અભિધર્મસમુચ્ચયભાષ્ય · ભાગ 115

અભિધર્મસમુચ્ચયભાષ્યમ્
ઇ [લક્ષણસમુચ્ચયો નામ પ્રથમઃ સમુચ્ચયઃ]
ઓં નમો રત્નત્રયાય ।
કિમર્થમિદં શાસ્ત્રમારબ્ધમ્ । સ્કન્ધાદીનારભ્ય કતિ કસ્માદિત્યેવમાદિષુ ચિન્તાસ્થાનેષુ કૌશલ્યકરણાર્થમ્ । તથાહ્યનેન કૌશલ્યેન દ્વિવિધો ઽનુશંસો લભ્યતે - મનસ્કારાનુશંસંઃ સાંકથ્યવિનિશ્ચયાનુશંસશ્ચ । તત્ર મનસ્કારાનુશંસઃ શમથાનુકૂલ્યાદ્વિપશ્યનાવૃદ્ધયાનુકૂલ્યાચ્ચ વેદિતવ્યઃ । શમથાનુકૂલ્યં પુનરેષુ સ્થાનેષુ કૃતકૌશલસ્ય નિઃસંદેહતયા યથેષ્ટમાલંબને ઐકાગ્રયયોગેન સુખં ચિત્તસમાધાનતઃ । વિપશ્યનાવૃદ્ધયાનુ કૂલ્યં બહુભિઃ પ્રકારૈઃ જ્ઞેયપરીક્ષયા પ્રજ્ઞાપ્રકર્ષગમનતઃ । સાંકથ્યવિનિશ્ચયાનુશંસ એષુ સ્થાનેષુ કુશલસ્ય સર્વપ્રશ્નવ્યાકરણશક્તિયોગાદ્વૈશારદ્યપ્રતિલંભતો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
પઞ્ચાકારાત્મવસ્તૂદ્ભાવનતામુપાદાયેત્યત્રચતુરાકારમાત્મનો વસ્ત્વિત્યાત્મવસ્તુ । પઞ્ચમં ત્વાત્મલક્ષણમેવ વસ્ત્વિત્યાત્મવસ્ત્વિતિ વેદિતવ્યમ્ । સપરિગ્રહદેહગ્રહણેન બાહ્યસ્યાધ્યાત્મિકસ્ય ચ રૂપસ્કન્ધસ્ય ગ્રહણં વેદિતવ્યમ્ । વેદનાદીનામુપભોગાદિત્વં તલ્લક્ષણનિર્દેશે જ્ઞાપયિષ્યતે । તદાશ્રયાત્મસ્વવસ્તુ વિજ્ઞાનમ્, તેષાં સપરિગ્રહદેહાદીનામાશ્રયમાત્મલક્ષણં વસ્ત્વિત્યર્થઃ । તથાહિ લોકે પ્રાયેણ વિજ્ઞાને આત્મગ્રાહઃ, શેષેષ્વાત્મીયગ્રાહ ઇતિ ॥
દેહપરિગ્રહાભ્યામિતિ ચક્ષુ[રાદી] ન્દ્રિયષટ્કેન રૂપાદિવિષયષટ્કેન ચ । ષડાકારો ઽતીતો વર્તમાનશ્ચોપભોગો વિજ્ઞાનષટ્કમ્, તસ્ય ધારણમાશ્રયાલંબન ભાવતઃ । ઇત્યેવં તદ્ધા રણત્વેન દ્વાદશાનામિન્દ્રિયવિષયાણાં ધાતુત્વમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 2 ) વિજ્ઞાનાનાં પુનરુપભોગલક્ષણ ધારણત્વેન ધાતુત્વં વેદિતવ્યમ્ । યથાતીતપ્રત્યુત્પન્નાઃ ચક્ષુરાદય ઉપભોગલક્ષણધારકા નૈવમનાગતાઃ - 2 ॥
આયદ્વારમાત્રત્વાદિન્દ્રિયાર્થમાત્રગ્રહણેન દ્વાદશૈવાયતનાનિ વ્યવસ્થા પિતાનિ, ન તૂપભોગલક્ષણં વિજ્ઞાનષટ્કમિતિ ॥
ઉપાદાનં છન્દો રાગશ્ચ । તત્ર છન્દો ઽભિલાષઃ, રાગો ઽધ્યવસાનમ્ । છન્દેનાનાગતમાત્મભાવમભિલાષમુખેનોપાદત્તે, યેનાનાગતાન્ સ્કન્ધાનભિનિર્વર્ત્તયતિ । રાગેન વર્તમાનમાત્મભાવમધ્યવસાનમુખેનોપાદત્તે, યેન વર્તમાનાન્ સ્કન્ધાન્ન પરિત્યજતિ । તસ્માદેતદેવ દ્વયમુપાદાનમિત્યુચ્યતે । તત્ર સ્કન્ધવન્નિર્દેશ ઇતિ । ઉપાદાનેન યુક્તાસ્તસ્માત્સોપાદાનધર્મા ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
સ્પર્શેન રૂપાણામન્યથીભાવો વેદિતવ્યઃ । યા દેશે ઇત્યભિ મુખપ્રદેશે । ઇદં ચેદં ચેત્યસ્થિશંકલાદિકં જ્ઞેયવસ્તુસભાગં પ્રતિબિમ્બમ્ । એવં ચૈવં ચેતિ વર્ણસંસ્થાનભેદૈઃ ચિત્રીકારતેતિ તથાસંજ્ઞા । શુભાનાં કર્મણાં સુખો ઽનુભવઃ ફલવિપાકઃ । અશુભાનાં દુઃખઃ । ઉભયેષામદુઃખાસુખઃ । તથાહિ શુભાનામશુભાનાં વા વિપાક આલયવિજ્ઞાનં નિત્યમુપેક્ષયૈવ સંપ્રયુક્તં ભવતિ । સૈવ ચાત્રોપેક્ષા વિપાકઃ । સુખદુઃખયોસ્તુ વિપાકજત્વાદ્વિપાકોપચારઃ । દૃષ્ટશ્રુતતમવિજ્ઞાતાનર્થાનિતિ દૃષ્ટં યચ્ચ ક્ષુષાનુભૂતમ્, શ્રુતં યચ્છ્રોત્રેણાનુભૂતમ્, મતં યત્સ્વયમભ્યૂહિતમેવં ચૈવં ચ ભવિતવ્યમિતિ, વિજ્ઞાતં યત્પ્રત્યાત્મમનુભૂતમિતિ । વ્યવહરતીત્યભિલાપૈઃ પ્રાપ[ય]તીત્યર્થઃ ॥ નાનાવસ્થાસુ ચેતિ સુખદુઃખાદ્યાસુ ॥
યેન ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટવાનિત્યતીતવિજ્ઞાનોપભોગધારકત્વેન ધાતુત્વ દર્શયતિ । પશ્યતીતિ વર્તમાનવિજ્ઞાનોપભોગધારકત્વેન । યચ્ચ તસ્ય ચક્ષુષો બીજમુપચિતમાલયવિજ્ઞાનં યત આયત્યાં ચક્ષુનિર્વર્તિષ્યતે, વૈપાક્યં ચ યતો નિર્વૃત્તમ્, તદપિ દ્વિવિધં બીજં ચક્ષુર્ધાતુરિત્યુચ્યતે, ચક્ષુષો હેતુત્વાત્ । યચ્ચક્ષુર્ધાતોઃ રૂપે આધિપત્યમિતિ રૂપીન્દ્રિયાધિપત્યેન બાહ્યવિષયનિર્વર્તનાત્ ।
તદ્ધાતુવદ્દ્રષ્ટવ્યં તચ્ચ યથાયોગમિતિ યેન ચક્ષુષા રૂપાણિ દ્રક્ષ્યતિ યચ્ચ તદ્બીજમિત્યેવમાદિ યોજયિતવ્યમ્ ॥
ચત્વારિ ચ મહાભૂતાન્યુપાદાયેતિ । કથમુપાદાયરૂપમ્ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય જનનસંનિશ્રયપ્રતિષ્ઠોપસ્તંભોપબૃંહણહેતુત્વેન । જનનાદિ હેતુત્વં પુનર્ભૂતાનામુપાદાયરૂપે પઞ્ચવિધં હેતુત્વમધિકૃત્ય । ઉત્પત્તિહેતુત્વં તૈર્વિના તદનુત્પત્તેઃ । વૃત્તિહેતુત્વં ભૂતાનિ પ્રત્યાખ્યાયોપાદાયરૂપસ્ય પૃથગ્દેશાવષ્ટમ્ભસામર્થ્યાભાવાત્ । અનુવૃત્તિહેતુત્વં ભૂતવિકારેણ તત્પ્રતિષ્ઠિતોપાદાયરૂપવિક્રિયાગમનાત્ । સ્થિતિહેતુત્વં સદૃશોત્પત્તિકાલે ભૂતૈરુપાદાયરૂપસંતાનસ્યાનુપચ્છેદયોગેન સંધારણાત્ । ઉપચયહેતુત્વં વૃત્તિકાલે ભૂતૈરૂપાદાયરૂપાપ્યાયનાદિતિ ।
નીલાદીનાં પઞ્ચવિંશતીનાં રૂપાણાં વ્યવસ્થાનં ષડ્ભિરાકારૈર્વેદિતવ્યમ્ । લક્ષણતઃ સંનિવેશતો ઽનુગ્રહોપઘાતતઃ ક્રિયાસંનિશ્રયતઃ ક્રિયાલક્ષણતઃ મણ્ડનતશ્ચ ચતુર્ણા દશાનામષ્ટાનામેકૈકસ્ય ચ યથાક્રમમ્ । તત્રાભ્યવકાશસ્તદન્યપ્રતિવારકસ્પ્રષ્ટવ્યરહિતો યો દેશઃ । નભો યદુપરિષ્ટાન્નીલં દૃશ્યતે ॥
