Apohasiddhi · ભાગ 12

અપોહસિદ્ધિઃ ।
નમઃ શ્રીલોકનાથાય ॥
અપોહઃ શબ્દાર્થો નિરુચ્યતે ।
નનુ કો ઽયં અપોહો નામ? કિમિદં અન્યસ્માદપોહ્યતે; અસ્માદ્વા અન્યદપોહ્યતે; અસ્મિન્ વાન્યદપોહ્યત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા વિજાતિવ્યાવૃત્તં વાહ્ય મેવ વિવક્ષિતં; બુદ્ધ્યાકારો વા; યદિ વા અપોહનં અપોહ ઇત્યન્ય વ્યાવૃત્તિમાત્રં ઇતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ । ન તાવદાદિમૌ પક્ષૌ, અપોહનામ્ના વિધેરેવ વિવક્ષિતત્વાત્; અન્તિમો ઽપ્યસઙ્ગતઃ પ્રતિ તિવાધિતત્વાત્; તથાહિ પર્વ્વતોદ્દેશે વન્હિરસ્તીતિ શાબ્દૌ પ્રતીતિર્વ્વિધિરૂપમેવોલ્લિખન્તી લક્ષ્યતે; નાનગ્નિર્નભવતીતિ નિવૃત્તિમાત્રમામુખયન્તી । યચ્ચ પ્રત્યક્ષવાધિતં ન તત્ર સાધનાન્તરાવકાશ ઇત્યતિપ્રસિદ્ધમ્ ।
અથ યદ્યપિ નિવૃત્તિમહં પ્રત્યેમીતિ ન વિકલ્પઃ । તથાપિ નિવૃત્તપદાર્થોલ્લેખ એવ નિવૃત્ત્યુલ્લેખઃ । ન હ્યનન્તર્ભાવિતવિશેષણપ્રતીતિ વ્વિશિષ્ટપ્રતીતિઃ । તતો યથા સામાન્યમહં પ્રત્યેમીતિ વિકલ્પાભાવે ઽપિ સાધારણાકારપરિસ્ફુરણાત્ વિકલ્પબુદ્ધિઃ સામાન્યબુદ્ધિઃ પરેષામ્; તથા નિવૃત્તપ્રત્યયા ક્ષિપ્તા નિવૃત્તિબુદ્ધિરપોહપ્રતીતિવ્યવહારમાતનોતીતિ ચેત્? નનુ સાધારણાકારપરિસ્ફુરણે વિધિરૂપતયા યદિ સામાન્યબોધવ્યવસ્થા; તત્ કિમાયાતમસ્ફુ રદભાવાકારે ચેતસિ નિવૃત્તિપ્રતીતિવ્યવસ્થાયાઃ । તતો નિવૃત્તિમહં પ્રત્યેમીત્યેવમાકારાભાવે ઽપિ નિવૃત્ત્યાકારસ્ફુરણં યદિ સ્યાત્, કો નામ નિવૃત્તિપ્રતીતિસ્થિતિમપલપેત્ । અન્યથાસતિ પ્રતિભાસે તત્પ્રતીતિવ્યવહૃતિરિતિ ગવાકારેપિ ચેતસિ તુરગબોધ ઇત્યસ્તુ ।
અથ વિશેષણતયા અન્તર્ભૂતા નિવૃત્તિપ્રતીતિરિત્યુક્તં, તથાપિ યદ્યગવાપોઢ ઇતીદૃશા કારોવિકલ્પસ્તદા વિશેષણતયા તદનુપ્રવેશો ભવતુ, કિન્તુ ગૌરિતિ પ્રતીતિઃ । તદા ચ સતોપિ નિવૃત્તિલક્ષણસ્ય વિશેષણસ્ય તત્રાનુત્કલનાત્; કથં તત્ પ્રતીતિવ્યવસ્થા । અથૈવં મતિઃ । યદ્વિધિરૂપં સ્ફુરિતં તસ્ય પરાપોહો ઽપ્યસ્તીતિ તત્પ્રતીતિરુચ્યતે । તથાપિ સમ્બન્ધમાત્રમપોહસ્ય વિધિરેવ સાક્ષાન્નિર્ભાસી । અપિ ચૈવમધ્યક્ષસ્યા પ્યપોહવિષયત્વમનિવાર્યમ્ । વિશેષતો વિકલ્પાદેકવ્યાવૃત્તોલ્લેખિનો ઽખિલાન્યવ્યાવૃત્તમીક્ષમાણસ્ય । તસ્માદ્વિધ્યાકારાવગ્રહાદધ્યક્ષવદ્વિકલ્પસ્યાપિ વિધિવિષયત્વમેવ નાન્યાપોહવિષયત્વમિતિ કથમપોહઃ શબ્દાર્થો ઘુષ્યતે ॥ અત્રાભિધીયતે ॥
