અર્થવિનિશ્ચયસૂત્ર · ભાગ 13

અર્થવિનિશ્ચયસૂત્રમ્ ।
શ્રીમઞ્જુગુરવે(શ્રિયે) નમઃ ।
ભગવાનાહ - કશ્ચાસૌ ભિક્ષવો ઽર્થવિનિશ્ચયો નામ ધર્મપર્યાયઃ? યદુક્તમ્ - પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ । અષ્ટાદશ ધાતવઃ । દ્વાદશાયતનાનિ । દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ । દ્વાવિંશતિ ઇન્દ્રિયાણિ । ચત્વારિ ધ્યાનાનિ । [ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ] । ચત્વારો બ્રહ્મવિહારાઃ । ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ । ચતસ્રઃ સમાધિભાવનાઃ । ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ । ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ । ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ । પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । પઞ્ચ બલાનિ । સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ । આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ । ષોડશાકારા આનાપાનાનુસ્મૃતિઃ । ચત્વારિ સ્રોતાપત્ત્યઙ્ગાનિ । દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ । ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ । અષ્ટાદશ આવેણિકબુદ્ધધર્માઃ । દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ । અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ । અયં ભિક્ષવો ઽર્થવિનિશ્ચયસ્ય ધર્મપર્યાયસ્યોદ્દેશઃ ॥
(1) તત્ર ભિક્ષવઃ કતમે પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ? તદ્યથા - રૂપસ્કન્ધઃ । વેદનાસ્કન્ધઃ । સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ । સંસ્કારસ્કન્ધઃ । વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ । ઇમે ભિક્ષવઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ ॥
(2) તત્ર ભિક્ષવઃ કતમે પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ? તદ્યથા - રૂપોપાદાનસ્કન્ધઃ । વેદનોપાદાનસ્કન્ધઃ । સંજ્ઞોપાદાનસ્કન્ધઃ । સંસ્કારોપાદાનસ્કન્ધઃ । વિજ્ઞાનોપાદાનસ્કન્ધઃ । ઇમે ભિક્ષવઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ ॥
(3) તત્ર ભિક્ષવં કતમે ઽષ્ટદશ ધાતવઃ? તદ્યથા - ચક્ષુધાતુઃ । રૂપધાતુઃ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુઃ । શ્રોતધાતુઃ । શબ્દધાતુઃ । શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતુઃ । ઘ્રાણધાતુઃ । ગન્ધધાતુઃ । ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુઃ । જિહ્વાધાતુઃ । રસધાતુઃ । જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુઃ । કાયધાતુઃ । સ્પર્શધાતુઃ । કાયવિજ્ઞાનધાતુઃ । મનોધાતુઃ । ધર્મધાતુઃ । મનોવિજ્ઞાનધાતુઃ । ઇમે ભિક્ષવ ઉચ્યન્તે ઽષ્ટાદશ ધાતવઃ ॥
(4) તત્ર ભિક્ષવઃ કતમાનિ દ્વાદશાયતનાનિ? યદુત ચક્ષુરધ્યાત્મિકમાયતનમ્ । રૂપમધ્યાત્મિકમાયતનમ્ । શ્રોત્રમધ્યાત્મિકમાયતનમ્ । શબ્દો બાહ્યમાયતનમ્ । ઘ્રાણમધ્યાત્મિકમાયતનમ્ । ગન્ધો બાહ્યમાયતનમ્ । જિહ્વા અધ્યાત્મિકમાયતનમ્ । રસો બાહ્યમાયતનમ્ । કાયો ઽધ્યાત્મિકમાયતનમ્ । સ્પર્શો બાહ્યમાયતનમ્ । મન અધ્યાત્મિકમાયતનમ્ । ધર્મો બાહ્યમાયતનમ્ । ઇમાનિ ભિક્ષવ ઉચ્યન્તે દ્વાદશાયતનાનિ ॥
(5) તત્ર ભિક્ષવઃ કતમો દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ? અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ । સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ । ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા । તૃષ્ણાપ્રત્યયાદુપાદાનમ્ । ઉપાદાનપ્રત્યયાદ્ભવઃ । ભવપ્રત્યયાજ્જાતિઃ । જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મન સ્યો પાયાસાઃ ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 312 ) સંભવન્તિ । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ ॥ અવિદ્યાનિરોધાત્સંસ્કારનિરોધઃ । સંસ્કારનિરોધાદ્વિજ્ઞાનાનિરોધઃ । વિજ્ઞાનનિરોધાન્નામરૂપનિરોધઃ । નામરૂપનિરોધાત્ષડાયતનનિરોધઃ । ષડાયતનનિરોધાત્સ્પર્શનિરોધઃ । સ્પર્શનિરોધાદ્વેદનાનિરોધઃ । વેદનાનિરોધાત્તૃષ્ણાનિરોધઃ । તૃષ્ણાનિરોધાદુપાદાનનિરોધઃ । ઉપાદાનનિરોધાદ્ભવનિરોધઃ । ભવનિરોધાજ્જાતિનિરોધઃ ।
જાતિનિરોધાજ્જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા નિરુધ્યન્તે । એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતિ ॥
(અ) તત્ર કતમા અવિદ્યા? યત્તત્પૂર્વાન્તે ઽજ્ઞાનમ્ । અપરાન્તે ઽજ્ઞાનમ્ । પૂર્વા(ન્તા) પરાન્તે ઽજ્ઞાનમ્ । અધ્યાત્મ અજ્ઞાનમ્ । બહિર્ધા અજ્ઞાનમ્ । અધ્યાત્મબહિર્ધા અજ્ઞાનમ્ । કર્મણ્યજ્ઞાનમ્ । વિપાકે ઽજ્ઞાનમ્ । કર્મવિપાકે ઽજ્ઞાનમ્ । સુકૃતે ઽજ્ઞાનમ્ । દુષ્કૃતે ઽજ્ઞાનમ્ । સુકૃતદુષ્કૃતેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । હેતાવજ્ઞાનમ્ । ફલે ઽજ્ઞાનમ્ । હેતુફલે ઽજ્ઞાનમ્ । હેતુસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । પ્રતીત્યસમુત્પાદે ઽજ્ઞાનમ્ । પ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । બુદ્ધે ઽજ્ઞાનમ્ । ધર્મે ઽજ્ઞાનમ્ । સંઘે ઽજ્ઞાનમ્ । દુઃખે ઽજ્ઞાનમ્ । સમુદયે ઽજ્ઞાનમ્ । નિરોધે ઽજ્ઞાનમ્ । માર્ગે ઽજ્ઞાનમ્ । કુશલે ઽજ્ઞાનમ્ । અકુશલે ઽજ્ઞાનમ્ । કુશલાકુશલેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । સાવદ્યે ઽજ્ઞાનમ્ । અનવદ્યે ઽજ્ઞાનમ્ । સાવદ્યાનવદ્યેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । સેવિતવ્યે ઽજ્ઞાનમ્ । અસેવિતવ્યે ઽજ્ઞાનમ્ । સેવિતવ્યાસેવિતવ્યેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । સાસ્રવે ઽજ્ઞાનમ્ । અનાસ્રવે ઽજ્ઞાનમ્ । સાસ્રવાનાસ્રવેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । સંસ્કૃતે ઽજ્ઞાનમ્ । અસંસ્કૃતે ઽજ્ઞાનમ્ । સંસ્કૃતાસંસ્કૃતેષુ
ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । અતીતે ઽજ્ઞાનમ્ । અનાગતે ઽજ્ઞાનમ્ । પ્રત્યુત્પન્ને ઽજ્ઞાનમ્ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વજ્ઞાનમ્ । ષટ્ સુ વા સ્પર્શાયતનેષુ યથાભૂતમજ્ઞાનમદર્શનમનભિસમયસ્તમઃ સંમોહો ઽવિદ્યાન્ધકારમ્ । ઇયમુચ્યતે ઽવિદ્યેતિ ॥
(આ) અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ । સંસ્કારાઃ કતમે? ત્રયઃ સંસ્કારાઃ - કાયસંસ્કારઃ વાક્સંસ્કારઃ મનઃસંસ્કારશ્ચ । તત્ર કાયસંસ્કારઃ કતમઃ? આશ્વાસઃ પ્રશ્વાસઃ । કાયિકો હ્યેષ ધર્મઃ, કાયનિશ્રિતઃ કાયપ્રતિબદ્ધઃ । કાયં નિશ્રિત્ય વર્તતે । તસ્માદાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ કાયસંસ્કાર ઇત્યુચ્યતે ॥ વાક્સંસ્કારઃ કતમઃ? વિતર્કયિત્વા વિચારયિત્વા વાચં ભાષતે, નાવિતર્કયિત્વા, નાવિચાર્ય । તસ્માદ્વિતર્કવિચારો વાક્સંસ્કાર ઇત્યુચ્યતે ॥ મનઃસંસ્કારઃ કતમઃ? રક્તસ્ય યા ચેતના, ચિત્તસ્ય ચ, તેનાસ્ય યા ચેતના । ચૈતસિકો હ્યેષ ધર્મઃ । ચિત્તનિશ્રિતઃ ચિત્તપ્રતિબદ્ધઃ । ચિત્તં નિશ્રિત્ય પ્રવર્તતે । તસ્માચ્ચેતના મનઃસંસ્કાર ઇત્યુચ્યતે ॥
(ઇ) સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમિતિ । વિજ્ઞાનં કતમત્? ષડ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ । કતમે ષટ્? તદ્યથા - ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ । શ્રોત્રવિજ્ઞાનમ્ । ઘ્રાણવિજ્ઞાનમ્ । જિહ્વાવિજ્ઞાનમ્ । કાયવિજ્ઞાનમ્ । મનોવિજ્ઞાનમ્ । ઇમે ષડ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ ॥
(ઈ) વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમિતિ । તત્ર નામરૂપમ્ - નામ ચત્વારો ઽરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ । કતમે ચત્વારઃ? વેદનાસ્કન્ધઃ । સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ । સંસ્કારસ્કન્ધઃ । વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ । ઇદં ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 313 ) નામ । રૂપં કતમત્? યત્કિંચિદ્રૂપમ્, તચ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । ચત્વારિ ચ મહાભૂતાન્યુપાદાય । તદ્યથા - પૃથિવીધાતુઃ । અબ્ધાતુઃ । તેજોધાતુઃ । વાયુધાતુઃ ॥ પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ? યદ્ગુરુત્વં ચ કર્કશત્વં ચ । અબ્ધાતુઃ કતમઃ? યદ્ દ્રવત્વમભિષ્યન્દનત્વં ચ । તેજોધાતુઃ કતમઃ? યદુષ્ણત્વં પરિપાચનત્વં ચ । વાયુધાતુઃ કતમઃ? યદાકુઞ્ચનઃ પ્રસારણઃ લઘુસમુદીરણત્વં ચ । યદિદં રૂપં પૂર્વકં (ચ) નામ, તદુભયમેકત્રાભિસંક્ષિપ્ય નામરૂપમિત્યુચ્યતે ॥