શબ્દવ્યવસ્થાનં લક્ષણતો ઽનુગ્રહોપઘાતતઃ હેતુપ્રભેદતો દેશનાપ્રભેદતો વ્યવહારપ્રભેદતશ્ચ । લક્ષણતઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યો યો ઽર્થ ઇતિ । દેશનાપ્રભેદતો લોકપ્રસિદ્ધાદયસ્ત્રયઃ । શેષં યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ । તત્રોપાત્તમહાભૂતહેતુકસ્તદ્યથા વાક્છબ્દઃ । અનુપાત્તમહાભૂતહેતુકસ્તદ્યથા વૃક્ષશબ્દઃ । તદુભયસ્તદ્યથા હસ્તમૃદઙ્ગશબ્દઃ । લોકપ્રસિદ્ધો લૌકિકભાષાસંગૃહીતઃ । સિદ્ધોપનીત આર્યેર્દેશિતઃ । પરિકલ્પિતસ્તીર્થ્યેર્દેશિતઃ । આર્યાનાર્યવ્યાવહારિકૌ તુદૃષ્ટાદીનષ્ટૌ વ્યવહારાનધિકૃત્ય વેદિતવ્યૌ ॥
ગન્ધવ્યવસ્થાનં સ્વલક્ષણતો ઽનુગ્રહોપઘાતતઃ પ્રભેદતશ્ચ ॥ રસવ્યવસ્થાનમપ્યેવમેવ વેદિતવ્યમ્ ॥ તત્ર સહજો ગન્ધશ્ચન્દનાદોનામ્, સાંયોગિકો ધૂપયુક્ત્યદીનામ્, પારિણામિકઃ પક્વફલાદીનામિતિ ।
સ્પ્રષ્ટવ્યૈકદેશવ્યવસ્થાનમામર્શનત આતુલનતઃ સ્પર્શનત આપીડનતઃ સંસર્ગતો ધાતુવૈષમ્યસામ્યતશ્ચ । અબ્વાયુસંસર્ગાચ્છીતમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 4 ) અપ્પૃથવીસંસર્ગાત્પિચ્છલમ્ । વિશ્રામો બલમૂર્જા ચ ધાતુસામ્યાત્ । ઊર્જા પુનર્વૈશારદ્યં વેદિતવ્યમ્ । તૃપ્તિરુભયથા । શેષા જિઘત્સાદયો ધાતુવૈષમ્યાદ્વેદિતવ્યાઃ ॥
આભિસાંક્ષેપિકં પરમાણુરૂપમ્ । આભ્યવકાશિકં તદેવ યથોક્તં તદન્યપ્રતિવારકસ્પ્રષ્ટવ્યરહિતમ્ । સામાદાનિકમવિજ્ઞપ્તિરૂપમ્ । પરિકલ્પિતં પ્રતિબિમ્બરૂપમ્ । વૈભૂત્વિકં વિમોક્ષધ્યાયિગોચરં યદ્રૂપમ્ ।
વેદનાસ્કન્ધવ્યવસ્થાનમાશ્રયતઃ સ્વભાવત આશ્રયસંકલનતઃ સંક્લેશવ્યવદાનતશ્ચ । તત્ર રૂપાશ્રયસંકલનતઃ કાયિકીવેદનાવ્યવસ્થાનમ્ । અરૂપ્યાશ્રયસંકલનતશ્ચૈતસિકીવેદનાવ્યવસ્થાનમ્ । સંક્લેશતઃ સામિષાદીનામ્, વ્યવદાનતો નિરામિષાદીનાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તત્તૃષ્ણાવિયુક્તેતિ વિસંયુક્તા વિસંયોગ્યાનુકૂલા ચ વેદિતવ્યા ॥

અવ્યવહારકુશલસ્યાશિક્ષિતભાષતયા રૂપે સંજ્ઞા ભવતિ ન તુ રૂપમિતિ । તસ્માદનિમિત્તસંજ્ઞેત્યુચ્યતે । અનિમિત્તધાતુસમાપન્નસ્ય રૂપાદિસર્વનિમિત્તાપગતે ઽનિમિત્તે નિર્વાણે સંજ્ઞાનિમિત્તસંજ્ઞા । ભવાગ્રસમાપન્નસ્યાપટુત્વેનાલંબનાનિમિત્તીકરણાદનિમિત્તસંજ્ઞા । પરીત્તઃ કામધાતુઃ નિકૃષ્ટ ત્વાત્ । મહદ્ગતો રૂપધાતુસ્તત ઉત્કૃષ્ટત્વાત્ । અપ્રમાણે આકાશ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતને ઽપર્યન્તત્વાત્ । તસ્માત્તદાલંબનાઃ સંજ્ઞાઃ પરીત્તાદિસંજ્ઞા વેદિતવ્યાઃ ।
વેદનાસંજ્ઞાવર્જ્યાનાં સર્વેષાં ચૈતસિકાનાં ચિત્તવિપ્રયુક્તાનાં ચ સંસ્કારસ્કન્ધલક્ષણત્વે ચેતનામાત્રસ્યૈવ તન્નિદશે ગ્રહણં તત્પૂર્વકત્વાદિતરેષામિતિ કારણજ્ઞાપનાર્થમાહ - યયા કુશલત્વાય ચેતયત ઇત્યેવમાદિ । તત્ર કુશલા વક્ષ્યમાણાઃ શ્રદ્ધાદયઃ । સંક્લેશા રાગાદયઃ ક્લેશોપક્લેશાઃ । અવસ્થાભેદતઃ ચેતનાપ્રેરિતસંસ્કારાવસ્યાસુ પ્રજ્ઞપ્તાઃ ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાઃ ॥
ચેતનાદીનાં ચૈતસિકાનાં લક્ષણતઃ કર્મતશ્ચ નિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । તત્ર ચેતનાયાઃ ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્મેતિ લક્ષણનિર્દેશઃ । કુશલાકુશલાવ્યાકૃતેષુ ચિત્તપ્રેરણકર્મિકેતિ કર્મનિર્દેશઃ । તથાહિ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 5 ) યથાભિસંસ્કારં કુશલાદિષુ ધર્મેષુ ચિત્તસ્ય પ્રવૃત્તિર્ભવતીતિ । આલંબને ચિત્તધારણં તત્રૈવ પુનઃ પુનરાવર્જનં વેદિતવ્યમ્ । અત એવ સમાધિલાભી મન(ઃ) સંસ્કારલાભીત્યુચ્યતે । વિજ્ઞાનોત્પત્તાવિન્દ્રિયસ્ય સુખાદિવેદનોત્પત્ત્યનુકૂલો યો વિકારસ્તદાકારઃ સ્પર્શો વેદિતવ્યઃ । તત્તદુપસંહિતા કર્તુકામતેતિ દર્શનશ્રવણાદિસર્વક્રિયેચ્છાસંગ્રહાર્થમ્ । યથાનિશ્ચયં ધારણા એવમેતન્નાન્યથેત્યધિમુક્તિઃ । અત એવ તત્પ્રધાનો ઽન્યૈઃ સંહર્તુ ન શક્યતે સંસ્તુતં વસ્તુ પૂર્વાનુભૂતં વેદિતવ્યમ્ । અવિક્ષેપકર્મિકત્વં પુનઃ સ્મૃતેરાલંબનાભિલપને સતિ ચિત્તાવિક્ષેપતામુપાદાય । ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાવિક્ષેપઃ । જ્ઞાનસંનિશ્રયદાનં સમાહિતચિત્તસ્ય યથાભૂતજ્ઞાનાત્ । સંશયવ્યાવર્તનં પ્રજ્ઞયા ધર્માન્ પ્રવિચિન્વતો નિશ્ચયલાભાત્ । અસ્તિત્વે ઽભિસંપ્રત્યયાકારા શ્રદ્ધા । ગુણત્વે પ્રસાદાકારા । શક્યત્વે ઽભિલાષાકારા, શક્યં મયા પ્રાપ્તું નિષ્પાદયિતું વેતિ । હ્ર્યાદયઃ સુગમત્વાન્ન વિભજ્યન્તે । ઉપપત્તિપ્રાતિલમ્ભિકં શ્રુતચિન્તામયં ભાવનામયં ચ યથાક્રમં વિપાકાગમાધિગમરૂપં વેદિતવ્યમ્ । પ્રતિસંખ્યાપ્રજ્ઞા ધૈર્યસહિતા । સ્થામવાન્વીર્યવાનુત્સાહી દૃઢપરાક્રમો ઽનિક્ષિપ્તધુરઃ કુશલેષુ ધર્મેષ્વિત્યેવમાદિસૂત્રપદાનિ યથાક્રમં સંનાહાદિષ્વભ્યુત્સાહવસ્તુષુ યોજયિતવ્યાનિ । પરિપૂરણં યથા મૌલં પ્રવેશઃ । નિષ્પાદનં તસ્યૈવ સુપરિકર્મકૃતત્વમ્ । સર્વાવરણનિષ્કર્ષણં તદ્વશેનાશ્રયપરિવૃત્તિતો દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વકુશલભાવનાયા વીર્યાદિપૂર્વકત્વાત્તેષ્વપ્રમાદપ્રજ્ઞપ્તિ । સાસ્રવા ધર્મા આસ્રવા આસ્રવસ્થાનીયાશ્ચ વિષયા ઇહ વેદિતવ્યાઃ । ચિત્તસમતાદિભિરુપેક્ષાયા આદિમધ્યાવસાનાવસ્થા વ્યાખ્યાતાઃ । તથાહ્યુપેક્ષયા યુક્તં ચિત્તં લયાદિવેષમ્યાભાવાદાદિતઃ સમમ્ । તતો ઽનભિસંસ્કારેણ વહનાત્પ્રશઠમ્ । તતઃ સંક્લેશાશઙ્કાભાવાદનાભોગાવસ્થિતમિતિ । અ વિહિંસા પ્યદ્વેષાવ્યતિરેકાત્ પ્રજ્ઞપ્તિસતી વેદિતવ્યા । દુઃખસંજનનકર્મક ઇતિ તૃષ્ણાવશેન પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધ નિર્વર્તનાત્ । અસ્પર્શવિહાર આઘાતચિત્તસ્ય દુઃખવિહારાત્ । અગૌરવં ગુરુષુ ગુણવત્સુ ચ સ્તબ્ધતા । દુઃખોત્પત્તિઃ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 6 ) પુનર્ભવોત્પત્તિર્વેદિ તવ્યા । મિથ્યાનિશ્ચયૈર્વિપરીતં જ્ઞાનમ્ । વિચિકિત્સા સંશયઃ । સંક્લેશોત્પત્તિઃ રાગાદિક્લેશસમુદાચારઃ । તત્સંનિશ્રયદાનં મૂઢસ્ય સર્વક્લેશપ્રવૃત્તેરિતિ । રત્નેષુ વિમતિર્માર્ગસત્યે નિરોધસત્યે ચ યથાયોગમ્ । તયા કુશલપક્ષે ઽપ્રવૃત્તિરલબ્ધનિશ્ચયસ્યાનારમ્ભાત્ ॥
મધ્યમા પ્રતિપચ્છાશ્વતોચ્છેદગ્રાહવર્જિતં પ્રતીત્યસમુત્પાદજ્ઞાનમ્ । શીલવ્રતં કુદૃષ્ટિપૂર્વકં વેદિતવ્યમ । શ્રમવૈફલ્યં તેનાનિર્યાણાત્ । નાસ્તિ દત્તં નાસ્તીષ્ટં નાસ્તિ કૃતં નાસ્તિ સુચરિતં નાસ્તિ દુશ્ચરિતમિત્યયં હેત્વપવાદઃ । નાસ્તિ દુશ્ચરિતસુચરિતાનાં કર્મણાં ફલવિપાક ઇતિ ફલાપવાદઃ । નાસ્ત્યયં લોકો નાસ્તિ પરલોકો નાસ્તિ માતા નાસ્તિ પિતા નાસ્તિ સત્ત્વ ઉપપાદુક ઇતિ ક્રિયાપવાદઃ, લોકાન્તરગમનાગમનક્રિયાયા બીજાધાનક્રિયાયાઃ પ્રતિસંધિબન્ધક્રિયાયાશ્ચાપવાદાત્ । ન સન્તિ લોકે ઽર્હન્ત ઇત્યેવમાદિ સદ્વસ્તુનાશનમ્ । તદન્યદ્યત્ કિંચિદ્વિપરીતદર્શનં તન્મિથ્યાપરિકલ્પનં વેદિતવ્યમ્ । કુશલમૂલસમુચ્છેદો વિશિષ્ટાયા એવ મિથ્યાદૃષ્ટેર્ન સર્વસ્યાઃ ।
પઞ્ચસ્કન્ધાત્મકે જ્ઞેયે આત્માત્મીયસ્વભાવસમારોપિકા સત્કાયદૃષ્ટિઃ । આત્મનિત્યાનિત્યવિશેષસમારોપિકાન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ । કુદૃષ્ટાવગ્રતા સમારોપકો દૃષ્ટિપરામર્શઃ । તત્રૈવ શુદ્ધિસમારોપકઃ શીલવ્રતપરામર્શઃ । એકા યદ્ભૂયસેતિ મિથ્યાવિકલ્પિકા યા નાવશ્યમપવાદિકત્વાત્ । લક્ષણતો દ્વાભ્યામન્તગ્રાહમિથ્યાદૃષ્ટિભ્યામ્, સપરિવારતઃ સર્વાભ્યઃ ।
રૂપાદયો નાત્મા, તદ્વિલક્ષણત્વાત્ ન હિ તે આત્મલક્ષણા ઇતિ । ન તેષ્વાત્મા, અનિત્યતાદોષાત્ । ન હ્યાશ્રયાભાવે આશ્રિતં ભવતીતિ । ન રૂપવાનાત્મા, અસ્વાતન્ત્ર્યદોષપ્રસઙ્ગાત્ । ન તેભ્યો ઽન્યત્રાત્મા, નિર્દેહતાદોષાત્ । ન હિ વિના દેહેના ત્મપરિકલ્પ ઉપલભ્યત ઇતિ । અસ્વાતન્ત્ર્યતાદોષઃ તેષ્વવશવર્તનાત્ । અથૈવંવિધમાત્માનં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 7 ) કશ્ચિત્પરિકલ્પયેત્ તથાપિ નોપપદ્યતે ઽરૂપાદિક આત્મા, અયત્નતો મોક્ષદોષાત્ । દેહાદિબન્ધનાભાવે હિ સ્વરસેનૈવ મોક્ષઃ સ્યાદિતિ ॥
રૂપામાત્મેતિ સમનુપશ્યતિ વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનમાત્મેતિ સમનુપશ્યતીત્યેતાઃ પઞ્ચાત્મદૃષ્ટયઃ । શેષાઃ પઞ્ચદશાત્મીયદૃષ્ટયઃ ॥
રૂપવાન્ યાવદ્વિજ્ઞાનવાનિતિ સંબન્ધેનાત્મીયતા, સા હિ તત્સંવન્ધાત્તદ્વાન્ ભવતીતિ । આત્મીયં રૂપં યાવદ્વિજ્ઞાનમિતિ વશવર્ત્ત્યાત્મીયતામુપાદાય, યસ્ય હિ યદ્વશેન વર્તતે દાને વિનિયોગે વા તસ્ય તદાત્મીયમિત્યુચ્યતે । રૂપે યાવદ્વિજ્ઞાને આત્મેત્યવિનિર્ભાગવૃત્ત્યાત્મીયતા, અયમાત્માએષ્વનુસૃતો વિસ્તૃતઃ પ્રક્ષિપ્તો ઽઙ્ગાઙ્ગાનુસારિગત ઇતિ પરિકલ્પનાત્ ॥
અનિરૂપિતવસ્તુકત્વં પુના રૂપમિત્યેવમાદિલક્ષણં નિરૂપયત આત્મદૃષ્ટેરનવકાશાત્ । તદ્યથા રજ્જું સર્પતો ગૃહ્ણાતિ કશ્ચિત્ સહસા, ન પુના રજ્જુરિતિ નિરૂપયંસ્તાં સર્પતો ગૃહ્ણીયાદિતિ ॥

ક્રોધાદયઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તો વેદિતવ્યાઃ, પ્રતિઘાતાદિવ્યતિરેકેણાભાવાત્ ॥ તદૂર્ધ્વમિતિ ક્રોધાદૂર્ધ્વમ્ । અક્ષાન્તિરપકારામર્ષણમ્ । ધર્મતૈષા યદવદ્યં પ્રતિચ્છાદયતઃ કૌકૃત્યમ્, અતશ્ચાસ્પર્શવિહાર ઇતિ । ઉચ્ચપ્રગાઢપારુષ્યવચનં પરમર્મઘટ્ટનયોગેન પ્રત્યક્ષરવાદિતા । અસંલેખો માત્સર્યેણાનુપયુજ્યમાનાનામપ્યુપકરણાનાં સંનિચયાદ્વેદિતવ્યઃ । ભૂતદોષવિમાલના અન્યેનાન્યસ્ય પ્રતિસરણં વેદિતવ્યમ્ । સમ્યગવવાદલાભપરિપન્થકર્મકત્વં યથાભૂતમાત્માનમનાવિષ્કૃત્યાવવાદાયોગ્યત્વાત્ । દીર્ઘાયુષ્કલક્ષણગ્રહણં તદ્વિકલ્પનાદમરવિતર્કપૂર્વકં જીવિતમદોત્પત્તેઃ । અન્યતમાન્યતમા સાસ્રવા સંપત્તિઃ કુલવલરૂપમેધાબુદ્ધિભોગૈશ્વર્યાદિકા વેદિતવ્યા । રાગાંશિકં નાન્દીસૌમનસ્યં સંક્લિષ્ટો હર્ષવિશેષઃ । શુભનિમિત્તમનુસરતો રાગાનુકૂલં પૂર્વહસિતરમિતક્રીડિતાનુસ્મરણાત્ ચિત્તસ્યાનુપશમો વેદિતવ્યઃ કૌસીદ્યસંનિશ્રયદાનકર્મકત્વમશ્રદ્દધાનસ્ય ( અભિધ્-સ્-ભ્ 8 ) પ્રયોગચ્છન્દાભાવાત્ । અસંવિદિતા કાયવાક્ચિત્તચર્યાભિક્રમપ્રતિક્રમાદિષુ સમ્યગપ્રત્યવેક્ષિતતયા વેદિતવ્યા । એવં હ્યસ્ય કરણીયાકરણીયાજ્ઞાના દાપત્તયો ભવન્તીતિ ॥
