અન્તર્વ્યાપ્તિસમર્થન · ભાગ 12

અન્તર્વ્યાપ્તિસમર્થનમ્ ।
ઓમ્ નમો બુદ્ધાય ।
ઇહ સત્ત્વમર્થક્રિયાકારિત્વં તદિતરસત્ત્વલક્ષણાયોગાત્ । તચ્ચ ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં વ્યાપ્તં પરસ્પરવ્યવચ્છેદલક્ષણત્વાદનયોઃ । પ્રકારાન્તરેણ કરણાસમ્ભવાત્ । ક્રમયૌગપદ્યે ચાક્ષણિકત્વે ન સ્તઃ । પૂર્વ્વાપરકાલયોઅરવિચલિતૈકસ્વભાવસ્ય કર્ત્તૃત્વાકર્ત્તૃત્વે વિરુદ્વધર્મ્મદ્વયાયોગાત્ ।
તત્ર ન તાવત્ ક્રમઃ ક્રમાણામેકૈકં પ્રતિ પૂર્વાપરકાલયોઃ કર્ત્તૃત્વાકર્ત્તૃત્વાપત્તેઃ । એવં સર્વ્વક્રમાભાવાત્ કેવલં સકલકાર્ય્યયૌગપદ્યમવશિષ્યતે । તત્ર ચ સ્ફુટ તરઃ પૂર્વ્વાપરકાલયોઃ કર્ત્તૃત્વાકર્તૃત્વપ્રસઙ્ગઃ । વિરુદ્વે ચ કર્ત્તૃત્વાકર્ત્તૃત્વે એકધર્મ્મિણિ ન સમ્ભવતઃ । એકસ્વભાવશ્ચ તાવત્કાલમક્ષણિક ઇતિ સિદ્વ એતસ્મિન્ ક્રમયૌગપદ્યયોરયોગઃ । તદેવમક્ષણિકે વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા નિષિદ્વં સત્ત્વં ક્ષણિક એવા[વ] તિષ્ઠતે ઇતિ ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તં । તત્તેન વ્યાપ્તં યત્ યત્ર ધર્મ્મિણિ સિધ્યતિ તત્ર ક્ષણિકત્વં પ્રસાધયતિ । ઇદમેવેદાનીં વિચાર્ય્યતે । કેયં (ક્વેયં) વ્યાપ્તિગ્રહીતવ્યા દૃષ્ટાન્તધર્મ્મિણિ સાધ્યધર્મ્મિણિ વા । કેચિદાહુઃ । દૃષ્ટાન્તધર્મ્મિણ્યેવ ધૂમવત્ । અન્યથા સાધનવૈફલ્યં સ્યાત્ । ઉભયધર્મ્મસિદ્વિ(દ્વે)રનાન્તરીયકત્વાત્ વ્યાપ્તિસિદ્વેઃ । નહિ મહાનસસિદ્વાયામગ્નિધૂમયોર્વ્યાપ્તૌ પુનરગ્નિસિદ્વયે ધૂમલિઙ્ગમન્વિષ્યત ઇતિ । તથાહિ ।
દૃષ્ટાન્તે ગૃહ્યતે વ્યાપ્તિર્ધર્મ્મયોસ્તત્ર દૃષ્ટયોઃ ।
હેતુમાત્રસ્ય દૃષ્ટસ્ય વ્યાપ્તિઃ પક્ષે તુ ગમ્યતે ॥
સા ચ સર્વ્વોપસંહારાત્ સામાન્યમવલમ્બતે ।
તસ્ય ધર્મ્મિણિ વૃત્તિસ્તુ પ્રતીયેતાનુમાનતઃ ॥
