇમે પુદ્ગલા નોપલભ્યન્તે. તથૈવ ભગવં. કર્મ નોપલભ્યતે. યથૈવ કર્મ નોપલભ્યતે તથૈવ કર્મવિપાકો નોપલભ્યતે.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ તથા યથા વદસિ. સ્વલક્સણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ન કર્મ ન વિપાક ઉપલભ્યતે. યે પુનઃ સુભૂતે સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્મા ન્ ન જાનન્તિ તે કર્મ અભિસંસ્કુર્વન્તિ. દુશ્ચરિતં વા સુચરિતં વા સાસ્રવં વા અનાસ્રવં વા. તે દુશ્ચરિતેન કર્મણા ત્રિષ્વ્ અપાયેષુ પ્રપતન્તિ. સુચરિતેન દેવમનુષ્યેષુ ઉપપદ્યન્તે. અચ્છિદ્રેણ કર્મણા રૂપધાતૌ વા અરૂપ્યધાતૌ વા ચોપપયન્તે. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરન્ન્ અચ્છિદ્રચારિ ઇમાન્ બોધિસત્ત્વધર્માન્ ઉત્પાદયતિ. યાન્ ઉત્પાદ્ય બોધ્યઙ્ગપરિવારસહગતં વજ્રોપમં સમાધિં સમાપન્નો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ અર્થણિ કરોતિ. યો ઽર્થ. કૃતો ન પુન ર્ વિપ્રણશ્યતિ. યસ્ય વિપ્રણાશાત્ પઞ્ચગતિકે સંસારે પ્રપતેત્.
અહ: કિં પુનર્ ભગવતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય પઞ્ચગતિકઃ સંસાર ઉપલબ્ધઃ?
ભગવાન્ આહ: નો હીતિ.
આહ: કિં પુનસ્ તથાગતેન કૃષ્ણા વા શુક્લા વા અકૃષ્ણાશુક્લા વા ધર્માઃ ઉપલબ્ધાઃ?
ભગવાન્ આહ: નો હીતિ.
આહ: યદિ નોપલબ્ધા. કુતો નરકા વા તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકા વા પ્રજ્ઞપ્તાઃ કુતો દેવમનુષ્યાઃ પ્રજ્ઞપ્તાઃ કુતઃ સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ કુતો બોધિસત્ત્વઃ કુતસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ પ્રજ્ઞપ્તઃ?
ભગવાન્ આહ: કિં પુન ઃ સુભૂતે એતે સત્ત્વા સ્વલક્ષણશૂન્યાં. સર્વધર્માં જાનન્તિ?

આહ: નો હીતિ.
ભગવાન્ આહ: યદિ પુનઃ સુભૂતે સત્ત્વા એવં જાનીયુ ઃ સ્વલક્ષણશૂન્યા ધર્મા ઇતિ. તન્ ન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે ઽસંપ્રતિષ્ઠમાનો ન સત્ત્વાં મોચયે ત્ ત્રિભ્યો ઽપાયેભ્યો યાવત્ સંસારગતિભ્યઃ. યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સત્ત્વા ન જાનન્તિ સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માસ્ તે અપ્રજાનન્તો ન પરિમુચ્યન્તે પઞ્ચગતિકાત્ સંસારાત્. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાચ્ છ્રુત્વા સ્વલક્ષણશૂન્યાન્ ધર્માન્ સત્ત્વાનામ્ અર્થાય અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠતે. નેમે ધર્માસ્ તથા સંવિદ્યન્તે યથા બાલપૃથગ્જના અભિનિવિષ્ટા, તદ્ ઇમે સત્ત્વાઃ અસતઃ અસંવિદ્યમાનાન્ ધ ર્માન્ સ્વ તઃ કલ્પયિત્વા ઉપલભ્ય: અસત્ત્વે સત્ત્વસંજ્ઞિનઃ અરૂપે રૂપસંજ્ઞિન. અવેદનાયાં વેદનાસંજ્ઞિનઃ અસંજ્ઞાયાં સંજ્ઞાસંજ્ઞિનઃ અસંસ્કારેષુ સંસ્કારસંજ્ઞિનઃ અવિજ્ઞાને વિજ્ઞાનસંજ્ઞિનઃ [f. 303અ] યાવદ્ અસંસ્કૃતધર્માન્ અસતો ઽસંવિદ્યમાના કલ્પયિત્વા, વિપર્યાસૈર્ વિપર્યસ્તચિત્તા. કાયેન વાચા મ નસા ક ર્મ અભિસંસ્કુર્વન્તિ. તે પઞ્ચગતિકા ત્ સંસારાન્ ન પરિમુચ્યન્તે. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરં સર્વાન્ અન્તર્ગતાન્ કુશલાન્ ધર્માન્ કૃત્વા બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરતિ. યાં ચારિકાં ચરન્ન્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
(વિઇઇ 5,21). અભિસંબુધ્ય દુઃખં ચ દુઃખસમુદયં ચ દુઃખનિરોધં ચ દુઃખનિરોધગામિનીં ચ પ્રતિપાદમ્ આચષ્ટે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 119 ) દેશયતિ. પ્રજ્ઞપયતિ પ્રસ્થાપયતિ. વિવરતિ વિભજતિ ઉત્તાનીકરોતિ સંપ્રકાશયતિ. તત્ર ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ સર્વે ઽન્તર્ગતા કુશલા ધર્મા યે કેચિદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા યૈ ર્ બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈસ્ ત્રયાણાં રત્નાનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ. કતમેષાં ત્રયાણાં? બુદ્ધરત્નસ્ય ધર્મરત્નસ્ય સંઘરત્નસ્ય, એષાં ત્રયાણાં રત્નાનાં પ્રાદુર્ભાવાત્ સત્ત્વાઃ પરિમુચ્યન્તે પઞ્ચગતિકા ત્ સંસારાત્.
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તં એતદ્ અવોચત્: કિં પુનર્ ભગવન્ દુઃખજ્ઞાનેન પરિનિર્વાણં ભવત્ય્ અથ દુઃખેન, સમુદયજ્ઞાનેન પરિનિર્વાણં ભવત્ય્ અથ સમુદયેન, દુઃખનિરોધજ્ઞાનેન પરિનિર્વાણં ભવત્ય્ અથ દુઃખનિરોધેન: માર્ગજ્ઞાનેન પરિનિર્વાણં ભવત્ય્ અથ માર્ગેણ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ન સુભૂતે દુઃખજ્ઞાનેન પરિનિર્વાણં ભવતિ ન દુઃખેન, ન સમુદયજ્ઞાનેન પર્મિર્વાણં ભવતિ. ન સમુદયેન. ન દુઃખનિરોધજ્ઞાનેન પરિનિર્વાણં ભવતિ. ન દુઃખનિરોધેન. ન માર્ગજ્ઞાનેન પરિનિર્વાણં ભવતિ ન માર્ગેણ. યા પુનઃ સુભૂતે ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં સમતા તત્ પરિનિર્વાણમ્ ઉક્તં મયા, ન પુન દુઃખજ્ઞાનેન પરિનિર્વાણં ભવતિ. ન દુઃખેન ન સમુદયજ્ઞાનેન ન સમુદયેન ન દુઃખનિરોધજ્ઞાનેન ન દુઃખનિરોધેન ન માર્ગજ્ઞાનેન ન માર્ગેણ પરિનિર્વાણં ભવતિ.
