ઐતરેયોપનિષદ્ભાષ્યમ્ · અધ્યાય 1

ઐતરેયોપનિષદ્
શાન્તિપાઠઃ
ઓં વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમાવિરાવીર્મા એધિ ।
વેદસ્ય મે આણીસ્થઃ શ્રુતં મે મા પ્રહાસીઃ ।
અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામ્યૃતં વદિષ્યામિ ।
સત્યં વદિષ્યામિ ।
તન્મામવતુ ।
તદ્વક્તારમવતુ ।
અવતુ મામવતુ વક્તારમવતુ વક્તારમ્ ॥
ઓં શાન્તિઃ! શાન્તિ!! શાન્તિઃ!!!
સમ્બન્ધભાષ્ય
પરિસમાપ્તં કર્મ સહાપરબ્રહ્મવિષયવિજ્ઞાનેન ।
સૈષા કર્મણો જ્ઞાનસહિતસ્ય પરા ગતિરુક્થવિજ્ઞાનદ્વારેણોપસંહૃતા ।
"એતત્સત્યં બ્રહ્મ પ્રાણાખ્યમ્""એષ એકો દેવઃ""એતસ્યૈવ પ્રાણસ્ય સર્વે દેવા વિભૂતયઃ""એતસ્ય પ્રાણસ્યાત્મભાવં ગચ્છન્દેવતા અપ્યેતિ"ઇત્યુક્તમ્ ।
સોઽયં દેવતાપ્યયલક્ષણઃ પરઃ પુરુષાર્થઃ, એષ મોક્ષઃ ।
સ ચાયં યથોક્તેન જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયસાધનેન પ્રાપ્તવ્યો નાતઃ પરમસ્તીત્યેકે પ્રતિપન્નાઃ ।
તાન્નિરાચિકીર્ષુરુત્તરં કેવલાત્મજ્ઞાનવિધાનાર્થમ્ઽઆત્મા વા ઇદમ્ઽ ઇત્યાદ્યાહ ।
કથં પુનરકર્મસમ્બન્ધિકેવલાત્મવિજ્ઞાનવિધાનાર્થ ઉત્તરો ગ્રન્થ ઇતિ ગમ્યતે?
અન્યાર્થાનવગમાત્ ।
તથા ચ પૂર્વોક્તાનાં દેવતાનામગ્ન્યાદીનાં સંસારિત્વં દર્શયિષ્યત્યશનાયાદિદોષવત્ત્વેન"તમશનાપિપાસાભ્યામન્વવાર્જમ્"(૧ । ૨ । ૧) ઇત્યાદિના ।
અશનાયાદિમત્સર્વં સંસાર એવ પરસ્ય તુ બ્રહ્મણોઽશનાયાદ્યત્યયશ્રુતેઃ ।
ભવત્યેવં કેવલાત્મજ્ઞાનં મોક્ષસાધનં ન ત્વત્રાકર્મ્યેવાધિક્રિયતે વિશેષાશ્રવણાત્ ।
અકર્મિણ આશ્રમ્યન્તરસ્યેહાશ્રવણાત્ ।
કર્મ ચ બૃહતીસહસ્રલક્ષણં પ્રસ્તુત્યાનન્તરમેવાત્મજ્ઞાનં પ્રારભ્યતે ।
તસ્માત્કર્મ્યેવાધિક્રિયતે ।
ન ચ કર્માસંબન્ધ્યાત્મવિજ્ઞાનં પૂર્વવદન્ત ઉપસંહારાત્ ।
યથા કર્મસંબન્ધિનઃ પુરુષસ્ય સૂર્યાત્મનઃ સ્થાવરજઙ્ગમાદિસર્વપ્રાણ્યાત્મત્વમુક્તં બ્રાહ્મણેન મન્ત્રેણ ચ"સૂર્ય આત્મા"(ઋ.સં.૧ । ૧૧૪ । ૧) ઇત્યાદિના, તથૈવઽએષ બ્રહ્મૈષ ઇન્દ્રઃઽ (૩ । ૧ । ૩) ઇત્યાદ્યુપક્રમ્ય સર્વપ્રાણ્યાત્મત્વમ્ઽયચ્ચ સ્થાવરં સર્વં તત્પ્રજ્ઞાનેત્રમ્, (૩ । ૧ । ૩) ઇત્યુપસંહરિષ્યતિ ।
તથા ચ સંહિતોપનિષદિ"એતં હ્યેવ બહુવૃચા મહત્યુક્થે મીમાંસન્તે"(ઐ.આ.૩ । ૨ । ૩ । ૧૨) ઇત્યાદિના કર્મસંબન્ધિત્વમુક્ત્વા"સર્વેષુ ભૂતેષ્વેતમેવ બ્રહ્મેત્યાચક્ષતે"ઇત્યુપસંહરતિ ।
તથા તસ્યૈવ"યોઽયમશરીરઃ પ્રજ્ઞાત્મા"ઇત્યુક્તસ્ય"યશ્ચાસાવાદિત્ય એકમેવ તદિતિ વિદ્યાત્"ઇત્યેકત્વમુક્તમ્ ।
ઇહાપિ"કોઽયમાત્મા"(૩ । ૧ । ૧) ઇત્યુપક્રમ્ય પ્રજ્ઞાત્મત્વમેવ"પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ"(૩ । ૧ । ૩) ઇતિ દર્શયિષ્યતિ ।
તસ્માન્નાકર્મસંબન્ધ્યાત્મજ્ઞાનમ્ ।
પુનરુક્ત્યાનર્થક્યમિતિ ચેત્ ।
કથમ્?"પ્રાણો વા અહમસ્મ્યૃષે"ઇત્યાદિબ્રાહ્મણેન"સૂર્ય આત્મા"ઇતિ મન્ત્રેણ ચ નિર્ધારિતસ્યાત્મનઃ (૩ । ૧ । ૧) ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં પુનર્નિર્ધારણં પુનરુક્તમનર્થકમિતિ ચેત્ન૑ તસ્યૈવ ધર્માન્તરવિશેષનિર્ધારણાર્થત્વાન્ન પુનરુક્તતાદોષઃ ।
કથમ્? તસ્યૈવ કર્મસંબન્ધિનો જગત્સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાદિધર્મવિશેષનિર્ધારણાર્થત્વાત્કેવલોપાસ્ત્યર્થત્વાદ્વા ।
અથવા આત્મેત્યાદિપરો ગ્રન્થસન્દર્ભ આત્મનઃ કર્મિણઃ કર્મણોઽન્યત્રોપાસનાપ્રાપ્તૌ કર્મપ્રસ્તાવેઽવિહિતત્વાત્કેવલોઽપ્યાત્મોપાસ્ય ઇત્યેવમર્થઃ ।
ભેદાભેદોપાસ્યત્વાદ્વૈક એવાત્મા કર્મવિષયે ભેદદૃષ્ટિભાક્, સ એવાકર્મકાલેઽભેદેનાપ્યુપાસ્ય ઇત્યેવમપુનરુક્તતા ।
"વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્તદ્વેદોભયં સહ ।
અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે"(ઈ.ઉ.૧૧) ઇતિ,"કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ"(ઈ.ઉ.૨) ઇતિ ચ વાજિનામ્ ।
ન ચ વર્ષશતાત્પરમાયુર્મર્ત્યાનામ્ ।
યેન કર્મપરિત્યાગેનાત્માનમુપાસીત ।
દર્શિતં ચ"તાવન્તિ પુરુષાયુષોઽહ્નાં સહસ્રાણિ ભવન્તિ"ઇતિ ।
વર્ષશતં ચાયુઃ કર્મણૈવ વ્યાપ્તમ્ ।
દર્શિતશ્ચ મન્ત્રઃ"કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ"ઇત્યાદિઃ ।
તથા"યાવજ્જીવમગ્નિહોત્રઞ્જુહોતિ""યાવજ્જીવં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેત"ઇત્યાદ્યાશ્ચ ।
"તં યજ્ઞપાત્રૈર્દહન્તિ"ઇતિ ચ ।
ઋણત્રયશ્રુતેશ્ચ ।
તત્ર પારિવ્રાજ્યાદિ શાસ્ત્રં વ્યુત્થાયાથ ભિક્ષાચર્યં ચરન્તિ (બૃ.ઉ.૩ । ૫ । ૧, ૪ । ૪ । ૨૨) ઇતિ આત્મજ્ઞાનસ્તુતિપરોર્ઽથવાદઃ ।
અનધિકૃતાર્થો વા ।
ન૑ પરમાર્થવિજ્ઞાને ફલાદર્શને ક્રિયાનુપપત્તેઃ ।
યદુક્તં કર્મિણ આત્મજ્ઞાનં કર્મસંબન્ધિ ચ ઇત્યાદિ તન્ન ।
પરં હ્યાપ્તકામં સર્વસંસારદોષવર્જિતં બ્રહ્માહમસ્મીત્યાત્મત્વેન વિજ્ઞાને, કૃતેન કર્તવ્યેન વા પ્રયોજનમાત્મનોઽપશ્યત ફલાદર્શને ક્રિયા નોપપદ્યતે ।
ફલાદર્શનેઽપિ નિયુક્તત્વાત્કરોતીતિ ચેન્ન નિયોગાવિષયાત્મદર્શનાત્ ।
ઇષ્ટયોગમનિષ્ટવિયોગં ચાત્મનઃ પ્રયોજનં પશ્યંસ્તદુપાયાર્થી યો ભવતિ સ નિયોગસ્ય વિષયો દૃષ્ટો લોકે ।
ન તુ તદ્વિપરીતનિયોગાવિષયબ્રહ્માત્મત્વદર્શી ।
બ્રહ્માત્મત્વદર્શ્યપિ સંશ્ચેન્નિયુજ્યેત નિયોગાવિષયોઽપિ સન્ન કશ્ચિન્ન નિયુક્ત ઇતિ સર્વં કર્મ સર્વેણ સર્વદા કર્તવ્યં પ્રપ્નોતિ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
ન ચ સ નિયોક્તું શક્યતે કેનચિત્૑ આમ્નાયસ્યાપિ તત્પ્રભવત્વાત્ ।
મ હિ સ્વવિજ્ઞાનોત્થેન વચસા સ્વયં નિયુજ્યતે ।
નાપિ બૃહવિત્સ્વામ્યવિવેકિના ભૃત્યેન ।
આમ્નાયસ્ય નિત્યત્વે સતિ સ્વાતંન્ત્ર્યાત્સર્વાન્પ્રતિ નિયોક્તૃત્વસામર્થ્યમિતિ ચેન્ન ઉક્તદોષાત્ ।
તથાપિ સર્વેણ સર્વદા સર્વમવિશિષ્ટં કર્મ કર્તવ્યમિત્યુક્તો દોષોઽપ્યપરિહાર્ય એવ ।
તદપિ શાસ્ત્રેણૈવ વિધીયત ઇતિ ચેદ્યથાકર્મકર્તવ્યતા શાસ્ત્રેણ કૃતા તથા તદપ્યાત્મજ્ઞાનં તસ્યૈવ કર્મિણઃ શાસ્ત્રેણ વિધીયત ઇતિ ચેત્, ન૑ વિરુદ્ધાર્થબોધકત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યેકસ્મિન્કૃતાકૃતસંબન્ધિત્વં તદ્વિપરીતત્વં ચ બોધયિતું શક્યમ્, શીતોષ્ણતામિવાગ્નેઃ ।
ન ચેષ્ટયોગચિકીર્ષા આત્મનોઽનિષ્ટવિયોગાચિકીર્ષા ચ શાસ્ત્રકૃતા, સર્વપ્રાણિનાં તદ્દર્શનાત્ ।
શાસ્ત્રકૃતં ચેત્તદુભયં ગોપાલાદીનાં ન દૃશ્યેત, અશાસ્ત્રજ્ઞત્વાત્તેષામ્ ।
યદ્ધિ સ્વતોઽપ્રાપ્તં તચ્છાસ્ત્રેણ બોધયિતવ્યમ્ ।
તચ્ચેત્કૃતકર્તવ્યતાવિરોધ્યાત્મજ્ઞાનં શાસ્ત્રેણ કૃતમ્, કથં તદ્વિરુદ્ધાં કર્તવ્યતાં પુનરુત્પાદયેચ્છીતતામિવાગ્નૌ તમ ઇવ ચ ભાનૌ ।
ન બોધયત્યેવેતિ ચેન્ન,"સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્"(કૌ.ઉ.૩ । ૯) "પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ"(૩ । ૧ । ૩) ઇતિ ચોપસંહારાત્ ।
"તદાત્માનમેવાવેત્"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૯) "તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.૬ । ૮ ૧૬) ઇત્યેવમાદિવાક્યાનાં તત્પરત્વાત્ ।
ઉત્પન્નસ્ય ચ બ્રહ્માત્મવિજ્ઞાનસ્યાબાધ્યમાનત્વાન્નાનુત્પન્નં ભ્રાન્તં વેતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
ત્યાગેઽપિ પ્રયોજનાભાવસ્ય તુલ્યત્વમિતિ ચેત્"નાકૃતેનેહ કશ્ચન"(ગીતા ૩ । ૨૮) ઇતિ સ્મૃતેઃ ય આહુર્વિદિત્વા બ્રહ્મ વ્યુત્થાનમેવ કુર્યાદિતિ તેષામપ્યેષ સમાનો દોષઃ પ્રયોજનાભાવ ઇતિ ચેન્ન૑ અક્રિયામાત્રત્વાદ્વ્યુત્થાનસ્ય ।
અવિદ્યાનિમિત્તો હિ પ્રયોજનસ્ય ભાવો ન વસ્તુધર્મઃ સર્વપ્રાણિનાં તદ્દર્શનાત્ ।
પ્રયોજનતૃષ્ણયા ચ પ્રેર્યમાણસ્ય વાઙ્મનઃકાયૈઃ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
"સોઽકામયત જાયા મે સ્યાત્"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૭) ઇત્યાદિના પુત્રવિત્તાદિ પાઙ્ક્તલક્ષણં કામ્યમેવેતિ"ઉભે હ્યેતે એષણે એવ"(બૃ.ઉ.૩ । ૫ । ૧ ૑ ૪ । ૪ । ૨૨) ઇતિ વાજસનેયિબ્રાહ્મણેઽવધારણાત્ ।
અવિદ્યાકામદોષનિમિત્તાયા વાઙ્મનઃકાયપ્રવૃત્તેઃ પાઙ્ક્તલક્ષણાયા વિદુષોઽવિદ્યાદિદોષાભાવાદનુપપત્તેઃ ક્રિયાભાવમાત્રં વ્યુત્થાનમ્, ન તુ યાગાદિવદનુષ્ઠેયરૂપં ભાવાત્મકમ્ ।
તચ્ચ વિદ્યાવત્પુરુષધર્મ ઇતિ ન પ્રયોજનમન્વેષ્ટવ્યમ્ ।
ન હિ તમસિ પ્રવૃત્તસ્યોદિત આલોકે યદ્ગર્તપઙ્કકણ્ટકાદ્યતપનં તત્કિંપ્રયોજનમિતિ પ્રશ્નાર્હમ્ ।