(ઉ) નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમિતિ । ષડાયતનં કતમત્? ચક્ષુરાયતનમ્ । શ્રોત્રાયતનમ્ । ઘ્રાણાયતનમ્ । જિહ્વાયતનમ્ । કાયાયતનમ્ । મનઆયતનમ્ । ઇદમુચ્યતે ષડાયતનમ્ ॥

(ઊ) ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇતિ । સ્પર્શઃ કતમઃ? ષટ્ સ્પર્શકાયાઃ - ચક્ષુસંસ્પર્શઃ । શ્રોત્રસંસ્પર્શઃ । ઘ્રાણસંસ્પર્શઃ । જિહ્વાસંસ્પર્શઃ । કાયસંસ્પર્શઃ । મનઃસંસ્પર્શઃ ।(અયમુચ્યતે સ્પર્શઃ) ॥
(એ) સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના । વેદના કતમા? ષડ્ વેદનાઃ । કતમે(માઃ?)ષટ્? ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ । શ્રોત્રસંસ્પર્શજા વેદના સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ । ઘ્રાણસંસ્પર્શજા વેદના સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ । જિહ્વાસંસ્પર્શજા વેદના સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ । કાયસંસ્પર્શજા વેદના સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ । મનઃસંસ્પર્શજા વેદના સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ । ઇયમુચ્યતે વેદના ॥
(ઓ) વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા । કતમા તૃષ્ણા? ષટ્ તૃષ્ણાકાયાઃ । કતમે ષટ્? રૂપતૃષ્ણા । શબ્દતૃષ્ણા । ગન્ધતૃષ્ણા । રસતૃષ્ણા । સ્પર્શતૃષ્ણા । ધર્મતૃષ્ણા ।(ઇયમુચ્યતે તૃષ્ણા) ॥
(ક) તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમ્ । ઉપાદાનં કતમત્? ચત્વારિ ઉપાદાનાનિ । કતમાનિ ચત્વારિ? તૃષ્ણોપાદાનમ્ । શીલવ્રતોપાદાનમ્ । આત્મવેદનોપાદાનમ્ । (ઇદમુચ્યતે ઉપાદાનમ્) ॥
(ખ) ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવ ઇતિ । ભવઃ કતમઃ? ત્રયો ભવાઃ । કતમે ત્રયઃ? કામભવઃ । રૂપભવઃ । આરૂપ્યભવશ્ચ । તત્ર કામભવઃ કતમઃ? તદ્યથા - નરકાઃ । તિર્યઞ્ચપ્રેતાઃ । અસુરાઃ । ષટ્ કામાવચરા દેવાઃ ॥ તદ્યથા - અષ્ટૌ મહાનરકાઃ । કતમે ઽષ્ટૌઃ? તદ્યથા - ઉષ્ણા મહાનરકાઃ । સંજીવઃ । કાલસૂત્રઃ । સંઘાતઃ । દ્વૌ ચ રૌરવૌ । તપનઃ । પ્રતાપનઃ । અવીચિશ્ચ । ઇતિ ॥ મહાનરકાઃ ॥ તદ્યથા - અર્બુદઃ । નિરર્બુદઃ । અટટઃ । હહવઃ । હુહુવઃ । ઉત્પલઃ । પદ્મઃ । મહાપદ્મઃ ॥ કતમે ષટ્ દેવાઃ? ચાતુર્મહારાજિકા દેવાઃ । ત્રાયસ્ત્રિંશાઃ । યામાઃ । તુષિતાઃ । નિર્માણરતયઃ । પરનિર્મિતવશવર્તિનો દેવાઃ ॥ તત્ર રૂપભવઃ કતમઃ? તદ્યથા - બ્રમ્હકાયિકાઃ । બ્રહ્મપુરોહિતાઃ । મહાબ્રહ્માણઃ । પરીત્તાભાઃ । અપ્રમાણાભાઃ । આભાસ્વરાઃ । પરીત્તશુભાઃ । અપ્રમાણશુભાઃ । શુભકૃત્સ્નાઃ । અનભ્રકાઃ । પુણ્યપ્રસવાઃ
। અબૃહાઃ । અતપાઃ । અબૃહાઃ । સુદર્શનાઃ । અકનિષ્ઠાશ્ચેતિ ॥ આરૂપ્યધાતવઃ કતમાઃ? તદ્યથા - ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 314 ) આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ । આકિંચન્યાયતનમ્ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ॥ આરૂપિણાં દેવાનાં ચિત્તમાત્રમધ્યાયિનાં ચાતુર્વિધા ઉપપત્તિઃ । અયમુચ્યતે ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ ॥
(ગ) ભવપ્રત્યયા જાતિરિતિ । જાતિઃ કતમાઃ? યા તેષાં તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્મિંસ્તસ્મિન્ સત્ત્વનિકાયે જાતિઃ, સંજાતિઃ, અવક્રાન્તિઃ, અભિનિર્વૃત્તિઃ, સ્કન્ધાનાં પ્રાદુર્ભાવઃ, આયતનાનાં પ્રતિલમ્ભઃ, જીવિતેન્દ્રિયસ્યોદ્ભવઃ ।(ઇયમુચ્યતે જાતિઃ ।) ॥
(ઘ) (જાતિપ્રત્યયં જરામરણમ્ । જરા કતમા?) નિકાયસભાગતાયાસ્તસ્યા યત્ ખાલિત્યં પાલિત્યં વલીપ્રચુરતા જીર્ણતા ભુગ્નતા કુબ્ જગોપાનસીવક્રતા ખુરુખુરુશ્વાસપ્રશ્વાસશ્ચ તિલકાલકોપહતગાત્રતા પુરતઃ પ્રાગ્ભારકાયતા દણ્ડાવષ્ટમ્ભતા ઇન્દ્રિયાણાં પરિપાકઃ પરિભેદઃ સંભારાણાં પુરાણીભાવો જર્જરીભાવઃ ધન્ધત્વં મન્દત્વં હાનિઃ પરિહાણિઃ । ઇયમુચ્યતે જરા ॥ તત્ર મરણં કતમત્? યત્તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્માચ્છવિકાયાચ્ચ્યુતિઃ ચ્યવનતા ભેદો ઽન્તર્ધાનં મરણં કાલક્રિયા આયુષો હાનિઃ ઉષ્મણો હાનિઃ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય નિરોધઃ સ્કન્ધાનાં નિક્ષેપઃ । ઇદમુચ્યતે મરણમ્ ॥ યદેતન્મરણં પૂર્વિકા ચ જરા, તદુભયમેકત્રાભિસંક્ષિપ્ય જરામરણમિત્યુચ્યતે ॥ અયં ભિક્ષવો દ્વાદશાઙ્ગપ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાયં વિભઙ્ગ ઇતિ ॥
(6) તત્ર કતમાનિ ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ? તદ્યથા - દુઃખમાર્યસત્યમ્ । દુઃખસમુદયમાર્યસત્યમ્ । દુઃખનિરોધમાર્યસત્યમ્ । દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદા આર્યસત્યમ્ ॥ તત્ર દુઃખમાર્યસત્યં કતમત્? તદ્યથા - જાતિર્દુઃખમ્ । જરા દુઃખમ્ । વ્યાધિર્દુઃખમ્ । મરણં દુઃખમ્ । પ્રિયવિપ્રયોગો દુઃખમ્ । અપ્રિયસંયોગો દુઃખમ્ । રૂપં દુઃખમ્ । વેદના દુઃખમ્ । સંજ્ઞા દુઃખમ્ । સંસ્કારા દુઃખમ્ । વિજ્ઞાનં દુઃખમ્ । યદપીત્થં પર્યેષ્યમાણં ન લભ્યતે તદપિ દુઃખમ્ । સંક્ષેપેણ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમ્ । ઇદમુચ્યતે દુઃખમાર્યસત્યમ્ ॥ તત્ર દુઃખસમુદયમાર્યસત્યં કતમત્? તદ્યથા - યેયં તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા તત્રતત્રાભિનન્દિની, ઇદમુચ્યતે દુઃખસમુદયમાર્યસત્યમ્ ॥ તત્ર કતમદ્દુઃખનિરોધમાર્યસત્યમ્? યદસ્યા એવ તૃષ્ણાયાઃ પૌનર્ભવિક્યા નન્દીરાગસહગતાયાસ્તત્રતત્રાભિનન્દિન્યા અશેષતઃ પ્રહાણં પ્રતિનિઃસર્ગો વ્યયીભાવઃ ક્ષયો વિરાગો
નિરોધો વ્યુપશમો ઽસ્તંગમઃ, ઇદમુચ્યતે દુઃખનિરોધમાર્યસત્યમ્ ॥ તત્ર દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદા આર્યસત્યં કતમત્? યદુત સમ્યગ્દૃશ્યા(ષ્ટ્યાદિ?)ભિરાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ । તદ્યથા - કશ્ચિત્પુરુષો જ્વરાભિભૂતઃ કુશલસંપદ્દૃષ્ટકર્માણં શ્રુતશાસ્ત્રં વૈદ્યમુપસંક્રમ્ય કથયેદેવમ્ - જ્વરે ઽશાન્તિભૂતો ઽસ્મિ । અસ્યોપશમાયૌષધમુપદિશ્યમાનમિચ્છામીતિ । સ તસ્ય ભિષક્ પ્રાઙ્ નિદાનં પૃચ્છેત્ - કિં ત્વયા ભુક્તં પીતં ચેતિ । આતુરસ્તસ્ય કથયેત્ - મયા હિ દધિ ત્રપુષં ભક્ષિતમ્, અન્નપાનં તક્રં પીતમિતિ । સ તસ્ય ભિષગ્ વિશેષણમુપદિશ્ય ઔષધમુપદિશેત્ । એવમેવ જાત્યાદિમહાજ્વરસંતાપિતાઃ સાધવો મહાચિત્તભિષજં મહાકારુણિકં નાથં તથાગતમુપસંક્રમ્ય દુઃખજ્વરાપહં ધર્મં પૃચ્છેયુઃ । તેભ્યો ભગવાન્ નિદાનં સમુદયાખ્યામાખ્યાય આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો મહૌષધં શાન્તિકરં નિર્વાણ મુ પદિશેત્ । ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 315 ) ક્લેશાતુરો
ઽપ્યેનં માર્ગં ભાવયન્ નચિરાત્સર્વદુઃખક્ષયમવાપ્ય નિર્વાણપુરં ગત્વા પરિશાન્તિમવાપ્નોતીતિ ॥ એતાનિ ખલુ ભિક્ષવશ્ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ ॥
(7) તત્ર ભિક્ષવઃ કતમ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ? તદ્યથા - સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । સમ્યક્સંકલ્પઃ । સમ્યગ્વાક્ । સમ્યક્કર્માન્તઃ । સમ્યગાજીવઃ । સમ્યગ્વ્યાયામઃ । સમ્યક્સ્મૃતિઃ । સમ્યક્સમાધિરિતિ ॥ તત્ર ભિક્ષવઃ કતમા સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ? અસ્ત્યયં લોકઃ, અસ્તિ પરલોકઃ, અસ્તિ પિતા, અસ્તિ દત્તમ્, અસ્તિ હુતમ્, અસ્તિ ઇષ્ટાનિષ્ટસુકૃતદુષ્કૃતાનાં કર્મણાં ફલવિપાકઃ, સન્તિ લોકે સમ્યગ્ગતાઃ સમ્યક્પ્રતિપન્ના ઇતિ । ઇયં ભિક્ષવઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । સમ્યક્સંકલ્પઃ કતમઃ? બુદ્ધત્વાદિપરિણામિતં દાનમ્, શીલં ચ ચક્રવર્ત્યાદિપરિણામિતમ્ । અયં ભિક્ષવઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ ॥ સમ્યગ્વાક્ કતમા? ઇહ ભિક્ષવઃ પારુષ્યાનૃતપૈશુન્યસંભિન્નપ્રલાપવર્જિતા અનમૃતવાક્ । ઇયમુચ્યતે સમ્યગ્વાક્ ॥ સમ્યક્કર્માન્તઃ કતમઃ? કાયવાઙ્મનસાં દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ વ્યાપારઃ । તત્ર કાયિકં ત્રિવિધમ્ - પ્રાણાતિપાતાદદત્તાદાનાત્કામમિથ્યાચારાદ્વિરતિઃ । વાચિકં ચતુર્વિધમ્ -