આહ: કતમા એષ ં ભગવંસ્ ચતુર્ણામ્ આર્ય સત્યાનાં સ મતા?
ભગવાન્ આહ: યત્ર સુભૂતે ન દુઃખં ન દુઃખજ્ઞાનં ન સમુદયો ન સમુદયજ્ઞાનં ન નિરોધો ન નિરોધજ્ઞાનં ન માર્ગો ન માર્ગજ્ઞાનં. યૈષાં ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં તથતા અવિતથતા ધર્મતા. ધર્મધાતુર્ ધર્મનિયામતા ધર્મસ્થિતા. યદ્ ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિત એવ ધાતુર્ યદુત ધર્મધાતુઃ અસંપ્રમોષાય અપરિહાણાય સંવર્તતે. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્યાનુબોધાય ચરતિ. ન ચ સત્યાન્ય્ અનુબોધવ્યાનિ.
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભવવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં પુનર્ ભગવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સત્યાનુબોધાય ચરતિ. યથા ચરં સત્યાન્ય્ અનુબુધ્યતે. અ ભિ સંબુધ્ય તથાત્વં પ્રતિવિધ્યતિ. યથા પ્રતિવિધ્યન્ નૈવ શ્રાવકભૂમૌ પતતિ ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પતતિ. બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન તાન્ ધર્માંસ્ તથા પશ્યતિ. યથા પશ્યં કિંચિદ્ ધર્મમ્ ઉપલભેત. અનુપલભમાનઃ સર્વધર્માંચ્ છૂન્યા ઇતિ પશ્યતિ. સત્યપર્યાપન્નાંશ્ ચ અસત્યપર્યા પન્નાઞ્ ચ તાન્ સર્વાન્ શૂન્યા ઇતિ પશ્યતિ. સ એવં પ શ્યન્ન્ અવક્રાન્તનિયામો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વગોત્રભૂભૂમૌ સ્થિતો ભવતિ. સ બોધિસત્ત્વગોત્રભૂભૂમૌ સ્થિત્વા ન મૂર્ધ્ન નિપાતં પતતિ. યેન [f. 303બ્] મૂર્ધ્ન નિપાતેન શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યે કબુદ્ધભૂમૌ વા પતતિ . સ ઇહ બોધિસત્ત્વગોત્રભૂમૌ સ્થિત્વા ચત્વારિ ધ્યાનાન્ય્ ઉત્પાદયતિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તીઃ. સ ઇહ શમથભૂમૌ સ્થિત્વા સર્વધર્માન્ પ્રવિચિનોતિ. ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ પ્રતિવિબુધ્યતિ. સ ચ દુઃખઞ્ ચ પરિજાનાતિ. ન ચ દુઃખારમ્બણાં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. સમુદયં ચ પ્રજાહતિ. ન ચ સમુદયારમ્બણં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. નિરોધં ચ સાક્ષાત્કરોતિ. ન ચ નિરોધારમ્બણં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. માર્ગં ચ ભાવયતિ ન ચ માર્ગારમ્બણં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ. અન્યત્ર બોધિનિમ્નેન ચિત્તેન સર્વધર્મા ન્ યથાવત્વં પશ્યતિ.
આહ: કતમા ભગવન્ સર્વધર્માણા ં યથાવત્તા?
ભગવાન્ આહ: શૂન્યતા.
આહ: કતમા શૂન્યતા?
ભગવાન્ આહ: સ્વલક્સણશૂન્યતા. સો ઽનયૈવંરૂપયા વિપશ્યનયા સર્વધર્માંચ્ છૂન્યા ઇતિ વિપશ્યતિ. ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય સ્વભાવં પશ્યતિ. યત્ર ભાવે સ્થિત્વા બોધિમ્ અભિસંબુધ્યેત.
આહ: એવં સતિ ભગવન્ન્ અભાવશ્ ચ બોધિઃ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતદ્. યથા વદસિ. અભાવશ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 121 ) ચ બોધિઃ, સા ન બુદ્ધૈઃ કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ ન અર્હદ્ભિર્ નાપિ તૈ ર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્, ય ઇહ બોધાય ચરન્તિ. અન્યત્ર સત્ત્વા ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ યથાત્વં. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિ તાયાં ચ રન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ. ((79))
પરિવર્ત 80.

(વિઇઇ 5,22) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવા સર્વધર્માસ્, તે ન બુદ્ધૈ કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ ન અર્હદ્ભિર્ ન અનાગામિભિર્ ન સકૃદાગામિભિર્ ન સ્રોતઆપન્નૈર્ ન પ્રતિપન્ન્ અક્ ઐર્ નાપિ તૈર્ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ કૃતા ય ઇહ બોધાય ચરન્તિ. તત્ કુત એસાન્ ધર્માણાં નાનાકરણં વા વ્યવ સ્થાનં વા પ્રજ્ઞાયતે, ઇમે નૈ રયિ કા ઇ મે તૈર્યગ્યોનિકા ઇમે યામલૌકિકા ઇમે દેવા ઇમે મનુષ્યાઃ, અનેન વા કર્મણા નરકાસ્ તિર્યગ્યોનિર્ યમલોકઃ અનેન કર્મણા દેવાઃ અનેન કર્મણા મનુષ્યાઃ અનેન કર્મણા બ્રહ્મકાયિકા દેવાઃ યા વન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતના દેવાઃ . અનેન કર્મણા સ્રોતઆપન્નાઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ અનેન કર્મણા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનેન કર્મણા તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. અભાવસ્ય હિ ભગવન્ ન કાચિત્ ક્રિયા યયા ક્રિયા નરકં વા ગચ્છે ત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા દેવમાનુષ્યં વા યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેષુ વા દેવેષુ ઉપપદ્યેત. સ્રોતઆપત્તિફલં વા અનુપ્રાપ્નુયા ત્ સ કૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિં વા, બોધિસત્ત્વો વા મહાસત્ત્વો બોધિમાર્ગે ચરેત્ તથાગતો વા ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વાકારજ્ઞતાં વા અનુપ્રાપ્નુયાદ્ યામ્ અનુપ્રાપ્ય સત્ત્વાં સંસારાં મોચયેદ્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ તથા યથા વદસિ, અભાવસ્ય હિ સુભૂતે ન કર્મ ન ક્રિયા ન ફલં. બાલો હિ સુભૂતે ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 122 ) અશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનઃ આર્યધર્મેષ્વ્ અકોવિદઃ અભાવસ્વભાવાન્ ધર્માન્ ન પ્રજાનાતિ. સ વિપર્યાસસમુત્થિતેન ચિત્તેન વિવિધં કર્માભિસંસ્કરોતિ. તસ્ય તાદૃશ એવ આત્મભાવો અભિનિ ર્ વર્તતે. યદિ વા નરકેષુ યદિ વા તિર્યગ્યોનૌ યદિ વા યમલોકે યદિ વા યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાય તનેષુ [f. 304અ] દેવેષુ. યાવદ્ અભાવસ્ય ન કર્મ ન ક્રિ યા ન ફલં. યઃ પુનર્ અભાવઃ અભાવ એવ સઃ. યત્ પુન ર્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ. અભાવસ્ય હિ ન કાચિત્ ક્રિયા યયા ક્રિયયા યાવત્ સ્રોતઆપત્તિફલં વા અનુપ્રાપ્નુયાત્. સકૃદાગામિફલં વા અનાગામિફલં વા અર્હત્ત્વં વા પ્રત્યેકબોધિં વા, બોધિસત્ત્વો વા મહાસત્ત્વો માર્ગાકારજ્ઞતાયાઞ્ચ્ ચરે ત્ તથાગતો વાર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુયાદ્ ઇતિ. યામ્ અનુપ્રાપ્ય સત્ત્વાન્ સંસારાન્ મોચયે ત્ . તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ન અભાવો માર્ગઃ અભાવઃ સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અભાવઃ સકૃદાગામિફલમ્ અભાવો ઽનાગામિફલમ્ અભાવો ઽર્હત્ત્વમ્ અભાવઃ પ્રત્યેકબોધિહ્ર્ અભાવો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા.