સ્વભાવવિક્ષેપઃ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાઃ, પ્રકૃત્યૈવાધ્યાત્મં સમાધાતુમશક્યત્વાત્ । બહિર્ધાવિક્ષેપઃ શ્રુતાદિકુશલે પ્રયુક્તસ્ય તદાલંબનાદ્બહિઃ કામગુણેષુ ચિત્તગમનં વેદિતવ્યમ્ । અધ્યાત્મવિક્ષેપઃ સમાધિપ્રયુક્તસ્યૈવ તચ્ચ્યુતિકરૌ લયૌદ્ધત્યમાસ્વાદના ચ । નિમિત્તવિક્ષેપઃ પરે માં ગુણવત્તયા સંભાવયિષ્યન્તીત્યેતન્નિમિત્તમેતદર્થ કુશલપ્રયુક્તસ્ય શનૈઃ તત્પરિહાણિતો વેદિતવ્યઃ । દૌષ્ઠુલ્ય વિક્ષેપો ઽહંકારાદિદૌષ્ઠુલ્યવશાદુત્પન્નોત્પન્નેષુ સુખાદિષુ વેદિતેષ્વહં મમ અસ્મીતિ વા કરણાત્ કુશલપક્ષાપરિશુદ્ધિતો વેદિતવ્યઃ । આદિતસ્તથોદ્ગ્રહણમુદ્ગ્રહઃ । વ્યવકિરણા તદૂર્ધ્વં તેન ચિત્તસંતાનસ્ય મિશ્રીભાવઃ । નિમિત્તીકારઃ તસ્યૈવ વેદિતસ્ય પુનઃ પુનશ્ચિત્રીકારો વેદિતવ્યઃ । મનસ્કારવિક્ષેપઃ સમાપત્ત્યન્તરં વા સમાપદ્યમાનસ્ય ધ્યાનાન્તરં વા સંશ્રયતઃ પૂર્વસ્માદ્ધ્યુત્થાનતો વેદિતવ્યઃ । વૈરાગ્યપરિપન્થકર્મક ઇત્યુપક્લેશાત્મકં વિક્ષેપમધિકૃત્ય ॥
મિદ્ધનિમિત્તં તદ્યથા દૌર્બલ્યમ્, શ્રમઃ, કાયગૌરવઃ, અન્ધકારનિમિત્તસ્ય મનસિકરણમ્, સર્વારમ્ભાણામધ્યુપેક્ષણમ્ પુનઃ પુનસ્તત્કાલનિદ્રાભ્યાસઃ, મન્ત્રબલેન પરૈનિદ્રોપસંહારસ્તથા સંવાહનાદિભિર્વેતિ । મોહાંશિક ઇતિ સમાધિતો વિશેષણાર્થમ્ । કુશલા(દિ)ભાવવચનં ન ત્વવશ્યં મોહાત્મક ઇતિ કૃત્વા । કાલ ઇતિ રાત્ર્યા મધ્યમે યામે । અકાલસ્તતો ઽન્યઃ । યુક્તં કાલે યથાનુજ્ઞમ્, અકાલે ઽપિ ગ્લાનસ્ય કર્મણ્યતાર્થ વા । અયુક્તસ્તતો ઽન્યઃ । કૃત્યાતિપત્તિસંનિશ્રયદાનમુપક્લેશાત્મકસ્ય મિદ્ધસ્ય વેદિતવ્યઃ । અનભિપ્રેતં કરણમભિપ્રેતપૂર્વિકા સુચરિતદુશ્ચરિતક્રિયા, અનભિપ્રેતં કરણં પરૈર્બલાદવષ્ટભ્ય કાર્યમાણસ્ય ક્લેશાભિભવાદ્વા યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ । મોહાંશિક ઇત્યુપક્લેશસંગૃહીતઃ । કાલે યાવન્ન પ્રતિવિરમતિ, અકાલે તદૂર્ધ્વમ્ । યુક્તં સ્થાને, અયુક્તમસ્થાને । ચેતનાં વા નિશ્રિત્ય પ્રજ્ઞાં વેત્યનભ્યૂહાભ્યૂહાવસ્થાયાં યથાક્રમમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 9 ) પર્યેષણાકારા મનસો ઽભિજલ્પના વિતર્કઃ પ્રત્યવેક્ષણાકારા મનસો ઽભિજલ્પનાનુવિચાર ઇતિ ॥ તાવેવ વિતર્કવિચારૌ સંવધ્યેતે, ઔદારિકસૂક્ષ્મવ્યવસ્થાનાદનયોઃ ॥
તદ્યથાલોભસ્ય લોભપ્રહાણમ્, શ્રદ્ધાયા આશ્રદ્ધયપ્રહાણમ્ । રાગપ્રતિપક્ષો વૈરાગ્યમ્, તસ્ય પરિપન્થકરણમ્, તસ્ય તેન તદુત્પત્તાવન્તરાયકરણાત્ । એવં ક્રોધાદીનામપ્યુપક્લેશાનાં મૈત્ર્યાદ્યાત્મીયરતિપક્ષાન્તરાયકરણં વેદિતવ્યમ્ ॥
ચિત્તવિપ્રયુક્તાનાં સંસ્કારાણામધિષ્ઠાનતઃ સ્વભાવતઃ પ્રજ્ઞપ્તિતશ્ચ નિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । અસંજ્ઞિસમાપત્તિનિરોધસમાપત્તી ભૂમિતો ઽપિ નિઃસરણવિહારસંજ્ઞાપૂર્વકાભ્યાં મનસ્કારાભ્યામપિ નિર્દિષ્ટે । આસંજ્ઞિકં મનસ્કારવર્જ્યૈરેભિરેવ । શેષા અધિષ્ઠાનાદિભિસ્ત્રિભિરેવ ।
તત્ર કુશલાકુશલાનાં ધર્માણામિત્યધિષ્ઠાનનિર્દેશઃ । આચયાપચય ઇતિ સ્વભાવનિર્દેશઃ । તથાહ્યાચયે ઽધિમાત્રૈઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ સમન્વાગત ઇત્યુચ્યતે । અપચયે સતિ મૃદુભિરિતિ । પ્રાપ્તિઃ પ્રતિલમ્ભઃ સમાગમ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિરિતિ પ્રજ્ઞપ્તિનિર્દેશઃ । એવમન્યેષ્વપિ યથાયોગં યોજયિતવ્યમ્ ॥
શુભકૃત્સ્નવીતરાગસ્યેતિ તૃતીયધ્યાનવીતરાગસ્ય । ઉપર્યવીતરાગસ્યેતિ ચતુર્થધ્યાનાવીતરાગસ્ય । નિઃસરણસંજ્ઞાપૂર્વકેણેતિ મોક્ષસંજ્ઞાપૂર્વકેણ । અસ્થાવરાણામિતિ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનસઙ્ગૃહીતાનામ્ । નિરોધ ઇતિ સમાપત્તિચિત્તકૃતઃ કાલાન્તરમસ્થાવરચિત્તચૈત્તસમુદાચારનિરોધો આશ્રયસ્યાવસ્થાવિશેષો નિરુધ્યતે ઽનેનેતિ કૃત્વા । નિરોધસમાપત્તાવુપર્યવીતરાગસ્યેત્યવચનૈ ભવાગ્રવીત રાગસ્યાર્હતો ઽપિ તત્સંભવાત્ । તદેકત્યાનાં ચ સ્થાવરાણામિતિ ક્લિષ્ટમનઃસંગૃહીતાનામ્ । એતે ચ સમાપત્તી ભૂમિતઃ મનસ્કારતો ઽધિષ્ઠાનતઃ સ્વભાવતઃ પ્રજ્ઞપ્તિતશ્ચ નિર્દેષ્ટે આસંજ્ઞિકં મનસ્કારવર્જૈરેભિરેવ । શેષા અધિષ્ઠાનાદિભિસ્ત્રિભિરેવ ॥
નિકાયસભાગ એકજન્મિકઃ સ્કન્ધસંતાનઃ । સ્થિતિકાલનિયમ ઇયન્તં કાલમનેનાસ્મિન્ નિકાયસભાગે ઽવસ્થાતવ્યં વર્ષશતં વર્ષસહસ્રં વેતિ કર્મકૃતઃ સામર્થ્યવિશેષઃ ।
તસ્મિસ્તસ્મિન્ સત્ત્વનિકાય ઇતિ દેવમનુષ્યાદિષુ સત્ત્વજાતિષુ । આત્મભાવસદૃશતાયામિત્યેકજાતીયતાયામ્ ।
બાહ્યસ્યાપિ રૂપસ્ય જાતિમત્ત્વે નિકાયસભાગમાત્રગ્રહણં સત્ત્વસંતાને લક્ષણપ્રજ્ઞપ્તિજ્ઞાપનાર્થમ્ । બાહ્યં હિ રૂપં સંવર્ત્તવિવર્ત્તપ્રભાવિતમા ધ્યાત્મિકાસ્તુ જાતિજરાદિપ્રભાવિતા ઇતિ । પ્રબન્ધવિનાશો મરણં વેદિતવ્યમ્ । એતે ચ જાત્યાદયો ન પ્રતિક્ષણં વેદિતવ્યાઃ કિંતર્હિ પ્રબન્ધાવસ્થાસ્વિતિ ।