અનૃતપારુષ્યપૈશુન્યસંભિન્નપ્રલાપાદ્વિરતિઃ । માનસિકં ત્રિવિધમ્ - અભિધ્યાવ્યાપાદમિથ્યાદૃષ્ટ્યા વિરતિઃ ॥ તત્ર પ્રાણાતિપાતઃ કતમઃ? પ્રાણી ચ ભવતિ, પ્રાણિસંજ્ઞી ચ ભવતિ, વધકચિત્તં ચોત્પાદયતિ, જીવિતાદ્વ્યપરોપયતિ । અયમુચ્યતે ભિક્ષવઃ પ્રાણાતિપાતઃ । અન્યત્ર પ્રમાદાદદૃષ્ટાદ્વા અપ્રાણિવધઃ ॥ તત્ર અદત્તાદાનં કતમત્? સ્તેયચિત્તસ્ય પરદ્રવ્યસ્વીકરણમદત્તાદાનમ્, અન્યત્ર માતાપિતૃભ્રાતૃસ્વજનમિત્રદ્રવ્યસ્ય સ્વલ્પસ્યાનુપરોધિનો ગ્રહણમદત્તાદાનમ્ ॥ તત્ર કામમિથ્યાચારઃ કતમઃ? પરસ્ત્રી(ણા) મુપભોગો ભર્તૃરાજામાતાપિતૃરક્ષિતાનામ્ । અથવા અસ્થાનગમ્યાદેશકાલેષુ વિપ્રતિપત્તિઃ કાયિક(કી) । એવં ત્રિવિધઃ ॥ અનૃતં કતમત્? સાક્ષિપ્રશ્ને ઽયથાભૂતાન્ વિતથવચનમનહિતા વા અર્હન્નસ્મીતિ પરિહાસ્યવસ્તુ, ઇદમુચ્યતે અનૃતમ્ ॥ પૈશુન્યં કતમત્? અભૂતેન સત્યેન વા ભેદકરણવચનં પૈશુન્યમ્ ॥ પારૂષ્યં કતમત્? પરદુઃખચિકીર્ષોર્યદનિષ્ટવચનશ્રાવણદુઃખમસ્ય
ભવતુ, ઇત્યનયા બુદ્ધ્યા યદ્ નિષ્ઠૂરવચનશ્રાવણં ક્રિયતે, તત્પારુષ્યમ્ ॥ સંભિન્નપ્રલાપઃ કતમઃ? રાજકથા ચૌરકથા દ્યૂતકથા મદ્યકથા સ્ત્રીકથા આખ્યાયિકાકથા । અયમુચ્યતે સંભિન્નપ્રલાપઃ । વાચિકમેવ ચતુર્વિધમ્ ॥ અભિધ્યા કતમા? પરદ્રવ્યસ્વીકરણેચ્છયા અન્યસ્ય દ્રવ્યાણિ તાનિઃ મમ સ્યુરિતીયમુચ્યતે અભિધ્યા ॥ વ્યાપાદઃ કતમઃ? પરસ્ય જીવિતવ્યપરોપણમવચ્છેદનપીડનાદિચિન્તનમ્ । અયમુચ્યતે વ્યાપાદઃ ॥ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કતમા? નાસ્ત્યયં લોકઃ, નાસ્તિ પરલોકઃ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ । એતન્માનસં ત્રિવિધમ્ । ઇયમુચ્યતે મિથ્યાદૃષ્ટિઃ ॥ અથ સમ્યગાજીવઃ કતમઃ? ભિક્ષોસ્તાવત્ કુહના લપના નૈમિત્તિકત્વં નૈષ્પેષિકત્વં લાભેન લાભપ્રતિકાઙ્ક્ષા સમ્યગાજીવઃ । કુહનાલપનાદયઃ । તત્ર કુહના કતમા? ભિક્ષુર્દાનપતિં દૃષ્ટ્વા પર્યઙ્કં બદ્ધ્વા પથિ શૂન્યાગારે નિષીદતિ ધ્યાયી - ભિક્ષુરર્હન્નિતિ લાભસત્કારો મે ભવિષ્યતિ, એવમાદિકા કુહનેત્યુચ્યતે ॥ તત્ર લપના
કતમા? ઇહ ભિક્ષુર્લાભસત્કારનિમિત્તમેવ ત્વં મે માતા, ત્વં મે દુહિતેતિ, એવમન્યાન્યપિ પ્રિયવચનાનિ ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 316 ) બ્રવીતિ । એવમાદિકા લપનેત્યુચ્યતે ॥ તત્ર નૈમિત્તિકત્વં કતમત્? ભિક્ષુસ્તાવત્ પિણ્ડપાત્રં પરિભુક્ત્વા સકૃદસકૃદ્ યદ્ બ્રૂતે - યાદૃશો ઽયં પિણ્ડપાતઃ, તાદૃશો ઽન્યેષુ ઉપાસકગૃહેષુ ન લભ્યતે । અલાભસત્કારચિત્તસ્ય તુ વદતો નૈવ દોષઃ । ઇદમુચ્યતે નૈમિત્તિકત્વમ્ ॥ તત્ર નૈષ્પેષિકત્વં કતમત્? ભિક્ષુસ્તાવદ્ યત્ર ગૃહે પિણ્ડપાત્રં ન લભતે, દાપયિતુકામશ્ચ ભવતિ, તત્ર બ્રૂતે - અદાનપતયો નિરયં ગચ્છન્તિ । યૂયમપિ અદાનપતયઃ વ્યક્તં નિરયગામિનઃ, ઇતિ નરકભયભીતેભ્યઃ પિણ્ડપાત્રમનુ પ્રયચ્છતિ, તં ચ લબ્ધ્વા પરિભુઙ્ક્તે । ઇદમુચ્યતે નૈષ્પષિકત્વમ્ ॥ તત્ર લાભેન લાભપ્રતિકાઙ્ક્ષા કતમા? ભિક્ષુસ્તાવદાત્મીયેન ધનેન શોભનાનિચીવરાણિ ચોપક્રીય ઉપાસકેભ્યો દર્શયતિ - ઈદૃશાનિ વયં વસ્ત્રાણિ દાનપતિભ્યો લભામહે ઇતિ । તેનાઞ્જિતાનિ વસ્ત્રાણિ પ્રયચ્છન્તિ । તાનિ પરિભુઙ્ક્તે
। ઇયમુચ્યતે ભિક્ષોર્લાભેન લાભપ્રતિકાઙ્ક્ષા । અયં ભિક્ષવો મિથ્યાજીવઃ, તસ્માદ્વિરતિઃ સમ્યગાજીવઃ ॥ ઇહ ખલુ ભિક્ષવઃ ઉપાસકસ્ય મિથ્યાજીવઃ કતમઃ? વિષવિક્રયઃ । શસ્ત્રવિક્રયઃ । સત્ત્વવિક્રયઃ । મદ્યવિક્રયઃ । માંસવિક્રયઃ । અપ્રવેક્ષિતતિલસર્ષપપીડનમ્ । અયમુપાસકસ્ય મિથ્યાજીવઃ । અસ્માદ્વિરતિઃ । અયમુચ્યતે ભિક્ષવઃ સમ્યગાજીવઃ ॥ સમ્યગ્વ્યાયામઃ કતમઃ? અભિવાદનબહુલપ્રત્યુપસ્થાનાઞ્જલિઃ સામીચીકર્મકરણમ્ । અયમુચ્યતે ભિક્ષવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ ॥ સમ્યક્સ્મૃતિઃ કતમાઃ? ઇહ ખલુ ભિક્ષવો ભિક્ષુઃ સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા ઉત્પન્ને રાગે બાહ્યાત્મિકયોઃ શરીરયોરશુભાકારેણ યથાભૂતદર્શી ભવતિ - સન્ત્યસ્મિન્ કાયે કેશા રોમાણિ નખા દન્તા રજોમલત્વઙ્માંસમ્, અસ્થિસ્નાયુસિરા વૃક્કા હૃદયમ્(આ) મક આમાશયઃ પક્કાશયઃ અન્ત્રાણિ અન્ત્રગુણા ઓદરીયકં યકૃત્ પરીષમશ્રુ સ્વેદઃ ખેલકઃ સિંઘાણકો વસા લસીકા મજ્જા મેદઃ પિત્તં શ્લેષ્મા
પૂયં શોણિતં મસ્તકલુઙ્ગમુચ્ચારપ્રસ્રવૈઃ પૂર્ણં નાનાપ્રકારકમશુચિરિતિ । ઇયમુચ્યતે ભિક્ષવઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ ॥ સમ્યક્સમાધિઃ કતમઃ? ચત્વારિ ધ્યાનાનિ । ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુઃ વિવિક્તં કામૈઃ વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ વિતર્કવિચારવ્યુપશમાદધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ચેતસ એકોતિભાવાદવિતર્કમવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયધ્યાનમુપસંપદ્યં વિહરતિ । સ પ્રીતેર્વિરાગાદુપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્, સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતે - યત્તદાર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી - તૃતીયં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમેવ ચ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોરસ્તંગમાદદુઃખાસુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । ઇમાનિ ખલુ ભિક્ષવશ્ચત્વારિ ધ્યાનાનિ । અયમુચ્યતે સમ્યક્સમાધિઃ ॥ અયમુચ્યતે
ભિક્ષવઃ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ ॥
(8) દ્વાવિંશતીન્દ્રિયાણિ કતમાનિ? યદુત ચક્ષુરિન્દ્રિયં શ્રોત્રેન્દ્રિયં ઘ્રાણેન્દ્રિયં જિહ્વેન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયં મનેન્દ્રિયં પુરુષેન્દ્રિયં સ્ત્રીન્દ્રિયં દુઃખેન્દ્રિયં સુખેન્દ્રિયં સૌમનસ્યેન્દ્રિયં દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં ઉપેક્ષેન્દ્રિયં શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં જ્ઞાનેન્દ્રિયં જીવિતેન્દ્રિયમ્, અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્, આજ્ઞેન્દ્રિયમ્, આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્ । ઇમાનિ ભિક્ષવ દ્વાવિંશતીન્દ્રિયાણિ ॥
( અવ્સૂ, વૈદ્ય 317 ) (9) તત્ર ભિક્ષવશ્ચાત્વારિ ધ્યાનાનિ કતમાનિ? ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુર્વિવિક્તં કામૈઃ વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ચેતસ એકોતિભાવાદવિતર્કમવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ પ્રીતેર્વિરાગાદુપેક્ષકો વિહરતિ, સ્મૃતઃ સંપ્રજન્યં ચ(સંપ્રજાનન્) સુખં કાયેન પ્રતિસંવેદયતે - યત્તદાર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી - તૃતીયં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમેવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોરસ્તંગમાદ દુઃખાસુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ ॥ ઇમાનિ ભિક્ષવશ્ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ॥

(10) તત્ર કતમે ચત્વારો બ્રહ્મવિહારાઃ? ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુર્મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેન અવૈરેણ અસંપન્નેન અવ્યાબાધેન વિપુલેન મહદ્ગતેન અપ્રમાણેન સુભાવિતેન એકાદ્રિસમં વિમુચ્ય સ્ફુરિત્વા ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, તથા દ્વિતીયમ્, તથા તૃતીયમ્, તથા ચતુર્થમ્, ઇતિ ઊર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ સર્વશઃ સર્વાવન્તમિમં લોકં મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેન અવૈરેણ અસંપન્નેન અવ્યાબાધેન વિપુલેન મહદ્ગતેન અદ્વયેન અપ્રમાણેન સુભાવિતેન એકાં દિશમધિમુચ્ય સ્ફુરિત્વા ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । એવં કરુણાસહગતેન, મુદિતાસહગતેન, ઉપેક્ષાસહગતેન ચિત્તેન અવૈરેણ અસંપન્નેન અવ્યાબાધેન વિપુલેન મહદ્ગતેન અદ્વયેન અપ્રમાણેન સુભાવિતેન એકાં દિશમધિમુચ્ય સ્ફુરિત્વા ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । ઇમે ચત્વારો બ્રહ્મવિહારાઃ ॥