વ્યુત્થાનં તર્હ્યર્થપ્રાપ્તત્વાન્ન ચોદનાર્હમિતિ ગાર્હસ્થ્યે ચેત્પરં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં જાતં તત્રૈવાસ્ત્વકુર્વત આસનં ન તતોઽન્યત્ર ગમનમિતિ ચેન્ન કામપ્રયુક્તત્વાદ્ગાર્હસ્થ્યસ્ય"એતાવાન્વૈ કામઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૧૭) ઇતિ"ઉભે હ્યેતે એષણે એવ"(બૃ,ઉ.૩ । ૫ । ૧ ૑ ૪ । ૪ । ૨૨) ઇત્યવધારણાત્ ।
કામનિમિત્તપુત્રવિત્તાદિસંબન્ધનિયમાભાવમાત્રં ન હિ તતોઽન્યત્ર ગમનં વ્યુત્થાનમુચ્યતે ।
અતો ન ગાર્હસ્થ્ય એવાકુર્વત આસનમુત્પન્નવિદ્યસ્ય ।
એતેન ગુરુશુશ્રૂષાતપસોરપ્યપ્રતિપત્તિર્વિદુષઃસિદ્ધા ।
અત્ર કેચિદ્ગૃહસ્થા ભિક્ષાટનાદિભયાત્પરિભવાચ્ચ ત્રસ્યમાનાઃ સૂક્ષ્મદૃષ્ટિતાં દર્શયન્ત ઉત્તરમાહુઃ ભિક્ષોરપિ ભિક્ષાટનદિનિયમદર્શનાદ્દેહધારણમાત્રાર્થિનો ગૃહસ્થસ્યાપિ સાધ્યસાધનૈષણોભયવિનિર્મુક્તસ્ય દેહમાત્રધારણર્થમશનાચ્છાદનમાત્રમુપજીવતો ગૃહ એવાસ્ત્વાસનમિતિ ।
ન, સ્વગૃહવિશેષપરિગ્રહનિયમસ્ય કામપ્રયુક્તત્વાદિત્યુક્તોત્તરમેતત્ ।
સ્વગૃહવિશેષપરિગ્રહાભાવે ચ શરીરધારણમાત્રપ્રયુક્તાશનાચ્છાદનાર્થિનઃ સ્વપરિગ્રહવિશેષાભાવેર્ઽથાદ્ભિક્ષુકત્વમેવ ।
શરીરધારણાર્થાયાં ભિક્ષાટનાદિપ્રવૃત્તૌ યથા નિયમો ભિક્ષોઃ શૌચાદૌ ચ, તથા ગૃહિણોઽપિ વિદુષોઽકામિનોઽસ્તુ નિત્યકર્મસુ નિયમેન પ્રવૃત્તિર્યાવજ્જીવાદિશ્રુતિનિયુક્તત્વાત્પ્રત્યવાયપરિહારાયેતિ ।
એતન્નિયોગાવિષયત્વેન વિદુષઃ પ્રત્યુક્તમશક્યનિયોજ્યત્વાચ્ચેતિ ।
યાવજ્જીવાદિનિત્યચોદનાનર્થક્યમિતિ ચેત્?
ન, અવિદ્વદ્વિષયત્વેનાર્થવત્ત્વાત્ ।
યત્તુ ભિક્ષોઃ શરીરધારણમાત્રપ્રવૃત્તસ્ય પ્રવૃત્તેર્નિયતત્વં તત્પ્રવૃત્તેર્ન પ્રયોજકમ્ ।
આચમનપ્રવૃત્તસ્ય પિપાસાપગમવન્નાન્યપ્રયોજનાર્થત્વમવગમ્યતે ।
ન ચાગ્નિહોત્રાદીનાં તદ્વદર્થપ્રાપ્તપ્રવૃત્તિનિયતત્વોપપત્તિઃ ।
અર્થપ્રાપ્તપ્રવૃત્તિનિયમોઽપિ પ્રયોજનાભાવેઽનુપપન્ન એવેતિ ચેત્?
ન, તન્નિયમસ્ય પૂર્વપ્રવૃત્તિસિદ્ધત્વાત્તદતિક્રમે યત્નગૌરવાત્ ।
અર્થપ્રાપ્તસ્ય વ્યુત્થાનસ્ય પુનર્વચનાદ્વિદુષઃ કર્તવ્યત્વોપપત્તિઃ ।
અવિદુષોપિ મુમુક્ષુણા પારિવ્રાજ્યં કર્તવ્યમેવ ।
તથા ચ"શાન્તો દાન્તઃ"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૩) ઇત્યાદિવચનં પ્રમાણમ્ ।
શમદમાદીનાં ચાત્મદર્શનસાધનાનામન્યાશ્રમેષ્વનુપપત્તેઃ ।
"અત્યાશ્રમિભ્યઃ પરમ પવિત્રં પ્રોવાચ સમ્યગૃષિસંઘજુષ્ટમ્"(૬ । ૨૧) ઇતિ ચ શ્વેતાશ્વતરે વિજ્ઞાયતે ।
ઽન કર્મણા ન પ્રજયા ધનેન ત્યાગેનૈકે અમૃતત્વમાનશુઃઽ (કૈવલ્ય.૨) ઇતિ ચ કૈવલ્યશ્રુતિઃ ।
"જ્ઞાત્વા નૈષ્કર્મ્યમાચરેત્"ઇતિ ચ સ્મૃતેઃ ।
"બ્રહ્માશ્રમપદે વસેત્"ઇતિ ચ બ્રહ્મચર્યાદિવિદ્યાસાધનાનાં ચ સાકલ્યેનાત્યાશ્રમિષૂપપત્તેર્ગ્રાર્હસ્થ્યેઽસંભવાત્ ।
ન ચાસંપન્નં સાધનં કસ્યચિદર્થસ્ય સાધનાયાલમ્ ।
યદ્વિજ્ઞાનોપયોગીનિ ચ ગાર્હસ્થ્યાશ્રમકર્માણિ તેષાં પરમફલમુપસંહૃતં દેવતાપ્યયલક્ષણં સંસારવિષયમેવ ।
યદિ કર્મિણ એવ પરમાત્મવિજ્ઞાનમભવિષ્યત્સંસારવિષયસ્યૈવ ફલસ્યોપસંહારો નોપાપાત્સ્યત્ ।
અઙ્ગફલં તદિતિ ચેન્ન તદ્વિરોધ્યાત્મવસ્તુવિષયત્વાદાત્મવિદ્યાયાઃ ।
નિરાકૃતસર્વનામરૂપકર્મપરમાર્થાત્મવસ્તુવિષયં જ્ઞાનમમૃતત્વસાધનમ્ ।
ગુણફલસંબન્ધે હિ નિરાકૃતસર્વવિશેષાત્મવસ્તુવિષયત્વં જ્ઞાનસ્ય ન પ્રાપ્નોતિ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્,"યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્"
(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૪) ઇત્યધિકૃત્ય ક્રિયાકારકફલાદિસર્વવ્યવહારનિરાકારણાદ્વિદુષઃ ।
તદ્વિપરીતસ્યાવિદુષો"યત્ર હિ દ્વૈતમિવ"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૪) ઇત્યુક્ત્વા ક્રિયાકારકફલરૂપસ્યૈવ સંસારસ્ય દર્શિતત્વાચ્ચ વાજસનેયિબ્રાહ્મણે ।
તથેહાપિ દેવતાપ્યયં સંસારવિષયં યત્ફલમશનાયાદિમદ્વસ્ત્વાત્મકં તત્ફલમુપસંહૃત્ય કેવલં સર્વાત્મકવસ્તુવિષયં જ્ઞાનમમૃતત્વાય વક્ષ્યામીતિ પ્રવર્તતે ।
ઋણપ્રતિબન્ધસ્યાવિદુષ એવ મનુષ્યપિતૃદેવલોકપ્રાપ્તિં પ્રતિ, ન વિદુષઃ ।
"સોઽયં મનુષ્યલોકઃ પુત્રેણૈવ"(બૃ.ઉ.૧ । ૫ । ૧૬) ઇત્યાદિલોકત્રયસાધનનિયમશ્રુતેઃ ।
વિદુષશ્ચ ઋણપ્રતિબન્ધાભાવો દર્શિત આત્મલોકાર્થિનઃ"કિં પ્રજયા કરિષ્યામઃ"(બૃ.ઉ.૪ । ૪ । ૨૨) ઇત્યાદિના ।
તથા"એતદ્વ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાંસ આહુરૃષઃ કાવષેયાઃ"ઇત્યાદિ ।
"એતદ્ધ સ્મ વૈ તત્પૂર્વે વિદ્વાંસોઽગ્નિહોત્રં ન જુહવાઞ્ચક્રુઃ"(કૌષી. ૨ । ૫) ઇતિ ચ કૌષીતકિનામ્ ।
અવિદુષસ્તર્હિ ઋણાનપાકરણે પારિવ્રાજ્યાનુપપત્તિરિતિ ચેત્?
ન૑ પ્રાગ્ગાર્હસ્થ્યપ્રતિપત્તેરૃણિત્વાસંભવાત્ ।
અધિકારાનારૂઢોઽપ્યૃણી ચ સ્યાત્સર્વસ્ય ઋણિત્વમિત્યનિષ્ટં પ્રસજ્યેતાપ્રતિપન્નગાર્હસ્થ્યસ્યાપિ"ગૃહાદ્વનીભૂત્વા પ્રવ્રજેદ્યદિ વેતરથા બ્રહ્મચર્યાદેવ પ્રવ્રજેદ્ગૃહાદ્વા વનાદ્વા"(જા.ઉ.૪) ઇત્યાત્મદર્શનોપાયસાધનત્વેનેષ્યત એવ પારિવ્રાજ્યમ્ ।
યાવજ્જીવાદિશ્રુતીનામવિદ્વદમુમુક્ષુવિષયે કૃતાર્થતા ।
છાન્દોગ્યે ચ કેષાઞ્ચિદ્દ્વાદશરાત્રમગ્નિહોત્રં હુત્વા તત ઊર્ધ્વ પરિત્યાગઃ શ્રૂયતે ।
યત્ત્વનધિકૃતાનાં પારિવ્રાજ્યમિતિ, તન્ન, તેષાં પૃથગેવ,"ઉત્સન્નાગ્નિરનગ્નિકો વા"ઇત્યાદિશ્રવણાત્ ।
સર્વસ્મૃતિષુ ચાવિશેષેણાશ્રમવિકલ્પઃ પ્રસિદ્ધઃ સમુચ્ચયશ્ચ ।
યત્તુ વિદુષોર્ઽથપ્રાપ્તં વ્યુત્થાનમિત્યશાસ્ત્રાર્થત્વે, ગૃહે વને વા તિષ્ઠતો ન વિશેષ ઇતિ, તદસત્વ્યુત્થાનસ્યૈવાર્થપ્રાપ્તત્વાન્નાન્યત્રાવસ્થાનં સ્યાત્ ।
અન્યત્રાવસ્થાનસ્ય કામકર્મપ્રયુક્તત્વં હ્યવોચામ, તદભાવમાત્રં વ્યુત્થાનમિતિ ચ ।
યથાકામિત્વં તુ વિદુષોઽત્યન્તમપ્રાપ્તં અત્યન્તમૂઢવિષયત્વેનાવગમાત્ ।
તથા શાસ્ત્રચોદિતમપિ કર્મ આત્મવિદોઽપ્રાપ્તં ગુરુભારતયાવગમ્યતે ।
કિમુતાત્યન્તાવિવેકનિમિત્તં યથાકર્મિત્વમ્ ।
ન હિ ઉન્માદતિમિરદૃષ્ટ્યુપલબ્ધં વસ્તુ તદપગમેઽપિ તથૈવ સ્યાત્ ।
ઉન્માદતિમિરદૃષ્ટિનિમિત્તત્વાદેવ તસ્ય ।
તસ્માદાત્મવિદો વ્યુત્થાનવ્યતિરેકેં ન યથાકામિત્વં ન ચાન્યત્કર્તવ્યમિત્યેતત્સિદ્ધમ્ ।
યત્તુ"વિદ્યાં ચાવિદ્યાં ચ યસ્યદ્વેદોભયં સહ"(ઈ.ઉ.૧૧) ઇતિ ન વિદ્યાવતો વિદ્યયા સહાવિદ્યાપિ વર્તતે ઇત્યયમર્થઃ કસ્તર્હિ એકસ્મિન્પુરુષે એતે એકદૈવ ન સહ સંબધ્યેયાતામિત્યર્થઃ ।
યથા શુક્તિકાયાં રજતશુક્તિકાજ્ઞાને એકસ્ય પુરુષસ્ય ।
"દૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા"(ક.ઉ.૧ । ૨ । ૪) ઇતિ હિ કાઠકે ।
તસ્માન્ન વિદ્યાયાં સત્યામવિદ્યાસંભવોઽસ્તિ ।
"તપસા બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસસ્વ"(તૈ.ઉ.૩ । ૨) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ તપ આદિ વિદ્યોત્પત્તિસાધનં ગુરૂપાસનાદિ ચ કર્મ અવિદ્યાત્મકત્વાદવિદ્યોચ્યતે તેન વિદ્યામુત્પાદ્ય મૃત્યું કામમતિતરતિ ।
તતો નિષ્કામસ્ત્યક્તૈષણોબ્રહ્મવિદ્યયા અમૃતત્વમશ્નુત ઇત્યેઽતમર્થ દર્શયન્નાહ "અવિદ્યયા મૃત્યું તીર્ત્વા વિદ્યયામૃતમશ્નુતે"(ઈ.ઉ.૧૧) ઇતિ ।
યત્તુ પુરુષાયુઃ સર્વં કર્મણૈવ વ્યાપ્તં"કુવેન્નેવેહ કર્માણિ જિજીવિષેચ્છતં સમાઃ"(ઈ.ઉ.૨) ઇતિ તદવિદ્વદ્વિષયત્વેન પરિહૃતમિતરથાસંભવાત્ ।
યત્તુ વક્ષ્યમાણમપિ પૂર્વોક્તતુલ્યત્વાત્કર્મણાવિરુદ્ધમાત્મજ્ઞાનમિતિ, તત્સવિશેષનિર્વિશેષાત્મતયા પ્રત્યુક્તમ્, ઉત્તરત્ર વ્યાખ્યાને ચ દર્શયિષ્યામઃ ।
અતઃ કેવલનિષ્ક્રિયબ્રહ્માત્મકત્વવિદ્યાદર્શનાર્થમુત્તરો ગ્રન્થ આરભ્યતે
૧,૧.૧
આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ ।
નાન્યત્કિઞ્ચન મિષત્ ।
સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૧.૧
આત્મા આપ્નોતેરત્તેરતતેર્વા પરઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરશનાયાદિસર્વસંસારધર્મવર્જિતો નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવોઽજોઽજરોઽમરોમૃતોઽભયોઽદ્વયો વૈ ઇદં યદુક્તં નામરૂપકર્મભેદભિન્નઞ્જગદાત્મૈવૈકોઽગ્રે જગતઃ સૃષ્ટેઃ પ્રાગાસીત્ ।
કિં નેદાનીં સ એવૈકઃ
ન ।
કથં તર્હ્યાસીદિત્યુચ્યતે યદ્યપીદાનીં સ એવૈકસ્તથાપ્યસ્તિ વિશેષઃ ।
પ્રાગુત્પત્તેરવ્યાકૃતનામરૂપભેદમાત્મભૂતમાત્મૈકશબ્દપ્રત્યયગોચરં જગદિદાનીં વ્યાકૃતનામરૂપભેદત્વાદનેકશબ્દપ્રત્યયગોચરમાત્મૈકશબ્દપ્રત્યયગોચર ચેતિ વિશેષઃ ।
યથા સલિલાત્પૃથક્ફેનનામરૂપવ્યાકરણાત્પ્રાક્સલિલૈકશબ્દપ્રત્યયગોચરમેવ ફેનમ્, યદા સલિલાત્પૃથઙ્નામરૂપભેદેન વ્યાકૃતં ભવતિ તદા સલિલં ફેનં ચેત્યનેકશબ્દપ્રત્યયભાક્સલિલમેવેતિ ચૈકશબ્દપ્રત્યયભાક્ચ ફેનં ભવતિ તદ્વત્ ।
નાન્યત્કિઞ્ચન ન કિઞ્ચિદપિ મિષન્નિમિષદ્વ્યાપારવદિતરદ્વા ।
યથા સાંખ્યાનામનાત્મપક્ષપાતિ સ્વતન્ત્રં પ્રધાનં યથા ચ કાણાદાનામણવો ન તદ્વદિહાન્યદાત્મનઃ કિઞ્ચિદપિ વસ્તુ વિદ્યતે કિં તર્હિ ! આત્મૈવૈક આસીદિત્યભિપ્રાયઃ ।
સ સર્વજ્ઞસ્વાભાવ્યાદાત્મા એક એવ સન્નીક્ષત ।
નનુ પ્રાગુત્પત્તેરકાર્યકરણત્વાત્કથમીક્ષિતવાન્ ।
નાયં દોષઃ સર્વજ્ઞસ્વાભાવ્યાત્તથા ચ મન્ત્રવર્ણઃ"અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા"(શ્વે.ઉ.૩ । ૧૯) ઇત્યાદિઃ ।
કેનાભિપ્રાયેણેત્યાહ લોકાનમ્ભઃપ્રભૃતીન્ પ્રાણિકર્મફલોપભોગસ્થાનભૂતાન્નુ સૃજૈ સૃજેઽહમિતિ