નાસ્માભિરપોહશબ્દેન વિધિરેવ કેવલો ઽભિપ્રેતઃ । નાપ્યન્યવ્યાવૃત્તિમાત્રં, કિન્ત્વન્યાપોહવિશિષ્ટો વિધિઃ શબ્દાનામર્થઃ । તતશ્ચ ન પ્રત્યેકપક્ષોપનિપાતિદોષાવકાશઃ । યત્તુ ગોઃ પ્રતીતૌ ન તદાત્માપરાત્મેતિ સામર્થ્યાદપોહઃ પશ્ચાન્નિશ્ચીયત ઇતિ વિધિવાદિનાં મતમ્; અન્યાપોહપ્રતીતૌ વા સામર્થ્યાત્ અન્યાપોઢોવધાર્ય્યતે ઇતિ પ્રતિષેધવાદિનાં મતમ્ । તદસુન્દરમ્ । પ્રાથમિકસ્યાપિ પ્રતિપત્તિક્રમાદર્શનાત્ । ન હિ વિધિં પ્રતીપદ્ય કશ્ચિદર્થાપત્તિતઃ પશ્ચાદપોહમવગચ્છતિ; અપોહં વા પ્રતિપદ્યાન્યાપોદમ્; તસ્માદ્ ગોઃ પ્રતિપત્તિરિતિ અન્યાપોઢપ્રતિપત્તિરુચ્યતે । યદ્યપિ ચાન્યાપોઢશબ્દાનુલ્લેખ ઉક્તઃ । તથાપિ નાપ્રતિપત્તિરેવ, વિશેષણભૂતસ્યાન્યાપોહસ્ય અગવાપોઢ એવ ગોશબ્દસ્ય નિવેશિતત્વાત્ । યથા નીલોત્પલે નિવેશિતાદિન્દીવરશબ્દાન્નીલોત્પલ પ્રતીતૌ તત્કાલ એવ નીલિમસ્ફુરણમનિવાર્ય્યમ્; તથા ગોશબ્દાદપ્યગવાપોઢે નિવેશિતાત્ ગોપ્રતીતૌ તુલ્યકાલમેવ વિશેષણત્વાત્ અગો[ઽ]પોહસ્ફુરણમનિવાર્ય્યમ્ । યથા પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રસહ્ય રૂપાભાવગ્રહણમભાવવિકલ્પોત્પાદન શક્તિરેવ । તથા વિધિવિકલ્પાનામપિ તદનુરૂપાનુષ્ઠાનદાનશક્તિરેવાભાવગ્રહણમભિધીયતે । પર્ય્યુદાસરૂપાભાવગ્રહણન્તુ નિયત સ્વરૂપસમ્બેદનમુભયોરવિશિષ્ટં; અન્યથા યદિ શબ્દાદર્થપ્રતિપત્તિકાલે કલિતો ન પરાપોહઃ; કથમન્યપરિહારેણ પ્રવૃત્તિઃ । તતો ગાં વધાનેતિ ચોદિતો ઽશ્વાદીનપિ વધ્નીયાત્ ।
યદપ્યવોચદ્વાચસ્પતિઃ; જાતિમત્યો વ્યક્તવ્યઃ; વિકલ્પાનાં શબ્દાનાઞ્ચ ગોચરઃ; તાસાઞ્ચ તદ્વતીનાં રૂપમતજ્જાતીયપરાવૃત્તમિત્યર્થતસ્તદવગતેર્ન ગામ્બધાનેતિ ચો દિતો ઽશ્વાદીન્ બધ્નાતિ । તદપ્યનેનૈવ નિરસ્તં યતો જાતેરધિકાયાઃ પ્રક્ષેપે ઽપિ વ્યક્તીનાં રૂપમતજ્જાતીયવ્યાવૃત્તમેવ ચેત્, તદા તેનૈવ રૂપેણ શબ્દવિકલ્પયોર્વિષયીભવન્તીનાં કથમતદ્યાવૃત્તિપરિહારઃ?
અથ ન વિજાતીયવ્યાવૃત્તં વ્યક્તિરૂપં, તથાપ્રતીતં, વા તદા જાતિપ્રસાદ એષ ઇતિ કથમર્થતોપિ તદવગતિરિત્યુક્તપ્રાયમ્ ।
અથ જાતિવલાદેવાન્યતો વ્યાવૃત્તમ્ । ભવતુ જાતિવલાત્ સ્વહેતુપરમ્પરાવલાદ્વાન્યવ્યાવૃત્તમ્ । ઉભયથાપિ વ્યાવૃત્તપ્રતિપત્તૌ વ્યાવૃત્તિપ્રતિપત્તિરસ્ત્યેવ । નચાગો[ઽ]પોઢે ગોશબ્દસઙ્કેતવિધાવન્યોન્યાશ્રયદોષઃ । સામાન્યે તદ્વતિ વા સઙ્કેતે ઽપિ તદ્દોષાવકાશાત્ । ન હિ સામાન્યં નામ સામાન્યમાત્રમભિપ્રેતમ્ તુરગેપિ ગોશબ્દસઙ્કેતપ્રસઙ્ગાત્ । કિન્તુ ગોત્વમ્ । તાવતા ચ સ એવ દોષઃ । ગવાપરિજ્ઞાને ગોત્વસામાન્યાપરિજ્ઞાનાત્ । ગોત્વસામાન્યાપરિજ્ઞને ગોશબ્દવાચ્યાપરિજ્ઞાનાત્ । તસ્માત્ એકપિણ્ડદર્શનપૂર્વ્વકો યઃ સર્વ્વવ્યક્તિસાધારણ ઇવ બહિરધ્ય સ્તો વિકલ્પબુધ્યાકારઃ, તત્રાયં ગૌરિતિ સઙ્કેતકરણે નેતરેતરાશ્રયદોષઃ । અભિમતે ચ ગોશબ્દપ્રવૃત્તાવગોશબ્દેન શેષસ્યાપ્યભિધાન મુચિતમ્ । ન ચાન્યાપોઢા ન્યાપોહયોર્વ્વિરોધોવિશેષ્યવિશેષણક્ષતિર્વ્વા; પરસ્પરવ્યવચ્છેદાભાવાત્, સામાનાધિકરણ્યસદ્ભાવાત્, ભૂતલઘટાભાવવત્ । સ્વાભાવેન હિ વિરોધો ન પરાભાવેનેત્યાબાલપ્રસિદ્ધં । એષ પન્થાઃ શ્રુઘ્નમુપતિષ્ઠત ઇત્યત્રાપ્યપોહો ગમ્યત એવ; અપ્રકૃત પથાન્તરાપેક્ષયા એષ એવ । શ્રુઘ્નપ્રત્યનીકાનિષ્ટસ્થાનાપેક્ષયા શ્રુઘ્નમેવ । અરણ્યમાર્ગવદ્વિચ્છેદાભાવાદુપતિષ્ઠત એવ । સાર્થદૂતાદિવ્યવચ્છેદેન પન્થાએવેતિ પ્રતિપદં વ્યવચ્છેદસ્ય સુલભત્વાત્ તસ્માદપોહધર્મ્મણો વિધિરૂપસ્ય શબ્દાદવગતિઃ; પુણ્ડરીકશબ્દાદિવ શ્વેતિમવિશિષ્ટસ્ય પદ્મસ્ય । યદ્યેવં વિધિરેવ શબ્દાર્થોવક્તુમુચિતઃ । કથમપોહો ગીયત ઇતિ ચેત્? ઉક્તમત્રાપોહશબ્દેનાન્યાપોહવિશિષ્ટો વિધિરુચ્યતે; તત્ર વિધૌ પ્રતીયમાને વિશેષણતયા તુલ્યકાલમન્યાપોહપ્રતીતિરિતિ । ન ચૈવં પ્રત્યક્ષસ્યાપ્યપોહવિષયત્વવ્યવસ્થા કર્ત્તુમુચિતા; તસ્ય શાબ્દપ્રત્યયસ્યેવ વસ્તુવિષયત્વે વિવાદાભાવાત્ । વિધિશબ્દેન ચ યથાધ્યવસાયમતદ્રૂપ પરાવૃત્તો બાહ્યોર્થોભિમતઃ । યથાપ્રતિભાસં બુડ્ધ્યાકારશ્ચ; તત્ર વાહ્યોર્થોધ્યવસાયાદેવ શબ્દવાચ્યો વ્યવસ્થાપ્યતે । ન સ્વલક્ષણપરિસ્ફૂર્ત્ત્યા પ્રત્યક્ષવદ્દેશકાલાવસ્થાનિયતપ્રવ્યક્ત સ્વલક્ષણાસ્ફુરણાત્ । યચ્છાસ્ત્રં ॥
શબ્દેનાવ્યાપૃતાખ્યસ્ય બુદ્ધ્વાવપ્રતિભાસનાત્ ।
અર્થસ્ય દૃષ્ટાવિવેતિ, ઇન્દ્રિયશબ્દસ્વભાવોપાયભેદાત્ એકસ્યૈવ પ્રતિભાસ ભેદ ઇતિ ચેત્? અત્રાપ્યુક્તમ્ ।
જાતો નામાશ્રયોન્યાન્યઃ ચેતસાન્તસ્ય વસ્તુનઃ ।
એકસ્યૈવ કુતો રૂપં ભિન્નાકારાવભાસિ તત્ ॥

ન હિ સ્પષ્ટાસ્પષ્ટે દ્વે રૂપે પરસ્પરવિરુડ્ધે એકસ્ય વસ્તુનઃ સ્તઃ; યત એકેનેન્દ્રિયબુડ્ધૌ પ્રતિભાસેતાન્યેન વિકલ્પે, તથા સતિ વસ્તુન એવ ભેદપ્રાપ્તેઃ; ન હિ સ્વરૂપભેદાદપરો વસ્તુભેદઃ । ન ચ પ્રતિભાસભેદાદપર સ્વરૂપભેદઃ; અન્યથા ત્રૈલોક્યમેકમેવ વસ્તુ સ્યાત્ । દૂરાસન્નદેશવર્ત્તિનોઃ પુરુષયોઃ એકત્ર શાખિનિ સ્પષ્ટાસ્પષ્ટપ્રતિભાસભેદેપિ ન શાખિભેદ ઇતિ ચેત્? ન બ્રૂમઃ પ્રતિભાસભેદોભિન્નવસ્તુ નિયતઃ । કિન્તુ , એકવિષયત્વાભાવનિયત ઇતિ । તતો યત્રાર્થક્રિયાભેદાદિસચિવઃ પ્રતિભાસભેદઃ તત્ર વસ્તુભેદઃ, ઘટવત્ । અન્યત્ર પુનર્ન્નિયમે નૈકવિષયતાં પરિહરતીત્યેકપ્રતિભાસો ભ્રાન્તઃ ।
એતેન યદાહ વાચસ્પતિઃ; ન ચ શબ્દપ્રત્યક્ષયોવ્વસ્તુગોચરત્વે પ્રત્યયાભેદઃ કારણભેદેન પારોક્ષ્યાપારોક્ષ્યભેદોપપત્તેરિતિ । તન્નોપયોગિ । પરોક્ષપ્રત્યયસ્ય વસ્તુગોચરત્વાસમર્થનાત્ । પરોક્ષતાશ્રયસ્તુ કારણભેદ ઇન્દ્રિયગોચરગ્રહણવિરહેણૈવ કૃતાર્થઃ । તન્ન શાબ્દે પ્રત્યયે સ્વલક્ષણમ્ પરિસ્ફુરતિ કિઞ્ચ સ્વલક્ષણાત્મનિ વસ્તુનિ વાચ્યે સર્વ્વાત્મના પ્રતિપત્તેઃ, વિધિનિષેધયોરયોગઃ । તસ્ય હિ સદ્ભાવેસ્તીતિ વ્યર્થ, નાસ્તીત્યસમર્થમ્; અસદ્ભાવે નાસ્તીતિ વ્યર્થમસ્તી ત્યસમર્થમ્ । અસ્તિ ચાસ્ત્યાદિપદપ્રયોગઃ । તસ્માત્ શબ્દપ્રતિભાસસ્ય વાહ્યાર્થભાવાભાવસાધારણ્યં ન તદ્વિષયતાં ક્ષમતે ।