(11) તત્ર કતમાશ્ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ? અસ્તિ દુઃખા પ્રતિપદ્ ધન્ધાભિજ્ઞા । અસ્તિ દુઃખા પ્રતિપત્ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । અસ્તિ સુખા પ્રતિપદ્ ધન્ધાભિજ્ઞા । અસ્તિ સુખા પ્રતિપત્ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । તત્ર કતમા સા દુઃખા પ્રતિપદ્ ધન્ધાભિજ્ઞા? ઇહૈકત્યઃ પ્રકૃત્યૈવ તીવ્રરાગો ભવતિ, તીવ્રદ્વેષો ભવતિ, તીવ્રમોહો ભવતિ । સો ઽભીક્ષ્ણં તીવ્રરાગજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । સો ઽભીક્ષણં તીવ્રદ્વેષતયા દ્વેષજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । સો ઽભીક્ષણં તીવ્રમોહતયા મોહજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । તસ્યેમાનિ પઞ્ચ લોકોત્તરાણિ ઇન્દ્રિયાણિ ધન્ધાનિ ભવન્તિ મૃદૂનિ સશીઘ્રવાહીનિ । કતમાનિ પઞ્ચ? યદુત શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ । સ એષાં પઞ્ચાનાં લોકોત્તરાણમિન્દ્રિયાણાં મૃદુત્વાદશીઘ્રવાહિત્વાચ્ચ ધન્ધમેવાનન્તર્યસમાધિં સ્પૃશતિ યદુત આસ્રવાણાં ક્ષયાય । ઇયં દુઃખા પ્રતિપદ્ધન્ધાભિજ્ઞા
। તત્ર કતમા દુઃખા પ્રતિપત્ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા? ઇહૈકત્યઃ પ્રકૃત્યૈવ તીવ્રરાગો ભવતિ, તીવ્રદ્વેષો ભવતિ, તીવ્રમોહો ભવતિ । સો ઽભીક્ષ્ણં તીવ્રરાગતયા રાગજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । અભીક્ષ્ણં તીવ્રદ્વેષતયા દ્વેષજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । અભીક્ષ્ણં ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 318 ) તીવ્રમોહતયા મોહજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । તસ્યેમાનિ પઞ્ચ લોકોત્તરાણિ ઇન્દ્રિયાણિ અધિમાત્રાણિ ભવન્તિ તીક્ષ્ણાનિ શીઘ્રવાહીનિ । કતમાનિ પઞ્ચ? યદુત શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ । સ એષાં પઞ્ચાનાં લોકોત્તરાણામિન્દ્રિયાણામધિમાત્રત્વાચ્છીઘ્રવાહિત્વાચ્ચ ક્ષિપ્રમેવાનન્તર્યં સમાધિં સ્પૃશતિ યદુત આસ્રવાણાં ક્ષયાય । ઇયં દુઃખા પ્રતિપત્ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા ॥ તત્ર કતમા સુખા પ્રતિપદ્ધન્ધાભિજ્ઞા? ઇહૈકત્યઃ પ્રકૃત્યૈવ અલ્પરાગો ભવતિ, અલ્પદ્વેષો ભવતિ । સો ઽ(લ્પ)રાગતયા નાભીક્ષ્ણં રાગજં દુઃખદૌર્મનસ્યં
પ્રતિસંવેદયતિ । અલ્પદ્વેષતયા નાભીક્ષ્ણં દ્વેષજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । અલ્પમોહતયા નાભીક્ષ્ણં મોહજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । તસ્યેમાનિ પઞ્ચ લોકોત્તરાણીન્દ્રિયાણિ ધન્ધાનિ ભવન્તિ મૃદૂનિ ન તીક્ષ્ણાનિ ન શીઘ્રવાહીનિ । કતમાનિ પઞ્ચ? યદુત શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યન્દ્રિયં સ્મ્ઃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં । સ એષાં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં ધન્ધાત્વાન્મ્ઃદુત્વાદશીઘ્રવાહિત્વાચ્ચ ધન્ધમેવાનન્તર્યં સમાધિં સ્પ્ઃશતિ યદુતાસ્રવાણાં ક્ષયાય । ઇયં સુખા પ્રતિપદ્ધન્ધાભિજ્ઞા ॥ તત્ર કતમા સુખા પ્રતિપત્ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા? ઇહૈકત્યઃ પ્રકૃત્યૈવાલ્પરાગો ભવતિ, અલ્પદ્વેષો ઽલ્પમોહઃ । સો ઽલ્પરાગતયા નાભીક્ષ્ણં રાગજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । અલ્પદ્વેષતયા નાભીક્ષ્ણં દ્વેષજઃ દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયતિ । અલ્પમોહતયા નાભીક્ષ્ણં મોહજં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિવેદયતિ । તસ્યેમાનિ
પઞ્ચ લોકોત્તરાણીન્દ્રિયાણ્યધિમાત્રાણિ તીક્ષ્ણાનિ શીઘ્રવાહીનિ । કતમાનિ પઞ્ચ? યદુત શ્રદ્દેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ । સ એષાં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણામધિમાત્રત્વાત્ તીક્ષ્ણત્વાચ્છીઘ્રવાહિત્વાચ્ચ ક્ષિપ્રમેવાનન્તર્યં સમાધિં સ્પૃશતિ યદુત આસ્રવાણાં ક્ષયાય । ઇયમુચ્યતે સુખા પ્રતિપત્ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । ઇમા ભિક્ષવઃ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ ॥

[12] તત્ર કતમાશ્ચતસ્ત્રઃ સમાધિભાવનાઃ? ...........અસ્તિ ભિક્ષવઃ સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા જ્ઞાનદર્શનપ્રતિલાભાય સંવર્તતે । અસ્તિ સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા પ્રજ્ઞાપ્રતિલમ્ભાય સંવર્તતે । તત્ર કતમા સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા કામરાગપ્રહાણાય સંવર્તતે? ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુ રિમમેવ કાયમૂર્ધ્વં પાદતલાદધઃ કેશમસ્તકાદિપર્યન્તં યથાસ્થિતં તથાપ્રણિહિતં પૂર્ણં નાનાપ્રકારસ્યાશુચેર્યથાભૂતં સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા પ્રત્યવેક્ષતે - યદુત અયં કાયઃ અનુપૂર્વેણ સમુદાગતો ઽપૂર્વવિનાશી પરમાણુસંચયઃ સુષિર ઉન્નામોન્નામનાન્માનવવ્રણસુમુખરોમકૂપસ્રાવી વલ્મીકવદાશીવિષનિવાસઃ । આશીવિષતત્કૃતજઃ । અજ્ઞાનશત્રુમકૃતવિન્મિત્રદ્રોહી(?) । કુમિત્રવદ્વિસંવાદકઃ । ફેનપિણ્ડવત્પ્રકૃતિદુર્બલઃ । ઉદકબુદ્બુદવદુત્પન્નભગ્નવિલીનઃ । મરીચિવદ્વિપ્રલમ્ભકઃ । કદલીવદ્વિનિભૂજ્યમાનાસારકઃ
। માયેવ વઞ્ચનાત્મકઃ । રાજવદાજ્ઞાવઙ્ગલઃ(?) । શત્રુવદવતારપ્રેક્ષી । ચૌરવદવિશ્વસનીયઃ । અમિત્રવદહિતૈષી । વધકવત્પ્રજ્ઞાજીવિતાન્તરાયકૃત્ । શૂન્યગ્રામવન્મારવિરહિતઃ? । કુલાલભાણ્ડવદનપર્યન્તઃ । નાનાશુચિપરિપૂર્ણઃ । મેદસ્થાલીવદશુચિસ્રાવી । ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 319 ) અહિવન્નિષ્પન્દક્રૂરઃ । કુણપબત્તીક્ષ્ણગન્ધી । વર્ચઃકુટીવદમેધ્યાકરઃ । વ્રવત્યદુનાસહિષ્ણુઃ(?) । શલ્યવત્તુદનાર્થઃ । દુષ્ટસ્વામિવદ્દુરુપચારઃ । જીર્ણગૃહવત્પ્રતિસંસ્કારધાર્યઃ । જીર્ણયાનપાત્રવત્પ્રતિસંસ્કારમલવાહ્યઃ । આમકુમ્ભવદમ્બ્વનુપાલ્યઃ । દુષ્ટમિત્રવન્નિત્યાન્વરક્ષઃ । નદીતટવૃક્ષવચ્ચલાચલઃ । મહાનદીસ્રોતવન્મરણસમુદ્રપર્યવસાનઃ । આગન્તુકાસારવત્સર્વદુઃખનિકેતઃ । અનાથશાલાવદપરિગૃહીતઃ । ચોરકપાટવદુત્કોટિસાધ્યઃ । પ્રત્યન્તનગરવન્નિત્યોપસૃષ્ટઃ । વાલુકાનગરવત્સીદનાત્મકઃ । અગ્નિવદતૃપ્તઃ । સમુદ્રવદ્દુષ્પૂરઃ
। સર્વકરણ્ડવત્ પત્રપરિહાર્યઃ । બાલદારક[વ]ત્સતતપરિપાલ્યઃ । ભિન્નભાજનમિવ સતતપરિહાર્યઃ । કુદેવવન્નિત્યોપસૃષ્ટઃ । સવિષભાજનમિવ પરિવર્જનીયઃ । યાચિતકભાણ્ડમિવ ક્ષણપ્રયોજનાર્થઃ । શકટમિવ ભારોદ્વહતીર્થઃ । કેવલં ધર્મબુદ્ધિના બોદ્ધ(વોઢ?)વ્યમ્ ॥ પુનરપરં ભિક્ષવો ભિક્ષુણા ઇદં શરીરમાદ્યુત્તરકારણતઃ પરીક્ષિતવ્યમ્ । માતાપિતૃશુક્રરુધિરસમુત્થાનમિહ શરીરસ્ય આ[દ્ય]કારણમ્ । ઉત્તરમાહારપરિમાણાદિકમ્ । કવલિકાહારો ગ્રસ્તમાત્રઃ શ્લેષ્માશયં ગચ્છતિ । શ્લેષ્માશયં પ્રાપ્ય શ્લેષ્મણા દ્રવીકૃતો ઽત્યન્તાશુચિર્ભવતિ । શ્લેષ્મતઃ પિત્તાશયં ગચ્છતિ । પિત્તાશયં પ્રાપ્ય પચ્યમાન ઉષ્ણીભૂત્વા વાય્વાશયં ગચ્છતિ । પક્ત્વા વાય્વાશયં પ્રાપ્તો વાયુના વિભજ્યતે પૃથક્ મલઃ, [પૃ]થક્ સારઃ । ખલાન્મૂત્રપુરીષાદયો મલાઃ । સારાચ્છોણિતં પરિ[ણ]મતિ, શોણિતાન્માંસમ્, માંસાન્મેદઃ, મેદસો ઽસ્થીનિ, અસ્થિભ્યો મજ્જા, મજ્જાતઃ
શુક્રમ્ । તદેવમાદ્યુત્તરકારણાદશુચિ શરીરમિતિ પશ્યતા ભિક્ષુણા ઇદં શરીરં નવભિરસ્થિશતૈઃ સષષ્ઠૈઃ સમુચ્છ્રિતં કુદારુગૃહવત્ ત્રિભિઃ શત્વિસ(?)શતૈઃ સંઘાતિતમ્, ચતુર્ભિઃ શિરાજાલશતૈઃ સંનતમ્, પઞ્ચભિર્માંસપેશીશતૈઃ પ્રલિપ્તમ્, (યંક્તિઃ શિરાશતૈઃ સંઘાતમ્?), સપ્તભિઃ શિરાશતૈર્વિનતમ્, નવભિઃ સ્નાયુશતૈર્નિબદ્ધમ્, ધમન્યા ગવાક્ષીકૃતમ્, સપ્તોત્તરેણ મર્મશતેન ભિન્નભાજનમિવ જર્જરેણ કોટીશતસહસ્રૈરશીતિભિશ્ચ તૃણવચ્છન્નમ્, પઞ્ચેન્દ્રિયચ્છિદ્રમ્, સપ્તજ્ઞય(સપ્તાશય?)મશુચિપૂર્ણમ્ । મસ્તિષ્કસ્યાઞ્જલિના, મેદસો ઽઞ્જલિના, ત્રિભિર્વસાઞ્જલિભિઃ, ષડ્ભિરઞ્જલિભિઃ શ્લેષ્મણઃ, ષડ્ભિરઞ્જલિભિઃ પિત્તસ્ય, વાયુના કૃત્સ્નમેવાપકર્ષિતમ્ । શોણિતસ્યાઢકેન, પુરીષપ્રસ્થૈઃ ષડ્ભિઃ વાવયરેવદેભિઃ(?) સમૈઃ પૃથક્પૃથક્ પૂર્ણમ્ । સપ્તભિસ્ત્વગ્ભિઃ પરિવૃતમ્, રસૈઃ ષડ્ભિઃ । પિત્તસ્ય વાયુના કાયાગ્નિનાવિષ્ટાગ્નિહોત્રજઙ્ગયાદજસ્રં
(?) કુદાન્તમ્, શરીરાવયવૈઃ સર્વૈરેવ દુર્દર્શનમ્, દુર્ગન્ધિ પ્રતિસ્વભાવમ્ । કો ઽત્રાભિમાનો બહુમાનભાવઃ? કેવલં યાચિતકભાણ્ડમિવ ક્ષણપ્રયોજનાર્થં શકટમિવ ભારોદ્વહનાય ધર્મબુદ્ધિના બોદ્ધ(વોઢ)વ્યમ્ ॥
એવંવિધકાયમવેક્ષ્ય રાશિમશુચેઃ, રૂપાભિમાની વસત્યત્તેયઃ(?) ।