સ્વભાવાધિવચનં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં દેવો મનુષ્ય ઇત્યેવમાદિ । વિશેષાધિવચનં સર્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ સર્વસત્ત્વા મરિષ્યન્તીત્યેવમાદિ । તદુભયાશ્રયેષ્વિ તિ સ્વભાવવિશેષાધિવચનાશ્રયેષ્વક્ષરેષુ અ ઇ ઉ ઇત્યેવમાદિષુ । એતાવચ્ચ સર્વં યદુત સ્વભાવો વિશેષસ્તદુભયવ્યવહારશ્ચ, તત્સર્વમેભિરનુવ્યવહ્રિયત ઇતિ । અત એતે નામપદવ્યઞ્જનકાયા વ્યવસ્થાપિતાઃ । પર્યાયાક્ષરણતામુપાદાયેતિ યથા ચક્ષુશ્ચક્ષુરિત્યેતસ્માત્પર્યાયાદન્યેષ્વપિ નેત્રાક્ષિનયનલોચનાદિષુ પર્યાયાન્તરેષુ ક્ષરતિ, તૈરપિ તત્સંજ્ઞાનાત્ । નૈવં અ ઇત્યેતદક્ષરં અ ઇત્યેતં પર્યાયં મુક્ત્ત્વા પર્યાયાન્તરેણ શક્યતે જ્ઞાપયિતુમ્, અતઃ પર્યાયાક્ષરણાદક્ષરાઅણિ । ક્ષરણં પુનર્ગમનં વેદિતવ્યમ્ ॥

પ્રબન્ધાનુપચ્છેદે પ્રવૃત્તિવ્યવસ્થાનમેકસ્મિન્ ક્ષણે વ્યવચ્છિન્ને વા તદુપચારાભાવાત્ હેતુફલનાનાત્વમિષ્ટસ્ય ફલસ્ય સુચરિતમનિષ્ટસ્ય દુશ્ચરિતમિત્યેવમાદિ । ફલાનાં પૃથક્ પૃથગન્યોન્યહેતુકત્વમ્ । હેતુફલસારૂપ્યમન્યત્વે ઽપિ યદ્યસ્ય ફલં યુજ્યતે । તદ્યથા દાનસ્ય ભોગસંપદિત્યેવમાદિ । એકૈકસ્યૈવ પ્રવૃત્તિરયુગપત્પ્રવૃત્તિર્વેદિતવ્યા । હેતુફલસ્ય પ્રબન્ધેન પ્રવૃત્તૌ સત્યાં યત્તત્ર હેતુફલમુત્પન્નનિરુદ્ધં સો ઽતીતઃ કાલ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે, યદનુત્પન્નં સો ઽનાગતઃ કાલઃ, યદુત્પન્નાનિરુદ્ધં સ પ્રત્યુત્પન્નઃ કાલ ઇતિ । હેતુફલસ્ય દિગ્વ્યાપ્તૌ દેશોપચારઃ । રૂપસંગૃહીતં ચાત્ર હેતુફલં વેદિતવ્યમરૂપિણાં દિગ્વ્યાપનસામર્થ્યાભાવાત્ । પ્રત્યેકશો ભેદે સંખ્યેત્યભિન્નૈકાત્મકત્વે દ્વિત્રિસંખ્યાદ્યનુપપત્તેઃ । હેતુફલપ્રત્યયાનાં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 11 ) સમવધાનં તદ્યથા વિજ્ઞાનાખ્યસ્ય હિ હેતુફલસ્યેન્દ્રિયાપરિભેદો વિપયાભાસગમનં તજ્જ્ઞાનં મનસ્કારપ્રત્યુપસ્થાનં ચેતિ । એવમન્યત્રાપિ યોજિતવ્યમ્ ॥
ઇત્યેવમેતે ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાણાં ધર્માણામવસ્થાસુ પ્રજ્ઞપનાત્સર્વે પ્રજ્ઞપ્તિસન્તો વેદિતવ્યાઃ । તત્ર કુશલાકુશલાદ્યાચયાપચયાવસ્થાયામેકઃ । ચિત્તચૈતસિકાપ્રવૃત્ત્યવસ્થાયાં ત્રયઃ । સ્થિત્યવસ્થાયામેકઃ । સાદૃશ્યાવસ્થાયામેકઃ । લક્ષણાવસ્થાયાં ચત્વારઃ । વ્યવહારાવસ્થાયાં ત્રયઃ । અલાભાવસ્થાયામેકઃ । હેતુફલાવસ્થાયાં શેષા ઇતિ । હેતુફલં પુનરત્ર સર્વ સંસ્કૃતં વેદિતવ્યમ્ । તતો ઽન્યસ્યોત્પાદાદ્ધેતુઃ । અન્યતસ્તદુત્પાદાત્ ફલમિતિ ॥

સ્કન્ધાદીનાં સમુદાચારે તદ્બીજપરિપુષ્ટિર્વાસનેત્યુચ્યતે । સર્વબીજકં તેષામેવ સ્કન્ધાદીનામુત્પત્તિબીજૈર્યુક્તત્વાત્ । આલીયન્તે તસ્મિન્ ધર્મા બીજતઃ, સત્ત્વા વાત્મગ્રાહેણેત્યાલયવિજ્ઞાનમ્ । પૂર્વકર્મનિર્મિતત્વાત્ વિપાકવિજ્ઞાનમ્ । પુનઃ પુનઃ પ્રતિસંધિબન્ધે આત્મભાવોપાદાના દાદાનવિજ્ઞાનમ્ । તત્પુનરેતચ્ચિત્તમિત્યુચ્યતે, સર્વધર્મવાસનાચિત્તત્વાત્ ॥
તદેતદાલયવિજ્ઞાનમસ્તીતિ કથં વિજ્ઞાયતે । યસ્માત્તેન વિના
ઉપાત્તમાદિ સ્પષ્ટત્વં બીજં કર્મ ન યુજ્યતે ।
કાયિકો ઽનુભવો ઽચિત્તે સમાપત્તી ચ્યુતિસ્તથા ॥
એતસ્યાશ્ચોદ્દાનગાથાયા વિભાગસ્તદ્યથા વિનિશ્ચયસંગ્રહણ્યામ ષ્ટાભિરાકારૈરાલયવિજ્ઞાનસ્યાસ્તિતા પ્રત્યેતવ્યા । તદ્યથાન્તરેણાલયવિજ્ઞાનં આશ્રયોપાદાનાસંભવતઃ આદિપ્રવૃત્યસંભવતઃ સ્પષ્ટપ્રવૃત્ત્યસંભવતો બીજત્વાસંભવતઃ કર્માસંભવતઃ કાયિકાનુભવાસંભવતાચિત્તકસમાપત્ત્યસંભવતો વિજ્ઞાનચ્યુત્યસંભવતશ્ચ ॥
કેન કારણેનાશ્રયોપાદાનં ન યુજ્યતે । આહ પઞ્ચભિઃ કારણૈઃ । તથાહિ આલયવિજ્ઞાનં પૂર્વસંસ્કારહેતુકમ્ । ચક્ષુરાદિપ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનં પુનર્વર્તમાનપ્રત્યયહેતુકમ્ । યથોક્તમ્ ઇન્દ્રિયવિષયમનસ્કારવશાદ્વિજ્ઞાનાનાં પ્રવૃત્તિર્ભવતીતિ વિસ્તરેણ । ઇદં પ્રથમં કારણમ્ । અપિ ચ કુશલાકુશલાઃ ષડ્વિજ્ઞાનકાયા ઉપલભ્યન્તે । ઇદં દ્વિતીયં કારણમ્ । અપિ ચ ષણ્ણાં વિજ્ઞાનકાયાનાં સા જાતિર્નોપલભ્યતે યાવ્યાકૃતવિપાકસંગૃહીતા સ્યાત્ । ઇદં તૃતીયં કારણમ્ । અપિ ચ પ્રતિનિયતાશ્રયાઃ ષડ્વિજ્ઞાનકાયાઃ પ્રવર્તન્તે, તત્ર યેન યેનાશ્રયેણ યદ્વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે તદેવ તેનોપાત્તં સ્યાદવશિષ્ટસ્યાનુપાત્તતેતિ ન યુજ્યતે, ઉપાત્તતાપિ ન યુજ્યતે વિજ્ઞાનવિરહિતતયા । ઇદં ચતુર્થ કારણમ્ । અપિ ચ પુનઃ પુનરાશ્રયસ્યોપાદાન દોષઃ પ્રસજ્યતે । તથાહિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમેકદા પ્રવર્તતે એકદા ન પ્રવર્ત્તતે એવમવશિષ્ટાનિ । ઇદં પઞ્ચમં કારણમ્ । ઇતિ પૂર્વકર્મપ્રવર્ત્તમાનપ્રત્યહેતુતો ઽપિ કુશલાકુશલતો ઽપિ તજ્જાત્યનુપલંભતો ઽપિ પ્રતિનિયતાશ્રયતો ઽપિ પુનઃ પુનરુપાદાનદોષતો ઽપિ ન યુજ્યતે ॥