આહ: અભાવો ભગવન્ માર્ગઃ અભાવ સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અભાવઃ સકૃદાગામિફલમ્ અભાવો ઽનાગામિફલમ્ અભાવો ઽર્હત્વમ્ અભાવઃ પ્રત્યેકબોધિર્ અભાવો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અભાવો ધર્મઃ અભાવન્ ધર્મમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ?
આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: ઇતિ હિ સુભૂતે. યશ્ ચ અભાવો યશ્ ચ માર્ગ ઉભાવ્ એતૌ ધર્મૌ ન સંયુક્તૌ ન વિસંયુક્તૌવ્ અરૂપિણાવ્ અનિદર્શનાવ્ અપ્રતિઘાવ્ એકલક્ષણૌ યદુત અલક્સણૌ, તત્ર સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલેન સત્ત્વાંશ્ ચતુર્ભિર્ વિપર્યાસૈર્ અભિનિવિષ્ટાં પઞ્ચસ્કન્ધેષુ અનિત્યે નિત્યસંજ્ઞીનો દુઃખે સુખસંજ્ઞીનઃ અનાત્માન્ય્ આત્મસંજ્ઞિન ઃ . અશુભે શુભસંજ્ઞીનો ભાવાભિવિનિષ્ટાસ્ તતો ભાવાદ્ વિવેચયતિ.
(વિઇઇ 5,23) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કચ્ચિદ્ ભગવન્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ ભૂતં ભાવંસ્ તથ્ અત્ આ અવિતથતા યત્ર સ્થિત્વા બાલપૃથગ્જના વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અભિનિવિશન્તે. ભૂતં ભાવસ્ તથ્ અત્ આ અવિતથતા. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 123 ) યદિ નાસ્તિ કથં કર્મ અભિસંસ્કુર્વન્તિ. યેન કર્મણા પઞ્ચગતિકાત્ સંસારાન્ ન પરિમુચ્યન્તે?
ભગવાન્ આહ: નાસ્તિ સુભૂતે અન્તશો બલાગ્રકોટીનિક્ષેપમાત્રમ્ અપિ વસ્તુ યત્ર સ્થિત્વા બાલપૃથગ્જના કર્માભિસંસ્કુર્વન્તિ અન્યત્ર વિપર્યાસેન. તેન હિ સુભૂતે ઉપમાન્ તે કરિષ્યામિ યાવદ્ એવ અસ્યૈવાર્થસ્ય ભૂયસ્યામાત્રયા પરિપૂરયે યથાપણ્ડિતાજાનીયુઃ. તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે કચ્ચિ ત્ સ્વપ્નદર્શિનો વસ્ત્વ્ અસ્તિ. યત્ર સ્થિત્વા સ્વપ્નદર્શી પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ પરિચારયેત્?
આહ: સ્વપ્ન એવ તાવ ન્ નાસ્તિ. કુતઃ પુનઃ સ્વપ્નદર્શી, તત્ર સ્થિત્વા પઞ્ચભિઃ કામગુણૈઃ પરિચારયેત્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે કચ્ચિત્ પુનર્ ધર્મો ઽસ્તિ સંસ્કૃતો વા અસંસ્કૃતો વા સાસ્રવો વા અનાસ્રવો વા યો ન સ્વપ્નોપમઃ?
આહ: નાસ્તિ ભગવં. કશ્ચિદ્ ધર્મ સંસ્કૃતો વા અસંસ્કૃતો વા સાસ્રવો વા અનાસ્રવો વા યો ન સ્વપ્નોપમ ઃ .
ભગવાન્ આહ: કચ્ચિત્ પુનઃ સ્વપ્ને પઞ્ચ ગતિક ઃ સંસારો ઽસ્તિ?
આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સ્વપ્ને માર્ગભાવના અસ્તિ, યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત?
આહ: નો હીદં ભગવન્ન્, અવસ્તુકઃ સ ભ ગવ ન્ ધર્મઃ અપ્રજ્ઞપ્તિકઃ અપ્રજ્ઞપનીયઃ સર્વવ્યાહારપદવ્યઞ્જનૈઃ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યદા આદર્શમણ્ડલે પ્રતિબિમ્બન્ દૃશ્યતે કચ્ચિત્ તસ્ય વસ્ત્વ્ અસ્તિ યત્ ક ર્માભિસંસ્કુર્યાત્ યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નર કં વા ગચ્છે ત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા દેવમનુષ્યાન્ વા?
આહ: નો હીદં ભગવન્ન્, અવસ્તુકં ભગવન્ પ્રતિબિમ્બં અન્યત્ર બાલ્ આન્ આમ્ ઉલ્લાપકં, તત્ કુતો ઽસ્ય [f. 304બ્] કર્મ ભવિ સ્યતિ. ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 124 ) યત્ કર્માભિસંસ્કૃ ત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા. દેવમનુષ્યાન્ વા?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્ય સે સુભૂતે કચ્ચિત્ તસ્ય માર્ગભાવના અસ્તિ. યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત?
આહ: નો હીદં ભગવન્ન્ અવસ્તુકંશ્ ચ ભગવન્ પ્ર તિબિમ્બં તત્ કુતો ઽસ્ય માર્ગભાવના ભવિષ્યતિ. યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય ન સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા સા પ્રતિશ્રુત્કા વનગહનપર્વતકન્દરપ્રાગ્ભારતો નિશ્ચરતિ. કચ્ચિત્ ત્ અસ્યા પ્રતિશ્રુત્કાયા વસ્ત્વ્ અસ્તિ યત્ કર્માભિસંસ્કુર્યાત્, યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય. નરકં વા ગચ્છે ત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમકોકં વા?
આહ: નો હીદં ભગવમ્ અવસ્તુકા ભગવં. સા પ્રતિશ્રુત્કા કુતસ્ તસ્યાઃ કર્મ ભવિષ્યતિ. યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છે ત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા દેવમનુષ્યેષુ વા ઉપપદ્યેત. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેષુ વા દેવેષુ ઉપપદ્યેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે કચ્ચિત્ તસ્યાઃ પ્રતિશ્રુત્કાયા માર્ગભાવના અસ્તિ: યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત?
આહ: અત્યન્તતયા ભગવન્ સૈવ પ્રતિષ્રુત્કા નાસ્તિ. કુતઃ પુનસ્ તસ્યા માર્ગભાવના ભવિષ્યતિ. યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.

ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યેયં મરીચિકાયામ્ અનુદકે ઉદકસંજ્ઞા. અનદ્યાં નદીસંજ્ઞા. અનગરે નગરસંજ્ઞા. અનુદ્યાને ઉદ્યાનસંજ્ઞા તત્ કિં તસ્યાં મરી ચિ કાયા સંજ્ઞા યા ં કર્મ અસ્તિ ય ત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા દેવમનુષ્યેષુ વા ઉપપદ્યેત યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેષુ વા દેવેષુ ઉપપદ્યેત?

આહ: અત્યન્તતયા ભગવં મરીચિકાયામ્ ઉદકન્ નાસ્તિ. ન નદી, ન નગર ઉદ્યાનમ્ અન્યત્ર સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ ચક્ષુષો મોહ. કુતસ્ તસ્યા કર્મ ભવિષ્યતિ. યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિં વા યમલોકં વા દેવમનુષ્યેષુ વા ઉપપદ્યેત. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેષુ વા દેવેષુ ઉપપદ્યેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે કચ્ચિત્ તસ્યા વિપર્યસ્તસંજ્ઞાયા માર્ગભાવના અસ્તિ. યાન્ માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત?
આહ: ન ભગવન્ વિપર્યસ્તાયાઃ સંજ્ઞાયા માર્ગભાવના અસ્તિ. યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યાં માયાકારો વિવિધાન્ માયામ્ અભિનિર્મિનોતિ. યદિ વા હસ્તિકાયં યદિ વા અશ્વકાયં યદિ વા બલીવર્દકાયં. યદિ વા પત્તિકાયં. યદિ વા રથકાયં યદિ વા સ્ત્રિકાયં યદિ વા પુરુષકાયં, અપિ નુ તસ્યા માયાયા વસ્ત્વ્ અસ્તિ. યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય ન રકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકં વા દેવમનુષ્યેષુ વા ઉપપદ્યેત. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેષુ દેવેષુ ઉપપદ્યેત?
આહ: નો હીદં ભગવં, ન હિ તસ્યા માયાયા વસ્ત્વ્ અસ્ત્ય્ અન્તશો બલાગ્રકોટિનિક્ષેપમાત્રમ્ અપિ. યત્ર સ્થિત્વા કર્માભિસંસ્કુર્યાત્. યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય નરકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકં વા દેવમનુષ્યેષુ વા ઉપપદ્યેત. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને ષુ દેવેષુ ઉપપ દ્યેત.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે કશ્ચિત્ તસ્યા માયાયા માર્ગભાવના અસ્તિ. યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત ન વ્યવદાયેત?
આહ: નો હીદં ભગવન્ન્ અવસ્તુકસ્ય [f. 305અ] ધર્મસ્ય માર્ગભાવના કુ તો ભવિષ્યતિ. સંક્લેશો વા વ્યવદાનં વા?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યઃ પુનસ્ તથાગતો નિર્મિતં નિર્મિણોતિ કચ્ચિત્ તસ્ય નિર્મિતસ્ય વસ્ત્વ્ અસ્તિ. યત્ કર્માભિસંસ્કૃત્ય ન રકં વા ગચ્છેત્ તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલોકં વા દેવમનુષ્યેષુ વા ઉપપદ્યેત. યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતેનેષુ દેવેષુ ઉપપદ્યેત?
આહ: નો હીદં ભગવન્ન્ અવસ્તુકઃ સ ભગવં નિર્મિતઃ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે. કચ્ચિત્ તસ્ય નિર્મિતસ્ય માર્ગભાવના અસ્તિ. યાં માર્ગભાવનામ્ આગમ્ય નૈવ સંક્લિશ્યેત ન વવદાયેત?
આહ: નો હીદં ભગવં.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે કશ્ચિદ્ અત્ર સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા?
આહ: નો હીદં ભગવં.
ભગવાન્ આહ: યથૈવ સુભૂતે કશ્ચિ ન્ ન સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે તથૈવ નાસ્તિ સંક્લેશો ન વ્યવદાનં. તત્ કસ્ય હેતો ર્ ? અહંકારમમકારયો સ્થિત્વા: સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્તે વા વ્યવદાયન્તે વા, ન ચ ભૂતદર્શી સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા. યથૈવ ભૂતદર્શી ન સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે તથૈવ નાસ્તિ સંક્લેશો ન વ્યવદાનં. ((80))
પરિવર્ત 81.
(વિઇઇ 5,24) અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ભૂતદર્શી ભગવં ન સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે. ઽભૂતદર્શ્ય્ અપિ ન સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે. તથા હ્ય્ અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ, અભાવસ્ય ચ ભગવં ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં. ભાવસ્ય અપિ ભગવન્ ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનમ્, સ્વભાવસ્ય અપિ ભગવન્ ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં. અભાવસ્વભાવસ્ય અપિ ભગવન્ ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં. તદ્ યદ્ એતદ્ ભગવતા વ્યવદાનં નિર્દિષ્ટં, તત્ કથમ્ ઇદં ભગવન્?
ભગવાન્ આહ: યા એષાં સર્વધર્માણાં સમતા તન્ મયોક્તં વ્યવદાનં?
આહ: સા પુનઃ સર્વધર્માણાં સમતા કતમા?
ભગવાન્ આહ: તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા. ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિઃ યો ઽસાવ્ ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિત એવ ધર્મસ્થિતિતાધાતુર્ યદુત ધર્મધાતુર્ ઇદં સુભૂતે વ્યવદાનં, તત્ પુનર્ લોકવ્યવહારેણ વ્યવહૃયતે. અનભિલાપ્યં પુનસ્ તદ્ અપ્રવ્યાહારં. સર્વગીર્ઘોષવાક્પથાતીતં.
(વિઇઇ 5,25) આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્માઃ સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમા. પ્રતિભાસોપમાઃ મરીચ્યુપમાઃ માયોપમા નિર્મિતોપમાસ્, તત્ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્વપ્નોપમેષુ સર્વધર્મેષુ પ્રતિશ્રુત્કોપમેષુ પ્રતિભાસોપમેષુ મરીચ્યુપમેષુ માયોપમેષુ સર્વધર્મેષ્વ્ અવસ્તુકેષ્વ્ અદ્રવ્યેષ્વ્ અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે ચિત્તમ્ ઉત્પાદયત્ય્ અહં દાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામિ. શીલપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામિ. ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામિ. વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામિ. ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામિ. અભિજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામિ. ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ. ચતસ્રઃ આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચ ત્વારિ સ્મૃત્યુપ સ્થાનાનિ. યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વસમાપત્તીન્ દશતથાગતબલાનિ. ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રીં મહાકરુણામ્ ધારણીમુ ખાનિ સમાધિમુખાનિ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા. દ્વાતૃંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ. અશીતિમ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 127 ) અનુવ્યઞ્જનાનિ મહાભાસં પરિનિષ્પાદયતિ યત્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૂન્ અવભાસેન સ્ફરતિ , બ્રહ્મસ્વરતાં પરિનિષ્પાદયતિ . યદ્ એક સ્વરેણ [f. 305બ્] દ શદિગ્લોકધાતુષુ યથાધિ મુક્તાનાં સત્ત્વાનાં ચેતસૈવ ચેતઃ પરિવિતર્કમ્ અજ્ઞાય ધર્મં દેશયિષ્યામિ ઇતિ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ન ત્વ્ એતે ધર્માઃ સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમા. મરીચ્યુપમાઃ માયોપમા નિર્મિતોપમાહ્ યે ત્વ યા પરિકીર્તિતા?