યચ્ચ વાચસ્પતિના જાતિમબ્દ્યક્તિવાચ્યતાં સ્વવાચૈવ પ્રસ્તુ ત્યાનનન્તરમેવ ન ચ શબ્દાર્થસ્ય જાતેર્ભાવાભાવસાધારણ્યં નોપપદ્યતે; સા હિ સ્વરૂપતો નિત્યાપિ દેશકાલવિપ્રકીર્ણાનેકવ્યક્ત્યાશ્રયતયા ભાવાભાવસાધારણીભવન્નસ્તિના સ્તિસમ્બન્ધયોગ્યા; વર્ત્તમાનવ્યક્તિસમ્બન્ધિતા હિ જાતેરસ્તિતા; અતીતાનાગતવ્યક્તિસમ્બન્ધિતા ચ નાસ્તિતેતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાદનૈકાન્તિકમ્ભાવાભાવસાધારણ્યમન્યથાસિડ્વં વેતિ વિલપિતં । તાવન્ન પ્રકૃતક્ષતિઃ । જાતૌ ભરં ન્યસ્યતા સ્વલક્ષણાવાચ્યત્વસ્ય સ્વયં સ્વીકારાત્ । કિઞ્ચ સર્વ્વત્ર પદાર્થસ્ય સ્વલક્ષણસ્વરૂપેણૈવાસ્તિત્વાદિકં ચિન્ત્યતે । જાતેસ્તુ વર્ત્તમાનાદિવ્યક્તિસમ્બન્ધો સ્તિત્વાદિકમિતિ તુ બાલપ્રતારણમ્ । એવં જાતિમવ્ધ્યક્તિવચને ઽપિ દોષઃ; વ્યક્તેશ્ચેત્ પ્રતીતિસિદ્ધિઃ, જાતિરધિકા પ્રતીયતામ્, મા વા, ન તુ વ્યક્તિપ્રતીતિદોષન્મુક્તિઃ । એતે ન યદુચ્યતે કૌમારિલૈઃ । સભાગત્વાદેવ વસ્તુનો ન સાધારણ્યદોષઃ । વૃક્ષત્વં હ્યનિર્દ્વારિતભાવાભાવં શબ્દાદવગમ્યતે । તયોરન્યતરેણ શબ્દાન્તરાવગતેન સમ્બધ્યત ઇતિ । તદપ્યસઙ્ગતમ્; સામાન્યસ્ય નિત્યસ્ય પ્રતિપત્તાવનિર્દ્વારિતભાવાભાવત્વાયોગાત્ । યચ્ચેઢં ન ચ પ્રત્યક્ષસ્યેવ શબ્દાનાં અર્થપ્રત્યાયનપ્રકારો યેન તદ્દૃષ્ટ ઇવાસ્ત્યાદિશબ્દાપેક્ષા ન સ્યાત્; વિચિત્રશક્તિત્વાત્ પ્રમાણાનામિતિ તદપ્યૈન્દ્રિયકશાબ્દપ્રતિભાસયોરેકસ્વરૂપગ્રાહિત્વે ભિન્નાવભાસદૂષણેન દૂષિતમ્ વિચિત્રશક્તિત્વઞ્ચ પ્રમાણાનાં સાક્ષાત્કારાધ્યવસાયાભ્યામપિ ચરિતાર્થમ્ ।
તતો યદિ પ્રત્યક્ષાર્થપ્રતિપાદનં શાબ્દેન તદ્વદેવાવભાસઃ સ્યાત્; અભવંશ્ચ ન તદ્વિષયખ્યાપનં ક્ષમતે । નનુ વૃક્ષશબ્દેન વૃક્ષત્વાંશે ચોદિતે સત્ત્વાદ્યંશનિશ્ચયનાર્થમસ્ત્યાદિપદપ્રયોગ ઇતિ ચેત્? નિરંશત્વેન પ્રત્યક્ષસમધિગતસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય કો ઽવકાશઃ પદાન્તરેણ; ધર્મ્માન્તરવિધિનિષેધયોઃ પ્રમાણાન્તરેણ વા । પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષા દૃષ્ટે તિ ચેત્? ભવતુ તસ્યાનિશ્ચયાત્મત્વાત્ અનભ્યસ્તસ્વરૂપવિષયે; વિકલ્પસ્તુ સ્વયન્નિશ્ચયાત્મકો યત્ર ગ્રાહી તત્ર કિમપરેણ? અસ્તિ ચ શબ્દલિઙ્ગાન્તરાપેક્ષા તતો ન વસ્તુ સ્વરૂપગ્રહઃ । નનુ ભિન્ના જાત્યાદયો ધર્મ્માઃ પરસ્પરં ધર્મ્મિણશ્ચેતિ જાતિલક્ષણૈકધર્મ્મદ્વારેણ પ્રતીતેપિ શાખિનિ ધર્મ્માન્તરવત્તયા ન પ્રતીતિરિતિ કિન્ન ભિન્ના ભિધાનાધી નો ધર્માન્તરસ્ય નીલચલોચ્ચૈસ્તરત્વાદેરવવોધઃ । તદેતદસઙ્ગતમ્; અખણ્ડાત્મનઃ સ્વલક્ષણસ્ય પ્રત્યક્ષે