અક્ષ્યુપનિષત્ · અધ્યાય p1

॥ અક્ષ્યુપનિષત્ ॥
યત્સપ્તભૂમિકાવિદ્યાવેદ્યાનન્દકલેવરમ્ ।
વિકલેવરકૈવલ્યં રામચન્દ્રપદં ભજે ॥
ૐ સહ નાવવતુ સહ નૌ ભુનક્તુ
સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ॥
અથ હ સાંકૃતિર્ભગવાનાદિત્યલોકં જગામ ।
તમાદિત્યં નત્વા ચાક્ષુષ્મતીવિદ્યયા
તમસ્તુવત્ । ૐ નમો ભગવતે શ્રીસૂર્યા
યાક્ષિતેજસે નમઃ । ૐ ખેચરાય નમઃ ।
ૐ મહાસેનાય નમઃ । ૐ તમસે નમઃ ।
ૐ રજસે નમઃ । ૐ સત્ત્વાય નમઃ ।
ૐ અસતો મા સદ્ગમય । તમસો મા જ્યોતિર્ગમય ।
મૃત્યોર્માઽમૃતં ગમય । હંસો ભગવા
ઞ્છુચિરૂપઃ પ્રતિરૂપઃ । વિશ્વરૂપં ઘૃણિનં
જાતવેદસં હિરણ્મયં જ્યોતીરૂપં તપન્તમ્ ।
સહસ્રરશ્મિઃ શતધા વર્તમાનઃ પુરુષઃ
પ્રજાનામુદયત્યેષ સૂર્યઃ । ૐ નમો
ભગવતે શ્રીસૂર્યાયાદિત્યાયાક્ષિતેજસેઽહોવાહિનિ
વાહિનિ સ્વાહેતિ । એવં ચાક્ષુષ્મતીવિદ્યયા સ્તુતઃ
શ્રીસૂર્યનારાયણઃ સુપ્રીતોઽબ્રવીચ્ચાક્ષુષ્મતી
વિદ્યાં બ્રાહ્મણો યો નિત્યમધીતે ન તસ્યાક્ષિરોગો
ભવતિ । ન તસ્ય કુલેઽન્ધો ભવતિ । અષ્ટૌ
બ્રાહ્મણાન્ગ્રાહયિત્વાથ વિદ્યાસિદ્ધિર્ભવતિ ।
ય એવં વેદ સ મહાન્ભવતિ

અથ હ સાંકૃતિરાદિત્યં પપ્રચ્છ ભગવન્
બ્રહ્મવિદ્યાં મે બ્રૂહીતિ । તમાદિત્યો હોવાચ ।
સાંકૃતે શૃણુ વક્ષ્યામિ તત્ત્વજ્ઞાનં સુદુર્લભમ્ ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ જીવન્મુક્તો ભવિષ્યસિ

સર્વમેકમજં શાન્તમનન્તં ધ્રુવમવ્યયમ્ ।
પશ્યન્ભૂતાર્થચિદ્રૂપં શાન્ત આસ્વ યથાસુખમ્

અવેદનં વિદુર્યોગં ચિત્તક્ષયમકૃત્રિમમ્ ।
યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ નીરસો વાથ મા કુરુ

વિરાગમુપયાત્યન્તર્વાસનાસ્વનુવાસરમ્ ।
ક્રિયાસૂદારરૂપાસુ ક્રમતે મોદતેઽન્વહમ્

ગ્રામ્યાસુ જડચેષ્ટાસુ સતતં વિચિકિત્સતે ।
નોદાહરતિ મર્માણિ પુણ્યકર્માણિ સેવતે

અનન્યોદ્વેગકારીણિ મૃદુકર્માણિ સેવતે ।
પાપાદ્બિભેતિ સતતં ન ચ ભોગમપેક્ષતે

સ્નેહપ્રણયગર્ભાણિ પેશલાન્યુચિતાનિ ચ ।
દેશકાલોપપન્નાનિ વચનાન્યભિભાષતે

મનસા કર્મણા વાચા સજ્જનાનુપસેવતે ।
યતઃ કુતશ્ચિદાનીય નિત્યં શાસ્ત્રાણ્યવેક્ષતે

તદાસૌ પ્રથમામેકાં પ્રાપ્તો ભવતિ ભૂમિકામ્ ।
એવં વિચારવાન્યઃ સ્યાત્સંસારોત્તરણં પ્રતિ