પ્રજ્ઞાયમાનં સ હિ બાલબુદ્ધિ વિષ્ટપઠં(?) યાતિ વહં ન ચેતા ॥
પ્રિયપ્રકારં વહતેનાયત્ દ્રક્ષન્વિવક્તું વહતે સદા ચ ।
કાયઃ સુચોક્ષઃ કૃમિવચ્ચ જન્તોઃ કુતો ઽત્ર રાગો બહુમાનતા વા ॥ ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 320 )
ઇત્યેવમાદિ પ્રત્યવેક્ષન્નિતિ । તદ્યથા ભિક્ષવ ઉભયતો દ્વારવિનિર્મુક્તઃ કોષ્ઠાગારઃ પૂર્ણો નાનાપ્રકારજાતસ્ય ધાન્યતિલસર્ષપમુદ્ગયવમાષાણામ્ । તચ્ચક્ષુષ્માન્ પુરુષો વ્યવલોકયન્ જાનીયાત્ - ઇમાનિ શૂકધાન્યાનિ, ઇમાનિ ફલધાન્યાનિ । એવમેવ ભિક્ષવો ભિક્ષુરિમમેવ કાયં યથાસ્થિતં યથાપ્રણિહિતં યાવત્ પ્રત્યવેક્ષતે । ઇયં સમાધિભાવના આસેવિતા બહુલીકૃતા કામરાગપ્રહાણાય સંવર્તતે । તત્ર ભિક્ષવઃ કતમા સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય સંવર્તતે? ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુરરણ્યગતો વા વૃક્ષમૂલગતો વા શૂન્યાગારગતો વા ઇમમેવ કાયમધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં વિવેકાત્ ન પ્રીતિસુખેનાભિષ્યન્દયતિ, પરિપૂરયતિ, પરિપ્રીણયતિ, પરિસ્ફુટયતિ, તસ્ય નાસ્તિ સર્વતઃ કાયાદસ્ફુટં ભવત્યસ્ફરણીયં યદુત અધ્યાત્મજં વિવેકજેન પ્રીતિસુખેન । તદ્યથાપિ નામ ભિક્ષવઃ ઉત્પલાનિ વા પદ્માનિ વા કુમુદાનિ વા પુણ્ડરીકાનિ વા ઉદકે જાતાનિ
ઉદકે મગ્નાનિ, સર્વાણિ તાનિ શીતલેન વારિણાભિષ્યન્દિતાનિ પરિષ્યન્દિતાનિ પરિપૂરિતાનિ પરિપ્રીણિતાનિ પરિસ્ફુરિતાનિ । એવમેવ ભિક્ષુરરણ્યગતો વા વૃક્ષમૂલગતો વા શૂન્યાગારગતો વા ઇમમેવ કાયમધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં વિવેકજેન પ્રીતિસુખેનાભિષ્યન્દયતિ પરિષ્યન્દયતિ પરિપૂરયતિ પરિસ્ફુરયતિ પરિપ્રીણયતિ, તસ્ય નાસ્તિ સર્વતઃ કાયમસ્ફુટં ભવત્યસ્ફરણીયં યદુત અધ્યાત્મકં વિવેકજેન પ્રીતિસુખેન । ઇયં સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા દૃષ્ટધર્મ(સુખ)વિહારાય સંવર્તતે ॥ તત્ર ભિક્ષવઃ કતમા સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા જ્ઞાનદર્શનેન પ્રતિલાભાય સંવર્તતે? ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુણા આલોકસંજ્ઞા સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ પરિગૃહીતા ભવતિ સુમનસિ કૃતા સુદૃષ્ટા સુપ્રતિબદ્ધા ચ દિવસસંજ્ઞાધિષ્ઠિતં સમપ્રભાસં ચિત્તં ભાવયતિ યથા દિવા તથા રાત્રૌ, યથા રાત્રૌ તથા દિવા, યથા પૂર્વં તથા પશ્ચાત્, યથા પશ્ચાત્તથા પુરા, યથૈવાધસ્તથૈવોર્ધ્વમ્,

યથૈવોર્ધ્વ તથા અધઃ - ઇતિ વિવૃતેન ચેતસા પર્ય(વ)નદ્ધેન દિવસસંજ્ઞાધિષ્ઠિતં સમપ્રભાસં ચિત્તં ભાવયતિ । તદ્યથાપિ નામ ભિક્ષવો ગ્રીષ્માણાં પશ્ચિમે માસે વ્યભ્રે દિને વિગતબલાહકે નભસિ મધ્યાહ્નકાલસમયે આલોકપરિશુદ્ધો ભવતિ પર્યવદાતપ્રભાસ્વરઃ, ન તસ્મા(?)ન્ધકારસમયે તદ્ભવતિ । એવમેવ ભિક્ષવો ભિક્ષુણા આલોકસંજ્ઞા સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ સુગૃહીતો ભવતિ અશૃંષ્ટા સુપ્રતિબન્ધોનવમસંજ્ઞા - વેસ્થિતા(?) સમપ્રભાસં ચિત્તં ભાવયતિ યથા દિવા તથા રાત્રૌ યથા રાત્રૌ તથા દિવા, યથા પૂર્વં તથા પશ્ચાત્, યથા પશ્ચાત્તથા પુરા, યથૈવોર્ધ્વં તથૈવાધો યથૈવાધસ્તથૈવોર્ધ્વમિતિ વિવૃતેન ચેતસા અપર્યવનદ્ધેન દિવસસંજ્ઞાધિષ્ઠિતેન સમપ્રભાસં ચિત્તં ભાવયતિ । ઇયં સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા જ્ઞાનદર્શનપ્રતિભાનલાભાય સંવર્તતે ॥ તત્ર કતમા(સમા)ધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા પ્રજ્ઞાપ્રતિલમ્ભાય સંવર્તતે? ઇહ ભિક્ષુરરણ્યગતો
વા વૃક્ષમૂલગતો વા શૂન્યાગારગતો વા સુખસ્ય (દુઃખસ્ય) ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમેવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયો ર સ્તંગમાદદુઃખાસુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 321 ) ચતુર્થં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । ઇયં સમાધિભાવના આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતા પ્રજ્ઞાપ્રતિલમ્ભાય સંવર્તતે ॥ ઇમાશ્ચતસ્રઃ સમાધિભાવનાઃ ॥
[13] તત્ર કતમાનિ ભિક્ષવશ્ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ? ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુરધ્યાત્મં કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે અભિધ્યાદૌર્મનસ્યે । બહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુદર્શી વિહરતિ આતાપી સંપ્રજાનન્ અનુસ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે અભિધ્યાદૌર્મનસ્યે । અધ્યાત્મવદેનાસુ બહિર્ધાવેદનાસુ અધ્યાત્મબહિર્ધા વેદનાસુ વેદનાનુદર્શી વિહરતિ આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે અભિધ્યાદૌર્મનસ્યે । અધ્યાત્મચિત્તે બહિર્ધાચિત્તે અધ્યાત્મબહિર્ધા ચિત્તાનુદર્શી વિહરતિ આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે અભિધ્યાદૌર્મનસ્યે । અધ્યાત્મધર્મેષુ બહિર્ધાધર્મેષુ અધ્યાત્મબહિર્ધાધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે અભિધ્યાદૌર્મનસ્યે । ઇતીમાનિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ॥
[14] તત્ર કતમાનિ ભિક્ષવશ્ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ? ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુરનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણામનુત્પાદાય છન્દં જનયતિ, વ્યાયચ્છતિ, વીર્યમારભતે, ચિત્તં સંપ્રતિગૃહ્ણાતિ, સમ્યક્ પ્રણિદધાતિ । ઉત્પન્નાનામકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય છન્દં જનયતિ, વ્યાયચ્છતિ, વીર્યમારભતે, ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ, સંપ્રણિદધાતિ । અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુત્પાદાય છન્દં જનયતિ, વ્યાયચ્છતિ, વીર્યમારભતે, ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ, સમ્યક્ પ્રણિદધાતિ । ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે ભાવનાયૈ અસંમોષાય અપરિહાણાય ભૂયોભાવાય વૃદ્ધિવિપુલતાયૈ પારિપૂર્યૈ છન્દં જનયતિ, વ્યાયચ્છતિ, વીર્યમારભતે, ચિત્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રણિદધાતિ । ઇમાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ॥
[15] તત્ર કતમે ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ? ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુઃ છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતમૃદ્ધિપાદં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતમ્ । એષા............વીર્યમભિલીનં ભવિષ્યતિ નાભિગૃહીતમ્ ॥2 ॥ ચિત્તસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતમૃદ્ધિપાદં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતં મા મે ચિત્તમતિલીનં ભવિષ્યતિ નાભિગૃહીતમ્ ॥3 ॥ મીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતમૃદ્ધિપાદં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતં મા મે મીમાંસા નાતિલીના ભવિષ્યતિ નાભિગૃહીતમ્ ॥4 ॥ ઇમે ભિક્ષવશ્ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ ॥
[16] તત્ર ભિક્ષવઃ કતમાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ? યદુત શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ । તત્ર કતમચ્છ્રદ્ધેન્દ્રિયમ્? યયા શ્રદ્ધયા ચતુરો ધર્માન્ શ્રદ્દધાતિ । કતમાંશ્ચતુરઃ? સંસારાવચરાલૌકિકીં સમ્યગ્દૃષ્ટિં દધાતિ । સ કર્મવિપાકપ્રતિશરણો ભવતિ । યદ્યદેવ કર્મ કરિષ્યામિ કલ્યાણં વા પાપકં વા, તસ્ય કર્મણો વિપાકં પ્રતિસંવેદયામિ । સ જીવિતહેતોરપિ પાપકં કર્મ નાભિસંસ્કરોતિ । ઇદમુચ્યતે શ્રદ્ધેન્દ્રિયમ્ ॥ તત્ર કતમદ્વીર્યેન્દ્રિયમ્? યાન્ ધર્માન્ શ્રેદ્ધેન્દ્રિયેણ શ્રદ્દધાતિ, તાન્ ધર્માન્ ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 322 ) વીર્યેન્દ્રિયેણ સમુદાનયતિ । ઇદમુચ્યતે વીર્યેન્દ્રિયમ્ ॥ તત્ર કતમત્ સ્મૃતીન્દ્રિયમ્? યાન્ ધર્માન્ વીર્યેન્દ્રિયેણ સમુદાનયતિ, તાન્ ધર્માન્ સ્મૃતીન્દ્રિયેણ........... ॥.........વિપ્રણાશયતિ । ઇદમુચ્યતે સમાધીન્દ્રિયમ્ ॥ તત્ર કતમત્ પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્? યાન્ ધર્માન્ સમાધીન્દ્રિયેણ એકાગ્રીકરોતિ, તાન્ ધર્માન્ પ્રજ્ઞેન્દ્રિયેણ પ્રતિવિધ્યતિ । સ તેષુ ધર્મેષુ પ્રત્યવેક્ષણજાતીયો