૧,૧.૨
એવમીક્ષિત્વા આલોચ્ય
સ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતામ્ભો મરીચીર્મરમાપઃ ।
અદોઽમ્ભઃ પરેણ દિવમ્ ।
દ્યૌઃ પ્રતિષ્ઠા ।
અન્તરિક્ષં મરીચયઃ ।
પૃથિવી મરઃ ।
યા અધસ્તાત્તા આપઃ

ભાષ્ય ૧,૧.૨
સ આત્મેમાંલ્લોકાનસૃજત સૃષ્ટવાન્ ।
યથેહ બુદ્ધિમાંસ્તક્ષાદિરેવંપ્રકારાન્પ્રાસાદાદીન્સૃજ ઇતિ ઈક્ષિત્વેક્ષાનન્તર પ્રાસાદાદીન્સૃજતિ તદ્વત્ ।
નનુ સોપાદાનસ્તક્ષાદિઃ પ્રાસાદાદીન્સૃજતીતિ યુક્તં નિરુપાદાનસ્ત્વાત્મા કથં લોકાન્ સૃજતિ ?
નૈષ દોષઃ, સલિલફેનસ્થાનીયે આત્મભૂતે નામરૂપે અવ્યાકૃતે આત્મૈકશબ્દવાચ્યે વ્યાકૃતફેનસ્થાનીયસ્ય ।
જગતઃ ઉપાદાનભૂતે સંભવતઃ ।
તસ્માદાત્મભૂતનામરુપોપાદાનભૂતઃ સન્સર્વજ્ઞો જગન્નિર્મિમીત ઇત્યવિરુદ્ધમ્ ।
અથવા, યથા વિજ્ઞાનવાન્માયાવી નિરુપાદાન આત્માનમેવ આત્માન્તરત્વેનાકાશેન ગચ્છન્તમિવ નિર્મિમીતે, તથા સર્વજ્ઞો દેવઃ સર્વશક્તિર્મહામાય આત્માનમેવાત્માન્તરત્વેન જગદ્રૂપેણ નિર્મિમીત ઇતિ યુક્તતરમ્ ।
એવં ચ સતિ કાર્યકારણોભયાસદ્વાદ્યાદિપક્ષાશ્ચ ન પ્રસજ્જન્તે સુનિરાકૃતાશ્ચ ભવન્તિ ।
કાંલ્લોકાનસૃજતેત્યાહ અમ્ભો મરીચિર્મરમાપ ઇતિ ।
આકાશાદિક્રમેણ અણ્ડમુત્પાદ્યામ્ભઃપ્રભૃતીન્ લોકાનસૃજત ।
તત્રામ્ભઃપ્રભૃતીન્ સ્વયમેવ વ્યાચષ્ટે શ્રુતિઃ ।
અદસ્તદમ્ભઃ શબ્દવાચ્યો લોકઃ પરેણ દિવં દ્યુલોકાત્પરેણ પરસ્તાત્૑ સોઽમ્ભઃશબ્દવાચ્ય અમ્ભો ભરણાત્ ।
દ્યૌઃપ્રતિષ્ઠાશ્રયસ્તસ્યામ્ભસો લોકસ્ય ।
દ્યુલોકાદધસ્તાદન્તરિક્ષં યત્તન્મરીચયઃ ।
એકોઽપ્યનેકસ્થાનભેદત્વાદ્બહુવચનભાક્ મરીચય ઇતિ ૑ મરીચિભિર્વા રશ્મિભિઃસમ્બન્ધાત્ ।
પૃથિવી મરો મ્રિયન્તેઽસ્મિન્ ભૂતાનીતિ ।
યા અધસ્તાત્પૃથિવ્યાસ્તા આપ ઉચ્યન્તે ૑ આપ્નોતેઃ, લોકાઃ ।
યદ્યપિ પઞ્ચભૂતાત્મકત્વં લોકાનાં તથાપ્યબ્બાહુલ્યાદબ્નામભિરેવામ્ભો મરીચિર્મરમાપ ઇત્યુચ્યન્તે

૧,૧.૩
સર્વપ્રાણિકર્મફલોપાદાનાધિષ્ઠાનભૂતાંશ્ચતુરો લોકાન્ સૃષ્ટ્વા
સ ઈક્ષતેમે નુ લોકાઃ ।
લોકપાલાન્નુ સૃજા ઇતિ ।
સોઽદ્ભ્ય એવ પુરુષં સમુદ્ધૃત્યામૂર્ચ્છયત્

ભાષ્ય ૧,૧.૩
સ ઈશ્વરઃ પુનરેવેક્ષત ।
ઇમે નુ અમ્ભઃપ્રભૃતયો મયા સૃષ્ટા લોકાઃ પરિપાલયિતૃવર્જિતા વિનશ્યેયુઃ તસ્માદેષાં રક્ષણાર્થં લોકપાલાંલ્લોકાનાં પાલયિતૃ સૃજૈ સૃજેઽહમિતિ ।
એવમીક્ષિત્વા સોઽદ્ભ્ય એવં અપ્પ્રધાનેભ્ય એવ પઞ્ચભૂતેભ્યો યેભ્યોઽમ્ભઃપ્રભૃતીન્સૃષ્ટવાંસ્તેભ્ય એવેત્યર્થઃ ।
પુરુષં પુરુષાકારં શિરઃપાણ્યાદિમન્તં સમુદ્ધૃત્ય અદ્ભ્યઃ સમુપાદાય મૃત્પિણ્ડમિવ કુલાલાઃ પૃથિવ્યાઃ, અમૂર્છયત્મૂર્છિતવાન્ સંપિણ્ડિતવાન્ સ્વાવયવસંયોજનેનેત્યર્થઃ

૧,૧.૪
તમભ્યતપત્ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્ય મુખં નિરભિદ્યત યથાણ્ડમ્ ।
મુખાદ્વાક્ ।
વાચોઽગ્નિઃ ।
નાસિકે નિરભિદ્યેતામ્ ।
નાસિકાભ્યાં પ્રાણઃ ।
પ્રાણાદ્વાયુઃ ।
અક્ષિણી નિરભિદ્યેતામ્ ।
અક્ષીભ્યાં ચક્ષુઃ ।
ચક્ષુષ આદિત્યઃ ।
કર્ણૌ નિરભિદ્યેતામ્ ।
કર્ણાભ્યાં શ્રોત્રમ્ ।
શ્રોત્રાદ્દિશઃ ।
ત્વઙ્નિરભિદ્યત ।
ત્વચો લોમાનિ ।
લોમભ્ય ઓષધિવનસ્પતયઃ ।
હૃદયં નિરભિદ્યત ।
હૃદયાન્મનઃ ।
મનસશ્ચન્દ્રમાઃ ।
નાભિર્નિરભિદ્યત ।
નાભ્યા અપાનઃ ।
અપાનાન્મૃત્યુઃ ।
શિશ્નં નિરભિદ્યત ।
શિશ્નાદ્રેતઃ ।
રેતસ આપઃ

ભાષ્ય ૧,૧.૪
તં પિણ્ડં પુરુષવિધમુદ્દિશ્યાભ્યતપત્ ।
તદભિધ્યાનં સંકલ્પં કૃતવાનિત્યર્થઃ,"યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ"(મુ.ઉ.૧ । ૧ । ૯) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્યેશ્વરસંકલ્પેન તપસાભિતપ્તસ્ય પિણ્ડસ્ય મુખં નિરભિદ્યત મુખાકારં સુષિરમજાયત યથા પક્ષિણોઽણ્ડં નિર્ભિદ્યત એવમ્ ।
તસ્માન્નિર્ભિન્નાત્મુખાદ્વાક્કરણમિન્દ્રિયં નિરવર્તત૑ તદધિષ્ઠાતાગ્નિસ્તતો વાચો લોકપાલઃ ।
તથા નાસિકે નિરભિદ્યેતામ્ ।
નાસિકાભ્યાં પ્રાણઃ૑ પ્રાણદ્વાયુઃ૑ ઇતિ સર્વત્રાધિષ્ઠાનં કરણં દેવતા ચ ત્રયં ક્રમેણ નિર્ભિન્નમિતિ ।
અક્ષિણી કર્ણૌ ત્વઘૃદયમન્તઃકરણાધિષ્ઠાનમ્, મનોઽન્તઃકરણમ્ નાભિઃ સર્વપ્રાણબન્ધનસ્થાનમ્ ।
અપાનસંયુક્તત્વાદપાન ઇતિ પાય્વિન્દ્રિયમુચ્યતે ।
તસ્માત્તસ્યાધિષ્ઠાત્રી દેવતા મૃત્યુઃ ।
યથાન્યત્ર, તથા શિશ્નં નિરભિદ્યત પ્રજનનેન્દ્રિયસ્થાનમ્ ।
ઇન્દ્રિયં રેતો રેતોવિસર્ગાર્થત્વાત્સહ રેતસોચ્યતે ।
રેતસ આપ ઇતિ

ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ

૧,૨.૧
તા એતા દેવતાઃ સૃષ્ટા અસ્મિન્મહત્યર્ણવે પ્રાપતન્ ।
તમશનાપિપાસાભ્યામન્વવાર્જત્ ।
તા એનમબ્રુવન્નાયતનં નઃ પ્રજાનીહિ ।
યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતા અન્નમદામેતિ

ભાષ્ય ૧,૨.૧
તા એતા અગ્ન્યાદયો દેવતા લોકપાલત્વેન સંકલ્પ્ય સૃષ્ટા ઈશ્વરેણાસ્મિન્સંસારર્ણવે સંસારસમુદ્રે મહત્યવિદ્યાકામકર્મપ્રભવ દુઃખોદકે તીવ્રરોગજરામૃત્યુમહાગ્રાહેઽનાદાવનન્તેઽપારે નિરાલમ્બે વિષયેન્દ્રિયજનિતસુખલવક્ષણવિશ્રામે પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થતૃણ્મારુતવિક્ષોભોત્થિતાનર્થશતમહોર્મૌ મહારૌરવાદ્યનેકનિરયગતહાહેત્યાદિકૂજિતાક્રોશનોદ્ભૂતમહારવે સત્યાર્જવદાનદયાહિંસાશમદમધૃત્યાદ્યાત્મગુણપાથેયપૂર્ણજ્ઞાનોડુપે સત્સઙ્ગસર્વત્યાગમાર્ગે મોક્ષતીરે એતસ્મિન્મહત્યર્ણવે પ્રાપતન્પતિતતવત્યઃ ।
તસ્માદગ્ન્યાદિદેવતાપ્યયલક્ષણાપિ યા ગતિર્વ્યાખ્યાતા જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાનફલભૂતા સાપિ નાલં સંસારદુઃખોપશમાય, ઇત્યયં વિવક્ષિતોર્ઽથેઽત્ર ।
યત એવં તસ્માદેવં વિદિત્વા પરં બ્રહ્મ આત્માત્મનઃ સર્વભૂતાનાં ચ યો વક્ષ્યમાણવિશેષણઃ પ્રકૃતશ્ચ જગદુત્પત્તિસ્થિતિસંહારહેતુત્વેન સ સર્વસંસારદુઃખોપશમનાય વેદિતવ્યઃ ।
તસ્માત્"એષ પન્થા એતત્કમૈતદ્બ્રહ્મૈતત્સત્યમ્"(ઐ.ઉ.૨ । ૧ । ૧) યદેતત્પરબ્રહ્માત્મજ્ઞાનમ્"નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતેઽયનાય"(શ્વે.ઉ.૩ । ૮.૬ । ૧૫) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
તં સ્થાનકરણદેવતોત્પત્તિબીજભૂતં પુરુષં પ્રથમોત્પાદિતં પિણ્ડમાત્માનમશનાયાપિપાસાભ્યામન્વવાર્જદનુગમિતવાન્સંયોજિતવાનિત્યથેઃ ।
તસ્ય કારણભૂતસ્યાશનાયાદિદોષવત્ત્વાત્તત્કાર્યભૂતાનામપિ દેવતાનામશનાયાદિમત્ત્વમ્ ।
તાસ્તતોઽશનાયાપિપાસાભ્યાં પીડ્યમાના એનં પિતામહં સ્રષ્ટારમબ્રુવન્નુક્તવત્યઃ આયતનમધિષ્ઠાનં નોઽસ્મભ્યં પ્રજાનીહિ વિધત્સ્વ ।
યસ્મિન્નાયતને પ્રતિષ્ઠિતાઃ સમર્થાઃ સત્યોઽન્નમદામ ભક્ષયામ ઇતિ