પ્રતિભાસાત્ । દૃશ્યસ્ય ધર્મ્મધર્મ્મિભેદસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રતિક્ષિપ્તત્વા દન્યથા સર્વ્વં સર્વ્વત્ર સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગઃ । કાલ્પનિકભેદાશ્રયસ્તુ ધર્મ્મધર્મ્મિવ્યવહાર ઇતિ પ્રસાધિતમ્ શાસ્ત્રે; ભવતુ વા પરમાર્થિકો ધર્મ્મધર્મ્મિભેદઃ । તથાપ્યનયોઃ સમવાયાદે ર્દૂષિતત્વાદુપકારલક્ષણૈવ પ્રત્યાસત્તિરેષિતવ્યા । એવઞ્ચ યથેન્દ્રિયપ્રત્યાસત્ત્યા પ્રત્યક્ષેણ ધર્મ્મિપ્રતિપત્તૌ સકલતદ્દ્વર્મ્મપ્રતિપત્તિઃ । તથા શબ્દલિઙ્ગાભ્યામપિ વાચ્યવાચકાદિ સમ્બન્ધપ્રતિબદ્ધાભ્યાં ધર્મ્મિપ્રતિપત્તૌ નિરવશેષતડ્વર્મ્મપ્રતિપત્તિ ર્ભવેત્; પ્રત્યાસત્તિમાત્રસ્યાવિશેષાત્ ।
યચ્ચ વાચસ્પતિઃ; નચૈકોપાધિના સત્ત્વે વિશિષ્ટે તસ્મિન્ ગૃહીતે; ઉપાધ્યન્ત રવિશિષ્ટતબ્ગ્દ્રહઃ । સ્વભાવોં હિ દ્રવ્યસ્ય ઉપાધિભિર્વ્વિશિષ્યતે । નતૂપાધયો વા વિશેષ્યત્વં વા તસ્ય સ્વભાવ ઇતિ । તદપિ પ્લવત એવ । નહ્યભેદાદુપાધ્યન્તરગ્રહણઞ્ચમાસઞ્જિ તમ્ । ભેદં પુરસ્કૃત્યૈવોપકારકગ્રહણે ઉપકાર્ય્યગ્રહણપ્રસઞ્જનાત્ । ન ચાગ્નિધૂમયોઃ કાર્ય્યકારણભાવ ઇવ સ્વભાવત એવ ધર્મ્મધર્મ્મિણોઃ પ્રતિનિયમકલ્પનમુચિતમ્ । તયોરપિ પ્રમાણાસિદ્ધ ત્વાત્ । પ્રમાણસિદ્ધે ચ સ્વભાવોપવર્ણનમિતિ ન્યાયઃ ॥
યચ્ચાત્ર ન્યાયભૂષણેન સૂર્ય્યાદિગ્રહણે તદુપકાર્ય્યાશેષ વસ્તુરાશિગ્રહણપ્રસઞ્જનમુક્તમ્; તદભિપ્રાયાનવગાહન ફલમ્ તથા હિ ત્વન્મતે ધર્મ્મધર્મ્મિણોર્ભેદઃ ઉપકારલક્ષણૈવ ચ પ્રત્યાસત્તિઃ । તદોપકારકગ્રહણે સમાનદેશસ્યૈવ ધર્મ્મરૂપસ્યૈવ ચોપકાર્ય્યસ્ય ગ્રહણમાસઞ્જિતમ્ । તત્ કથં સૂર્ય્યો પકાર્ય્યસ્ય ભિન્નદેશસ્ય દ્રવ્યાન્તરસ્ય વા દૃષ્ટવ્યભિચારસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગતઃ । તસ્માત્ એકધર્મ્મદ્વારેણાપિ વસ્તુસ્વરૂપપ્રતિપત્તૌ સર્વ્વાત્મપ્રતીતેઃ; ક્વ શબ્દાન્તરેણ વિધિનિષેધાવકાશઃ । અસ્તિ ચ, તસ્માન્ન સ્વલક્ષણસ્ય શબ્દવિકલ્પલિઙ્ગપ્રતિભાસિત્વમિતિ સ્થિતમ્ ॥
નાપિ સામાન્યમ્ શાબ્દપ્રત્યયપ્રતિભાસિ । સરિતઃ પારે ગાવશ્ચરન્તીતિ ગવાદિશબ્દાત્ સાસ્રાશૃઙ્ગલાઙ્ગૂલાદયો ઽક્ષરાકારપરિકરિતાઃ સજાતીયભેદાપરામર્શનાત્ સમ્પિણ્ડિતપ્રાયાઃ પ્રતિભાસન્તે । ન ચ તદેવ સામાન્યમ્ ।
વર્ણાકૃત્યક્ષરાકારશ્રૂન્યઙ્ગોત્વં હિ કથ્યતે ।