ભવતિ । ઇદમુચ્યતે પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ ॥ ઇમાનિ ભિક્ષવઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ॥
[17] તત્ર ભિક્ષવઃ કતમાનિ પઞ્ચ બલાનિ? યદુત શ્રદ્ધાબલં વીર્યબલં સ્મૃતિબલં સમાધિબલં પ્રજ્ઞાબલમ્ । ઇમે ચ ભૃત્યાર્થે ક્લેશૈરનવમૃદ્યત્વાત્(?) । ઇમાનિ ભિક્ષવઃ પઞ્ચ બલાનિ ॥
[18] તત્ર ભિક્ષવઃ કતમાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ? યદુત સ્મૃતિ(સં)બોધ્યઙ્ગં ધર્મપ્રવિચયસંબોધ્યઙ્ગં ગામ્ભીર્યસંબોધ્યઙ્ગં પ્રીતિસંબોધ્યઙ્ગં પ્રસ્રબ્ધિસંબોધ્યઙ્ગં સમાધિસંબોધ્યઙ્ગં ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગમ્ ॥ ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુઃ સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતમ્ ॥ એવં ધર્મપ્રવિચયસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતમ્ ॥ વીર્યસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતમ્ ॥ પ્રીતિસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતમ્ । પ્રસ્રબ્ધિસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિત નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતમ્ ॥ સમાધિસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતમ્ ॥ ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ
વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતમ્ ॥ ઇમાનિ ભિક્ષવઃ સપ્ત સંબોધ્યઙ્ગાનિ ॥

[19] તત્ર ભિક્ષવઃ કતમ આર્યાષ્ટાઙ્ગ(માર્ગઃ)? તદ્યથા - સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વાક્ સમ્યક્કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિઃ । અયમુચ્યતે ભિક્ષવ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ ॥ તત્ર કતમા સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ? યા લોકોત્તરા નાત્મદૃષ્ટિસમુત્થિતા ન સ.........નજીવન્ સોષણપુરુષનપુદ્ગલનમનુજનમાનવદૃષ્ટિસમુત્થિતા નોચ્છેદશાશ્વતદૃષ્ટિસમુત્થિતા ન ભવવિભવદૃષ્ટિસમુત્થિતા ન કુશલાવ્યાકૃતદૃષ્ટિસમુત્થિતા, યા ચ ન સંસારનિર્વાણદૃષ્ટિસમુત્થિતા । ઇયમુચ્યતે સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ ॥ તત્ર કતમઃ સમ્યક્સંકલ્યઃ? યૈઃ સંકલ્પૈ રાગદ્વેષ મોહક્લેશાઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ, તાન્ સંકલ્પાન્ ન સંકલ્પયતિ । યૈઃ(સં)કલ્પૈઃ શીલસમાધિપ્રજ્ઞા વિમુક્તિદર્શનસ્કન્ધાઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ, તાન્ સંકલ્પાન્ સંકલ્પયતિ । અયમુચ્યતે સમ્યક્સંકલ્પઃ ॥
તત્ર કતમા સમ્યગ્વાક્? યયા રાગે નાત્માનં ન પરાંશ્ચ તાપયતિ, નાત્માનં ન પરાંશ્ચ ક્લેશયતિ, નાત્માનં પરાન્નાનુપહન્તિ, તયા સમાહિતયુક્તયા વાચા સમન્વાગતો ભવતિ, યયા સમ્યગ્વા સમવવદતિ, ઇયમુચ્યતે સમ્યગ્વાક્ ॥ તત્ર કતમઃ સમ્યક્કર્માન્તઃ? યત્કર્મ કૃષ્ણં કૃષ્ણવિપાકમ્, તત્કર્મણા નાભિસંસ્કરોતિ, યત્કર્મ કૃષ્ણશુક્લં કૃષ્ણશુક્લ વિ પાકમ્, ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 323 ) તત્કર્મ નાભિસંસ્કરોતિ, યત્કર્મ કૃષ્ણશુક્લવિપાકં કૃષ્ણ(કૃત્સ્ન?) (કર્મ) ક્ષયાય સંવર્તતે, તત્કર્માભિસંસ્કરોતિ । સત્કર્માભિસંસ્કરોતિ, સત્કર્મપ્રતિશરણકર્માન્તઃ, અયમુચ્યતે સમ્યક્કર્માન્તઃ ॥ તત્ર કતમઃ સમ્યગાજીવઃ? યદાર્થવશેન ગુણસંલેખાદુત્સર્જનતા ન કુહનતા ન લપનતા ન નૈષ્પેષિકતા સૃવતારવાચાશીલતા(?) પરલોકેષૂશકુતા(?) આત્મલોકસંતુષ્ટિઃ અનવયતા આર્યાન્તજ્ઞાતાજીવિતા, અયમુચ્યતે સમ્યગાજીવઃ ॥ તત્ર કતમઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ? યો વ્યાયામો મિથ્યા,
યો અજ્ઞાનરાગદ્વેષમોહક્લેશાનુશાયિતઃ, તં વ્યાયામં નેચ્છતિ । યો વ્યાયામઃ સમ્યગાર્યમાર્ગસત્યાવતારો નિર્વાણગામી પ્રતિપદર્પયતિ, તં વ્યાયામં સમનુગચ્છતિ । અયમુચ્યતે સમ્યગ્વ્યાયામ ॥ તત્ર કતમા સમ્યક્સ્મૃતિઃ? યા સૂપસ્થિતા અપ્રકમ્પ્યા ઋજુકા અકુટિલા સંસારદ્વેષાદીનવદર્શિકા નિર્વાણપથપ્રણેત્રી સ્મૃતિઃ સ્ફરણં આર્યમાર્ગાસંમોષઃ । ઇયમુચ્યતે સમ્યક્સ્મૃતિઃ ॥ તત્ર કતમઃ સમ્યક્સમાધિઃ? યઃ સમ્યક્ત્વેન સમાધિઃ । યસ્મિન્ સમાધૌ સ્થિતઃ સર્વસત્ત્વપ્રમોક્ષાય સમ્યક્ સ્થિતત્વં નિયામમવક્રામતિ, અયમુચ્યતે સમ્યક્સમાધિઃ । અયમુચ્યતે આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ ॥
[20] તત્ર કતમા ભિક્ષવઃ ષોડશાકારા આનાપાનસ્મૃતિઃ? હ્રસ્વં વા આશ્વસન્ દીર્ઘં વા, આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । દીર્ઘં વા પ્રશ્વસન્ દીર્ઘં પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । હ્રસ્વમાશ્વસન્ હ્રસ્વમાશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । હ્રસ્વં વા પ્રશ્વસન્ હ્રસ્વં પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કાયપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ કાયપ્રતિસંવેદી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કાયપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ કાયપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કાયસંસ્કારપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ કાયસંસ્કારપ્રતિસંવેદી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કાયસંસ્કારપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ કાયસંસ્કારપ્રતિસંવેદી વા પ્રશ્વસન્ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સર્વકાયપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ સર્વકાયપ્રતિસંવેદી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । કાયસંસ્કારપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ કાયસંસ્કારાપ્રતિસંવેદી વા પ્રશ્વસન્ યથાભૂતં
પ્રજાનાતિ । સર્વકાયપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ સર્વકાયપ્રતિસંવેદી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સર્વકાયપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ સર્વકાયપ્રતિસંવેદી વા પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સર્વકાયસંસ્કારાપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ સર્વકાયસંસ્કારપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ સર્વકાય(સંસ્કાર)પ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રસ્રભ્યન્તિ મે કાયસંસ્કારા આશ્વસન્ પ્રસ્રભ્યન્તિ મે કાયસંસ્કારા આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રસ્રભ્યન્તિ મે કાયસંસ્કારાઃ પ્રશ્વસન્ પ્રસ્રભ્યન્તિ મે કાયસંસ્કારાઃ પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રીતિપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ પ્રીતિપ્રતિસંવેદી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રીતિપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ પ્રીતિપ્રતિસંવેદી (પ્રશ્વસામીતિ) યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સુખપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ સુખપ્રતિસંવેદી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં જાનાતિ । સુખપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ સુખપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં
પ્રજાનાતિ । ચિત્તપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ ચિત્તપ્રતિસંવેદી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ચિત્તપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ ચિત્તપ્રતિસંવેદી (પ્રશ્વસામીતિ) યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી આશ્વસન્ ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 324 ) પ્રજાનાતિ । ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસન્ ચિત્તસંસ્કારપ્રતિસંવેદી પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રસ્રભ્યન્તિ મે ચિત્તસંસ્કારાઃ (આશ્વસન્) આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રસ્રભ્યન્તિ મે ચિત્તસંસ્કારાઃ પ્રશ્વસન્ પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અભિમોદતિ મે ચિત્તમાશ્વસન્ અભિમોદતિ મે ચિત્તમાશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અભિમોદતિ મે ચિત્તં પ્રશ્વસન્ અભિમોદતિ મે ચિત્તં પ્રશ્વસામીતિ યથા(ભૂતં પ્રજાનાતિ) । વિમુચ્યતિ મે ચિત્તમાશ્વસન્ વિમુચ્યતિ મે ચિત્તમાશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । વિમુચ્યતિ મે ચિત્તં પ્રશ્વ(સન્ વિમુ)ચ્યતિ મે ચિત્તં પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સમાહિતં મે