આહ: યદ્ય્ એતે ભગવન્ ધર્માઃ સ્વપ્નોપમાઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પ્રતિભાસોપમા. મરીચ્યુપમા માયોપમા નિર્મિતોપમા, તત્ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, ન હિ ભગવન્ સ્વપ્નો ભૂતો ન યાવન્ નિર્મિતઃ. ન હિ ભગવન્ન્ અભૂતેન શક્યં દાનપારમિતાયાં ચરતા શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં. પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યાવદ્ અસ્તાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરતા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધું.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એત ત્ . ન હ્ય્ અભૂતેન શક્યં દાનપારમિતાયાં ચરતા. શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરતા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધું. સર્વ એતે ધર્મા અભિસંસ્કૃતા અભિસંચેતયિતા. ન હિ શક્યમ્ અભિસણિષ્કૃતૈર્ અભિસંચેતયિતૈર્ ધર્મૈઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 128 ) અનુપ્રાપ્તું. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે સર્વ એતે ધર્મા માર્ગાહરણતાય સંવર્તન્તે માર્ગોત્પાદ્ આય્ અ ન પુન ફલસ્ય અધિગમાય, ય એષાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદ અપ્રાદુર્ભાવ અલક્ષણો ઽપિ સઃ. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવત્ તમ્ એવ કુશલન્ ધર્મમ્ આરભતે. યદિ વા દાનપારમિતાં યદિ વા શીલપારમિતાં યદિ વા ક્ષાન્તિપારમિતાં. યદિ વા વીર્યપારમિતાં યદિ વા ધ્યાનપારમિતાં યદિ વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં યદિ વા ધ્યાનાનિ યદિ વા અપ્રમાણાનિ યદિ વા આરૂપ્યસમાપત્તીર્ યદિ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાવન્ માર્ગં. યદિ વા આધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં. યદિ વા વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વસમાપત્તી યદિ વા યાવદ્ આવેણિકબુદ્ધધર્માન્. તત્ સર્વં માયાગતમ્ ઇતિ જાનાતિ. ન શક્યમ્ ઇ મા ન્ ધર્માન્ અપરિપૂર્ય દાનપારમિતાં શીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ અપરિપૂર્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયિતું. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યં યમ્ એવ કુશલન્ ધર્મમ્ આરભતે સર્વં તં સ્વપ્નોપમં જાનાતિ. યાવન્ નિર્મિતોપમં જાનાતિ. સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં સ્વપ્નોપમાં જાનાતિ. યાવન્ નિર્મિતોપમાં જાનાતિ. તે સર્વસત્ત્વા સ્વપ્ને ચરન્તિ ઇતિ જાનાતિ. યાવન્ નિર્મિતે ચરન્તિ ઇતિ જાનાતિ. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્. સ્વપ્નોપમાન્ ધર્માન્ અભાવતો ગૃહ્ણાતિ. યાવન્ ગૃહીત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. યાવન્ નિર્મિતોપમાન્ ધર્માન્ અભાવતો ગૃહ્ણાતિ. યાવન્ ગૃહીત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ. અગ્રાહ્યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા. અગ્રાહ્યા યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ. તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસ ત્ત્વ અગ્રાહ્યાઃ સ ર્વધર્મા ઇતિ વિદિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાર્થયતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અગ્રાહ્યાઃ સર્વધર્મા અવસ્તુકાઃ સ્વપ્નોપમાઃ યાવન્ નિર્મિતોપમા, ન ચ અગ્રાહ્યેણ. [f. 306અ] ધર્મેણ અગ્રા હ્યો ધર્મઃ શક્ય્ અમ્ અનુપ્રાપ્તું , અન્યત્ર સત્ત્વા ઇમાન્ ધર્માન્ ન જાનન્તિ ન પ શ્યન્તિ . ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 129 ) તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થાય અનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠતે, સ ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યદ્ દાનં દ દાતિ. તત્ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતે. યચ્ છીલં રક્ષતિ યાં ક્ષાન્તિં ભાવયતિ યન્ વીર્યમ્ આરભતે યદ્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે યાં પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ તત્ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતે, ન પુનર્ આત્માર્થં, ન ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽન્યસ્ય કૃતે ઽનુત્તરસ્યૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રતિષ્ઠતે ઽન્યત્ર સર્વ સત્ત્વાનાં કૃતે, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ યે અસત્ત્વે સત્ત્વસંજ્ઞયા સ્થિતાસ્ અનાત્માન્ય્ આત્મસંજ્ઞયા સ્થિતા એવં જન્તુમનુજમાનવપોષપુદ્ગલકારકકારાપકસમુત્થાપકવેદકવેદયિત્રિષુ. યાવદ્ અજાનકે જાનકસંજ્ઞયા સ્થિતા અપશ્યકે પશ્યકસંજ્ઞયા સ્થિતાસ્ તાં વિપર્યાસાન્ વિવેચયતિ. વિપર્યાસા દ્ વિવેચ્ય. અમૃતે ધાતૌ પ્રતિષ્ટ્ ઃ આપયતિ. યત્ર પ્રતિષ્ઠાપિતાનાં નેમે સમુદાચારાઃ પ્રવર્તન્તે. આત્મસંજ્ઞા યાવત્ કારકકારાપકસંજ્ઞા વા, સ સર્વાણિ ઇમાનિ નિમિઞ્ જિતમન્યિતસ્પન્દિતપ્રપઞ્ચિતાનિ ત્યક્ત્વા અમન્યમાનેન ચેતસા બહુલમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ. અનેન સુભૂતે ઉપાયેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ આત્મના ચ ન ક્વચિદ્ ધર્મે ઽભિનિવિશતે. સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ અનભિનિવેશે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. લોકવ્યવહારેણ. ન પુન પરમાર્થેન.
આહ: યો ભગવંસ્ તથાગતેન ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધઃ, કિં પુનઃ સ લોકવ્યવહારેણ અભિસંબુદ્ધઃ ઉતઃ પરમાર્થેન?
ભગવાન્ આહ: લોકવ્યવહારેણ વ્યવહૃયતે. અયં તથાગતેન ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધ ઇતિ. ન પુનર્ અત્ર કશ્ચિલ્ લભ્યતે. અયન્ ધર્મો ઽનેન ધર્મેણ અભિસંબુદ્ધ ઇતિ. તત્ કસ્ય હેતો ર્ ? ઉપલંભો હ્ય્ એષ યદુત અને ન ધર્મેણ અયન્ ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધ ઇતિ. ન ચ દ્વયેન કાચિ ત્ પ્રાપ્તિર્ ન અભિસમય.
આહ: યદિ ભગવન્ ન દ્વયેન પ્રાપ્તિર્ અભિસમયશ્ ચ, કિં પુનર્ અ દ્વયેન પ્રાપ્તિર્ અભિસમયશ્ ચ?