તદેવ ચ સાસ્રાશૃઙ્ગાદિમાત્રમખિલવ્યક્તાવત્યન્તવિલક્ષણમપિ સ્વલક્ષણેનૈકીક્રિયમાણમ્ સામાન્યમિત્યુચ્યતે । તાદૃશસ્ય વાહ્યસ્યાપ્રાપ્તે ર્ભ્રાન્તિરેવાસૌ કેશપ્રતિભાસવત્ । તસ્માદ્વાસનાવશાદ્દુડ્વેરેવ તદાત્મના વિવર્ત્તોયમસ્તુ, અસદેવ વા તદ્રૂપં ખ્યાતુ; વ્યક્તય એવ વા સજાતીયભેદતિરસ્કારેણાન્યથા ભાસન્તા મનુભવવ્યવધાનાત્; સ્મૃતિપ્રમોષો વભિધીયતામ્; સર્વ્વથા નિર્વ્વિષયઃ ખલ્વયં સામાન્યપ્રત્યયઃ; ક્વ સામાન્યવાર્ત્તા? યત્ પુનઃ સામાન્યાભાવે સામાન્યપ્રત્યયસ્યાકસ્મિકત્વમુક્તં તદયુક્તમ્ । યતઃ પૂર્વ્વપિણ્ડદણ્ડદર્શનસ્મરણસહકારિણાતિરિચ્યમાનાવિશેષપ્રત્યયજનિકા સામગ્રી નિર્વ્વિષયં સામાન્યવિકલ્પમુત્પાદયતિ । તદેવન્ન શાબ્દપ્રત્યયે જાતિઃ પ્રતિભાતિ; નાપિ પ્રત્યક્ષે ન ચાનુમાનતો ઽપિ સિદ્ધિઃ; અદૃશ્યત્વે પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાદર્શનાત્ । નાપીન્દ્રિયવદસ્યાઃ સિદ્ધિઃ । જ્ઞાનકાર્ય્યતઃ કાદાચિત્કસ્યૈવ નિમિત્તાન્તરસ્ય સિદ્ધેઃ । યદાપિ પિણ્ડાન્તરે અન્તરાલે વા ગોબુદ્ધેરભાવં દર્શયેત્; તદા શાવલેયાદિસકલગોપિણ્ડાનામેવાભાવાદભાવો ગો બુદ્ધેરૂપપદ્યમાનઃ કથમર્થાન્તરમાક્ષિપેત્? ગોત્વાદેવ ગોપિણ્ડઃ, અન્યથા તુરગોપિ ગોપિણ્ડઃ સ્યાત્ । યદ્યેવં ગોપિણ્ડાદેવ ગોત્વમન્યથા તુરગત્વમપિ ગોત્વમ્ સ્યાત્ । તસ્માત્ કારણપરમ્પરાત એવ ગોપિણ્ડો ગોત્વં તુ ભવતુ મા વા । નનુ સામાન્યપ્રત્યયજનનસામર્થ્યં યદ્યેકસ્માત્ પિણ્ડાદભિન્નમ્; તદા વિજાતીયવ્યાવૃત્તં પિણ્ડાન્તરમસમર્થં । અથ ભિન્નં તદા તદેવ સામાન્યમ્ નામ્નિ પરં વિવાદ ઇતિ ચેત્? અભિન્નૈવ સા શક્તિઃ પ્રતિ વસ્તુ; યથાત્વેકઃ શક્તસ્વભાવો ભાવઃ તથ અન્યોપિ ભવન્ કીદૃશન્દોષમાવહતિ? યથા ભવતાં જાતિરેકાપિ સમાનધ્વનિપ્રસવહેતુરન્યાપિ સ્વરૂપેણૈવ જાત્યન્તરનિરપેક્ષા । તથાસ્માકં વ્યક્તિરપિ જાતિનિરપેક્ષા સ્વરૂપેણૈવ ભિન્ના હેતુઃ ।
યત્તુ ત્રિલોચનઃ । અશ્વત્વગોત્વા દીનાં સામાન્ય વિશેષાણાં સ્વાશ્રયે સમવાયઃ સામાન્યમ્; સામાન્ય મિત્યભિધાનપ્રત્યયયોર્નિમિત્તમિતિ । યદ્યેવં વ્યક્તિષ્વપ્યયમેવ તથાભિધાનપ્રત્યયહેતુરસ્તુ । કિં સામાન્યસ્વીકાર પ્રમાદેન ।
ન ચ સમવાયઃ સમ્ભવી ॥
ઇહેતિ બુદ્ધેઃ સમવાયસિદ્ધિરિહેતિ ધીશ્ચ દ્વયદર્શને સ્યાત્ ।
ન ચ ક્વચિત્તદ્વિષયે ત્વપેક્ષા સ્વકલ્પનામાત્રમતોભ્યુપાયઃ ॥
એતેન યેયં પ્રત્યયાનુવૃત્તિરનુવૃત્તવસ્ત્વનુયાયિની કથમત્યન્તભેદિનીસુ વ્યક્તિષુ વ્યાવૃત્તવિષયપ્રત્યયભાવાનુપાતિનીષુ ભવિતુમર્હતીત્યુહાપ્રવર્ત્તનમસ્ય પ્રત્યાખ્યાતમ્ । જાટિષ્વેવ પરસ્પરવ્યાવૃત્તતયા વ્યક્તીયમાનાસ્વનુવૃત્તપ્રત્યયેન વ્યભિચારાત્ । યત્ પુનરનેન વિપર્ય્યયે વાધકમુક્તમ્, અભિધાનપ્રત્યયાનુવૃત્તિઃ કુતશ્ચિન્નિવૃત્ત્ય ક્વચિદેવ ભવન્તી નિમિત્તવતી । ન ચાન્યન્નિમિત્તમિત્યાદિ ॥ તન્ન સમ્યક્ । અનુવૃત્તમન્તરેણાપિ અભિધાનપ્રત્યયાનુવૃત્તેરતદ્રૂપપરાવૃત્તસ્વરૂપવિશેષાત્ અવશ્યં સ્વીકારસ્ય સાધિતત્વાત્ । તસ્માત્, તુલ્ય ભેદે યયા જા તિઃ પ્રત્યાસત્ત્યા પ્રસર્પતિ । ક્વચિન્નાન્યત્ર સૈવાસ્તુ શબ્દજ્ઞાનનિબન્ધનમ્ ।