ચિત્તમાશ્વસન્ સમાહિતં મે ચિત્તમાશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સમાહિતં મે ચિત્તં પ્રશ્વસન્ સમાહિતં મે ચિત્તં પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । એવમનિત્યાનુદર્શી વિરાગાનુદર્શી નિરોધાનુદર્શી પ્રતિનિઃસર્ગાનુદર્શી આશ્વસન્ પ્રતિનિઃસર્ગાનુદર્શી આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । .........પ્રતિનિઃસર્ગાનુદર્શી વા પ્રશ્વસન્ પ્રતિનિઃસર્ગાનુદર્શી પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇયં ભિક્ષવઃ ષોડશાકારા આનાપાનસ્મૃતિઃ ॥

[21] તત્ર કતમાનિ ચત્વારિ સ્રોતઆપત્ત્યઙ્ગાનિ? ઇહ ભિક્ષવઃ શ્રાવકો ઽવેત્ય બુદ્ધે પ્રસાદેન સમન્વાગતો ભવતિ - ઇત્યપિ સ ભગવાંસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાનિતિ । ધર્મે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતો ભવતિ - સ્વાખ્યાતો ભગવતા ધર્મઃ સાંદૃષ્ટિકો નિર્જ્વરઃ આકાલિક ઔપનાયિકઃ ઇહપશ્યકઃ પ્રત્યાત્મવેદનીયો વિજ્ઞૈર્યદુત નદનિમદનપધેયાસાં(?) પ્રતિવિનય આલયસમુદ્ધાતો ધર્મોપચ્છેદઃ શૂન્યતાનુપલમ્ભઃ તૃષ્ણાક્ષયો નિરોધો નિર્વાણમ્ । સંઘે ઽવેત્ય પ્રસાદેન સમન્વાગતો ભવતિ - સુપ્રતિપન્નો ભગવતઃ આર્યશ્રાવકસંઘો ન્યાયપ્રતિપન્નઃ સપ્રતિપન્નઃ સામીચિપ્રતિપન્નો ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ઽનુધર્મચારી । સન્તિ સંઘે સ્રોતાપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકાઃ । સન્તિ સંઘે સ્રોતાપન્નઃ । સન્તિ સંઘે સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકાઃ । સન્તિ સંઘે સકૃદાગામિનઃ
। સન્તિ સંઘે અનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકાઃ । સન્તિ સંઘે અનાગામિનઃ । સન્તિ સંઘે અર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકાઃ । સન્તિ સંઘે અર્હન્તઃ । યદુત ચત્ત્વારિ પુરુષયુગાનિ, અષ્ટૌ પુરુષપુદ્ગલાઃ । એષ ભગવતઃ શ્રાવકસંઘઃ શ્રદ્ધાસંપન્નઃ શ્રુતસંપન્નઃ સમાધિસંપન્નઃ પ્રજ્ઞાસંપન્નઃ વિમુક્તિસંપન્નઃ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસંપન્નઃ આહવનીયઃ પ્રાહવનીયઃ અઞ્જલીકરણીયઃ સામીચિકરણીયઃ અનુત્તરં પુણ્યક્ષેત્રં દર્શનીયો લોકસ્ય યદુત આર્યકાન્તૈઃ શીલૈઃ સમન્વાગતો યાનિ શીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્રાણિ અધૃતીનિ અશબલાનિ અકલ્મષાણિ ભુજિષ્યાણિ અપરામૃષ્ટાનિ સુસમસ્તાનિ વિજ્ઞપ્રશસ્તાનિ જયસંપન્નાનિ અગર્હિતાનિ વિજ્ઞૈરિતિ । ઇમાનિ ચત્વારિ સ્રોતઆપત્ત્યઙ્ગાનિ ॥
[22] કતમાનિ ભિક્ષવો દશ તથાગતબલાનિ? તથાગતઃ સ્થાનં ચ સ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, અસ્થાનં ચાસ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇદં પ્રથમં તથાગતસ્ય ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 325 ) તથાગતબલમ્ । અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં કર્મધર્મસમાદાનાનાં વિપાકં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામનેકાધિમુક્તિકાનાં વિપાકં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । અનેકલોકધાતુકલોકાનાં નાનાધાતુકલોકમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પરસત્ત્વાનામિન્દ્રિયાણાં પરાપરજ્ઞતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સર્વત્રગામિનીં પ્રતિપદં તત્રતત્રગામિનીં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પરસત્ત્વાનામિન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તીનાં સંક્લેશવ્યવદાનાનિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । સાકારં સાઙ્ગં............. શંસનિમિત્તમનેકવિધં પૂર્વનિવાસમનુસ્મરતિ । એકામપિ જાતિમનુસ્મરતિ, દ્વે તિસ્રશ્ચતસ્રો યાવદનેકાન્યપિ જાતિકોટીનિયુતશતસહસ્રાણ્યનુસ્મરતીતિ વિસ્તરઃ । સ
દિવ્યેન ચક્ષુષા અતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ ચ્યવમાનાનુપપદ્યમાનાનપિ । કાયવાઙ્મનસાં સુચરિતદુશ્ચરિતૈઃ સુગતિદુર્ગતિષૂપપદ્યમાનાનીતિ વિસ્તરઃ । આસ્રવક્ષયાદનાસ્રવાં ચેતોવિમુક્તિં પ્રજ્ઞયા યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । ઇમાનિ ભિક્ષવો દશ તથાગતબલાનિ ॥
[23] કતમાનિ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ? ઇહ ભગવાન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇત્યાત્માનં પ્રજાનીતે । ઇમે ત્વયા ધર્મા નાભિસંબુદ્ધા ઇત્યત્ર કશ્ચિદ્વાદં સમારોપયેત્ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાં પ્રજાયાં સદેવમાનુષાયામ્ । નિમિત્તમેતદનુસમનુપશ્યતિ । નિમિત્તં સમનુપશ્યંસ્તથાગતો ભગવાન્ ક્ષેમપ્રાપ્તો અભયપ્રાપ્ત આર્ષભં સ્થાનં પ્રજાનાતિ । સમ્યક્પર્ષદ્ગતઃ સિંહનાદં નદતિ । બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયતિ અપ્રવર્તિતં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા કેનચિદ્વા પુનર્લોકે સહધર્મેણેતિ । યે પુનસ્તથાગતૈર્નાન્તરાયિકા ધર્મા આખ્યાતાઃ તાનપ્રતિસેવમાનસ્ય નાનમન્તરાયેત્(?)યત્ કશ્ચિદ્વાદમારોપયેત્ ઇતિ વિસ્તરઃ । યા વા અનેન પ્રતિપદાખ્યાતા આર્યા નૈર્યાણિકા હીનાં પ્રતિરષાવમાણો(?) ન નિર્યાયાત્ દકેતરઃ(?) સમ્યગ્દુઃખનાશાય ઇત્યત્ર.....કશ્ચિત્પૂર્વવત્ । ક્ષીણાસ્રવસ્ય સતમાત્માનં પ્રતિજાનતઃ ઇમે આસ્રવા અપરિક્ષીણા ઇત્યત્ર
કશ્ચિદ્વાદમારોપયેત્ સદેવલોકે સમારકે સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાં પ્રજાયાં સદેવમાનુષાયાં નિમિત્તમેવં ન સમનુપશ્યતિ । નિમિત્ત(મ)સમનુપશ્યન્ તથાગતઃ સ્થામપ્રાપ્તો વિહરતિ અભયપ્રાપ્ત આહ(ર્ષ?)ભં સ્થાનં પ્રજાનાતિ । સમ્યક્પર્ષદ્ગતઃ સિંહનાદં નદતિ, બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયતિ અપ્રવર્તિતં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા કેનચિદ્વા પુનર્લોકે સહધર્મેણેતિ । ઇમાનિ ભિક્ષવો ભગવતસ્તથાગતસ્ય ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ॥
[24] કતમાસ્તથાગતસ્ય ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ? યદુત અર્થપ્રતિસંવિત્ ધર્મપ્રતિસંવિત્ નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્ । ઇમા ભિક્ષવશ્ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ ॥
[25] કતમે ભિક્ષવો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ? નાસ્તિ તથાગતસ્ય સ્ખલિતમ્, નાસ્તિ રવિતમ્, નાસ્તિ મુષિતસ્મૃતિતા, નાસ્તિ (અ?)સમાહિતં ચિત્તમ્, નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા, નાસ્ત્યપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા, નાસ્તિ છન્દસ્ય હાનિઃ, નાસ્તિ વીર્યસ્ય હાનિઃ, નાસ્તિ સ્મૃતેર્હાનિઃ, નાસ્તિ પ્રજ્ઞાહાનિઃ, નાસ્તિ વિમુક્તેર્હાનિઃ, ત્રિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાનિ, અતીતે ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતં ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 326 ) જ્ઞાનદર્શનમ્, અનાગતે ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનમ્, પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનમ્, સર્વકાયકર્મજ્ઞાનપૂર્વકં સંજ્ઞાપરિવર્તઃ, સર્વવાક્કર્મજ્ઞાપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તઃ, સર્વમનઃકર્મજ્ઞાનપૂર્વંગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તઃ । ઇમે ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય અષ્ટાદશાવેણિકા ધર્માઃ ॥