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટયોર્વન્હિધૂમયોઃ કાર્ય્યકારણભાવસિદ્વૌ તયોર્વ્યાપ્તિસિદ્વિરિતિ પ્રત્યક્ષસિદ્વે વન્હૌ યુક્તમનુમાનવૈફલ્યમ્ । નૈવં વ્યાપ્તિસિદ્વેઃ પ્રાક્ પ્રમાણાન્તરસિદ્વં ધર્મ્મિણિ ક્ષણિકત્વમ્ । સાધનધર્મ્મમેવ તુ કેવલમનુપશ્યન્તો વિપર્ય્યયે બાધકપ્રમાણવલાત્તસ્ય ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તિં પ્રતીમઃ । તત્તતઃ સાધનવૈફલ્યમ્ । વૈફલ્યમેવ, ક્ષણિકત્વવ્યાપ્તસ્ય સત્ત્વસ્ય તથાત્વેન ધર્મ્મિણિ પ્રતીતૌ ક્ષણિકત્વસ્યાપિ પ્રતીતેરિતિ ચેત્ । ન । સર્વ્વોપસંહારવતી હિ વ્યાપ્તિઃ સાધ્યસિદ્વેરઙ્ગમ્ । તદિયમનપેક્ષિતધર્મ્મિવિશેષં સાધનધર્મ્મમાત્રમવલમ્બતે । તદ્યથા । યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિતિ । ન પુનર્યત્ર મહાનસે ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિતિ । એવમિહાપિ યત્ સત્તત્ક્ષણિકમિતિ વ્યાપ્તિપ્રતીતૌ સાધનધર્મ્મસ્યાપિ ધર્મ્મિણિ સત્ત્વં નાન્તર્ભવતિ । કિં પુનઃ સાધ્યધર્મ્મસ્ય । તસ્માત્ સત્ત્વસામાન્યસ્ય સાધનધર્મ્મસ્ય પક્ષધર્મ્મત્વં વ્યાપ્તિશ્ચૈકશઃ પ્રતિપાદ્ય તદુભયસામર્થ્યાત્ સાધ્યધર્મ્મસ્ય ધર્મ્મિણિ વૃત્તિઃ પ્રતીયત ઇતિ કુતો ઽનુમાનવૈફલ્યં । યદ્યેવં વ્યાપ્તિપ્રતીતાવસતિ ધર્મ્મિણિ પરામર્શે સાધ્યધર્મ્મિણિ વ્યાપ્તિગ્રહણમિતિ । કુતઃ । તત્ર દૃષ્ટસ્ય સત્ત્વસ્ય વ્યાપ્તિપ્રતીતેઃ । યથા મહાનસદૃષ્ટાગ્નિધૂમયોર્વ્યાપ્તિગ્રહે દૃષ્ટાન્તધર્મ્મિણિ વ્યાપ્તિગ્રહણમુચ્યતે । ન હિ વ્યાપ્તિગ્રહણે મહાનસપરામર્શો ઽસ્તીત્યુક્તં । નનુ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મ્મત્વયોરેકશઃ પ્રતીતાવપિ યસ્યૈવ પક્ષધર્મ્મત્વમવગતન્તસ્યૈવ સાધ્યેન વ્યાપ્તિરવસિતેતિ સામર્થ્યાત્ સાધ્યસત્તાકથનમવૈયર્થ્યં સાધનસ્ય ।