ભગવાન્ આહ: ન દ્વયેન પ્રાપ્તિર્ ન અભિસમયો ન અદ્વયેન પ્રાપ્તિર્ અભિસમયશ્ ચ, યથૈવાત્ર પ્રાપ્તિર્ અભિસમયશ્ ચ. યત્ર ન દ્વયં ન અદ્વયં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રપઞ્ચ એષ યદૈષ પ્રાપ્તિર્ એસો ઽભિસમય. ન ચ ધર્મસમતાયાં પ્રપઞ્ચો ઽસ્તિ. નિષ્પ્રપઞ્ચ હિ ધર્મતા.
આહ: અભાવસ્વભાવાનાં ભગવન્ સર્વધર્માણાં કા ધર્મસમતા?
ભગવાન્ આહ: એષૈવાત્ર ધર્મસમતા યત્ર ન ભાવો ન અભાવો ન સ્વભાવો ન પરિકીર્તના, ન ધર્મસમતા પરિકીર્ત્યતે, ન ચ અન્યઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપ લભ્યતે ધ ર્મસમતા યા ં. સ્થાપયિત્વા સર્વધર્મવ્યતિવૃત્તા ધર્મસમતા, અગતિર્ અવિષયો ધર્મસમતા. કસ્યચિદ્ બાલસ્ય વા આર્યસ્ય વા.
આહ: કિં પુનર્ ભગવં ધર્મસમતા. તથાગતસ્ય અપ્ય્ અવિષય ઃ ?
ભગવાન્ આહ : અવિષયઃ સુભૂતે. ધર્મસમતા. સર્વાર્યાણાં સ્રોતઆપન્નાનાં વા સકૃદાગામિનાં વા અનાગામિનાં વા. અર્હતાં વા. પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં વા બોધિસત્ત્વાનાં [f. 306બ્] વા તથાગતસ્ય અપ્ય્ અવિષય.
આહ: ન પુનર્ ભગ વં સર્વધર્મવિષયવશવર્ત્તી તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ?
ભગવાન્ આહ: સ્યાત્ સર્વધર્મવિષયવશવર્ત્તી તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો, યદ્ય્ અન્યા ધર્મસમતા સ્યાદ્ અન્યસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ્ ઓ, યા ચ સુભૂતે પૃથગ્જનાનાં ધર્મસમતા યા ચ સ્રોતઆપન્નાનાં યા ચ સકૃદાગામિનાં યા ચ અનાગામિનાં યા ચ અર્હતાં યા ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં યા ચ બોધિસત્ત્વાનાં યા ચ તથાગતાનામ્ ધર્મસમતા એકસમતા સા, સ મતા યા ં શ્ ચ ન કિઞ્ચિન્ નાનાકરણં, યા ચ પૃથગ્જનાનાં સમતા યા ચ સર્વાર્યાણાં સમતા એકસમતા સા, નૈકસમતાયાં દ્વયમ્ અસ્ત્ય્ અયં પૃથગ્જનો ઽયં યાવત્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ. સર્વ એતે ધર્મા. સમતાયાં નોપલભ્યન્તે.
આહ: યદિ ભગવન્ સર્વધર્મસમતાયાં સર્વ એતે ધર્મા નોપલભ્યન્તે. અયં પૃથગ્જનો ઽયં સ્રોતઆપન્નો ઽયં સકૃદાગામ્ય્ અયમ્ અનાગામ્ય્ અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધઃ અયં બોધિસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઃ. એવં સત્ય્ અવિશેષો ભવિષ્યતિ. પૃથગ્જનાનાં સ્રોતઆપન્નાનાં ચ સકૃદાગામિનાં ચ અનાગામિનાં ચ અર્હતાં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં ચ તથાગતાનાં ચ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એત સુભૂતે એવમ્ એતદ્. અવિશેષઃ સર્વધર્મસમતાયાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 131 ) પૃથગ્જનાનાં યાવત્ તથાગતાનાં ચ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં.
આહ: યદિ ભગવન્ન્ અવિશેષઃ પૃથગ્જનાનાં યાવત્ તથાગતાનાં ચ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં, તત્ કુત એષાં ભગવંસ્ ત્રયાણાં રત્નાના ં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. બુદ્ધરત્મસ્ય ધર્મરત્નસ્ય સંઘરત્નસ્ય?
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અન્યદ્ બુદ્ધરત્નમ્ અન્યદ્ ધર્મરત્નમ્ અન્ય ત્ સંઘરત્નમ્ અન્યા ધર્મસમતા?
આહ: યથા અહં ભગવતો ભાષિતસ્ય અર્થમ્ આજાનામિ ન અન્યદ્ બુદ્ધરત્નમ્ અન્યદ્ ધર્મરત્નમ્ અન્ય ત્ સંઘરત્નમ્ અન્યા ધર્મસમતા. યદ્ એવ ભગવં બુદ્ધરત્નં યદ્ એવ ધર્મરત્નં યદ્ એવ સંઘરત્નં સૈવ ધર્મસમતા, સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્સણા. યદુત અલક્ષણાસ્, તત્ પુનર્ કથં ભગવન્ એષામ્ અલક્ષણાનાં ધર્માણાં વ્યવસ્થાનં કરોત્ય્ અયં પૃથગ્જનો અયં સ્રોતઆપન્નઃ અયં સકૃદાગામી અયમ્ અનાગામી અયમ્ અર્હન્ન્ અયં પ્રત્યેકબુદ્ધઃ અયં બોધિસત્ત્વો ઽયં તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, તથાગતસ્યૈષ વિષયઃ તથાગતસ્યૈષ પુરુષકારો યદ્ અલક્સણાનાં ધર્માણાં વ્યવસ્થાનં કરોતિ. તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિં ન અભિસંભોત્સ્યત. અનભિસંબુધ્ય ધર્માણાં વ્યવસ્થાનં નાકરિષ્યાદ્, અપિ નુ નરકા વા પ્રજ્ઞા સ્યન્તે તિર્યગ્યોનિર્ વા યમલો ક વા. દેવા વા મનુ ષ્યા વા. ચાતુર્મ હારાજકાયિકા વા યાવત્ પરનિર્મિત વશ વર્ત્તિનો વા બ્રહ્મ કાયિકા વા યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિર્ વા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વા યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાન્ય્ અષ્ટૌ વિ મોક્ષા નવાનુપૂ ર્વસમાપત્તય અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા. અધ્ય્ આત્મબહિ ર્ધાશૂન્યતા યાવત્ સ્વલક્ષણશૂન્યતા યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞાસ્ય ન્તે ?
આહ: નો પ્રજ્ઞાસ્યન્તે ભગવન્. [f. 307અ]

ભગવાન્ આહ: તસ્ માત્ તર્હિ સુભૂતે તથાગતસ્યૈષ પુરુ ષ કારો યો ધર્મસમતા યા ચ ન ચલતિ ધર્માણાં ચ વ્યવસ્થાનં કરોતિ.