૧,૨.૨
એવમુક્ત ઈશ્વરઃ
તાભ્યો ગામાનયત્ ।
તા અબ્રુવન્ન વૈ નોઽયમલમિતિ ।
તાભ્યોઽશ્વમાનયત્ ।
તા અબ્રુવન્ન વૈ નોઽયમલમિતિ

તાભ્યો દેવતાભ્યો ગાં ગવાકૃતિવિશિષ્ટં પિણ્ડં તાભ્ય ઐવાદ્ભ્યઃ પૂર્વવત્પિણ્ડં સમુદ્ધૃત્ય મૂર્છયિત્વાનયદ્દર્શિતવાન્ ।
તાઃ પુનર્ગવાકૃતિં દૃષ્ટવાન્બ્રુવન્ ન વૈ નોઽસ્મદર્થમધિષ્ઠાનાયાન્નમત્તુમયં પિણ્ડોઽલં ન વૈ ।
અલં પર્યાપ્તઃ અત્તું ન યોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ગવિ પ્રત્યાખ્યાતે તાભ્યોઽશ્વમાનયત્તા અબ્રુવન્ન વૈ નોઽયમલમિતિ પૂર્વવત્

૧,૨.૩
સર્વપ્રત્યાખ્યાને
તાભ્યઃ પુરુષમાનયત્ ।
તા અબ્રુવન્ સુકૃતં બતેતિ ।
પુરુષો વાવ સુકૃતમ્ ।
તા અબ્રવીદ્યથાયતનં પ્રવિશતેતિ

ભાષ્ય ૧,૨.૩
તાભ્યઃ પુરુષમાનયત્સ્વયોનિભૂતમ્ ।
તાઃ સ્વયોનિં પુરુષં દૃષ્ટ્વા અખિન્નાઃ સત્યઃ સુકૃતં શોભનં કૃતમિદમધિષ્ઠાનં બતેત્યબ્રુવન્ તસ્માત્પુરુષો વાવ પુરુષ એવ સુકૃતં સર્વપુણ્યકર્મહેતુત્વાત્ ।
સ્વયં વા સ્વેનેવાત્મના સ્વમાયાભિઃ કૃતત્વાત્સુકૃતમિત્યુચ્યતે ।
તા દેવતા ઈશ્વરોઽબ્રવીદિષ્ટમાસામિદમધિષ્ઠાનમિતિ મત્વા સર્વે હિ સ્વયોનિષુ રમન્તે, અતો યથાયતનં યસ્ય યદ્વદનાદિક્રિયાયોગ્યમાયતનં તત્પ્રવિશતેતિ

૧,૨.૪
તથાસ્ત્વિત્યનુજ્ઞાં પ્રતિલભ્યેશ્વરસ્ય નગર્યામિવ બલાધિકૃતાદયઃ
અગ્નિર્વાગ્ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશત્ ।
વાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશત્ ।
આદિત્યશ્ચક્ષુર્ભૂત્વાક્ષિણી પ્રાવિશત્ ।
દિશઃ શ્રોત્રં ભૂત્વા કર્ણૌ પ્રાવિશન્ ।
ઓષધિવનસ્પતયો લોમાનિ ભૂત્વા ત્વચં પ્રાવિશન્ ।
ચન્દ્રમા મનો ભૂત્વા હૃદયં પ્રાવિશત્ ।
મૃત્યુરપાનો ભૂત્વા નાભિં પ્રાવિશત્ ।
આપો રેતો ભૂત્વા શિશ્નં પ્રાવિશન્

ભાષ્ય ૧,૨.૪
અગ્નિર્વાગભિમાની વાગેવ ભૂત્વા સ્વાં યોનિં મુખં પ્રાવિશત્તથોક્તાર્થમન્યત્ ।
વાયુર્નાસિકે આદિત્યોઽક્ષિણી દિશઃ કર્ણૌ ઓષધિવનસ્યતયસ્ત્વચં ચન્દ્રમા હૃદયં મૃત્યુર્નાભિમાપઃ શિશ્નં પ્રાવિશન્

૧,૨.૫
એવં લબ્ધાધિષ્ઠાનાસુ દેવતાસુ
તમશનાપિપાસે અબ્રૂતામવાભ્યામભિપ્રજાનીહીતિ ।
તે અબ્રવીદેતાસ્વેવ વાં દેવતાસ્વાભજામ્યેતાસુ ભાગિન્યૌ કરોમીતિ ।
તસ્માદ્યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે ભાગિન્યાવેવાસ્યામશનાપિપાસે ભવતઃ

ભાષ્ય ૧,૨.૫
નિરધિષ્ઠાને સત્યૌ અશનાયાપિપાસે તમીશ્વરમબ્રૂતામુક્તવત્યૌ ।
આવાભ્યામધિષ્ઠાનમભિપ્રજાનીહિ ચિન્તય વિધત્સ્વેત્યર્થઃ ।
સ ઈશ્વર એવમુક્તસ્તે અશનાયાપિપાસે અબ્રવીત્ ।
ન હિ યુવયોર્ભાવરૂપત્વાચ્ચેતનાવદ્વસ્ત્વનાશ્રિત્યાન્નાર્ત્તૃત્વં સંભવતિ ।
તસ્માદેતાસ્વેવાગ્ન્યાદ્યાસુ વાં યુવાં દેવતાસ્વધ્યાત્માધિદેવતાસ્વાભજામિ વૃત્તિસંવિભાગેનાનુગૃહ્ણામિ ।
એતાસુ ભાગિન્યૈ યદ્દેવત્યો યો ભાગો હવિરાદિલક્ષણઃ સ્યાત્તસ્યાસ્તેનૈવ, ભાગેન ભાગિન્યૌ ભાગવત્યૌ વાં કરોમીતિ ।
સૃષ્ટ્યાદાવીશ્વર એવં વ્યદધાદ્યસ્માત્તસ્માદિદાનીમપિ યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ અર્થાય હવિર્ગૃહ્યતે ચરુપુરોડાશાદિલક્ષણં ભાગિન્યાદેવ ભાગવત્યાવેવાસ્યાં દેવતાયામશનાયપિપાસે ભવતઃ

ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ

૧,૩.૧
સ ઈક્ષતેમે નુ લોકાશ્ચ લોકપાલાશ્ચ ।
અન્નમેભ્યઃ સૃજા ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૩.૧
એવં હિ લોકે ઈશ્વરાણામનુગ્રહે નિગ્રહે ચ સ્વાતન્ત્ર્યં દૃષ્ટં સ્વેષુ ।
તદ્વન્મહેશ્વરસ્યાપિ સર્વેશ્વરત્વાત્સર્વાન્પ્રતિ નિગ્રહાનુગ્રહેઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યમેવ

૧,૩.૨
સોઽપોઽભ્યતપત્ ।
તાભ્યોઽભિતપ્તાભ્યો મૂર્તિરજાયત ।
યા વૈ સા મૂર્તિરજાયતાન્નં વૈ તત્

ભાષ્ય ૧,૩.૨
સ ઈશરોઽન્નં સિસૃક્ષુસ્તા એવ પૂર્વોક્તા અપ ઉદ્દિશ્યાભ્યતપત્ ।
તાભ્યોઽભિતપ્તાભ્ય ઉપાદાનભૂતાભ્યો મૂર્તિર્ઘનરૂપં ધારણસમર્થ ચરાચરલક્ષણમજાયતોત્પન્નમ્ ।
અન્નં વૈ તન્મૂર્તિરૂપં યા વૈ સા મૂર્તિરજાયત

૧,૩.૩
તદેનત્સૃષ્ટં પરાઙત્યજિઘાંસત્ ।
તદ્વાચાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્નાશક્નોદ્વાચા ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ધૈનદ્વાચાગ્રહૈષ્યદભિવ્યાહૃત્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

ભાષ્ય ૧,૩.૩
તદેનદન્નં લોકલોકપાલાનામર્થેઽભિમુખે સૃષ્ટં તદ્યથા મૂષકાદિર્માર્જારાદિગોચરે, સન્મમ મૃત્યુરન્નાદ ઇતિ મત્વા પરાગઞ્ચતીતિ પરાઙ્સદત્તૄનતીત્યાજિઘાંસદતિગન્તુમૈચ્છત્પલાયિતું પ્રારભતેત્યર્થઃ ।
તદન્નાભિપ્રાયં મત્વા સ લોકલોકપાલસંઘાતઃ કાર્યકરણલક્ષણઃ પિણ્ડઃ પ્રથમજત્વાદન્યાંશ્ચાન્નાદાનપશ્યંસ્તદન્નં વાચા વદનવ્યાપારેણાજિઘૃક્ષદ્ગ્રહીતુમૈચ્છત્ ।
તદન્નં નાશક્નોન્ન સમર્થોઽભદ્વાચા વદનક્રિયયા ગ્રહીતુમુપાદાતુમ્ ।
સ પ્રથમજઃ શરીરી યદ્યદિ હૈનદ્વાચાગ્રહૈષ્યદ્ગૃહીતવાન્સ્યાદન્નં સર્વોઽપિ લોકસ્તત્કાર્યભૂતત્વાદભિવ્યાહૃત્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્તૃપ્તોઽભવિષ્યત્, ન ચૈતદસ્તિ, અતો નાશક્નોદ્વાચા ગ્રહીતુમિત્યવગચ્છામઃ પૂર્વજોઽપિ

૧,૩.૪૧૦
સમાનમુત્તરમ્
તત્પ્રાણેનાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્નાશક્નોત્પ્રાણેન ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ધૈનત્પ્રાણેનાગ્રહૈષ્યદભિપ્રાણ્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

તચ્ચક્ષુષાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્નાશક્નોચ્ચક્ષુષા ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ધૈનચ્ચક્ષુષાગ્રહૈષ્યદ્દૃષ્ટ્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

તચ્છ્રોત્રેણાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્નાશક્નોચ્છ્રોત્રેણ ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ધૈનચ્છ્રોત્રેણાગ્રહૈષ્યચ્છ્રુત્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

તત્ત્વચાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્નાશક્નોત્ત્વચા ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ધૈનત્ત્વચાગ્રહૈષ્યત્સ્પૃષ્ટ્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

તન્મનસાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્નાશક્નોન્મનસા ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ધૈનન્મનસાગ્રહૈષ્યદ્ધ્યાત્વા હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

તચ્છિશ્નેનાજિઘૃક્ષત્ ।
તન્નાશક્નોચ્છિશ્નેન ગ્રહીતુમ્ ।
સ યદ્ધૈનચ્છિશ્નેનાગ્રહૈષ્યદ્વિસૃજ્ય હૈવાન્નમત્રપ્સ્યત્

તદપાનેનાજિઘૃક્ષત્ ।
તદાવયત્ ।
સૈષોઽન્નસ્ય ગ્રહો યદ્વાયુઃ ।
અન્નાયુર્વા એષ યદ્વાયુઃ

ભાષ્ય ૧,૩.૪૧૦
તત્પ્રાણેન તચ્ચક્ષુષા તચ્છ્રોત્રેણ તત્ત્વચા તન્મનસા તચ્છિશ્નેન તેન તેન કરણવ્યાપારેણાન્નં ગ્રહીતુમશક્નુવન્પશ્ચાદપાનેન વાયુના મુખચ્છિદ્રેણ તદન્નમજિઘૃક્ષત્ ।
તદાવયાત્તદન્નમેવં જગ્રાહ આશિતવાન્ ।
તેન સ એષોઽપાનવાયુરન્નસ્ય ગ્રહોઽન્નગ્રાહક ઇત્યેતત્ ।
યદ્વાયુર્યો વાયુરન્નાયુઃ અન્નબન્ધનોઽન્નજીવનો વૈ પ્રસિદ્ધઃ સ એષ યો વાયુઃ

૧,૩.૧૧
સ ઈક્ષત કથં ન્વિદં મદૃતે સ્યાદિતિ ।
સ ઈક્ષત કતરેણ પ્રપદ્યા ઇતિ ।
સ ઈક્ષત યદિ વાચાભિવ્યાહૃતં યદિ પ્રાણેનાભિપ્રાણિતં યદિ ચક્ષુષા દૃષ્ટં યદિ શ્રોત્રેણ શ્રુતં યદિ ત્વચા સ્પૃષ્ટં યદિ મનસા ધ્યાતં યદ્યપાનેનાભ્યપાનિતં યદિ શિશ્નેન વિસૃષ્ટમથ કોઽહમિતિ

ભાષ્ય ૧,૩.૧૧
સ એવં લોકલોકપાલસંઘાતસ્થિતિમન્નનિમિત્તં કૃત્વા પુરપૌરતત્પાલયિત સ્થિતિસમાં સ્વામીવ ઈક્ષત કથં નુ કેન પ્રકારેણેતિ વિતર્કયન્નિદં મદૃતે મામન્તરેણ પુરસ્વામિનમ્, યદિદં કાર્યકરણસંઘાતકાય વક્ષ્યમાણં કથં નુ ખલુ મામન્તરેણ સ્યાત્પરાર્થં સત્ ।
યદિ વાચાભિવ્યાહૃતમિત્યાદિ કેવલમેવ વાગ્વ્યવહરણાદિ તન્નિરર્થકં ન કથઞ્ચન ભવેદ્બલિસ્તુત્યાદિવત્, પૌરવન્દ્યાદિભિઃ પ્રયુજ્યમાનં સ્વામ્યર્થં સત્તત્સ્વામિનમન્તરેણાસત્યેવ સ્વામિનિ તદ્વત્ ।
તસ્માન્મયા પરેણ સ્વામિનાધિષ્ઠાત્રા કૃતાકૃતફલસાક્ષિભૂતેન ભોક્તા ભવિતવ્યં પુરસ્યેવ રાજ્ઞા ।
યદિ નામૈતત્સંહતકાર્યસ્ય પરાર્થત્વં પરાર્થિનં માં ચેતનમન્તરેણ ભવેત્પુરપૌરકાર્યમિવ તત્સ્વામિનમ્, અથ કોઽહં કિંસ્વરૂપઃ કસ્ય વા સ્વામી?
યદ્યહં કાર્યકરણસંઘાતમનુપ્રવિશ્ય વાગાદ્યભિવ્યાહૃતાદિફલં નોપલભેય રાજેવ પુરમાવિશ્યાધિકૃતપુરુષકૃતાકૃતાવેક્ષણં ન કશ્ચિન્મામયં સન્નેવંરૂપશ્ચેત્યધિગચ્છેદ્વિચારયેત્ ।
વિપર્યયે તુ યોઽયં વાગાદ્યભિવ્યાહૃતાદીદમિતિ વેદ, સ સન્વેદનરૂપશ્ચેત્યધિગન્તવ્યોઽહં સ્યામ્, યદર્થમિદં સંહતાનાં વાગાદીનામભિવ્યાહૃતાદિ, યથા સ્તમ્ભકુડ્યાદીનાં પ્રાસાદાદિસંહતાનાં સ્વાવયવૈરસંહતપરાર્થત્વં તદ્વદિતિ ।
એવમીક્ષિત્વાતઃ કતરેણ પ્રપદ્યા ઇતિ ।
પ્રપદં ચ મૂર્ધા ચાસ્ય સંઘાતસ્ય પ્રવેશમાર્ગૌ ।
અનયોઃ કતરેણ માર્ગેણેદં કાર્યકરણસંઘાતલક્ષણં પુરં પ્રપદ્યૈ પ્રપદ્યેયેતિ