[26] તત્ર કતમાનિ તથાગતસ્ય દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ? સુપ્રતિષ્ઠિતપાદતા તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષલક્ષણમ્ । અધસ્તાત્ પાદતલયોશ્ચક્રાઙ્કિતપાદતલતા । આયતપાર્ષ્ણિસંગતપાદતા । દીર્ઘાઙ્ગુલિતા । જાલહસ્તપાદતા । મૃદુતરુણહસ્તપાદતા । સપ્તોત્સદશરીરતા । ઐણેયજઙ્ઘતા । કોશગતબસ્તિગુહ્યતા । સિંહપૂર્વાર્ધકાયતા । ચિતાન્તરાંસતા । સુસંવૃતસ્કન્ધતા । અનુન્નામતા । પ્રલમ્બબાહુતા । વિશુદ્ધનેત્રતા । કમ્બુગ્રીવતા । સિંહહનુતા । સમચત્વારિંશદ્દન્તતા । સમાવિરલદન્તતા । સુશુક્લદન્તતા । પ્રભૂતતનુજિહ્વતા । રસરસાગ્રતા । બ્રહ્મસ્વરકલવિઙ્કરુતસ્વરતા । અભિનીલનેત્રતા । ગોપક્ષ્મનેત્રતા । સૂક્ષ્મચ્છવિતા । સુવર્ણવર્ણચ્છવિતા । એકૈકરોમકૂપતા । ઉત્તુઙ્ગપ્રદક્ષિણાવર્તરોમતા । ઇન્દ્રનીલકેશતા । સુશુક્લભ્રમુખાન્તરોર્ણલલાટતા । ઉષ્ણીષશિરસ્કતા । ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલસમન્તપ્રાસાદિકતા । મહાનારાયણબલસમન્તપ્રાસાદિકતા । તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણમ્

। ઇમાનિ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય મહાપુરુષલક્ષણાનિ ॥ સુપ્રતિષ્ઠિતૌ પાદૌતથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વં દૃઢસમાદાનતયા નિર્વૃત્તમ્ । અધસ્તાત્પાદતલયોશ્ચક્રાઙ્કિતપા દતલતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે પરસત્ત્વાજિહ્મકરણતયા નિર્વૃત્તમ્ । આયતપાદપાર્ષ્ણિસંગતપાદતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે માતાપિતરૌ સત્કૃત્ય ચરણે શુશ્રૂષતયાભિનિર્વૃત્તમ્ । દીર્ઘાઙ્ગુલિકતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે ધર્મારક્ષાવરણગુપ્તિકરણયા નિર્વૃત્તમ્ । જાલહસ્તપાદતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે પરિવારાભેદનતયા નિર્વૃત્તમ્ । મૃદુતરુણહસ્તપાદતાતથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે વિવિધપ્રાવરણાન્નપ્રદાનતયા નિર્વૃત્તમ્ । સપ્તોત્સદશરીરતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં
પરકિંકરણીયસૌમુખ્યકરણતયા નિર્વૃત્તમ્ ।........વિશુદ્ધનેત્રતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે દશકુશલકર્મપથાતપ્તસમાદાનતયા નિર્વૃત્તમ્ । કમ્બુગ્રીવતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે ગ્લાનેષુ વિવિધભૈષજ્યાન્નપ્રદાનતયા નિર્વૃત્તમ્ । સિંહહનુતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે કુશલમૂલપ્રયોગતયા નિર્વૃત્તમ્ । સમચત્વારિંશદ્દન્તતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે સત્ત્વસમાશ્વાસનપ્રયોગતયા નિર્વૃત્તમ્ । અવિરલદન્તતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે ભિન્નસત્ત્વસંઘાનતયા નિર્વૃત્તમ્ । સમદન્તતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે મનાપમણિપ્રદાનતયા નિર્વૃત્તમ્ । સુશુક્લદન્તતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે સ્વારક્ષિતકાયવાઙ્મનસ્કર્મતયા નિર્વૃત્તમ્
। પ્રભૂત(તનુ)જિહ્વતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વં સત્યભાષણતયા નિર્વૃત્તમ્ । રસરસાગ્રતા - તથાગતસ્ય (મહા)પુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 327 ) પૂર્વેષ્વપ્રમાણપુણ્યસ્કન્ધ.....ત્વાત્મનતાપરમાભિપ્રપચ્છન્નતયા નિર્વૃત્તમ્ । બ્રહ્મકલવિઙ્કરુતસ્વરતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે સ્નિગ્ધવચનસત્ત્વાનાંવનતા(?) આનન્દવચનશ્રવણતયા નિર્વૃત્તમ્ । અભિનીલનેત્રતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે મૈત્રવત્સત્ત્વસંરક્ષણતયા નિર્વૃત્તમ્ । ગોપક્ષ્મનેત્રતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે અ(પ્ર?)કૃતિમાતયા નિર્વૃત્તમ્ । સૂક્ષ્મચ્છવિતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે ધર્મસંગીતિચિત્તસંરક્ષણકર્મણ્યતયા નિર્વૃત્તમ્ । સુવર્ણવર્ણચ્છવિતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં

પૂર્વે શય્યાસનાસ્તરણમનાપવચનપ્રદાનતયા નિર્વૃત્તમ્ । એકૈકરોમકૂપતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે સંગણિકાપરિવર્જનતયા નિર્વૃત્તમ્ । પ્રદક્ષિણાવર્તરોમતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષષ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે આચાર્યોપાધ્યાયકલ્યાણમિત્રાનુશાસનિપ્રદક્ષિણગ્રાહિતયા નિર્વૃત્તમ્ । ઇન્દ્રનીલકેશતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે સર્વપ્રાણાનુકમ્પનતયા નિહતલોષ્ટદણ્ડશસ્ત્રતયા નિર્વૃત્તમ્ । સુશુક્લભ્રમુખાન્તરોર્ણલલાટતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે વર્ણાર્હાનાં વર્ણભાષણતયા નિર્વૃત્તમ્ । ઉષ્ણીષશિરસ્કતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે ગુરુગૌરવપ્રણામતયા નિર્વૃત્તમ્ । ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલસમન્તપ્રાસાદિકતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે આત્મનઃ પરસત્ત્વાનાં ચ
સમાધૌ નિયોજનતયા નિર્વૃત્તમ્ । શરીરસમન્તપ્રાસાદિકતા - તથાગતસ્યેદં મહાપુરુષસ્ય મહાપુરુષલક્ષણં પૂર્વે તથાગતબિમ્બકરણતયા ભિન્નસ્તૂપપ્રતિસંસ્કારતયા પરેષાં ચ ભીતાનામાશ્વાસનસંઘાનતયા ચ નિર્વૃત્તમ્ । અપ્રમાણૈઃ કુશલમૂલૈશ્ચ તેષુ ધર્મેષુ વશવર્તિત્વાત્ તથાગતસ્ય દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ કાયે નિર્વૃત્તાનિ ॥
[27] કતમાનિ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ? તામ્રનખાશ્ચ બુદ્ધા ભગવન્તઃ, સ્નિગ્ધનખાશ્ચ ઉત્તુઙ્ગનખાશ્ચ વૃત્તાઙ્ગુલિનખાશ્ચ ચિત્તાઙ્ગુલયશ્ચ અનુપૂર્વાઙ્ગુલયશ્ચ ગૂઢશિરાશ્ચ નિર્ગ્રન્થિશિરાશ્ચ ગૂઢગુલ્ફાશ્ચ સિંહવિક્રાન્તગામિનશ્ચ નાગવિક્રાન્તગામિનશ્ચ હંસવિક્રાન્તગામિનશ્ચ વૃષભવિક્રાન્તગામિનશ્ચ પ્રદક્ઃઇણગામિનશ્ચ ચારુગામિનશ્ચ અવક્રગાત્રાશ્ચ વૃત્તગાત્રાશ્ચ અનુપૂર્વગાત્રાશ્ચ પૃથુગુરુમણ્ડલાશ્ચ પરિપૂર્ણવ્યઞ્જનાશ્ચ સમક્રમાશ્ચ શુચિગાત્રાશ્ચ મૃદુગાત્રાશ્ચ વિશુદ્ધગાત્રાશ્ચ ઉત્સદગાત્રાશ્ચ સુસંહતગાત્રાશ્ચ સુવિભક્તપ્રત્યઙ્ગાશ્ચ વિતિમિરશુદ્ધલોચનાશ્ચ વૃત્તકુક્ષયશ્ચ મૃષ્ટકુક્ષયશ્ચ અભગ્નકુક્ષયશ્ચ ક્ષામોદરાશ્ચ ગમ્ભીરનાભયશ્ચ આવર્તનાભયશ્ચ સમન્તપ્રાસાદિકાશ્ચ શુચિસમાચારાશ્ચ વ્યપગતતિલકગાત્રાશ્ચ તૂલસદૃશસુકુમારપાણયશ્ચ સ્નિગ્ધપાણિરેખાશ્ચ ગમ્ભીરપાણિરેખાશ્ચ.....નિરેખાશ્ચ અલ્પાયતવદનાશ્ચ
બિમ્બપ્રતિબિમ્બઅપ્રતિબિમ્બદશનવદનાશ્ચ મૃદુજિહ્વાશ્ચ તામ્રજિહ્વાશ્ચ ગજગર્જિતજીમૂતઘોષાશ્ચ મધુરગુરુમઞ્જુસ્વરાશ્ચ વૃત્તદંષ્ટ્રાશ્ચ તીક્ષ્ણસમદંષ્ટ્રાશ્ચ અનુપૂર્વદંષ્ટ્રાશ્ચ તુઙ્ગનાસાશ્ચ શુચિનાસાશ્ચ વિશાલનયનાશ્ચ આયતલેખનાશ્ચ વિ(કસિ)તપદ્મનયનાશ્ચ નીલોત્પલદલનયનાશ્ચ વ્યાયતપીનચક્ષુષશ્ચ આયતભ્રુવશ્ચ સમરોમભ્રુવશ્ચ સ્નિગ્ધભ્રુવશ્ચ પીનાયતકર્ણાશ્ચ સમકર્ણાશ્ચ અનુપહતકર્ણાશ્ચ ( અવ્સૂ, વૈદ્ય 328 ) સુપરિણતલલાટાશ્ચ સુપરિપૂર્ણાશ્ચ ભ્રમરસદૃશકેશાશ્ચ વૃત્તકેશાશ્ચ શુક્લકેશાશ્ચ અસંસુઢિતકેશાશ્ચ અપરુષકેશાશ્ચ સુપરિકેશાશ્ચ શ્રીવત્સસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તચક્રવજ્રપદ્મમત્સ્યાદિલાઞ્છનપાદતલાશ્ચ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવન્તિ । ઇમાનિ ભિક્ષવસ્તથાગતસ્ય અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ કાયે નિર્વૃતાનિ ॥
યદુક્તં ભગવતા - ધર્મં વો ભિક્ષવો દેશયિષ્યામિ આદૌ કલ્યાણં મધ્યે કલ્યાણં પર્યવસાને કલ્યાણં સ્વર્થં સવ્યઞ્જનમ્, કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં બ્રહ્મચર્યં પ્રકાશયામિ - યદુત અર્થવિનિશ્ચયં નામ ધર્મપર્યાયમિતિ યતો યદુક્તમિદં તત્ પ્રત્યુક્તમ્ । ભિક્ષવો ઽરણ્યાયતનાનિ શૂન્યાગારાણિ પર્વતકન્દરગિરિગુહાપલાલવ્રજાનિ અભ્રાવકાશશ્મશાનવનપ્રસ્થાનિ.........ભિક્ષવો મા પ્રમાદ્યધ્વમ્ । મા પશ્ચાદ્વિપ્રતિસારિણો ભવિષ્યથ । ઇદમસ્માકમનુશાસનમ્ ॥
અસ્મિન્ ખલુ ધર્મપર્યાયે ભાષ્યમાણે પઞ્ચાનાં ભિક્ષુશતાનામાસ્રવેભ્યશ્ચિતાનિ વિમુક્તાનિ ॥
ઇદમવોચદ્ભગવાન્ । આત્તમનસસ્તે ચ ભિક્ષવઃ સા ચ સર્વાવતી પર્ષત્ સદેવમાનુષાસુરગન્ધર્વશ્ચ લોકો ભગવતો ભાષિતમભ્યનન્દન્નિતિ ॥
આર્ય - અર્થવિનિશ્ચયો નામ ધર્મપર્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