કેન કારણેનાદિપ્રવૃત્તિસંભવો ન યુજ્યતે । સ ચેત્કશ્ચિદ્વદેદ્યદ્યાલય વિજ્ઞાનમસ્તિ તેન દ્વયોઃ વિજ્ઞાનયોઃ યુગપત્પ્રવૃત્તિર્ભવિષ્યતિ । સ ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ - અદોષ એવ ભવાન્દોષસંજ્ઞી । તથાહિ ભવત્યેવ દ્વયોર્વિજ્ઞાનયોર્યુગપત્પ્રવૃત્તિઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ । તથાહ્યેકત્યસ્ય યુગપદ્રદ્ષ્ટુકામસ્ય યાવદ્વિજ્ઞાતુકામસ્યાદિત ઇતરેતરવિજ્ઞાનપ્રવૃત્તિર્ન યુજ્યતે । તથાહિ તત્ર મનસ્કારો ઽપિ નિર્વિશિષ્ટ ઇન્દ્રિયમપિ વિષયો ઽપિ ॥
કેન કારણેનાસત્યાં યુગપદ્વિજ્ઞાનપ્રવૃત્તૌ મનોવિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનસહાનુચરસ્ય સ્પષ્ટત્વં ન સંભવતિ । તથાહિ યસ્મિન્ સમયે ઽતીતમનુભૂતં વિષયં સમનુસ્મરતિ તસ્મિન્ સમયે ઽવિસ્પષ્ટો મનોવિજ્ઞાનપ્રચારો ભવતિ ન તુ તથા વર્તમાનવિષયો મનઃપ્રચારો ઽવિસ્પષ્ટો ભવતિ । અતો ઽપિ યુગપત્પ્રવૃત્તિર્વા યુજ્યતે ઽવિસ્પષ્ટત્વં વા મનોવિજ્ઞાનસ્ય ॥
કેન કારણેન બીજત્વં ન સંભવતિ ષણ્ણાં વિજ્ઞાનકાયાનામન્યોન્યમ્ । તથાહિ કુશલાનન્તરમકુશલમુત્પદ્યતે, અકુશલાનન્તરં કુશલમ્, તદુભયાનન્તરમવ્યાકૃતમ્, હીનધાતુકાનન્તરં મધ્યધાતુકમ્, મધ્યધાતુકાનન્તરં પ્રણીતધાતુકમ્, એવં પ્રણીતધાતુકાનન્તરં યાવદ્ધીનધાતુકમ્, સાસ્રવાનન્તરમનાસ્રવમ્, અનાસ્રવાનન્તરં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 13 ) સાસ્રવમ્, લૌકિકાનન્તરં લોકોત્તરમ્, લોકોત્તરાનન્તરં લૌકિકમ્ । ન ચ તેષાં તથા બીજત્વં યુજ્યતે । દીર્ઘકાલસમુચ્છિન્નાપિ ચ સંતતિશ્ચિરેણ કાલેન પ્રવર્તતે, તસ્માદપિ ન યુજ્યતે ॥
કેન કારણેનાસત્યાં યુગપદ્વિજ્ઞાનપ્રવૃત્તૌ કર્મ ન સંભવતિ । તથાહિ સમાસતશ્ચતુર્વિધં કર્મ - ભાજનવિજ્ઞપ્તિરાશ્રયવિજ્ઞપ્તિરહમિતિ વિજ્ઞપ્તિર્વિષયવિજ્ઞપ્તિશ્ચેતિ । એતા વિજ્ઞપ્તયઃ ક્ષણે ક્ષણે યુગપત્પ્રવર્તમાના ઉપલભ્યન્તે । ન ચૈકસ્ય વિજ્ઞાનસ્યૈકસ્મિન્ ક્ષણે ઇદમેવંરૂપં વ્યતિભિન્નં કર્મ યુજ્યતે ॥
કેન કારણેનાસત્યાલયવિજ્ઞાને કાયિકો ઽનુભવો ન યુજ્યતે । તથાહ્યેકત્યસ્ય યોનિશો વાયોનિશો વા ચિન્તયતો વાનુવિતર્કયતો વા સમાહિતચેતસો વાસમાહિતચેતસો વા યે કાયે કાયાનુભવા ઉત્પદ્યન્તે ઽનેકવિધા બહુનાનાપ્રકારાસ્તે ન ભવેયુરુપલભ્યન્તે ચ । તસ્માદપ્યસ્ત્યાલયવિજ્ઞાનમ્ ॥
કેન કારણે નાસત્યાલયવિજ્ઞાને ઽચિત્તા સમાપત્તિર્ન સંભવતિ । તથાહ્ય સંજ્ઞિસમાપન્નસ્ય વા નિરોધસમાપન્નસ્ય વા વિજ્ઞાનમેવ કાયાદપક્રાન્તં સ્યાત્ । નાનપક્રાન્તં તતઃ કાલક્રિયૈવ ભવેત્ । યથોક્તમ્ ભગવતા - "વિજ્ઞાનં ચાસ્ય કાયાદનપક્રાન્તં ભવતી"તિ ॥
કેન કારણેનાસત્યાલયવિજ્ઞાને ચ્યુતિરપિ ન યુજ્યતે । તથાહિ ચ્યવમાનસ્ય વિજ્ઞાન મૂર્ધ્વદેહં વા શોતિકુર્વન્ વિજહાતિ, અધોદેહં વા । ન ચ મનોવિજ્ઞાનં કદાચિન્ન પ્રવર્તતે । અતો ઽપ્યાલયવિજ્ઞાનસ્યૈવ દેહોપાદાન કસ્ય વિગમાદ્દેહશીતતા ઉપ[લ]ભ્યતે દેહાપ્રતિસંવેદના ચ । ન તુ મનોવિજ્ઞાનસ્ય । અતો ઽપિ ન યુજ્યતે ॥
મનો નિર્વચનત આલંબનતઃ સંપ્રયોગતઃ પ્રવૃત્તિકાલતશ્ચ નિર્દિષ્ટં વેદિતવ્યમ્ । માર્ગસંમુખીભાવે તદભાવઃ, પરમાર્થજ્ઞાનસ્યાત્મદૃષ્ટિસમુદાચારેણાત્યન્તવિરોધાત્ । તદૂર્ધ્વમાલયવિજ્ઞાનાત્પ્રવૃત્તિઃ, શૈક્ષસ્યાપ્રહીણત્વાત્ । અસંજ્ઞિસમાપત્તિતો ( અભિધ્-સ્-ભ્ 14 ) નિરોધસમાપત્તેઃ શાન્તતરત્વં તદસમુદાચારાદેવ વેદિતવ્યમ્ । સમનન્તરનિરુદ્ધં મનો ઽનુમતમિતિ કૃત્વાનન્તરં મતમિત્યર્થઃ ॥
વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયત આલંબનતઃ સ્વભાવતશ્ચ વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
ધાત્વાયતનાનાં નાસ્તિ પૃથગ્લક્ષણવ્યવસ્થાનમ્, સ્કન્ધનિર્દેશ એવ ચક્ષુરાદીનામુક્તલક્ષણત્વાત્ । તસ્માત્સ્કન્ધેભ્ય એવ નિષ્કૃષ્ય ધાતવો વ્યવસ્થાપ્યન્તે, ધાતુભ્ય આયતનાનિ ॥

યત્તુ સ્કન્ધૈરસંગૃહીતમસંસ્કૃતં તદષ્ટધાવ્યવસ્થાપ્ય ઇતિ । તથતાયાસ્ત્રૈવિધ્યમાશ્રયપ્રકારભેદાન્ન સ્વભાવભેદાદિતિ વેદિતવ્યમ્ । અનન્યથીમ વતા સદૈવ ભાવનાં નિરાત્મતયા દ્રષ્ટવ્યા । સંક્લેશાપ્રચારતામુપાદાયેતિ તેનાલબનેન સંક્લેશવસ્તુનઃ સંક્લેશશૂન્યીકરણાત્ । યદાપિ સંક્લિષ્ટેત્યુચ્યતે તદાપ્યાગન્તુકસ્તત્રોપક્લેશો વેદિતવ્યઃ । કતમઃ પુનરાગન્તુકસ્તત્રોપક્લેશઃ । અનપોદ્ધૃતગ્રાહ્યગ્રાહકબીજસ્ય પરતન્ત્રચિત્તસ્ય દ્વયાકારા પ્રવૃત્તિઃ । ન ધર્મતા ચિત્તસ્ય । પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરા હિ સર્વધર્માણાં ધર્મતેતિ । નિમિત્તાનિ રૂપં વેદના યાવદ્બોધિરિતિ પ્રપઞ્ચિતાનિ, તેષાં તત્રોપશમાદનિમિત્તમ્ । ભૂતં યદવિપરીતમ્, તસ્ય કોટિઃ પર્યન્તઃ, નૈરાત્મ્યાત્પરેણ તત્ત્વાપર્યેપણાત્ । આકાશં રૂપાભાવ ઇતિ રૂપસ્યવ વિપર્યયેણાભાવલક્ષણો યો ધર્મો મનોવિજ્ઞાનવિષયસ્તદાકાશમ્ । મનોવિજ્ઞાનવિષયત્વ પુનઃ ધર્મધાત્વધિકારત્વેન વેદિતવ્યમ્ । રૂપસ્યૈવેત્યવધારણાદ્વેદનાદિસાધારણાસ્તથતાપ્રતિસંખ્યાપ્રતિસંખ્યાનિ[રો]ધાનિત્યતાઃ પર્યુદાસ્યન્તે । શશવિપાણાદીનામત્યન્તમભાવો ન તેષાં વિપર્યયેણ વિજ્ઞાયતે । યસ્માત્ત એવાત્યન્તં ન સંભવન્તીતિ । તે ઽપિ શશવિષાણાદયો નાસ્યૈવ વિદ્યમાનસ્ય રૂપસ્ય વિપર્યયેણ, ( અભિધ્-સ્-ભ્ 15 ) વેદનાદિસાધારણત્વાત્ । તસ્માદ્રૂપસ્યૈવ વિપર્યયેણેત્યુચ્યતે । અભાવલક્ષણવચનેન વેદનાદોનામરૂપિણાં પર્યુદાસઃ । ન હિ તે ઽભાવલક્ષણા ઇતિ । યો નિરોધો ન ચ વિસંયોગ ઇત્યનુશયાસમુદ્ધાતાત્ । વિપર્યયાદ્વિસંયોગઃ ॥
દ્વયમિદં પ્રહાતવ્યમ્ - ક્લેશાશ્ચ તદાશ્રયભૂતં ચ વસ્તુ વેદિતમ્ । તત્પુનર્વેદિતં દ્વિવિધમ્ - વૈકારિકમવૈકારિકં ચ, સુખદુઃખમદુઃખાસુખં ચ યથાક્રમમ્ । તત્ર ક્લેશપ્રહાણાત્ પ્રતિસંખ્યાનિરોધવ્યવસ્થાનમ્ । દ્વિવિધવેદિતપ્રહાણાદ્યથાક્રમમાનિઞ્જ્યસ્ય સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસ્ય ચ વ્યવસ્થાનમ્ । તત્ર ક્લેશપ્રહાણં તત્પક્ષદૌષ્ઠુલ્યાપગમાદાશ્રયપરિવૃત્તિઃ, વેદિતપ્રહાણં તત્પ્રતિપક્ષભૂતાયાઃ સમાપત્તેરાવરણાપગમાદાશ્રયપરિવૃત્તિઃ । અત એવ દ્વિતીયે ધ્યાને દુઃખનિરોધસ્યાસંસ્કૃતા[વ્ય]વસ્થાનમ્, વૈકારિકસ્ય વેદિતસ્યાશેષમપ્રહાણાત્ ॥
રૂપસ્કન્ધેન દશરૂપિણો ધાતવઃ સંગૃહીતાઃ, ધર્મધાતુના સ એવ, મન આયતનેન સપ્ત વિજ્ઞાનધાતવ ઇત્યેવં સર્વધર્માસ્ત્રયો ભવન્તિ ॥
એવં વ્યવસ્થાપિતેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષ્વાનુષંગિકમેતદ્વયુત્પાદ્યતે ॥
ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણાનાં પ્રત્યેકં દ્વિત્વે સતિ કથં ધાતૂનાં નૈકવિંશતિત્વમ્ । યદ્યપિ ચૈષાં દ્વિત્વં ન તુ ધાત્વન્તરત્વમ્, લક્ષણસાધર્મ્યેણોભયોશ્ચક્ષુર્લક્ષણત્વાત્, કૃત્યસાધર્મ્યેણોભયોશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનકૃત્યત્વાત્ । એવં શ્રોત્રઘ્રાણયોર્યોજ્યમ્ । દ્વયોર્દ્વયોસ્તુ નિર્વૃત્તિરાશ્રયશોભાર્થમ્ । એવં સુવિભક્તસમોભયપાર્શ્વ આશ્રયઃ શોભનો નાન્યથા ॥
કિમેકૈકમેવ ચક્ષુર્નિશ્રિત્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે નિત્યમાહોસ્વિદ્દ્વ અપિ । દ્વે અપીત્યુચ્યતે, સ્પષ્ટગ્રહણાત્ । યથા દ્વયોશ્ચક્ષુષોરુન્મિષિતયોઃ રૂપગ્રહણં સ્પષ્ટં ભવતિ ન તથૈકસ્મિન્નેવેતિ । તદ્યથા એકસ્મિન્નપવરકે દ્વયોઃ પ્રદીપયોરેકં પ્રભાપ્રતાનં સ્પષ્ટતરં દ્વૌ પ્રદીપૌ નિશ્રિત્ય વર્ત્તતે । તદ્વદત્રાપિ નયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
એકૈકેનેન્દ્રિયદ્વારેણ વિચિત્રવિષયપ્રત્યુપસ્થાને તત્પ્રકારેષુ કિં ક્રમેણ વિજ્ઞાનાન્યુત્પદ્યન્તે આહોસ્યિદ્યુગપદેકમ્ । યુગપદેકમેવ વિચિત્રાકારં વિજ્ઞાનં વેદિતવ્યમ્ । જિહ્વાસંપ્રાપ્તે કવડે જિહ્વાકાયવિજ્ઞાનયોર્નિત્યં યુગપદુત્પત્તિર્વેદિતવ્યા ॥
શબ્દસ્યોચ્છેદિત્વાન્ન દેશાન્તરેષ્વપરાપરોત્પત્તિસંતાનેન દેશાન્તરગમનમસ્તિ કિંતર્હિ સકૃત્ । યથા સ્વપ્રદે શમવષ્ટભ્ય પ્રદીપપ્રતાનવત્ શબ્દપ્રતાનસ્યોત્પાદો દ્રષ્ટવ્યઃ । યત્ત્વાસન્નતિરસ્કૃતસ્ય શબ્દસ્યાસ્પષ્ટં શ્રવણં ભવતિ તચ્છબ્દસ્ય પ્રતિઘાતિત્વાદાવરણસૌષિર્યસ્વલ્પોક્તિતો વેદિતવ્યમ્ ॥
ષણ્ણાં વિજ્ઞાનાનાં કતિ વિજ્ઞાનાનિ સવિકલ્પકાનિ કત્યવિકલ્પકાનિ । ત્રિભિસ્તાવદ્વિકલ્પૈઃ મનોવિજ્ઞાનમેકં સવિકલ્પકમ્ । ત્રયો વિકલ્પાઃસ્વભાવવિકલ્પો ઽનુસ્મરણવિકલ્પો ઽભિનિરૂપણાવિકલ્પશ્ચ । તત્ર સ્વભાવવિકલ્પઃ પ્રત્યુત્પન્નેષુ સંસ્કારેષ્વનુભૂયમાનેષુ યઃ સ્વલક્ષણાકારો વિકલ્પઃ । અનુસ્મરણવિકલ્પો યો ઽનુભૂતપૂર્વસંસ્કારાકારઃ । અભિનિરૂપણાવિકલ્પો યો ઽતીતાનાગ તપ્રત્યુત્પન્નેષુ વિપરોક્ષેષ્વભ્યૂહનાકારો વિકલ્પઃ ॥ અપિ ખલુ સપ્ત વિકલ્પાઃ આલંબને સ્વરસવાહો વિકલ્પઃ સનિમિત્તો ઽનિમિત્તઃ પર્યેષકઃ પ્રત્યવેક્ષકઃ ક્લિષ્ટો ઽક્લિષ્ટશ્ચ વિકલ્પઃ । તત્ર આદ્યો વિકલ્પઃ પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયાઃ, અચિત્રયિત્વાલંબનં યથાસ્વં વિષયેષુ સ્વરસેનૈવ વહનાત્ । સનિમિત્તઃ સ્વભાવાનુસ્મરણવિકલ્પો વર્તમાનાતીતવિષયચિત્રીકરણાત્ । અનિમિત્તો ઽનાગતવિષયો મનોરથાકારો વિકલ્પઃ શેષા અભિનિરૂપણાવિકલ્પસ્વભાવા વેદિતવ્યાઃ । તથાહ્યેકદાભ્યૂહમાનઃ પર્યેષતે, એકદા પ્રત્યવેક્ષતે, એકદા ક્લિષ્ટો ભવતિ, એકદાક્લિષ્ટ ઇતિ ॥
યદા રૂપાદિપ્રતિવિજ્ઞપ્તિકં વિજ્ઞાનં તત્કેન કારણેન ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે ન રૂપાદિભિજ્ઞાનમિતિ । પઞ્ચવિધવિગ્રહોપપત્તેઃ રૂપાદિવચનાનુપપત્તિઃ । કથમિતિ । ચક્ષુષિ વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્, આશ્રયદેશે વિજ્ઞાનોત્પત્તિતઃ, સતિ ચ તસ્મિસ્તદ્ભાવાત્ । તથાહિ સતિ ચક્ષુષિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમવશ્યમુત્પદ્યતે અનન્ધાનામનન્ધતો ઽન્ધકારસ્યાપિ દર્શનાત્ । ન રૂપે સત્યવશ્યમ્, અન્ધાનામદર્શનાદિતિ । ચક્ષુષા વિજ્ઞાનં ચક્ષુવિજ્ઞાનમ્, તદ્વશેનાવિકૃતે ઽપિ રૂપે વિજ્ઞાનસ્ય વિક્રિયાગમનત્વાત્ । તદ્યથા કામલવ્યાધ્યુપહતેન ( અભિધ્-સ્-ભ્ 17 ) ચક્ષુષા નીલાદિરૂપેષ્વપિ પીતદર્શનમેવ ભવતીતિ । ચક્ષુષો વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્, વિજ્ઞાનબીજાનુબન્ધાચ્ચક્ષુષસ્તન્નિર્વૃત્તેઃ । ચક્ષુષે વિજ્ઞાનમ્, તસ્મૈ હિતાહિ[ત]ત્વાત્ । તથાહિ વિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તેનાનુભવેનેન્દ્રિયસ્યાનુગ્રહ ઉપઘાતો વા ભવતિ, ન વિષયસ્યેતિ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્, ઉભયોઃ સત્ત્વસંખ્યાતત્વાત્ ન ત્વવશ્યં રૂપસ્યેતિ ॥