યત્ પુનરત્ર ન્યાયભૂષણેનોક્તં નહ્યેવં ભવતિ । યયા પ્રત્યાસત્ત્યા દણ્ડસૂત્રાદિકં પ્રસર્પતિ ક્વચિન્નાન્યત્ર સૈવ પ્રત્યાસત્તિઃ પુરુષસ્ફટિકાદિષુ દણ્ડિસૂત્રિત્વાદિવ્યવહારનિબન્ધનમસ્તુ કિં દણ્ડસૂત્રાદિનેતિ । તદસઙ્ગતમ્ । દણ્ડસૂત્રયોહિ પુરુષસ્ફટિકપ્રત્યાસન્નયોઃ દૃષ્ટયોઃ દણ્ડિસૂત્રિપ્રત્યયહેતુત્વં નાપલપ્યતે । સામાન્યન્તુ સ્વપ્ને ઽપિ ન દૃષ્ટમ્ । તદ્યદીદં પરિકલ્પનીયમ્ તદા વરમ્ પ્રત્યાસત્તિરેવ સામાન્યપ્રત્યયહેતુઃ પરિકલ્પ્યતામ્, કિં ગુર્વ્યાપરિકલ્પનયેત્યભિપ્રાયા પરિજ્ઞાનાત્ ।
અથેદં જાતિપ્રસાધકમનુમાનમભિધીયતે ।
યદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનં તદ્વિશેષણગ્રહણનાન્તરીયકમ્ । યથા દણ્ડિજ્ઞાનમ્ । વિશિષ્ટજ્ઞાનઞ્ચેદં ગૌરયમિત્યર્થતઃ કાર્ય્યહેતુઃ । વિશેષણાનુભવકાર્ય્યં હિ દૃષ્ટાન્તે વિશિષ્ટબુદ્ધિઃ સિડ્વેતિ । અત્રાનુયોગઃ, વિશિષ્ટબુદ્ધેર્ભિન્નવિશેષણગ્રહણનાન્તરીયકત્વં વા સાધ્યમ્; વિશેષણ માત્રાનુભવનાન્તરીયકત્વં વા । પ્રથમપક્ષે પક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષવાધાસાધનાવધાનમનવકાશયતિ । વસ્તુગ્રાહિણઃ પ્રત્યક્ષસ્યો ભયપ્રતિભાસાભાવાત્ । વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વઞ્ચ સામાન્યમ્ । હેતુર નૈકાન્તિકઃ । ભિન્નવિશેષણગ્રહણમન્તરેણાપિ દર્શનાત્ । યથા સ્વરૂપવાન્ ઘટઃ । ગોત્વં સામાન્યમિતિ વા । દ્વિતીયપક્ષે તુ સિદ્ધસાધનમ્ । સ્વરૂપવાન્ ઘટ ઇત્યાદિવત્ ગોત્વજાતિમા ન્ પિણ્ડ ઇતિ પરિકલ્પિતમ્ ભેદમુપાદાય વિશેષણવિશેષ્યભાવસ્યેષ્ટત્વાદ્ગોવ્યાવૃત્તાનુભવભાવિત્વાદ્ ગૌરયમિતિ વ્યવહારસ્ય । તદેવ ન સામાન્યબુદ્ધિઃ । વાધકં ચ સામાન્યગુણકર્મ્માદ્યુપા ધિચક્રસ્ય, કેવલવ્યક્તિગ્રાહકં પટુપ્રત્યક્ષમ્ । દૃશ્યાનુપલમ્ભો વા પ્રસિદ્ધઃ ।
તદેવં વિધિરેવ શબ્દાર્થઃ । સ ચ વાહ્યોર્થો બુધ્યાકારશ્ચ વિવક્ષિતઃ, તત્ર ન બુધ્યાકારસ્ય તત્ત્વતઃ સમ્બૃત્ત્યા વા વિધિનિષેધૌ । સ્વસમ્બેદનપ્રત્યક્ષગમ્યત્વાત્ । અનધ્યવસાયાચ્ચ । નાપિ તત્ત્વતો વાહ્યસ્યાપિ વિધિનિષેધૌ તસ્ય શાબ્દે પ્રત્યયે ઽપ્રતિભાસનાત્ । અતએવ સર્વ્વધર્મ્માણાન્તત્ત્વતો ઽનભિલાપ્યત્વં પ્રતિભાસાધ્યવસાયાભાવાત્ તસ્માત્ વાહ્યસ્યૈવ સામ્બૃતૌ વિધિનિષેધૌ । અન્યથા સમ્વ્યવહારહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । તદેવં ।
નાકારસ્ય ન વાહ્યસ્ય તત્ત્વતોવિધિસાધનમ્ ।
વહિરેવ હિ સંવૃત્ત્યા સંવૃત્યાપિ તુ નાકૃતેઃ ॥
એતેન યડ્વર્મ્મોત્તરઃ ॥ આરોપિતસ્ય વાહ્યત્વસ્ય વિધિનિષેધાવિત્યલૌકિકમનાગમમતાર્કિકીયં કથયતિ । તદપહસ્તિતમ્ ।