આહ: કિં પુનર્ ભગવ ં યથા ચૈવ તથા ગતો ધર્મ સમતાયાશ્ ચ ન ચલતિ. ત થૈવ પૃથગ્જના ન ચલન્તિ. તથૈવ સ્રોતઆપન્ના ન ચલન્તિ. તથૈવ યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધા ન ચલન્તિ. ત થૈવ યાવ દ્ બોધિસત્ત્વા ન ચલન્તિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્. સર્વધર્મા સુભૂતે ધર્મસમતાયા ન ચલન્તિ. ન વિવન્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યૈવ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિર્, સૈવ બાલપૃથગ્જનાનાં તથતા યાવદ્ ભૂતકોટિર્, સૈવ શ્રદ્ધાનુસારિણાં ધર્માનુષારિણામ્ અષ્ટમકાનાં સ્રોતઆપન્નાનાં યાવદ્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તથતા યાવદ્ ભૂતકોટિર્. સર્વ એતે ધર્મા ધર્મસમતાં ન વ્યતિવર્ત્તન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યા તેષાં તથતા યાવદ્ ભૂતકોટિ નાન્યા તેષાં ધર્મસમતાયા.
આહ: યદિ ભગવન્ યૈવ ધર્મસમતા પૃથગ્જનાનાં સૈવ સ્રોતઆપન્નાનાં સકૃદાગામિનામ્ અનાગામિનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં સૈવ ધર્મસમતા તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં, ય ઇમે ભગવં વિલક્ષણાસ્ ધર્માસ્ તદ્યથેદં રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં, અન્યા રૂપસ્ય ધર્મતા અન્યા વેદનાયા અન્યા સંજ્ઞાયા અન્યા સંસ્કારાણામ્ અન્યા વિજ્ઞાનસ્ય અન્યા ચક્ષુષો ધર્મતા અન્યા સ્રોત્રસ્ય અન્યા ઘ્રાણસ્ય અન્યા જિવ્હાયા અન્યા કાયસ્ય અન્યા મનસઃ, અન્યા પૃથિવીધાતોર્ અન્યા અબ્ધાતોર્ અન્યા તેજોધાતોર્ અન્યા વાયુધાતોર્ અન્યા આકાશધાતોર્ અન્યા વિજ્ઞાનધાતોર્ અન્યા રાગસ્ય ધર્મતા અન્યા દ્વેષસ્ય અન્યા મોહસ્ય અન્યા દૃષ્ટિકૃતાનામ્ અન્યા ધ્યાનાનામ્ અન્યા અપ્રમાણાનામ્ અન્યા આરૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અન્યા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્ અન્યા યાવદ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય અન્યા શૂન્યતાયા અન્યા આનિમિત્તસ્ય અન્યા અપ્રણિહિતસ્ય અન્યા આધ્યાત્મશૂન્યતાયા અન્યા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા અન્યા વિમોક્ષાણામ્ અન્યા અનુપૂર્વસમાપત્તીનામ્ અન્યા બલાનામ્ અન્યા વૈશારદ્યાનામ્ અન્યા પ્રતિસંવિદામ્ અન્યા મહામૈત્ર્યામ્ અન્યા મહાકરુણાયા અન્યા આવેણિકબુદ્ધધર્માણાં ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 133 ) ધર્મતા અન્યા સંસ્કૃતધાતોર્ અન્યા અસંસ્કૃતધાતોર્ ધર્મતા, કથં ભગવન્ન્ એવ ં વિલક્સણાનાં ધર્માણાં ધર્મતા એકલક્ષણા ભવતિ? કથં પુનર્ ધર્માણાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ? કુત્ર વ્યવસ્થાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ધર્માણાં નાનાત્વં કરોતિ? ન ચ અકૃત્વા ધર્મનાનાત્વં શક્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતું. કથં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભૂમેર્ ભૂમિં સંક્રામતિ ન્યામં ચ અવક્રામતિ. યયા ન્યામાવક્રન્ત્યા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમી અતિક્રામતિ. અતિક્રમ્ય અભિજ્ઞા પરિપૂરયતિ. યાભિર્ અભિજ્ઞાભિ ર્ વિક્રીડમાનો દાનપારમિતાં પરિપૂરયેચ્ છીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં સમાધિપારમિતાં પરિપૂરયેદ્ વિક્રીડન્ બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ બુદ્ધાન્ ભગવત ઃ પર્યુપાસિનઃ, તેષુ ચ કુશ લ મૂલ મ્ અવરોપયતિ. યેન કુશલમૂલેન સર્વસત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ. બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિગૃહ્ણાતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ. યદિ યૈવ સર્વધર્માણાં સમતા સૈવ પૃથગ્જનાનાં ધર્મસમતા સૈવ સ્રોતઆપન્નાનાં ધર્મસમતા યાવત્ સૈ વ તથાગતા નામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં ધર્મસમતા. વિલક્સણાનાં ધર્માણાં ધર્મસમતા કથમ્ એકલક્ષણા યુક્તેતિ? તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા રૂપ સ્ય [f. 307બ્] ધર્મતા નનુ શૂન્યતૈવ સા. યા તથાગ તાનાં ધ ર્મતા નનુ શૂન્યતૈવ સા?
આહ: શૂન્યતૈવ ભગવં.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે શૂન્યતાયાં વિલક્ષણા ધર્મા ઉપલભ્યન્તે, યત્ રૂપસ્ય વિલક્સણં વેદ નાયા સંજ્ઞાયા યત્ સંસ્કારાણાં યદ્ વિજ્ઞાનસ્ય યાવદ્ યત્ તથાગતસ્ય લક્ષણં?
આહ: નો ભગવં.
ભગવાન્ આહ: તદ્ અનેન તે સુભૂતે પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં. યા ધર્માણાં ધર્મતા તત્ર ન પૃથગ્જના નાન્યત્ર પૃથગ્જનેન. યાવન્ ન તથાગતો નાન્યત્ર તથાગ તેન.
(વિઇઇ 5,26) આહ: કિં પુનર્ એષા ધર્મતા સંસ્કૃતા અથ અસંસ્કૃતા?
ભગવાન્ આહ: ન સંસ્કૃતા ન અસંસ્કૃતા, ન ચ સંસ્કૃત. વ્યતિરિકેણ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 134 ) અસંસ્કૃતં લભ્યતે. ન ચ અસંસ્કૃતવ્યતિરિકેણ સંસ્કૃતમ્ ઉપલભ્યતે . ઇતિ હિ સુભૂતે યશ્ ચ સંસ્કૃતધાતુર્ યશ્ ચ અસંસ્કૃતધાતુર્ ઉભાવ્ એતૌ ધર્મૌ ન સંયુક્તૌ ન વિસંયુક્તાવ્ અરૂપિણાવ્ નિદર્શનાવ્ અપ્રતિઘાવ્ એકલક્ષણૌ યદુત અલક્ષણૌ, તત્ પુનસ્ તથાગતો લોકવ્યવહારેણ વ્યાહારતિ. ન પુનઃ પરમાર્થેન. ન ચ પરમાર્થે કશ્ચિત્ કાયસંસ્કારો વાક્સંસ્કારો વા મનઃસંસ્કારો વા. ન ચ અન્યત્ર કાયસંસ્કારાન્ ન અન્યત્ર વાક્સંસ્કારાન્ ન અન્યત્ર મનઃસંસ્કારાત્ પરમાર્થ ઉપલભ્યતે. યૈષાન્ ધર્માણાં સંસ્કૃત અસંસ્કૃતાનાં સમતા સ પરમાર્થઃ, તદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પરમાર્થા ચ ન ચલતિ. બોધિસત્ત્વકાર્યં ચ કરોતિ. ((81))
પરિવર્ત 82.