નનુ ન પક્ષધર્મ્મત્વગતિઃ સાધ્યગતિઃ સાધ્યધર્મ્મસંસ્પર્શાત્ । નાપિ વ્યાપ્તિપ્રતીતિરેવ સાધ્યસિદ્વિઃ । સામાન્યાલમ્બનતયા ધર્મ્મિવિશેષેણ ધર્મ્મયોરનવચ્છેદાત્ । અન્યથા વિશેષયોર્વ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગાત્ તદયં વ્યસ્તવિષયઃ સામર્થ્યાદિતિ હેતુનિર્દ્દેશઃ । અથ હેતોસ્ત્રૈરૂપ્યપરિચ્છેદસામર્થ્યાત્ સાધ્યપ્રતીતિરુત્પદ્યત ઇત્યુચ્યતે । ન તર્હીદાનીં વ્યર્થોહેતુઃ । સ્વરૂપનિશ્ચયેન સાધ્યનિશ્ચયોપજનનાત્ । ન હિ ક્વચિદિયત્તાધિકં લિઙ્ગસ્ય કર્ત્તવ્યમસ્તીતિ ।
અપિ ચ ગૃહીતે પક્ષધર્મ્મત્વે સમ્બન્ધે ચ સ્મૃતે અનુમાનં ભવદ્ભિરિષ્યતે । તદ્વદન્તર્વ્યાપ્તાવપીષ્યતાં । ન હિ બહિર્વ્યાપ્તિવાદિનામપિ વિસ્મૃતાયાં વ્યાપ્તૌ અનુમાનપ્રવૃત્તિરસ્તિ । તત્ર યસ્યૈવ પક્ષધર્મ્મત્વમવગતં તસ્યૈવ સાધ્યધર્મ્મેણ વ્યાપ્તિસ્મૃતેઃ કિન્ન સર્વ્વાનુમાનવૈયર્થ્યં । સાધ્યધર્મ્મિણો ઽપરામર્શેણ વ્યાપ્તેઃ સ્મરણાદિતિ ચેત્ । સાધ્યધર્મ્મિણિ દૃષ્ટસ્યૈવ વ્યાપ્તિસ્મરણે કથં સાધ્યધર્મ્મિણો ઽપરામર્શઃ । સામાન્યાલમ્બનત્વાદ્વ્યાપ્તેઃ । સાધ્યધર્મ્મિનો ઽનવચ્છેદાદિતિ ચેત્ । નનુ તત્ર દૃષ્ટસ્ય કથં તેનાનવચ્છેદઃ । તેનાવચ્છિન્નસ્ય વા અસાધારણત્વાત્ કથં વ્યાપ્તિઃ । અયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણાન્નાસાધારણતેતિ ચેત્ તથાપિ કિન્ન સાધ્યધર્મ્મી પરામૃશ્યતે । યત્ર યત્ર પર્વ્વતે ધૂમસ્તત્ર તત્રાગ્નિર્યથા મહાનસ ઇતિ સામાન્યાલમ્બનાયાં વ્યાપ્તૌ ધર્મ્મિવિશેષપરામર્શસ્યાનઙ્ગત્વાદિતિ ચેત્ યુક્તમેતત્ સાધ્યધર્મ્મિણા હ્યયોગવ્યવચ્છેદઃ સાધનધર્મ્મસ્ય રૂપાન્તરમેવ પક્ષધમ્મત્વાખ્યં । ન ત્વયં વ્યાપ્તેરઙ્ગં । તમન્તરેણાપિ વ્યાપ્તેઃ સામાન્યાલમ્બનાયાઃ પરિચ્છેદપરિસમાપ્તેઃ કથમન્યથા દૃષ્ટાન્તધર્મ્મિણિ વ્યાપ્તિગ્રહણવાર્ત્તાપિ તદેદાનીં પક્ષધર્મ્મત્વાયોગાત્ પક્ષધર્મ્મત્વાગ્રહણાત્; પક્ષધર્મ્મત્વગ્રહણે વા તદૈવ સાધ્યમપિ સામર્થ્યાદસિદ્વં સિદ્વમિતિ સર્વ્વાનુમાનવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ । પશ્ચાત્કાલભાવિલિઙ્ગજ્ઞાનમપિ ચ સ્મૃતિરેવ સ્યાત્ ન પ્રમાણં । તસ્માત્ વ્યાપ્તેરનઙ્ગત્વાત્ પક્ષધર્મ્મત્વં વ્યાપ્તિગ્રહણે સદપિ નાન્તર્ભવતીતિ પૃથગ્ગૃહીતસ્મૃતયોઃ પક્ષધર્મ્મત્વવ્યાપ્ત્યોઃ સામર્થ્યાદનુમેયગતિરુત્પદ્યતે ઇતિ । એવમવૈયર્થ્યં સાધનાનામેષિતવ્યમ્ ઇતિ માનફલત્વાત્ । તદ્વત્ પૃથગ્મૂતયોઃ પક્ષધર્મ્મત્વવ્યાપ્ત્યોઃ સામર્થ્યાદનુમાનોત્પત્તિરન્તર્વ્યાપ્તાવપિ કિન્નેષ્યતે । તદિષ્ટૌ વા કથં સાધનવૈયર્થ્યં । ત્રૈરૂપ્યગતિસામર્થ્યાદનુમેયગતિરિતિ હિ તદુપાદાનશક્તિરેવ સામર્થ્યમુચ્યતે, ન તુ ત્રૈરુપ્યપ્રતીતેરન્તર્ભાવ ઇતિ સર્વ્વં સમાનં । ન સર્વ્વં સમાનં । અન્તર્વ્યાપ્તૌ હિ વ્યાપ્તિં પ્રતિ ગત્યૈવ પક્ષધર્મ્મત્વમવગતં અનવગતે પક્ષધર્મ્મત્વે વ્યાપ્તેરપ્યનવગતેઃ । તતો વ્યાપ્તિપૂર્વ્વકે સાધનવાહ્યે પક્ષધર્મ્મવચનમનર્થકમનન્તવ્યાપ્તૌ । નૈવં બહિર્વ્યાપ્તૌ બહિરેવ વ્યાપ્તિગ્રહણાત્ । અત્રાહ,-
"યેન તેન ક્રમેણાત્ર પ્રયુક્તે સાધને સતિ ।
અવેત્યં પક્ષધર્મ્મત્વં પશ્ચાદ્વ્યાપ્તિઃ પ્રતીયતે ॥
પ્રત્યક્ષ ઇવ દૃષ્ટાન્તે તત્ર સેત્યન્યથા કથં ।
દ્વૌ દૃષ્ટ્વા વિદ્મ ઇતિ ચેદ્ વ્યાપ્તેઃ પ્રાક્ દ્વયદૃક્ કથં ॥"
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મ્મત્વે હિ સ્વવાક્યાભ્યાં યેન તેન પ્રયુક્તાભ્યાં સૂચ્યેતે ન તુ સાક્ષાત્ પ્રતીયેતે । વાચઃ સ્વયમપ્રમાણત્વાત્ । યદાહ,-

શક્તસ્ય સૂચકં હેતુર્વચો ઽશક્તમપિ સ્વયમિતિ । સૂચિતયો ઽસ્તુ તયોઃ સત્ત્વે હેતૌ પ્રથમતરપક્ષધર્મ્મત્વવિષયમેવ પ્રમાણમભિમુખીભવતુ । તેન પ્રમાણેન ધર્મ્મિણિ સિદ્વસ્ય સત્ત્વસ્ય પશ્ચાદ્વ્યાપ્તિઃ પ્રમાણાન્તરેણ ગૃહ્યત ઇતિ કસ્ય વૈયર્થ્યમિતિ । પ્રત્યક્ષે ઽપિ દૃષ્ટાન્તધર્મ્મિણિ પ્રથમં હેતુર્ગૃહ્યતે પશ્ચાદ્વ્યાપ્તિરિત્યેષ એવ ક્રમઃ અન્યથા દૃષ્ટાન્તધર્મ્મિણિ વ્યાપ્તિર્ગૃહીતેત્યેતદેવ ન સ્યાત્ । દૃષ્ટાન્તધર્મ્મિણ્યદૃષ્ટસ્યૈવ હેતોર્વ્યાપ્તિગ્રહણાત્ । યદ્યેવં સાધ્યધર્મ્મો ઽપિ વ્યાપ્તિગ્રહણાધિકરણે ધર્મ્મિણિ ગ્રહીતબ્ય એવ યથા વન્હિધૂમયોરિતિ ચેત્ । ન । તત્ર દૃષ્ટસ્ય હેતોર્વિપક્ષે બાધકવૃત્તિમાત્રાદેવ વ્યાપ્તિસિદ્વેઃ । જ્ઞાતશ્ચૈવં ન ખલુ વ્યાપ્તિગ્રહણાત્ પ્રાક્ ક્ષણિકસ્ય ક્વચિદપિ સિદ્વિરસ્તિ તસ્યાનુમેયત્વાત્ । અસિદ્વાયાઞ્ચ વ્યાપ્તાવનુમાનાપ્રવૃત્તેઃ । સાધનાન્તરસ્ય ચ તદર્થમનનુસરણાત્ । અનુસરણે ઽપ્યનવસ્થા સ્યાત્ । અવસ્થાને તાવત્ પ્રયાસસ્ય વૈયર્થ્યાત્ । વિઅપર્ય્યયે વ્યાપ્તિબલાદેવ વ્યાપ્તિસિદ્વેરવિઘાતાત્ । વન્હિધૂમયોસ્તુ નાદૃષ્ટયોઃ કાર્ય્યકારણભાવસિદ્વેઃ । તત્સિદ્વૌ ન વિપક્ષે બાધકવૃત્તિરિતિ દ્વયદર્શનવ્યપેક્ષા? વન્હિધૂમયોર્વ્યાપ્તિસિદ્વિઃ સત્ત્વક્ષણિકત્વયોસ્તુ નૈવં । યથોક્તન્યાયેન વ્યાપ્તિસિદ્વેઃ । તસ્માત્ સત્ત્વમાત્રસ્ય તત્ર ધર્મ્મિણિ સિદ્વસ્ય બાધકવશાદ્વ્યાપ્તિઃ સેત્સ્યતીત્યેષિતવ્યં । તદ્વદન્તર્વ્યાપ્તાવપિ । તે ઇમે વ્યાપ્તિપક્ષધર્મ્મત્વે સ્વસ્વપ્રમાણવ્યવચ્છેદ્યસાધનવાક્યે ન તુ કેવલં સૂચયિતવ્યે । ન ચાન્યતરવાક્યેન શક્યમુભયં સૂચયિતુમિતિ કુતો ઽન્યતરવાક્યવૈયર્થ્યં ॥
એકસ્યૈવ હિ ધર્મ્મસ્ય ક્રમાત્રૈરૂપ્યનિશ્ચયઃ ।
વિસ્મૃતાવનુમાભાવાત્ તત્ કિં વ્યર્થાનુમાખિલેતિ ॥
અપિ ચ સંગ્રહશ્લોકઃ,-
બાધકાત્ સાધ્યસિદ્વિશ્ચેદ્વ્યર્થો હેત્વન્તરગ્રહઃ ।
બાધકાત્તદસિદ્વિશ્ચેદ્વ્યર્થો ધર્મ્મ્યન્તરગ્રહઃ ॥
યદિ હિ ધર્મ્મિણિ વ્યાપ્તિઃ સિધ્યન્ત્યેવ સાધ્યસિદ્વિમન્તર્ભાવયતિ । નનુ લાભ એવૈષઃ । બ્યાપ્તિપ્રસાધકાદેવ પ્રમાણાત્ સાધ્યસિદ્વેઃ સત્ત્વહેત્વપાશ્રયણપ્રયાસસ્ય નિરસનાત્ । ન હિ વ્યસનમેવૈતલ્લિઙ્ગાન્તરાનુસરણં નામ । અથ ન વ્યાપ્તિસાધકાત્ સાધ્યસિદ્વિઃ । ન તર્હ્યન્તર્વ્યાપ્તૌ હેતુવૈયર્થ્યમિતિ કિમકાણ્ડકાતરતયા બહુ તરમાયાસમાવિશસિ । દ્વયં હિ ભવતઃ સાધ્યં દૃષ્ટાન્તધર્મ્મિણિ વૃત્તિઃ સાધ્યધર્મ્મિણિ ચ । યથાક્રમં બ્યાપ્તિપક્ષધર્મ્મત્વયોઃ સિદ્વ્યર્થં । નનુ યદા પ્રતિનિયતે ધર્મ્મિણિ વિવાદઃ, તદ્વહિર્ભૂતે ચ ધર્મ્મિણિ વ્યાપ્તિગ્રહણં તદાનીં ભવેદ્વૈયર્થ્યં । યદા તુ વસ્તુમાત્રે વિવાદઃ તદા સર્વ્વવસ્તુષુ હેતોર્વૃત્તિસ્ત્વયાપિ સાધ્યા મયાપિ ચેતિ કતમસ્મિન્ ધર્મ્મિણિ હેતોર્વૃત્તિસાધનં મમ વ્યર્થં ભવિષ્યતિ । કથમિદાનીં બહિર્વ્યાપ્તિર્વિવાદાધિકરણં ભૂત એવાન્યતમસ્મિન્ વ્યાપ્તિસાધનાત્ । તાવન્માત્રલક્ષણત્વાચ્ચ સાધ્યધર્મ્મિણઃ । બાધકં પ્રમાણં પ્રવર્ત્તમાનમન્તર્ગતમપિ ધર્મ્મિણં બહિષ્કરોતીતિ ચેત્ એતદેવ કથં ભવતુ બાધકેન પ્રવર્ત્તમાનેનૈવ તસ્મિન્ સાધ્યસાધનાત્ । સાધ્યસંશયોપગમે સાધ્યધર્મ્મિણિ લક્ષણોપગમાદિતિ ચેત્ અયુક્તમેતત્ । બાધકમાત્રાત્ ન સાધ્યસિદ્વિરિત્યસ્મિન્પક્ષે ધર્મ્મ્યન્તરપરિગ્રહવૈયર્થ્યાભિધાનાત્ । બાધકાત્ સાધ્યસિદ્વિરિત્યસ્મિંસ્તુ પક્ષે સાધનવૈયર્થ્યમાપાદિતં । તસ્માદ્વાધકમાત્રેણ સાધ્યાસિદ્વૌ ન ક્વચિત્ સન્દેહનિવૃત્તિઃ । સન્દેહાનિવૃત્તૌ ન વહિષ્કરણમવહિષ્કૃતશ્ચ સાધ્યધર્મ્મ્યેવેતિ તત્ર વ્યાપ્તિરન્તર્વ્યાપ્તિરેવ નેદાનીં બહિર્વ્યાપ્તેર્વાર્ત્તાપિ । તદિયંબહિર્વ્યાપ્તિરમુસ્મિન્ પક્ષે કથં ભવતિ યદિ પ્રતિનિયતે ધર્મ્મિણિ વિવાદઃ । તદ્વહિર્ભૂતે ચ ધર્મ્મિણિ વ્યાપ્તિગ્રહણમ્ભવતિ । તત્ર ચ દુરુદ્વરઃ ધર્મ્મ્યન્તરપરિગ્રહવૈયર્થ્યદોષઃ । બાધકમાત્રેણ તુ સાધ્યસિદ્વૌ હેત્યન્તરમેવ વ્યર્થં । અપિ ચ સત્વહેતોર્વિશેષેણ ન વહિર્વ્યાપ્તિસમ્ભવઃ ।
અસિદ્વે ધર્મ્મિણઃ સત્ત્વે વિવાદાનવતારતઃ ।
તત્રાસિદ્વસ્ય ચ વ્યાપ્તિગ્રહણે સાધ્યધર્મ્મિણિ ॥
વ્યાપ્તિગ્રહઃ કથં નસ્યાદ્દૃષ્ટાન્તે ઽપિ ન વા ભવેત્ ॥
યત્ર હિ ધર્મ્મિણિ દૃષ્ટસ્ય હેતોર્વ્યાપ્તિઃ પ્રતીયતે તત્ર તસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહણમાખ્યાયતે । દૃષ્ટઞ્ચ સાધ્યધર્મ્મિણિ સત્ત્વમન્યથા વિમત્યયોગાદિતિ કથં નાન્તર્વ્યાપ્તિઃ ।