સ ભૂમિકાવાનિત્યુક્તઃ શેષસ્ત્વાર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ ।
વિચારનામ્નીમિતરામાગતો યોગભૂમિકામ્

શ્રુતિસ્મૃતિસદાચારધારણાધ્યાનકર્મણઃ ।
મુખ્યયા વ્યાખ્યયાખ્યાતાઞ્છ્રયતિ શ્રેષ્ઠપણ્ડિતાન્

પદાર્થપ્રવિભાગજ્ઞઃ કાર્યાકાર્યવિનિર્ણયમ્ ।
જાનાત્યધિગતશ્ચાન્યો ગૃહં ગૃહપતિર્યથા

મદાભિમાનમાત્સર્યલોભમોહાતિશાયિતામ્ ।
બહિરપ્યાસ્થિતામીષત્યજત્યહિરિવ ત્વચમ્

ઇત્થંભૂતમતિઃ શાસ્ત્રગુરુસજ્જનસેવયા ।
સરહસ્યમશેષેણ યથાવદધિગચ્છતિ

અસંસર્ગાભિધામન્યાં તૃતીયાં યોગભૂમિકામ્ ।
તતઃ પતત્યસૌ કાન્તઃ પુષ્પશય્યામિવામલામ્

યથાવચ્છાસ્ત્રવાક્યાર્થે મતિમાધાય નિશ્ચલામ્ ।
તાપસાશ્રમવિશ્રાન્તૈરધ્યાત્મકથનક્રમૈઃ ।
શિલાશય્યાસનાસીનો જરયત્યાયુરાતતમ્

વનાવનિવિહારેણ ચિત્તોપશમશોભિના ।
અસઙ્ગસુખસૌખ્યેન કાલં નયતિ નીતિમાન્

અભ્યાસાત્સાધુશાસ્ત્રાણાં કરણાત્પુણ્યકર્મણામ્ ।
જન્તોર્યથાવદેવેયં વસ્તુદૃષ્ટિઃ પ્રસીદતિ

તૃતીયાં ભૂમિકાં પ્રાપ્ય બુદ્ધોઽનુભવતિ સ્વયમ્

દ્વિપ્રકારસંસર્ગં તસ્ય ભેદમિમં શ્રુણુ ।
દ્વિવિધોઽયમસંસર્ગઃ સામાન્યઃ શ્રેષ્ઠ એવ ચ

નાહં કર્તા ન ભોક્તા ચ ન બાધ્યો ન ચ બાધકઃ ।
ઇત્યસંજનમર્થેષુ સામાન્યાસઙ્ગનામકમ્

પ્રાક્કર્મનિર્મિતં સર્વમીશ્વરાધીનમેવ વા ।
સુખં વા યદિ વા દુઃખં કૈવાત્ર તવ કર્તૃતા

ભોગાભોગા મહારોગાઃ સંપદઃ પરમાપદઃ ।
વિયોગાયૈવ સંયોગા આધયો વ્યાધયો ધિયામ્

કાલશ્ચ કલનોદ્યુક્તઃ સર્વભાવાનનારતમ્ ।
અનાસ્થયેતિ ભાવાનાં યદભાવનમાન્તરમ્ ।
વાક્યાર્થલબ્ધમનસઃ સમાન્યોઽસાવસઙ્ગમઃ

અનેન ક્રમયોગેન સંયોગેન મહાત્મનામ્ ।
નાહં કર્તેશ્વરઃ કર્તા કર્મ વા પ્રાક્તનં મમ

કૃત્વા દૂરતરે નૂનમિતિ શબ્દાર્થભાવનમ્ ।
યન્મૌનમાસનં શાન્તં તચ્છ્રેષ્ઠાસઙ્ગ ઉચ્યતે

સન્તોષામોદમધુરા પ્રથમોદેતિ ભૂમિકા ।
ભૂમિપ્રોદિતમાત્રોઽન્તરમૃતાઙ્કુરિકેવ સા

એષા હિ પરિમૃષ્ટાન્તઃ સંન્યાસા પ્રસવૈકભૂઃ ।
દ્વિતીયાં ચ તૃતીયાં ચ ભૂમિકાં પ્રાપ્નુયાત્તતઃ

શ્રેષ્ઠા સર્વગતા હ્યેષા તૃતીયા ભૂમિકાત્ર હિ ।
ભવતિ પ્રોજ્ઝિતાશેષસંકલ્પકલનઃ પુમાન્