૧,૩.૧૨
એવમીક્ષિત્વા ન તાવન્મદ્ભૃત્યસ્ય પ્રાણસ્ય મમ સર્વાર્થાધિકૃતસ્ય પ્રવેશમાર્ગેણ પ્રપદાભ્યામધઃ પ્રપદ્યે ।
કિં તર્હિ પારિશેષ્યાદસ્ય મૂર્ધાનં વિદાર્ય પ્રપદ્યેયમિતિ લોક ઇવેક્ષિતકારી
સ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યત ।
સૈષા વિદૃતિર્નામ દ્વાઃ ।
તદેતન્નાન્દનમ્ ।
તસ્ય ત્રય આવસથાસ્ત્રયઃ સ્વપ્ના અયમાવસથોઽયમાવસથોઽયમાવસથ ઇતિ

ભાષ્ય ૧,૩.૧૨
સ ઇષ્ટેશ્વર એતમેવ મૂર્ધસીમાનં કેશવિભાગાવસાનં વિદાર્ય ચ્છિદ્રીકૃત્વૈતયા દ્વારા માર્ગેણેમં લોકં કાર્યકરણસંઘાતં પ્રાપદ્યત પ્રવિવેશ ।
સેયં હિ પ્રસિદ્ધા દ્વાઃ મૂર્ધ્નિ તૈલાદિધારણકાલે અન્તસ્તદ્રસાદિસંવેદનાત્ ।
સૈષા વિદૃતિર્વિદારિતત્વાદ્વિદૃતિર્નામ પ્રસિદ્ધા દ્વાઃ ।
ઇતરાણિ તુ શ્રોત્રાદિદ્વારાણિ ભૃત્યાદિસ્થાનીયસાધારણમાર્ગત્વાન્ન સમૃદ્ધીનિ નાનન્દહેતૂનિ ।
ઇદં તુ દ્વારં પરમેશ્વરસ્યૈવ કેવલસ્યેતિ તદેતન્નાન્દનં નન્દનમેવ ।
નાન્દનમિતિ દૈધ્યં છાન્દસં નન્દત્યનેન દ્વારેણ ગત્વા પરસ્મિન્બ્રહ્મણીતિ ।
તસ્યૈવં સૃષ્ટ્વા પ્રવિષ્ટસ્ય જીવેનાત્મના રાજ્ઞ ઇવ પુરં ત્રય આવસથાઃ ।
જાગરિતકાસ ઇન્દ્રિયસ્થાનં દક્ષિણં ચક્ષુઃ સ્વપ્નકાલેઽન્તર્મનઃ, સુષુપ્તિકાલે હૃદયાકાશ ઇત્યેતત્ ।
વક્ષ્યમાણા વા ત્રય આવસ્થાઃ પિતૃશરીરં માતૃગર્ભાશયઃ સ્વં ચ શરીરમિતિ ।
ત્રયઃ સ્વપ્ના જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાખ્યાઃ ।
નનુ જાગરિતં પ્રબોધરૂપત્વાન્ન સ્વપ્નઃ, નૈવમ્, સ્વપ્ન એવ ।
કથમ્? પરમાર્થસ્વાત્મપ્રબોધાભાવાત્સ્વપ્નવદસદ્વસ્તુદર્શનાચ્ચ ।
અયમેવાવસથશ્ચક્ષુર્દક્ષિણં પ્રથમઃ, મનોઽન્તરં દ્વિતીયઃ, હૃદયાકાશસ્તૃતીયઃ ।
અયમાવસથ ઇત્યુક્તાનુકીર્તનમેવ ।
તેષુ હ્યયમાવસથેષુ પર્યાયેણાત્મભાવેન વર્તમાનોઽવિદ્યયા દીર્ઘકાલં ગાઢપ્રસુપ્તઃ સ્વાભાવિક્યા ન પ્રબુધ્યતેઽનેકશતસહસ્રાનર્થસંનિપાતજદુઃખમુદ્ગરાભિઘાતાનુભવૈરપિ

૧,૩.૧૩
સ જાતો ભૂતાન્યભિવ્યૈખ્યત્કિમિહાન્યં વાવદિષદિતિ ।
સ એતમેવ પુરુષં બ્રહ્મ તતમમપશ્યદિદમદર્શમિતી ૩

ભાષ્ય ૧,૩.૧૩
સ જાતઃ શરીરે પ્રવિષ્ટો જીવાત્મના ભૂતાન્યભિવ્યૈખ્યદ્વ્યાકરોત્ ।
સ કદાચિત્પરમકારુણિકેનાચાર્યેણાત્મજ્ઞાનપ્રબોધકૃચ્છબ્દિકાયાં વેદાન્તમહાવાક્યભેર્યાં તત્કર્ણમૂલે તાડ્યમાનાયામેતમેવ સૃષ્ટ્યાદિકર્તૃત્વેન પ્રકૃતં પુરુષં પુરિ શયાનમાત્માનં બ્રહ્મ બૃહત્તતમં તકારેણૈકેન લુપ્તેન તતતમં વ્યાપ્તતમં પરિપૂર્ણમાકાશવત્પ્રત્યબુધ્યતાપશ્યત્ ।
કથમ્? ઇદં બ્રહ્મ મમાત્મનઃ ।
સ્વરૂપમદર્શં દૃષ્ટવાનસ્મિ, અહો ઇતિ,ૠ.૧.૩.૧૨ ઇચારણાર્થા પ્લુતિઃ પૂર્વમ્

૧,૩.૧૪
યસ્માદિદમિત્યેવ યત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ સર્વાન્તરમપશ્યત્પરોક્ષેણ
તસ્માદિદન્દ્રો નામ ।
ઇદન્દ્રો હ વૈ નામ ।
તમિદન્દ્રં સન્તમિન્દ્ર ઇત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણ ।
પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ

ભાષ્ય ૧,૩.૧૪
તસ્માદિદં પશ્યતીતીદન્દ્રો નામ પરમાત્મા ।
ઇદન્દ્રો હ વૈ નામ પ્રસિદ્ધો લોક ઈશ્વરઃ ।
તમેવમિદન્દ્રં સન્તમિન્દ્ર ઇતિ પરોક્ષેણ પરોક્ષાભિધાનેનાચક્ષતે બ્રહ્મવિદઃ સંવ્યવહારાર્થમ્
પૂજ્યતમત્વાત્પ્રત્યક્ષનામગ્રહણભયાત્ ।
તથા હિ પરોક્ષાપ્રિયાઃ પરોક્ષનામગ્રહણપ્રિયા ઇવ એવ હિ યસ્માદ્દેવાઃ, કિમુત સર્વદેવાનામપિ દેવો મહેશ્વરઃ ।
દ્વિવચનં પ્રકૃતાધ્યાયપરિસમાપ્ત્યર્થમ્

ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ

દ્વિતીયઃ ધ્યાયઃ
પ્રથમ ખણ્ડ
અસ્મિંશ્ચતુર્થેઽધ્યાય એષ વાક્યાર્થઃ જગદુત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયકૃદસંસારી સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિઃ સર્વવિત્સર્વમિદં જગત્સ્વતોઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરમનુપાદાયૈવ આકાશાદિક્રમેણ સૃષ્ટ્વા સ્વાત્મપ્રબોધનાર્થં સર્વાણિ ચ પ્રાણાદિમચ્છરીરાણિ સ્વયં પ્રવિવેશ ।
પ્રવિશ્ય ચ સ્વમાત્માનં યથામૃતમિદં બ્રહ્માસ્મીતિ સાક્ષાત્પ્રત્યબુધ્યત ।
તસ્માત્સ એવ સર્વશરીરેષ્વેક એવાત્મા નાન્ય ઇતિ ।
અન્યોઽપિ"સમ આત્મા બ્રહ્માસ્મીત્યેવં વિદ્યાત્"ઇતિ ।
"આત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્"(૧ । ૧ । ૧) ઇતિ"બ્રહ્મ તતમમ્"(૧ । ૩ । ૧૩) ઇતિ ચોક્તમ્ ।
અન્યત્ર ચ ।
સર્વગતસ્ય સર્વાત્મનો બાલાગ્રમાત્રમપ્યપ્રવિષ્ટં નાસ્તીતિ કથં સીમાનં વિદાર્ય પ્રાપદ્યત પિપીલિકેવ સુષિરમ્ ।
નન્વત્યલ્પમિદં ચોદ્યં બહુ ચાત્ર ચોદયિતવ્યમ્ ।
અકરણઃ સન્નીક્ષત ।
અનુપાદાય કિઞ્ચિલ્લોકાનસૃજત ।
અદ્ભ્યઃ પુરુષં સમુદ્ધૃત્યામૂર્છયત્ ।
તસ્માભિધ્યાનાન્મુખાદિ નિર્ભિન્નં મુખાદિભ્યશ્ચાગ્ન્યાદયો લોકપાલાસ્તેષાં ચાશનાયાપિપાસાદિસંયોજનં તદાયતનપ્રાર્થનં તદર્થં ગવાદિપ્રદર્શનં તેષાં યથાયતનપ્રવેશનં સૃષ્ટસ્યાન્નસ્ય પલાયનં વાગાદિભિસ્તજ્જિઘૃક્ષાઃ, એતત્સર્વં સીમાવિદારણપ્રવેશસમમેવ ।
અસ્તુ તર્હિ સર્વમેવેદમનુપપન્નમ્ ।
ન, અત્રાત્માવબોધમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્સર્વોઽયમર્થવાદ ઇત્યદોષઃ ।
માયાવિવદ્વા મહામાયાવી દેવઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિઃ સર્વમેતચ્ચકાર ।
સુખાવબોધનપ્રતિપત્ત્યર્થં લોકવદાખ્યાયિકાદિપ્રપઞ્ચ ઇતિ યુક્તતરઃ પક્ષઃ ।
ન હિ સૃષ્ટ્યાખ્યાયિકાદિપરિજ્ઞાનાત્કિઞ્ચિત્ફલમિષ્યતે ।
ઐકાત્મ્યસ્વરૂપપરિજ્ઞાનાત્તુ અમૃતત્વં ફલં સર્વોપનિષત્પ્રસિદ્ધમ્ ।
સ્મૃતિષુ ચ ગીતાદ્યાસુ"સમંસર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્"(ગીતા ૧૩ । ૨૭) ઇત્યાદિના ।
નનુ ત્રય આત્માનઃ ।
ભોક્તા કર્તા સંસારી જીવ એકઃ સર્વલોકશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધઃ ।
અનેકપ્રાણિકર્મફલોપભોગયોગ્યાનેકાધિષ્ઠાનવલ્લોકદેહનિર્માણેન લિઙ્ગેન યથાશાસ્ત્રપ્રદર્શિતેન પુરપ્રાસાદાદિનિર્માણલિઙ્ગેન તદ્વિષયકૌશલજ્ઞાનવાંસ્તત્કર્તા તક્ષાદિરિવેશ્વરઃ સર્વજ્ઞો જગતઃ કર્તા દ્વિતીયશ્ચેતન આત્મા અવગમ્યતે ।
"યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.૨ । ૪ । ૧) "નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૩) ઇત્યાદિશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધ ઔપનિષદઃ પુરુષસ્તૃતીયઃ એવમેતે ત્રય આત્માનાન્યોન્યવિલક્ષણાઃ તત્ર કથમેક એવ આત્મા અદ્વિતીયઃ અસંસારીતિ જ્ઞાતું શક્યતે?
તત્ર જીવ એવ તાવત્કથં જ્ઞાયતે?
નન્વેવં જ્ઞાયતે શ્રોતા મન્તા દ્રષ્ટા આદેષ્ટા આઘોષ્ટા વિજ્ઞાતા પ્રજ્ઞાતેતિ ।
નનુ વિપ્રતિષિદ્ધં જ્ઞાયતે યઃ શ્રવણાદિકર્તૃત્વેનામતો મન્તાવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતેતિ ચ ।
તથા"ન મતેર્મન્તારં મન્વીથા ન વિજ્ઞાતેવિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃ"(બૃ.ઉ.૩ । ૪ । ૨) ઇત્યાદિ ચ ।
સત્યં વિપ્રતિષિદ્ધમ્, યદિ પ્રત્યક્ષેણ જ્ઞાયેત સુખાદિવત્ ।
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં ચ નિવાર્યતે"ન મતેર્મન્તારં મન્વીથાઃ"(બૃ.ઉ.૩ । ૩ । ૨) ઇત્યાદિના ।
જ્ઞાયતે તુ શ્રવણાદિલિઙ્ગેન, તત્ર કુતો વિપ્રતિષેધઃ ।
નનુ શ્રવણાદિલિઙ્ગેનાપિ કથં જ્ઞાયતે? યાવતા યદા શૃણોત્યાત્મા શ્રોતવ્યં શબ્દં તદા તસ્ય શ્રવણક્રિયયૈવ વર્તમાનત્વાન્મનનવિજ્ઞાનક્રિયે ન સંભવતઃ આત્મનિ પરત્ર વા ।
તથાન્યત્રાપિ મનનાદિક્રિયાસુ ।
શ્રવણાદિક્રિયાશ્ચ સ્વવિષયેષ્વેવ ।
ન હિ મન્તવ્યાદન્યત્ર મન્તુર્મનનક્રિયા સંભવતિ ।
નનુ મનસા સર્વમેવ મન્તવ્યમ્ ।
સત્યમેવં તથાપિ સર્વમપિ મન્તવ્યં મન્તારમન્તરેણ ન મન્તું શક્યમ્ ।
યદ્યેવં કિં સ્યાત્?
ઇદમત્ર સ્યાત્, સર્વસ્ય યોઽયં મન્તા સ મન્તૈવેતિ ન સ મન્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
ન ચ દ્વિતીયો મન્તુર્મન્તાસ્તિ ।
યદા સ આત્મનૈવ મન્તવ્યસ્તદા યેન ચ મન્તવ્યઃ આત્મા આત્મના યશ્ચ મન્તવ્ય આત્મા તૌ દ્વૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
એક એવાત્મા દ્વિધા મન્તૃમન્તવ્યત્વેન દ્વિશકલીભવેદ્વંશાદિવતુભયથાપ્યનુપપત્તિરેવ ।
યથા પ્રદીપયોઃ પ્રકાશ્યપ્રકાશકત્વાનુપપત્તિઃ સમત્વાત્તદ્વત્ ।
ન ચ મન્તુર્મન્તવ્યે મનનવ્યાપારશૂન્યઃ કાલોઽસ્ત્યાત્મમનનાય ।
યદાપિ લિઙ્ગેનાત્માનં મનુતે મન્તાઃ, તદાપિ પૂર્વવદેવ લિઙ્ગેન મન્તવ્ય આત્મા યશ્ચ તસ્ય મન્તા તૌ દ્વૌ પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
એક એવ વા દ્વિધેતિ પૂર્વોક્તદોષઃ ।
ન પ્રત્યક્ષેણ નાપ્યનુમાનેન જ્ઞાયતે ચેત્કથમુચ્યતે"સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્"(કૌષી.૩ । ૯) ઇતિ? કથં વા શ્રોતા મન્તેત્યાદિ?
નનુ શ્રોતૃત્વાદિધર્મવાનાત્મા અશ્રોતૃત્વાદિ ચ પ્રસિદ્ધમાત્મનઃ ।
કિમત્ર વિષમં પશ્યસિ?
યદ્યપિ તવ ન વિષમં તથાપિ મમ તુ વિષમં પ્રતિભાતિ ।
કથમ્? યદાસૌ શ્રોતા તદા ન મન્તા યદા મન્તા તદા ન શ્રોતા ।
તત્રૈવં સતિ પક્ષે શ્રોતા મન્તા પક્ષે ન શ્રોતા નાપિ મન્તા ।
તથાન્યત્રાપિ ચ ।
યદૈવં તદા શ્રોતૃત્વાદિધર્મવાનાત્મા અશ્રોતૃત્વાદિધર્મવાન્વેતિ સંશયસ્થાને કથં તવ ન વૈષમ્યમ્ ।
યદા દેવદત્તો ગચ્છતિ તદા ન સ્થાતા ગન્તૈવ ।
યદા તિષ્ઠતિ તદા ન ગન્તા સ્થાતૈવ ।
તદા અસ્ય પક્ષ એવ ગન્તૃત્વં સ્થાતૃત્વં ચ ।
ન નિત્યં ગન્તૃત્વં સ્થાતૃત્વં વા ।
તદ્વત્ ।
તથૈવાત્ર કાણાદાદયઃ પશ્યન્તિ ।
પક્ષપ્રાપ્તેનૈવ શ્રોતૃત્વાદિના આત્મોચ્યતે શ્રોતા મન્તેત્યાદિવચનાત્ ।
સંયોગજત્વમયૌગપદ્યં ચ જ્ઞાનસ્ય હ્યાચક્ષતે ।
દર્શયન્તિ ચાન્યત્રમના ।
અભૂવં નાદર્શમિત્યાદિ યુગપજ્જ્ઞાનાનુપત્તિર્મનસો લિઙ્ગમિતિ ચ ન્યાય્યમ્ ।
ભવત્વેવં કિં તવ નષ્ટં યદ્યેવં સ્યાત્?
અસ્ત્વેવં તવેષ્ટં ચેત્ ।
શ્રુત્યર્થસ્તુ ન સંભવતિ ।
કિં ન શ્રોતા મન્તેત્યાદિશ્રુત્યથઃ
ન, ન શ્રોતા ન મન્તેત્યાદિવચનાત્ ।
નનુ પાક્ષિકત્વેન પ્રત્યુક્તં ત્વયા ।
ન, નિત્યમેવ શ્રોતૃત્વાદ્યભ્યુપગમાત્ ।
"ન હિ શ્રોતુઃ શ્રુતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૨૭) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
એવં તર્હિ નિત્યમેવ શ્રોતૃત્વાદ્યભ્યુપગમે પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધા યુગપજ્જ્ઞાનોત્પત્તિરજ્ઞાનાભાવાવશ્ચાત્મનઃ કલ્પિતઃ સ્યાત્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમિતિ ।
નોભયદોષોપપત્તિઃ ।
આત્મનઃ શ્રુત્યાદિશ્રોતૃત્વાદિધર્મવત્ત્વશ્રુતેઃ ।
અનિત્યાનાં મૂર્તાનાં ચ ચક્ષુરાદીનાં દૃષ્ટ્યાદ્યનિત્યમેવ સંયોગવિયોગધર્મિણામ્, યથાગ્નેર્જ્વલનં તૃણાદિસંયોગજત્વાત્તદ્વત્ ।
ન તુ નિત્યસ્યામૂર્તસ્યાસંયોગવિયોગધર્મિણઃ સંયોગજદૃષ્ટ્યાદ્યનિત્યધર્મવત્ત્વં સંભવતિ ।
તથા ચ શ્રુતિઃ"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૨૩) ઇત્યાદ્યા ।
એવં તર્હિ દ્વે દૃષ્ટી ચક્ષુષોઽનિત્યાદૃષ્ટિર્નિત્યા ચાત્મનઃ ।
તથા ચ દ્વે શ્રુતી શ્રોત્રસ્યાનિત્યા નિત્યા ચાત્મસ્વરૂપસ્ય ।
તથા દ્વે મતી વિજ્ઞાતી બાહ્યાબાહ્યે એવં હ્યેવ ।
તથા ચેયં શ્રુતિરુપપન્ના ભવતિ"દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટા શ્રુતેઃ શ્રોતા"ઇત્યાદ્યા ।
લોકોઽપિ પ્રસિદ્ધં ચક્ષુષસ્તિમિરાગમાપાયયોર્નષ્ટા દૃષ્ટિર્જાતા દૃષ્ટિરિતિ ચક્ષુર્દૃષ્ટેરનિત્યત્વં તથા ચ શ્રુતિમત્યાદીનામાત્મદૃષ્ટ્યાદીનાં ચ નિત્યત્વં પ્રસિદ્ધમેવ લોકે ।
વદતિ હિ ઉદ્ધૃતચક્ષુઃ સ્વપ્નેઽદ્યમયા ભ્રાતા દૃષ્ટ ઇતિ ।
તથાવગતબાધિર્યઃ સ્વપ્નેશ્રુતો મન્ત્રોઽદ્યેત્યાદિ ।
યદિ ચક્ષુઃસંયોગજૈવાત્મનો નિત્યા દૃષ્ટિસ્તન્નાશો નશ્યેત્ ।
તદોદ્ધૃતચક્ષુઃ સ્વપ્ને નીલપીતાદિ ન પશ્યેત્ ।
"ન હિ દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેઃ"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૨૩) ઇત્યાદ્યા ચ શ્રુતિરનુપપન્ના સ્યાત્ ।
"તચ્ચક્ષુઃ પુરુષો યેન સ્વપ્ને પશ્યતિ"ઇત્યાદ્યા ચ શ્રુતિઃ ।
નિત્યા આત્મનો દૃષ્ટિર્બાહ્યાનિત્યદૃષ્ટેર્ગ્રાહિકા ।
બાહ્યદૃષ્ટેશ્ચોપજનાપાયાદ્યાનિત્યધર્મવત્ત્વાત્તદ્ગ્રાહિકાયા આત્મદૃષ્ટેસ્તદ્વદવભાસત્વમનિત્યત્વાદિ ભ્રાન્તિનિમિત્તં લોકસ્યેતિ યુક્તમ્ ।
યથા ભ્રમણાદિધર્મવદલાતાદિવસ્તુવિષયદૃષ્ટિરપિ ભ્રમતીવ તદ્વત્ ।

તથા ચ શ્રુતિઃ"ધ્યાયતીવ લેલાયતીવ"(બૃ.ઉ.૪ । ૩ । ૭) ઇતિ ।
તસ્માદાત્મદૃષ્ટેર્નિત્યત્વાન્ન યૌગપદ્યમયૌગપદ્યં વાસ્તિ ।
બાહ્યાનિત્યદૃષ્ટ્યુપાધિવશાત્તુ લોકસ્ય તાર્કિકાણાં ચાગમસંપ્રદાયવર્જિતત્વાદનિત્યા આત્મનો દૃષ્ટિરિતિ ભ્રાન્તિરુપપન્નૈવ ।
જીવેશ્વરપરમાત્મભેદકલ્પના ચૈતન્નિમિત્તૈવ ।
તથા ચ અસ્તિ નાસ્તીત્યાદ્યાશ્ચ યાવન્તો વાઙ્મનસયોર્ભેદા યત્રૈકં ભવન્તિ, તદ્વિષયાયા નિત્યાયા દૃષ્ટેર્નિર્વિશેષાયાઃ અસ્તિ નાસ્તિ, એકં નાના, ગુણવદગુણમ્, જાનાતિ ન જાનાતિ, ક્રિયાવદક્રિયં ફલવદફલમ્, સબીજં નિર્બીજમ્, સુખં દુઃખમ્, મધ્યમમધ્યમ્, શૂન્યમશૂન્યમ્, પરોઽહમન્ય ઇતિ વા સરવવાક્પ્રત્યયાગોચરે સ્વરૂપે યો વિકલ્પયિતુમિચ્છતિ, સ નૂનં ખમતિ ચર્મવદ્વેષ્ટયિતુમિચ્છતિ, સોપાનમિવ ચ પદ્ભ્યામારોઢું જલે ખે ચ મીનાનાં વયસાં ચ પદં દિદૃક્ષતે ।
"નેતિ નેતિ"(બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૩) "યતો વાચો નિવર્તન્તે"(તૈ.ઉ.૨ । ૪ । ૧) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
"કો અદ્ધા વેદ"(ઋ.સં.૧ । ૩ । ૬) ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ ।
કથં તર્હિ તસ્ય સ મ આત્મેતિ વેદનમ્ ।
બ્રૂહિ કેન પ્રકારેણ તમહં સ મ આત્મેતિ વિદ્યામ્ ।
અત્રાખ્યાયિકામાચક્ષતે કશ્ચિત્કિલ મનુષ્યો મુગ્ધઃ કૈશ્ચિદુક્તઃ કસ્મિંશ્ચિદપરાધે સતિ ધિક્ત્વાં નાસિ મનુષ્ય ઇતિ ।
સ મુગ્ધતયા આત્મનો મનુષ્યત્વં પ્રત્યાયયિતું કઞ્ચિદુપેત્યાહ બ્રવીતુ ભવાન્કોઽહમસ્મીતિ ।
સ તસ્ય મુગ્ધતાં જ્ઞાત્વાહ ।
ક્રમેણ બોધયિષ્યામીતિ ।
સ્થાવરાદ્યાત્મભાવમપોહ્ય ન ત્વમમનુષ્ય ઇત્યુક્ત્વોપરરામ ।
સ તં મુગ્ધઃ પ્રત્યાહ ભવાન્માં બોધયિતું પ્રવૃત્તસ્તૂષ્ણીં બભૂવ ।
કિં ન બોધયતીતિ? તાદૃગેવ તદ્ભવિતો વચનમ્ ।
નાસ્યમનુષ્ય ઇત્યુક્તેઽપિ મનુષ્યત્વમાત્મનો ન પ્રતિપદ્યતે યઃ સ કથં મનુષ્યોઽસીત્યુક્તોઽપિ મનુષ્યત્વમાત્મનઃ પ્રતિપદ્યેત તસ્માદ્યથાશાસ્ત્રોપદેશ એવાત્માવબોધવિધિર્નાન્યઃ ।
ન હ્યગ્નેર્દાહ્યં તૃણાદ્યન્યેન કેનચિદ્દ્ગ્ધું શક્યમ્ ।
અત એવ શાસ્ત્રમાત્મસ્વરૂપં બોધયિતું પ્રવૃત્તં સદમનુષ્યત્વપ્રતિષેધેનેવ"નેતિ નેતિ"
(બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૩) ઇત્યુક્ત્વોપરરામ ।
તથા"અનન્ત રમબાહ્યમ્"(બૃ.ઉ.૨ । ૫ । ૧૯, ૩ । ૮ । ૮) "અયમાત્મા બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃ"(બૃ.ઉ.૨ । ૫ ૧૯) ઇત્યનુશાસનમ્ ।
"તત્ત્વમસિ"(છા.ઉ.૩ । ૮ । ૧૬) "યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્"(બૃ.ઉ.૨ । ૪ । ૧૪, ૪ । ૫ । ૧૫) ઇત્યેવમાદ્યપિ ચ ।
યાવદયમેવં યથોક્તમિમમાત્માનં ન વેત્તિ તાવદયં બાહ્યાનિત્યદૃષ્ટિલક્ષણમુપાધિમાત્મત્વેનોપેત્ય અવિદ્યયા ઉપાધિધર્માનાત્મનો મન્યમાનો બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ દેવતિર્યઙ્નરસ્થાનેષુ પુનઃ પુનરાવર્તમાનોઽવિદ્યાકામકર્મવશાત્સંસરતિ ।
સ એવં પુનરેવમેવ નદીસ્રોતોવજ્જન્મમરણપ્રબન્ધાવિચ્છેદેન વર્તમાનઃ કાભિરવસ્થાભિર્વર્તત ઇત્યેતમર્થં દર્શયન્ત્યાહ શ્રુતિર્વૈરાગ્યહેતોઃ
૨.૧
પુરુષે હ વા અયમાદિતો ગર્ભો ભવતિ યદેતદ્રેતઃ ।
તદેતત્સર્વેભ્યોઽઙ્ગેભ્યસ્તેજઃ સમ્ભૂતમાત્મન્યેવાત્માનં બિભર્તિ ।
તદ્યદા સ્ત્રિયાં સિઞ્ચત્યથૈનજ્જનયતિ ।
તદસ્ય પ્રથમં જન્મ