નન્વધ્યવસાયે યદ્યધ્યવસેયં વસ્તુ ન સ્ફુરતિ તદા તદધ્યવસિતમિતિ કો ઽર્થઃ? અપ્રતિભાસે ઽપિ પ્રવૃત્તિવિષયીકૃતમિતિ યો ઽર્થઃ । અપ્રતિભાસાવિશેષે વિષયાન્તરપરિહારેણ કથન્નિયતવિષયા પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્? ઉચ્યતે; યદ્યપિ વિશ્વમગૃહીતં તથાપિ વિકલ્પસ્ય નિયતસામગ્રીપ્રસૂતત્વેન નિયતાકારતયા નિયતશક્તિત્વાત્ નિયતા એવ જલાદૌ પ્રવૃત્તિઃ । ધૂમસ્ય પરોક્ષાગ્નિજ્ઞાનજનનવત્ ।
નિયતવિષયા હિભાવાઃ પ્રમાણપરિનિષ્ઠિતસ્વભાવા ન શક્તિસાઙ્કર્ય્યપર્ય્યનુયોગભાજઃ । તસ્માત્ તદધ્યવસાયિત્વમાકારવિશેષયોગાત્ તત્પ્રવૃત્તિજનકત્વમ્ । ન ચ સાદૃશ્યાદારોપેણ પ્રવૃત્તિં બ્રૂમઃ । યેનાકારે વાહ્યસ્ય વાહ્યે વા આકારસ્યારોપદ્વારેણ દૂષણાવકાશઃ । કિન્તર્હિ સ્વવાસનાવિપાકવશાદુપજાયમાનૈવ બુડ્વિરપશ્યન્ત્યપિ વાહ્યં વાહ્યે વૃત્તિમાતનો તીતિ વિપ્લુતૈવ । તદેવમન્યાભાવવિશિષ્ટો વિજાતિવ્યાવૃત્તોર્થો વિધિઃ । સ એવ ચાપોહશબ્દવાચ્યઃ શબ્દાનામર્થઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયશ્ચેતિ સ્થિતમ્ ॥

અત્ર પ્રયોગઃ । યદ્વાચકં તત્સર્વ્વમધ્યવસિતાતદ્રૂપપરાવૃત્તવસ્તુમાત્રગોચરમ્ । યથેહ કૂપે જલમિતિ વચનમ્ । વાચકઞ્ચેદં ગવાદિશબ્દરૂપમિતિ સ્વભાવહેતુઃ । નાયમસિડ્વઃ, પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન પારમાર્થિકવાચ્યવાચકભાવસ્યાભાવે ઽપિ; અધ્યવસાયકૃતસ્ય સર્વ્વવ્યવહારિભિરવશ્યસ્વીકર્ત્તવ્યત્વાત્ । અન્યથા સર્વ્વવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ વિરુદ્ધઃ સપક્ષે ભાવાત્ । ન ચાનૈકાન્તિકઃ; તથાહિ શબ્દાનામધ્યવસિતવિજાતિવ્યાવૃત્તવ સ્તુમાત્રવિષયત્વમનિચ્છદ્ભિઃ પરૈઃ પરમાર્થતો
વાચ્યં સ્વલક્ષણમુપાધિરુપાધિયોગઃ
સોપાધિરસ્તુ યદિ વા કૃતિરસ્તુ બુદ્ધેઃ, ગત્યન્તરાભાવાત્ । અવિષયત્વે ચ વાચકત્વાયોગાત્ । તત્ર ।

આદ્યન્તયોર્ન્ન સમયઃ ફલશક્તિહાનેર્મધ્યેપ્યુપાધિવિરહાત્તિતયેન યુક્તઃ ॥
તદેવં વાચ્યાન્તરસ્યાભાવાત્ । વિષયવત્ત્વલક્ષણસ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્તૌ વિપક્ષતો નિવર્ત્તમાનમ્ વાચકત્વમધ્યવસિતવાહ્યવિષયત્વેન વ્યાપ્યત ઇતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ।
શબ્દૈસ્તાવન્મુખ્યમાખ્યાયતે ઽર્થ સ્તત્રાપોહસ્તદ્ગુણત્વેન ગમ્યઃ ।
અર્થશ્ચૈકો ઽધ્યાસતો ભાસતો ઽન્યઃ સ્થાપ્યો વાચ્યસ્તત્ત્વતો નૈવ કશ્ચિત્ ॥
અપોહસિદ્ધિઃ સમાપ્તા ॥
કૃતિરિયમ્મહાપણ્ડિતરત્નકીર્ત્તિપાદાનામ્ ॥
ભવત્વપોહે કૃતિનામ્પ્રપઞ્ચો [વ]સ્તુસ્વરૂપાસ્ફુરણન્તુ મર્મ્મ ।
તત્રાદૃઢે સર્વ્વમયત્નશીર્ણં દૃઢે તુ સૌસ્થ્યન્નનુ તાવતૈવ ॥
સમ્પૂર્ણરાત્રિપ્રહરદ્વયેન કીર્ત્તેરપોહો લિખિતઃ સુખેન ।
ત્રૈલોક્યદત્તેન પરાત્મહેતોઃ [ય]ત્નાદતો ઽયં પરિરક્ષણીયઃ ॥