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યદિ ભગવં સર્વધર્મસમતા પ્રકૃતિશૂન્યા, તન્ ન કસ્યચિ દ્ ધર્મસ્ય કિંચિત્ કરોતિ. આકિંચનેષુ વા નિષ્કિંચનેષુ વા ધર્મેષુ કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પરમાર્થાચ્ ચ ન ચલતિ. સર્વસત્ત્વાનાં ચ કાર્યં કરોતિ. દાનેન પ્રિયવચનેન અર્થક્રિયયા સમાનાર્થતયા ચ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્ તથા યથા ભાષસે. યચ્ છૂન્યતા ન સા કસ્યચિત્ કિંચિત્ કરોતિ. નાકિંચિ ત્ . યદિ સુભૂતે યે તે સત્ત્વાઃ સ્વય મ્ એ વ શૂન્યતા ં જાનીયુર્ નેયન્ તથાગતસ્ય તથાગતવૃષભિતા ભવેત્. યચ્ છૂન્યતાયાશ્ ચ ન ચલતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ આત્મસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ વિવેચ્ય શૂન્યતાયા મોચયતિ સંસારાત્. એવં સત્ત્વસંજ્ઞાયા યાવત્ કારકસંજ્ઞાયા રૂપસંજ્ઞાયા યાવદ્ વિજ્ઞાનસંજ્ઞાયા ચક્ષુઃસંજ્ઞાયા યાવન્ મનઃસંજ્ઞાયા પૃથિવીધાતુસંજ્ઞાયા યાવદ્ વિજ્ઞાનધાતુસંજ્ઞાયા સંસ્કૃતધાતુસંજ્ઞાયા વિવેચયતિ. વિવેચ્ય અસંસ્કૃતધાતૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ ચ અસંસ્કૃતધાતુઃ શૂન્યઃ.
(વિઇઇ 5,27) આહ: કેન શૂન્યઃ?
ભગવાન્ આહ: સર્વસંજ્ઞાભિઃ શૂન્યઃ. અપિ તુ ખલુ સુભૂતે યો નિર્મિતો ઽન્યન્ નિર્મિતં નિર્મીયેત અપિ નુ તસ્ય કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યન્ ન શૂન્યતા?
આહ: નો હીદં ભગવં યન્ ન નિર્મિતસ્ય. કિંચિદ્ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યન્ ન શૂન્યતા. યા ચ શૂન્યતા યશ્ ચ નિર્મિત ઉભાવ્ એતૌ ધર્મૌ ન સંયુક્તૌ ન વિસંયુક્તાવ્ ઉભાવ્ એતૌ શૂન્યતાયા શૂન્યૌ. તત્ કિં વિનિગૂહિતમ્ ઇયં શૂન્યતા અયં નિર્મિતઃ. તત્ કસ્ય હેતો ઃ ? તથાપ્ય્ ઉભયમ્ એતચ્ છૂન્યતાયાં નોપલભ્યન્તે ઇયં શૂન્યતા અયં નિર્મિત ઇતિ.

ભગવાન્ આહ: નાસ્તિ સુભૂતે રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા યાવન્ નિર્મિતં. યન્ ન અનિર્મિતં.
આહ: યદિ ભગવન્ન્ ઇમે લૌકિકા ધર્મા નિર્મિતા, અપિ ન્વ્ ઇમે લોકોત્તરા ધર્માઃ નિર્મિતા યદુત ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વાન્ સમ્યક્પ્રહાણાનિ. ચત્વારર્ધિપાદા. પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ. [f. 308અ] ॥। ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચત સ્રઃ પ્ર તિસંવિદો મહામૈત્રી મહાકરુણા મ્ અષ્ટાદશાવેણિક બુદ્ધધર્મા, તેષાં ચ ફલં યેન તેષાં પુદ્ગલા નાં પ્રજ્ઞપ્તિઃ, સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધઃસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ અપિ ન્વ્ ઇમે ધર્મા નિર્મિતા?
ભગવાન્ આહ: યત્ પુનઃ સુભૂતે સર્વધર્મા નિર્મિતા, તત્ર કશ્ચિચ્ છ્રાવક નિર્મિતઃ કશ્ચિત્ પ્રત્યેકબુદ્ધ નિર્મિતઃ કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વ નિર્મિતઃ કશ્ચિત્ તથાગત નિર્મિતઃ કશ્ચિત્ ક્લેશ નિર્મિતઃ ( અદ્સ્પ્ગ્ ઇઇ 136 ) કશ્ચિત્ કર્મ નિર્મિતઃ, અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ સર્વધર્મા નિર્મિતોપમા.
આહ: યત્ પુનર્ ઇદં ભગવન્ પ્રહાણં. સ્રોતઆપત્તિફલં યાવદ્ અર્હત્ત્વં, અપિ ન્વ્ એતે ધર્મા. નિર્મિતાઃ, પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ વા બુદ્ધભૂમિર્ વા સર્વવાસનાનુસન્ધિપ્રહાણાં. અપિ ન્વ્ એતે ધર્મા નિર્મિતા?
ભગવાન્ આહ: કેચિત્ સુભૂતે ધર્મા, ઉટ્ઠાપિતા વા નિરોધિતા વા, સર્વે ઽતે નિર્મિતા.
આહ: કતમો ભગવન્ ધર્મો યો ન નિર્મિતઃ?
ભગવાન્ આહ: યસ્ય નોત્પાદો ન નિરોધઃ સ ન નિર્મિતઃ.
આહ: સ પુનઃ કતમઃ?
ભગવાન્ આહ: અસંમોષધર્મનિર્વાણસમયં ધર્મો ન નિર્મિતઃ.
આહ: યત્ પુનર્ ભગવતોક્તં શૂન્યતાયાશ્ ચ ન ચલતિ. ન ચ દ્વયેનોપલભ્યતે ન ચ કશ્ચિદ્ ધર્મો યો ન શૂન્યતા. તસ્માદ્ ભગવન્ન્ અસંમોષધર્મનિર્વાણં નિર્મિતં ભવિષ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, સર્વધર્માઃ સુભૂતે સ્વભાવશૂન્યાઃ, તે ન શ્રાવકૈઃ કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ ન બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈર્ ન તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ કૃતાઃ, યા ચ સ્વલક્ષણશૂન્યતા તન્ નિર્વા ણં .
સુભૂતિર્ આહ: આદિકર્મિકો ભગવં પુદ્ગલઃ કથમ્ અવવદિતવ્યઃ કથમ્ અનુશાતિવ્યઃ યત્ સ્વભાવશૂન્ય્ અત્ આં જાનીયાત્?
ભગવાન્ આહ: કિં પુનઃ સુભૂતે પૂર્વં ભાવો ઽભૂત્ પશ્ચાદ્ અભાવો ભવિષ્યતિ ઇતિ. નાત્ર સુભૂતે ભાવો ન અભાવો ન સ્વભાવો ન પરભાવઃ. કુત એવ સ્વભાવશૂન્યતા ભવિષ્યતિ?
॥ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અકોપ્યધર્મતાનિર્દેશપરિવર્તઃ દ્વ્યાશીતમઃ સમાપ્તઃ ॥