તથાપિ સાધનવૈયર્થ્યનિષેધાય બહિરેવ ગૃહ્ણીમ ઇતિ ચેત્ તત્ કિમિદાનીં ત્વદિચ્છાનુરોધાત્ ધર્મ્મિણિ હેતોર્દ્દર્શનમદર્શનમસ્તુ । દર્શનવિશેષે વા બહિરેવ વ્યાપ્તિગ્રહણવ્યવસ્થાસ્તુ । ઉભયત્ર દૃષ્ટસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહણે ઽપ્યસ્તિ બહિર્વ્યાપ્તિભાગ ઇતિ ચેત્ । નનુ કિમર્થમિયાન્ ભાગો યત્નેન સંરક્ષ્યતે ।
માભૂત્ હેતુવૈયર્થ્યમિતિ ચેત્ । નનુ યદિ બાધકવૃત્તિમાત્રેણ વ્યાપ્તિગ્રહણાધિકરણે ધર્મ્મિણિ સાધ્યસિદ્વેઃ સાધનવૈયર્થ્યમન્તર્વ્યાપ્તૌ તદેતદ્વહિર્વ્યાપ્તાવપિ તુલ્યં । તસ્માદ્ વ્યસનમાત્રં બહિર્વ્યાપ્તિગ્રહણે વિશેષેણ સત્ત્વે હેતૌ કેવલં જડધિયામેવ નિયમેન દૃષ્ટાન્તસાપેક્ષઃ સાધનપ્રયોગઃ પરિતોષાય જાયતે । તેષામેવાનુગ્રહાર્થમાચાર્ય્યો દૃષ્ટાન્તમુપાદત્તે ।
યત્ સત્તત્ક્ષણિકં યથા ઘટ ઇતિ ।
પટુમતયસ્તુ નૈવં દૃષ્ટાન્તમપેક્ષન્તે ।
"તસ્માદ્દૃષ્ટાન્તરોક્તેભ્યો ઘટં દૃષ્ટાન્તમબ્રવીત્ ।
તથા માનેષ્વવૈયર્થ્યાદન્તર્વ્યાપ્તાવપીષ્યતામ્ ॥
ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ॥
કથમિદાનીં અનુમેયે સત્ત્વમેવ સત્ત્વમેવ સપક્ષ એવ સત્ત્વમસપક્ષે વાસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમિતિ હેતોસ્ત્રૈરુપ્યમવગન્તવ્યમ્ ।
"મતૌ સપક્ષાસપક્ષૌ સાધ્યધર્મ્મયુતાયુતૌ ।
સત્ત્વાસત્ત્વે તત્ર હેતોસ્તે ગ્રાહ્યે યત્ર તત્ર વા ॥"
સાધ્યધર્મ્મયુક્તઃ સર્વ્વઃ સામાન્યેન સપક્ષઃ, અતદ્યુક્તશ્ચાસપક્ષ ઇતિ । તસ્મિન્ સપક્ષ એવ સત્ત્વમસપક્ષે ચાસત્ત્વમેવ યથાક્રમમન્વયવ્યતિરેકૌ તૌ પુનર્યત્ર તત્ર વા ધર્મ્મિણિ ગ્રહીતવ્યૌ યત્ર શક્યૌ ગ્રહીતુમ્ ।
તદિહ સત્ત્વસ્ય સર્વ્વતો ઽક્ષણિકાદ્વ્યાવૃત્તૌ બાધકબલાત્ સિદ્વાયાં યત્ સત્તત્ ક્ષણિકમેવેતિ અન્વયઃ સાધ્યધર્મ્મિણ્યવગૃહ્યતે । તત્ર દૃષ્ટસ્ય હેતોર્વ્યાપ્તિગ્રહણાત્ ધર્મ્મ્યન્તરાસમ્ભવાત્ । સમ્ભવે ઽપિ તદનુસરણવૈયર્થ્યાત્ । યદ્યેવમસાધારણો નામ કથમનૈકાન્તિક ઉક્તઃ ॥