ભૂમિકાત્રિતયાભ્યાસાદજ્ઞાને ક્ષયમાગતે ।
સમં સર્વત્ર પશ્યન્તિ ચતુર્થીં ભૂમિકાં ગતાઃ

અદ્વૈતે સ્થૈર્યમાયાતે દ્વૈતે ચ પ્રશમં ગતે ।
પશ્યન્તિ સ્વપ્નવલ્લોકં ચતુર્થીં ભૂમિકાં ગતાઃ

ભૂમિકાત્રિતયં જાગ્રચ્ચતુર્થી સ્વપ્ન ઉચ્યતે

ચિત્તં તુ શરદભ્રાંશવિલયં પ્રવિલીયતે ।
સત્ત્વાવશેષ એવાસ્તે પઞ્ચમીં ભૂમિકાં ગતઃ

જગદ્વિકલ્પો નોદેતિ ચિત્તસ્યાત્ર વિલાપનાત્ ।
પઞ્ચમીં ભૂમિકામેત્ય સુષુપ્તપદનામિકામ્ ।
શાન્તાશેષવિશેષાંશસ્તિષ્ઠત્યદ્વૈતમાત્રકઃ

ગલિતદ્વૈતનિર્ભાસો મુદિતોઽતઃપ્રબોધવાન્ ।
સુષુપ્તમન એવાસ્તે પઞ્ચમીં ભૂમિકાં ગતઃ

અન્તર્મુખતયાતિષ્ઠન્બહિર્વૃત્તિપરોઽપિ સન્ ।
પરિશ્રાન્તતયા નિત્યં નિદ્રાલુરિવ લક્ષ્યતે

કુર્વન્નભ્યાસમેતસ્યાં ભૂમિકાયાં વિવાસનઃ ।
ષષ્ઠીં તુર્યાભિધામન્યાં ક્રમાત્પતતિ ભૂમિકામ્

યત્ર નાસન્નસદ્રૂપો નાહં નાપ્યહંકૃતિઃ ।
કેવલં ક્ષીણમનનમાસ્તેઽદ્વૈતેઽતિનિર્ભયઃ

નિર્ગ્રન્થિઃ શાન્તસન્દેહો જીવન્મુક્તો વિભાવનઃ ।
અનિર્વાણોઽપિ નિર્વાણશ્ચિત્રદીપ ઇવ સ્થિતઃ

ષષ્ઠ્યાં ભૂમાવસૌ સ્થિત્વા સપ્તમીં ભૂમિમાપ્નુયાત્

વિદેહમુક્તતાત્રોક્તા સપ્તમી યોગભૂમિકા ।
અગમ્યા વચસાં શાન્તા સા સીમા સર્વભૂમિષુ

લોકાનુવર્તનં ત્યક્ત્વા ત્યક્ત્વા દેહાનુવર્તનમ્ ।
શાસ્ત્રાનુવર્તનં ત્યક્ત્વા સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

ઓઙ્કારમાત્રમખિલં વિશ્વપ્રાજ્ઞાદિલક્ષણમ્ ।
વાચ્યવાચ્યકતાભેદાભેદેનાનુપલબ્ધિતઃ

અકારમાત્રં વિશ્વઃ સ્યાદુકારતૈજસઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રાજ્ઞો મકાર ઇત્યેવં પરિપશ્યેત્ક્રમેણ તુ

સમાધિકાલાત્પ્રાગેવ વિચિન્ત્યાતિપ્રયત્નતઃ ।
સ્થુલસૂક્ષ્મક્રમાત્સર્વં ચિદાત્મનિ વિલાપયેત્

ચિદાત્માનં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસદદ્વયઃ ।
પરમાનન્દસન્દેહો વાસુદેવોઽહઓમિતિ

આદિમધ્યાવસાનેષુ દુઃખં સર્વમિદં યતઃ ।
તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય તત્ત્વનિષ્ઠો ભવાનઘ

અવિદ્યાતિમિરાતીતં સર્વાભાસવિવર્જિતમ્ ।
આનન્દમમલં શુદ્ધં મનોવાચામગોચરમ્

પ્રજ્ઞાનઘનમાનન્દં બ્રહ્માસ્મીતિ વિભાવયેત્

ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇત્યલક્ષ્યુપનિષત્ ॥
અધિકાધ્યયનાય