ભાષ્ય ૨.૧
અયમેવાવિદ્યાકામકર્માભિમાનવાન્ યજ્ઞાદિકર્મ કૃત્વાસ્માલ્લોકાદ્ધૂમાદિક્રમેણ અન્નભૂતઃ પુરુષાગ્નૌ હુતઃ ।
તસ્મિન્પુરુષે હ વા અયં સંસારી રસાદિક્રમેણ આદિતઃ પ્રથમતો રેતોરૂપેણ ગર્ભો ભવતીત્યેતદાહ યદેતત્પુરુષે રેતસ્તેન રૂપેણેતિ ।
તચ્ચૈતદ્રેતોઽન્નમયસ્ય પિણ્ડસ્ય સર્વેભ્યોઽઙ્ગેભ્યોઽવયવેભ્યો રસાદિલક્ષણેભ્યસ્તેજઃ સારરૂપં શરીરસ્ય સંભૂતં પરિનિષ્પન્નં તત્પુરુષસ્યાત્મભૂતત્વાદાત્મા ।
તમાત્માનં રેતોરૂપેણ ગર્ભીભૂતમાત્મન્યેવ સ્વશરીર એવાત્માનં બિભર્તિ ધારયતિ ।
તદ્રેતો યદા યસ્મિન્કાલે ભાર્યર્તુમતી તસ્યાં યોષાગ્નૌ સ્ત્રિયા સિઞ્ચત્યુગચ્છન્, અથ તદૈનદેતદ્રેત આત્મનો ગર્ભભૂતં જનયતિ પિતા ।
તદસ્ય પુરુષસ્ય સ્થાનાન્નિર્ગમનં રેતઃસેકકાલે રેતોરૂરેણાસ્ય સંસારિણઃ પ્રથમં જન્મ પ્રથમાવસ્થાભિવ્યક્તિઃ ।
તદેતદુક્તં પુરસ્તાત્"અસાવાત્મામુમાત્માનમ્"ઇત્યાદિના

૨.૨
તત્સ્ત્રિયા આત્મભૂયં ગચ્છતિ યથા સ્વમઙ્ગં તથા ।
તસ્માદેનાં ન હિનસ્તિ ।
સાસ્યૈતમાત્માનમત્ર ગતં ભાવયતિ

ભાષ્ય ૨.૨
તદ્રેતો યસ્યાં સ્ત્રિયાં સિક્તં સત્તસ્યા આત્મભૂયમાત્માવ્યતિરેકતાં યથા પિતુરેવં ગચ્છતિ પ્રાપ્નોતિ યથા સ્વમઙ્ગં સ્તનાદિ તથા તદ્વદેવ ।
તસ્માદ્ધેતોરેનાં માતરં સ ગર્ભો ન હિનસ્તિ પિટકાદિવત્ ।
યસ્માત્સ્તનાદિ સ્વાઙ્ગવદાત્મભૂતં ગતં તસ્માન્ન હિનસ્તિ ન બાધત ઇત્યર્થઃ ।
સા અન્તર્વત્ન્યેતમસ્ય ભર્તુરાત્માનમત્રાત્મન ઉદરે ગતં પ્રવિષ્ટં બુદ્ધ્વા ભાવયતિ વર્ધયતિ પરિપાલયતિ ગર્ભવિરુદ્ધાશનાદિપરિહારમનુકૂલાશનાદ્યુપયોગં ચ કુર્વતી

૨.૩
સા ભાવયિત્રી ભાવયિતવ્યા ભવતિ ।
તં સ્ત્રી ગર્ભં બિભર્તિ ।
સોઽગ્ર એવ કુમારં જન્મનોઽગ્રેઽધિ ભાવયતિ ।
સ યત્કુમારં જન્મનોઽગ્રેઽધિ ભાવયત્યાત્માનમેવ તદ્ભાવયત્યેષાં લોકાનાં સન્તત્યૈ ।
એવં સન્તતા હીમે લોકાઃ ।
તદસ્ય દ્વિતીયં જન્મ

ભાષ્ય ૨.૩
સા ભાવયિત્રી વર્ધયિત્રી ભર્તુરાત્મનો ગર્ભભૂતસ્ય ભાવયિતવ્યા વર્ધયિતવ્યા રક્ષયિતવ્યા ચ ભર્તા ભવતિ ।
ન હ્યુપકારપ્રત્યુપકારમન્તરેણ લોકે કસ્યચિત્કેનચિત્સમ્બન્ધ ઉપપદ્યતે ।
તં ગર્ભં સ્ત્રી યથોક્તેન ગર્ભધારણવિધાનેન બિભર્તિ ધારયત્યગ્રે પ્રાગ્જન્મનઃ ।
સ પિતા અગ્ર એવ પૂર્વમેવ જાતમાત્રં જન્મનોઽધ્યૂર્ધ્વં જન્મનો જાતં કુમારં જાતકર્માદિના પિતા ભાવયતિ ।
સ પિતા યદ્યસ્માત્કુમારં જન્મનોઽધ્યૂર્ધ્વમગ્રે જાતમાત્રમેવ જાતકર્માદિના યદ્ભાવયતિ ।
તદાત્માનમેવ ભાવયતિ ।
પિતુરાત્મૈવ હિ પુત્રરૂપેણ જાયતે ।
તથા હ્યુક્તમ્"પતિર્જાયાં પ્રવિશતિ"(હરિ.૩ । ૭૩ । ૩૧) ઇત્યાદિ ।
તત્કિમર્થમાત્માનં પુત્રરૂપેણ જનયિત્વા ભાવયતીત્યુચ્યતે એષાં લોકાનાં સન્તત્યા અવિચ્છેદાયેત્યર્થઃ ।
વિચ્છિદ્યેરન્હીમે લોકાઃ પુત્રોત્પાદનાદિ યદિ ન કુર્યુઃ કેચન ।
એવં પુત્રોત્પાદનાદિકર્માવિચ્છેદેનૈવ સન્તતાઃ પ્રબન્ધરૂપેણ વર્તન્તે હિ યસ્માદિમે લોકાસ્તસ્માત્તદવિચ્છેદાય તત્કર્તવ્યં ન મોક્ષાયેત્યર્થઃ ।
તદસ્ય સંસારિણઃ કુમારરૂપેણ માતુરુદરાદ્યન્નિર્ગમનં તદ્રેતોરૂપાપેક્ષયા દ્વિતીયં જન્મ દ્વિતીયાવસ્થાભિવ્યક્તિઃ

૨.૪
સોઽસ્યાયમાત્મા પુણ્યેભ્યઃ કર્મેભ્યઃ પ્રતિધીયતે ।
અથાસ્યાયમિતર આત્મા કૃતકૃત્યો વયોગતઃ પ્રૈતિ ।
સ ઇતઃ પ્રયન્નેવ પુનર્જાયતે ।
તદસ્ય તૃતીયં જન્મ

ભાષ્ય ૨.૪
અસ્ય પિતુઃ સોઽયં પુત્રાત્મા પુણ્યેભ્યઃ શાસ્ત્રોક્તેભ્યઃ કર્મભ્યઃ કર્મનિષ્પાદનાર્થં પ્રતિધીયતે પિતુઃ સ્થાને પિત્રા યત્કર્તવ્યં તત્કરણાય પ્રતિનિધીયત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ સંપ્રત્તિવિદ્યાયાં વાજસનેયકે પિત્રાનુશિષ્ટઃ "અહં બ્રહ્માહં યજ્ઞઃ"(બૃ.ઉ.૧ । ૫ । ૧૭) ઇત્યાદિ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
અથાનન્તરં પુત્રે નિવેશ્યાત્મનો ભારમસ્ય પુત્રસ્યેતરોઽયં યઃ પિત્રાત્મા કૃતકૃત્યઃ કર્તવ્યાદૃણત્રયાદ્વિમુક્તઃ કૃતકર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ, વયોગતો ગતવયા જીર્ણઃ સન્પ્રૈતિ મ્રિયતે ।
સ ઇતોઽસ્માત્પ્રયન્નેવ શરીરં પરિત્યજન્નેવ તૃણજલૂકાવદ્દેહાન્તરમુપાદદાનઃ કર્મચિતં પુનર્જાયતે ।
તદસ્ય મૃત્વા પ્રતિપત્તવ્યં યત્તત્તૃતીયં જન્મ ।
નનુ સંસરતઃ પિતુઃ સકાશાદ્રેતોરૂપેણ પ્રથમં જન્મ ।
તસ્યેવ કુમારરૂપેણ માતુર્દ્વિતીયં જન્મોક્તમ્ ।
તસ્યૈવ તૃતીયે જન્મનિ વક્તવ્યે પ્રેતસ્ય પિતુર્યજ્જન્મ તત્તૃતીયમિતિ કથમુચ્યતે?
નૈષ દોષઃ પિતાપુત્રયોરૈકાત્મ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
સોઽપિ પુત્રઃ સ્વપુત્રે ભારં નિધાયેતઃ પ્રયન્નેવ પુનર્જાયતે યથા પિતા ।
તદન્યત્રોક્તમિતરત્રાપ્યુક્તમેવ ભવતીતિ મન્યતે શ્રુતિઃ પિતાપુત્રયોરેકાત્મત્વાત્

૨.૫
એવં સંસરન્નવસ્થાભિવ્યક્તિત્રયેણ જન્મમરણપ્રબન્ધારૂઢઃ સર્વો લોકઃ સંસારમસુદ્રે નિપતિતઃ કતઞ્ચિદ્યદા શ્રુત્યુક્તમાત્માનં વિજાનાતિ યસ્યાં કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયાં તદૈવ મુક્તસર્વસંસારબન્ધનઃ કૃતકૃત્યો ભવતીતિ
તદુક્તમૃષિણા ગર્ભે નુ સન્નન્વેષામવેદમહં દેવાનાં જનિમાનિ વિશ્વા ।
શતં મા પુર આયસીરરક્ષન્નધ શ્યેનો જવસા નિરદીયમ્ ।
ઇતિ ।
ગર્ભ એવૈતચ્છયાનો વામદેવ એવમુવાચ

ભાષ્ય ૨.૫
એતદ્વસ્તુ તદૃષિણા મન્ત્રેણાપ્યુક્તમિત્યાહ
ગર્ભે નુ માતુર્ગર્ભાશય એવ સન્ ।
ન્વિતિ વિતર્કે ।
અનેકજન્માન્તરભાવનાપરિપાકવશાદેષાં દેવાનાં વાગગ્ન્યાદીનાં જનિમાનિ જન્માનિ વિશ્વા વિશ્વાનિ સર્વાણ્યન્વવેદમહમહો અનુબુદ્ધવાનસ્મીત્યર્થઃ શતમનેકા બહ્વ્યો મા માં પુર આયસીઃ આયસ્યો લોહમય્ય ઇવાભેદ્યાનિ શરીરાણીત્યભિપ્રાયઃ, અરક્ષન્નરક્ષિતવત્યઃ સંસારપાશનિર્ગમનાદધઃ ।
અથ શ્યેન ઇવ જાલં ભિત્ત્વા જવસા આત્મજ્ઞાનકૃતસામર્થ્યેન નિરદીયં નિર્ગતોઽસ્મિ ।
અહો ગર્ભ એવ શયાનો વામદેવ ઋષિરેવમુવાચૈતત્

૨.૬
સ એવં વિદ્વાનસ્માચ્છરીરભેદાદૂર્ધ્વમુત્ક્રમ્યામુષ્મિન્ સ્વર્ગે લોકે સર્વાન્ કામાનાપ્ત્વામૃતઃ સમભવત્સમભવત્

ભાષ્ય ૨.૬
સ વામદેવ ઋષિર્યથોક્તમાત્માનમેવં વિદ્વાનસ્માચ્છરીરભેદાચ્છરીરસ્યાવિદ્યાપરિકલ્પિતસ્ય આયસવદનિર્વેદ્યસ્ય જનનમનણાદ્યનેકાનર્થશતાવિષ્ટશરીરપ્રબન્ધનસ્ય પરમાત્મજ્ઞાનામૃતોપયોગજનિતવીર્યકૃત્ભેદાચ્છરીરોત્પત્તિબીજાવિદ્યાદિનિમિત્તોપમર્દહેતોઃ શરીરવિનાશાદિત્યર્થઃ ।
ઊર્ધ્વઃ પરમાત્મભૂતઃ સન્નધોભાવાત્સંસારાદુત્ક્રમ્ય જ્ઞાનાવદ્યોતિતામલસર્વાત્મભાવમાપન્નઃ સન્નમુષ્મિન્યથોક્તેઽજરેઽમરેઽમૃતેઽભયે સર્વજ્ઞેઽપૂર્વેઽનપરેઽનન્તરેઽબાહ્યે પ્રજ્ઞાનામૃતૈકરસે પ્રદીપવન્નિર્વાણમત્યગમત્સ્વર્ગે લોકે સ્વસ્મિન્નાત્મનિ સ્વે સ્વરૂપેઽમૃતઃ સમભવત્ ।
આત્મજ્ઞાનેન પૂર્વમાપ્તકામતયા જીવન્નેવ સર્વાન્કામાનાપ્ત્વેત્યર્થઃ ।
દ્વિર્વચનં સફલસ્ય સોદાહણસ્યાત્મજ્ઞાનસ્ય પરિસમાપ્તિપ્રદર્શનાર્થમ્

ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ
દ્વિતીયઃ અધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
તૃતીયઃ અધ્યાયઃ
૩.૧
બહ્મવિદ્યાસાધનકૃતસર્વાત્મભાવફલાવાપ્તિં વામદેવાદ્યાચાર્યપરમ્પરયા શ્રુત્યાવદ્યોત્યમાનાં બ્રહ્મવિત્પરિષદ્યત્યન્તપ્રસિદ્ધામુપલભમાના મુમુક્ષવો બ્રાહ્મણ અધુનાતના બ્રહ્મજિજ્ઞાસવોઽનિત્યાત્સાધ્યસાધનલક્ષણાત્સંસારાદાજીવભાવાદ્વ્યાવિવૃત્સવો વિચારયન્તોઽન્યોન્યં પૃચ્છન્તિ કોઽયમાત્મેતિ? કથમ્
કોઽયમ્ ।
આત્મેતિ વયમુપાસ્મહે ।
કતરઃ સ આત્મા ।
યેન વા પશ્યતિ યેન વા શૃણોતિ યેન વા ગન્ધાઞ્જિઘ્રતિ યેન વા વાચં વ્યાકરોતિ યેન વા સ્વાદુ ચાસ્વાદુ ચ વિજાનાતિ