અસાધારણતાં હેતુદોષમ્મૂઢવ્યપેક્ષયા ।

અબ્રવીદગ્રહાદ્વ્યાપ્તિ(પ્તે)ર્નૈવં સર્વ્વોપસંહૃતૌ ॥
ઉક્તમેતજ્જડધિયો ધર્મ્મ્યન્તર એવ વ્યાપ્તિગ્રહણં પ્રતિપન્નાઃ । તદભિમાનાપેક્ષયાસાધારણમનૈકાન્તિકમાહ શ્રાવણત્વં દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ । સાધ્યધર્મ્મિણિ ચ વ્યાપ્તિરનિષ્ટેરગૃહીતાયાં વ્યાપ્તૌ સન્દિગ્ધોભયતયાનિશ્ચયકરત્વાત્ । અથવા અસાધારણતૈવ શ્રાવણત્વસ્ય મૂઢાભિમાનોપકલ્પિતા । દૃષ્ટૈવ હિ શબ્દવ્યક્તિધર્મ્મિણી વિવાદાધિકરણાત્ । અન્યથા ધર્મ્મ્યસિદ્વિપ્રસઙ્ગાચ્ચ । દૃષ્ટાદૃષ્ટશબ્દવ્યક્તિસાધારણઞ્ચ શ્રાવણત્વં હેતુઃ । ધૂમસામાન્યવત્ । તતઃ સર્વ્વોપસંહારવત્યાઃ વ્યાપ્તેઃ સમ્ભવાત્ સત્ત્વાદિવદદૃષ્ટમેવ સાધનં શ્રાવણત્વાખ્યં । ક્રમયૌગપદ્યાનુપલમ્ભ એવ ચાત્ર બાધકં પ્રમાણં । શ્રોત્રજ્ઞાનજન કત્વમેવ હિ શ્રાવણત્વં । તસ્માન્મૂઢવ્યપેક્શયાસાધારણત્વાત્ । અસાધારણસ્ય સર્વ્વોપસંહારાયોગાત્ । સાધ્ય ધર્મ્મિણિ વ્યાપ્તિપ્રતીતાવેવ સાધ્યપ્રતીતેઃ સાધનવૈફલ્યં સ્યાદેવ । તન્માભૂવ્વૈફલ્યમિતિ નૈવ વ્યાપ્તિર્ગ્રહીતવ્યા । તસ્યામગૃહીતાયાં સન્દિગ્ધોભયતયા સ્યાદનૈકાન્તિકત્વં । સર્વ્વોપસંહારેણ તુ વ્યાપ્તિગ્રહણે યથોક્તન્યાયેન સાધનવૈફલ્યાભાવાત્ । અદુષ્ટં સત્ત્વાદિ સાધનમેવેતિ વેદિતવ્યમ્ । તદેવમુભયથા મૂઢજનાપેક્ષયાસાધારણમનૈકાન્તિકમુક્તમ્ ।
સમાનઞ્ચૈતદ્વહિર્વ્યાપ્તિવાદિનામપિ યદિ હિ મૂઢમતાપેક્ષા ન સ્યાત્ સ્યાદેવ શ્રાવણત્વમદુષ્ટો હેતુઃ । સત્વાદિવન્નિયતશબ્દેષુ હિ વિવાદે શબ્દાન્તરં સ્યાત્ ।
દૃષ્ટાન્તઃ સર્વ્વશબ્દેષુ વિગતૌ બાધકં પ્રમાણં પ્રવર્ત્તમ્મનં અદૃષ્ટાન્તમપિ તત્રૈકં દૃષ્ટાન્તયતીતિ કથમ સાધારણમનૈકાન્તિકં વેતિ । 0 ।
અન્તર્વ્યાપ્તિસમર્થનં સમાપ્તમિતિ ॥ 0 ॥
કૃતિરિયં રત્નાકરશાન્તિપાદાનામિતિ ॥ 0 ॥