ભાષ્ય ૩.૧
યમાત્માનમયમાત્મેતિ સાક્ષાદ્વયમુપાસ્મહે કઃ સ આત્મેતિ યં ચાત્માનમયમાત્મેતિ સાક્ષાદુપાસીનો વામદેવોઽમૃતઃ સમભવત્તમેવ વયનમપ્યુપાસ્મહે કો નુ ખલુ સ આત્મેતિ ।
એવં જિજ્ઞાસાપૂર્વમન્યોન્યં પૃચ્છતામતિક્રાન્તવિશેષવિષયશ્રુતિસંસ્કારજનિતા સ્મૃતિરજાયત ।
ઽતં પ્રપદાભ્યાં પ્રાપદ્યત બ્રહ્મેમં પુરુષમ્ઽઽસ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યતઽ એતમેવ પુરુષમ્ ।
અત્ર દ્વે બ્રહ્મણી ઇતરેતરપ્રાતિકૂલ્યેન પ્રતિપન્ને ઇતિ ।
તે ચાસ્યપિણ્ડસ્યાત્મભૂતે ।
તયોરન્યતર આત્મોપાસ્યો ભવિતુમર્હતિ ।
યોઽત્રોપાસ્યઃ કઃ આત્મેતિ વિશેષનિર્ધારણાર્થં પુનરન્યોન્યં પપ્રચ્છુર્વિચારયન્તઃ ।
પુનસ્તેષાં વિચારયતાં વિશેષવિચારણાસ્પદવિષયા મતિરભૂત્ ।
કથમ્? દ્વેવસ્તુનિ અસ્મિન્ પિણ્ડ ઉપલભ્યેતે ।
અનેકભેદભિન્નેન કરણેન યેનોપલભતે ।
યશ્ચૈક ઉપલભ્યેતે ।
કરણાન્તરોપલબ્ધવિષયસ્મૃતિપ્રતિસન્ધાનાત્ ।
તત્ર ન તાવદ્યેનોપલભતે સ આત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
કેન પુનરુપલભત ઇત્યુચ્યતે યેન વા ચક્ષુર્ભૂતેન રૂપં પશ્યતિ ।
યેન વા શ્રુણોતિ શ્રોત્રભૂતેન શબ્દમ્, યેન વા ઘ્રાણભૂતેન ગન્ધાનાજિઘ્રતિ, યેન વા વાક્કરણભૂતેન વાચં નામાત્મિકાં વ્યાકરોતિ ગૌરશ્વ ઇત્યેવમાદ્યાં સાધ્વસાધ્વિતિ ચ, યેન વા જિહ્વાભૂતેન સ્વાદુ ચાસ્વાદુ ચ વિજાનાતીતિ

૩.૨
કિં પુનસ્તદેવૈકમનેકધા ભિન્નં કરણમિત્યુચ્યતે
યદેતદ્ધૃદયં મનશ્ચૈતત્ ।
સઞ્જ્ઞાનમાજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાનં મેધા દૃષ્ટિર્ધૃતિર્મતિર્મનીષા જૂતિઃ સ્મૃતિઃ સઙ્કલ્પઃ ક્રતુરસુઃ કામો વશ ઇતિ સર્વાણ્યેવૈતાનિ પ્રજ્ઞાનસ્ય નામધેયાનિ ભવન્તિ

ભાષ્ય ૩.૨
યદુક્તં પુરસ્તાત્પ્રજાનાં રેતો હૃદયં હૃદયસ્ય રેતો મનો મનસા સૃષ્ટા આપશ્ચ વરુણશ્ચ હૃદયાન્મનો મનસશ્ચન્દ્રમાઃ ।
તદેવૈતદ્ધૃદયં મનશ્ચ એકમેવ તદનેકધા ।
એતેનાન્તઃકરણેનૈકેન ચક્ષુર્ભૂતેન રૂપં પશ્યતિ શ્રોત્રભૂતેન શૃણોતિ ઘ્રાણભૂતેન જિઘ્રતિ વાગ્ભૂતેન વદતિ જિહ્વાભૂતેન રસયતિ સ્વેનૈવ વિકલ્પનારૂપેણ મનસા વિકલ્પયતિ હૃદયરૂપેણાધ્યવસ્યતિ ।
તસ્માત્સર્વકરણવિષયવ્યાપારકમેકમિદં કરણં સર્વોપલબ્ધ્યર્થમુપલબ્ધુઃ ।
તથા ચ કૌષીતકીનાં"પ્રજ્ઞયા વાચં સમારુહ્ય વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિ ।
પ્રજ્ઞા ચક્ષુઃ સમારુહ્ય ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ"(૩ । ૩) ઇત્યાદિ ।
વાજસનેયકે ચ "મનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિ હૃદયેન હિ રૂપાણિ જાનાતિ"(બૃ.ઉ.૧ । ૫ । ૩) ઇત્યાદિ ।
તસ્માધૃદયમનોવાચ્યસ્ય સર્વોપલબ્ધિકરત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
તદાત્મકશ્ચ પ્રાણો"યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યો વૈ પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ"(કૌષી.૩ । ૩) ઇતિ હિ બ્રાહ્મણમ્ ।
કરણસંહતિરૂપશ્ચ પ્રાણ ઇત્યવોચામ પ્રાણસંવાદાદૌ ।
તસ્માદ્યત્પદ્ભ્યાં પ્રાપદ્યત તદ્બ્રહ્મ તદુપલબ્ધુરુપલબ્ધિકરણત્વેન ગુણભૂતત્વાન્નૈવ તદ્વસ્તુ બ્રહ્મોપાસ્યાત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
પારિશેષ્યાદ્યસ્યોપલબ્ધુરુપલબ્ધ્યર્થં એતસ્ય હૃદયસ્ય મનોરૂપસ્ય કરણસ્ય વૃત્તયો વક્ષ્યમાણાઃ ।
સ ઉપલબ્ધોપાસ્ય આત્માનોઽસ્માકં ભવિતુમર્હતીતિ નિશ્ચયં કૃતવન્તઃ ।
તદન્તઃકરણોપાધિસ્થસ્યોપલબ્ધુઃ પ્રજ્ઞારૂપસ્ય બ્રહ્મણ ઉપલબ્ધ્યર્થા યા અન્તઃકરણવૃત્તયો બાહ્યાન્તર્વર્તિવિષયવિષયાસ્તા ઇમા ઉચ્યન્તે ।
સંજ્ઞાનં સંજ્ઞપ્તિશ્ચેતનભાવઃ, આજ્ઞાનમાજ્ઞપ્તિરીશ્વરભાવઃ વિજ્ઞાનં કલાદિપરિજ્ઞાનમ્, પ્રજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રજ્ઞતા, મેધાગ્રન્થધારણસામર્થ્યં દૃષ્ટિરિન્દ્રિયદ્વારા સર્વવિષયોપલબ્ધિઃ, ધૃતિર્ધારણમવસન્નાનાં શરીરેન્દ્રિયાણાં યયોત્તમ્ભનં ભવતિ ધૃત્યા શરીરમુદ્વહન્તીતિ હિ વદન્તિ, મતિર્મનનમ્, મનીષા તત્ર સ્વાતન્ત્ર્યમ્. જૂતિશ્ચેતસો રુજાદિદુઃખિત્વભાવઃ સ્મૃતિઃ સ્મરણમ્, સંકલ્પઃ શુક્લકૃષ્ણાદિભાવેન સંકલ્પનં રૂપાદીનામ્, ક્રતુરધ્યવસાયઃ અસુઃ પ્રાણનાદિજીવનક્રિયાનિમિત્તા વૃત્તિઃ, કામો
ઽસંનિહિતવિષયાકાઙ્ક્ષા તૃષ્ણા, વશઃ સ્ત્રીવ્યતિકરાદ્યભિલાષઃ, ઇત્યેવમાદ્યા અન્તઃકરણવૃત્તયઃ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રસ્યોપલબ્ધુરુપલબ્ધ્યર્થત્વાચ્છુદ્ધપ્રજ્ઞાનરૂપસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાધિભૂતાસ્તદુપાધિજનિતગુણનામધેયાનિ ભવન્તિ સંજ્ઞાનાદીનિ ।
સર્વાણ્યેવ એતાનિ પ્રજ્ઞાનસ્ય નામધેયાનિ ભવન્તિ ન સ્વતઃ સાક્ષાત્ ।
તથા ચોક્તં"પ્રાણન્નેવ પ્રાણો નામ ભવતિ"(બૃ.ઉ.૧ । ૪ । ૭) ઇત્યાદિ

૩.૩
એષ બ્રહ્મા ।
એષ ઇન્દ્રઃ ।
એષ પ્રજાપતિઃ ।
એતે સર્વે દેવાઃ ।
ઇમાનિ ચ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ પૃથિવી વાયુરાકાશ આપો જ્યોતીંષીત્યેતાનીમાનિ ક્ષુદ્રમિશ્રાણીવ બીજાનીતરાણિ ચેતરાણિ ચાણ્ડજાનિ ચ જારુજાનિ ચ સ્વેદજાનિ ચોદ્ભિજ્જાનિ ચાશ્વા ગાવઃ પુરુષા હસ્તિનો યત્કિઞ્ચેદં પ્રાણિ જઙ્ગમં ચ પતત્રિ ચ યચ્ચ સ્થાવરમ્ ।
સર્વં તત્પ્રજ્ઞાનેત્રમ્ ।
પ્રજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
પ્રજ્ઞાનેત્રો લોકઃ ।
પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા ।
પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ

ભાષ્ય ૩.૩
સ એષ પ્રજ્ઞાનરૂપ આત્મા બ્રહ્માપરં સર્વશરીરસ્થઃ પ્રાણઃ પ્રજ્ઞાત્મા ।
અન્તઃકરણોપાધિષ્વનુપ્રવિષ્ટો જલભેદગતસૂર્યપ્રતિબિમ્બવદ્ધિરણ્યગર્ભઃ પ્રાણઃ પ્રજ્ઞાત્મા એષ એવ ઇન્દ્રો ગુણાદ્દેવરાજો વા એષ પ્રજાપતિર્યઃ પ્રથમજઃ શરીરી ।
યતો મુખાદિનિર્ભેદદ્વારેણાગ્ન્યાદયો લોકપાલા જાતાઃ સ પ્રજાપતિરેષ એવ ।
યેઽપ્યેતેઽગ્ન્યાદયઃ સર્વે દેવા એષ એવ ।
ઇમાનિ ચ સર્વશરીરોપાદાનભૂતાનિ પઞ્ચ પૃથિવ્યાદીનિ મહાભૂતાન્યન્નાન્નાદત્વલક્ષણાન્યેતાનિ કિઞ્ચેમાનિ ચ ક્ષુદ્રમિશ્રાણિ ક્ષુદ્રૈરલ્પકૈર્મિશ્રાણિ ઇવ શબ્દોઽનર્થકઃ સર્પાદીનિ બીજાનિ કારણાનીતરાણિ ચેતરાણિ ચ દ્વૈરાશ્યેન નિર્દિશ્યમાનાનિ ।
કાનિ તાનિ! ઉચ્યન્તે અણ્ડજાનિ પક્ષ્યાદીનિ, જારુજાનિ જરાયુજાનિ મનુષ્યાદીનિ, સ્વેદજાદીનિ યૂકાદીનિ, ઉદ્ભિજાનિ ચ વૃક્ષાદીનિ, અશ્વા ગાવઃ પુરુષા હસ્તિનોઽન્યચ્ચ યત્કિઞ્ચેદં પ્રાણિજાતમ્, કિં તત્? જઙ્ગમં યચ્ચલતિ પદ્ભ્યાં ગચ્છતિ ।
યચ્ચ પતત્રિ આકાશેન પતનશીલમ્ ।
યચ્ચ સ્થાવરમચલમ્ ।
સર્વં તદેષ એવ ।
સર્વં તદશેષતઃ પ્રજ્ઞાનેત્રમ્ ।
પ્રજ્ઞપ્તિઃ પ્રજ્ઞા તચ્ચ બ્રહ્મૈવ ।
નીયતેઽનેનેતિ નેત્રં પ્રજ્ઞા નેત્રં યસ્ય તદિદં પ્રજ્ઞાનેત્રમ્ ।
પ્રજ્ઞાને બ્રહ્મણ્યુત્પત્તિસ્થિતિલયકાલેષુ પ્રતિષ્ઠિતં પ્રજ્ઞાશ્રયમિત્યર્થઃ ।
પ્રજ્ઞાનેત્રો લોકઃ પૂર્વવત્ ।
પ્રજ્ઞાચક્ષુર્વા સર્વ એવ લોકઃ પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા સર્વસ્ય જગતઃ ।
તસ્માત્પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ ।
તદેતત્પ્રત્યસ્તમિતસર્વોપાધિવિશેષં સન્નિરઞ્જનં નિર્મલં નિષ્ક્રિયં શાન્તમેકમદ્વયં"નેતિ નેતિ"ઇતિ (બૃ.ઉ.૩ । ૯ । ૨૬) સર્વવિશેષાપોહસંવેદ્યં સર્વશબ્દપ્રત્યયાગોચરમ્ ।
તદપ્યન્તવિશુદ્ધપ્રજ્ઞોપાધિસંબન્ધેન સર્વજ્ઞમીશ્વરં સર્વસાધારણાવ્યાકૃતજગદ્બીજપ્રવર્તકં નિયન્તૃત્વાદન્તર્યામિસંજ્ઞં ભવતિ ।
તદેવ વ્યાકૃતજગત્બીજભૂતબુદ્ધ્યાત્માભિમાનલક્ષણહિરણ્યગર્ભસંજ્ઞં ભવતિ ।
તદેવાન્તરણ્ડોદ્ભૂતપ્રથમશરીરોપાધિમદ્વિરાટ્પ્રજાપતિસંજ્ઞં ભવતિ ।
તદ્ભૂતાગ્ન્યાદ્યુપાધિમદ્દેવતાસંજ્ઞં ભવતિ ।
તથા વિશેષશરીરોપાધિષ્વપિ બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ તત્તન્નામરૂપલાભો બ્રહ્મણઃ ।
તદેવૈકં સર્વોપાધિભેદભિન્નં સર્વૈઃ પ્રાણિભિસ્તાર્કિકૈશ્ચ સર્વપ્રકારેણ જ્ઞાયતે વિકલ્પ્યતે ચાનેકધા ।
"એતમેકે વદન્ત્યગ્નિં મનુમન્યે પ્રજાપતિમ્ ।
ઇન્દ્રમેકેઽપરે પ્રાણમપરે બ્રહ્મ શાશ્વતમ્"(મનુ.૧૨ । ૧૨૩) ઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ

૩.૪
સ એતેન પ્રજ્ઞેનાત્મનાસ્માલ્લોકાદુત્ક્રમ્યામુષ્મિન્ સ્વર્ગે લોકે સર્વાન્ કામાનાપ્ત્વામૃતઃ સમભવત્સમભવત્

ભાષ્ય ૩.૪
સ વામદેવોઽન્યો વૈવં યથોક્તં બ્રહ્મ વેદ પ્રજ્ઞેનાત્મના યેનૈવ પ્રજ્ઞેનાત્મના પૂર્વે વિદ્વાંસોઽમૃતા અભૂવંસ્તથાયમપિ વિદ્વાનેતેનૈવ પ્રજ્ઞેનાત્મનાસ્માલ્લોકાદુત્ક્રમ્ય ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અસ્માલ્લોકાદુત્ક્રમ્યામુષ્મિન્સ્વર્ગે લોકે સર્વાન્કામાનાપ્ત્વા અમૃતઃ સમભવત્સમભવદિત્યોમિતિ

ઇતિ તૃતીયેઽધ્યાયે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ ।
ઉપનિષદ્સમાપ્તઃ ।