કિં તાવચ્ચક્ષૂ રૂપાણિ પશ્યતીતિ વેદિતવ્યમથ વિજ્ઞાનમ્ । નૈકં નાપરં પશ્યતીતિ વેદિતવ્યમ્, નિર્વ્યાપારત્વાત્ ધર્માણામ્ । સામગ્રયાં તુ સત્યાં દર્શનપ્રજ્ઞપ્તિઃ । અપિ ખલુ ષડ્ભિરાકારૈઃ ચક્ષુષો રૂપદર્શને પ્રાધાન્યં વેદિતવ્યં ન વિજ્ઞાનસ્ય । કતમૈઃ ષડ્ભિઃ । ઉત્પત્તિકારણ (ત)ઃ, ચક્ષુષસ્તદુત્પત્તેઃ । તત્પદસ્થાનતઃ, દર્શનસ્ય ચક્ષુરાશ્રયણાત્ । અચલવૃત્તિતઃ, ચક્ષુષો નિત્યમેકજાતીયત્વાત્ । સ્વતન્ત્રવૃત્તિતઃ, પ્રતિક્ષણમુત્પત્તિપ્રત્યયસામગ્ર્યનપેક્ષત્વાત્ । શોભાવૃત્તિતઃ, તેનાશ્રયશોભનાત્ । આગમતઃ, "ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વે" તિ વચનાત્ । એતચ્ચ યથોક્તં સર્વ વિજ્ઞાનસ્ય ન સંભવતીતિ । ચલવૃત્તિત્વં ત્વસ્ય બહુપ્રકારોત્પત્તિતો વેદિતવ્યમ્ ॥

યથા ધાતુષ્વાયતનેષુ ચાસંસ્કૃતં વ્યવસ્થાપિતમેવં કસ્માન્ન સ્કન્ધેષ્વપિ વ્યવસ્થાપિતમ્ । સ્કન્ધાર્થાસંભવાત્ । રૂપાદીનામતીતાદિપ્રકારાભિસંક્ષેપેણ રાશ્યર્થઃ સ્કન્ધાર્થો નિર્દિષ્ટઃ । સ ચ નિત્યસ્ય ન સંભવતીતિ ન સ્કન્ધેષ્વસંસ્કૃતવ્યવસ્થાનમ્ ॥
કેન કારણેન ત એવ ધર્મા સ્કન્ધધાત્વાયતનમુખૈઃ પૃથગ્દેશિતાઃ । વિનેયાનાં સમાસવ્યાસનિર્દેશકૌશલ્યોત્પાદનાર્થમ્ । તથાહિ સ્કન્ધનિર્દેશે યે રૂપવિજ્ઞાને સમાસેન નિર્દિષ્ટે તે ધાત્વાયતનેષ્વેકાદશધા । સપ્તધા ચ ભિત્ત્વા વ્યાસેન ( અભિધ્-સ્-ભ્ 18 ) નિર્દિષ્ટે યથાયોગમ્ । યે તુ તત્ર વેદનાદયો વ્યસ્તાઃ તે ધાત્વાયતનેષુ ધર્મધાત્વાયતનત્વેન સમસ્તા ઇતિ । અપિ ખલુ લક્ષણમાત્રવ્યવસ્થાનતઃ સ્કન્ધનિર્દેશઃ, ગ્રાહ્યગ્રાહકગ્રહણવ્યવસ્થાનતો ધાતુનિર્દેશઃ, ગ્રહણાય દ્વારભૂતસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકમાત્રસ્ય વ્યવસ્થાનત આયતનનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । સમાપ્તમાનુષંગિકમ્ ॥
અતઃ પરં મૂલગ્રન્થસ્યૈવાર્થનિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ । અર્હતશ્ચરમં ચક્ષુઃ પરિનિર્વાણકાલે પશ્ચિમમ્ । તત્ર ધાતુઃ, ચક્ષુરન્તરસ્યાહેતુત્વાત્ । આરૂપ્યોપપન્નસ્ય પૃથગ્જનસ્ય ચક્ષુર્હેતુરિતિ તતઃ પ્રચ્યુત્ય રૂપિણિ ધાતાવુપપદ્યમાનસ્ય યસ્માદાલયવિજ્ઞાનસંનિવિષ્ટાચ્ચક્ષુર્બીજાચ્ચ ક્ષુર્નિર્વર્તિષ્યતે, ન ત્વાર્યસ્ય પુનરનાગમનાદિતિ ॥ કાયધાતુર્ન કાય આરૂપ્યોપપન્નસ્ય પૃથગ્જનસ્ય યઃ કાયધાતુરિત્યેતદત્ર વક્તવ્યમ્, અણ્ડગતાદીનાં કાયસંભવાત્ પ્રનષ્ટકાયસ્ય ચાજીવિ[ત]સ્વાદિતિ ॥ સ્યાન્મનોધાતુર્ન મન ઇત્યત્રાસંજ્ઞિસમાપન્ન સ્યાગ્રહણમ્, ક્લિષ્ટમનઃસદ્ભાવાત્ ॥
જાતો ભૂતઃ નિર્વૃત્તિ વૃદ્ધિ ચાધિકૃત્ય યથાક્રમમ્ ॥ આરૂપ્યાવચરેણ મનસારૂપ્યાવચરાન્ સ્વભૂમિકાનનાસ્રવાંશ્ચ ધર્માન્ વિજાનાતીત્યાર્યશ્રાવકમધિકૃત્ય । બાહ્યકઃ પૃથગ્જનઃ સ્વભૂમિકાનેવ વિજાનાતીતિ । ઇહ ધાર્મિકસ્તુ કશ્ચિત્પૂર્વશ્રુતપરિભાવનાવશાદૂર્ધ્વભૂમિકાનપ્યાલંબતે તદુત્પાદનાર્થમ્ ॥
યથા રૂપં તથાનુભવ ઇતિ સુખાદિવેદનીયાદિન્દ્રિયાર્થદ્વયાત્સુખાદિવેદનોત્પત્તેઃ । યથા વેદયતે તથા સંજાનીત ઇતિ યથાનુભવં નિમિત્તોદ્ગ્રહણાત્ । યથા સંજાનીતે તથા ચેતયતિ યથાસંજ્ઞં કર્માભિસંસ્કરણાત્ । યથા ચેતયતે તથા વિજ્ઞાનં તત્ર તત્રોપગં ભવતીતિ યથાભિસંસ્કારં વિષયેષુ ગત્યન્તરેષુ ચ વિજ્ઞાનપરિણામાત્ ॥
યત્ર સંક્લિશ્યતે વ્યવદાયતે ચેતિ સેન્દ્રિયે કાયે । યેનાનુભવેનેતિ સામિષનિરામિષાદ્યેન યથાક્રમમ્ । યેન નિમિત્તગ્રહણાભિસંસ્કારેણેત્યયોનિશો યોનિશશ્ચ પ્રવૃત્તેન । યત્સંક્લિશ્યતે વ્યવદાયતે ચેતિ ચિત્તદૌષ્ઠુલ્યાદૌષ્ઠુલ્યોપપત્તિતઃ ॥
એકાદશવિધાત્તૃષ્ણાપ્રકારાદ્રૂપાદીનામતીતાદિપ્રકારવ્યવસ્થાન વેદિતવ્યમ્ । સા પુનઃ અપેક્ષાતૃષ્ણા અભિનન્દનાતૃષ્ણા અધ્યવસાનતૃષ્ણા આમતૃષ્ણા વિષયતૃષ્ણા કામતૃષ્ણા સમાપત્તિતૃષ્ણા દુશ્ચરિતદુઃખતૃષ્ણા સુચરિતસુખતૃષ્ણા વિપ્રકૃષ્ટતૃષ્ણા સનિકૃષ્ટતૃષ્ણા ચ । અસ્યાઃ તૃષ્ણાયા આલંબનત્વેન યથાક્રમમતીતાદયઃ પ્રકારા યોજિતવ્યાઃ । અપરઃ પર્યાયઃ । ઉત્પન્નાનુત્પન્નભેદતો ગ્રાહકગ્રાહ્યભેદતો બહિર્મુખાન્તર્મુખભેદતઃ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટભેદતો વિપ્રકૃષ્ટસંનિકૃષ્ટભેદતશ્વાતીતાદીનિ યથાયોગં વેદિતવ્યાનિ । તત્રોત્પન્નમતીતં પ્રત્યુત્પન્નં ચ । અનુત્પન્નમનાગતમ્ । વહિર્મુખમસમાહિતભૂમિકમ્ । અન્તર્મુખં સમાહિતભૂમિકમ્ । શિષ્ટઃ સુગમત્વાન્ન વિભક્તઃ । દુઃખવૈપુલ્યલક્ષણતામુપાદાયેતિ રૂપાદિસંનિશ્રયેણ જાત્થાદિદુઃખપ્રતાનાત્ । સંક્લેશભારોદ્વહનં રૂપાદ્યાશ્રિતત્વાત્ ક્લેશાદિસંક્લેશસ્ય । તદ્યથા લોકે યેન શરીરપ્રદેશેન ભાર ઉહ્યતે તત્ર સ્કન્ધોપચારો દૃષ્ટઃ, સ્કન્ધેન ભારમુદ્ધહતીતિ ॥
સર્વધર્મબીજાર્થ ઇતિ હેત્વર્થમધિકૃત્યાલયવિજ્ઞાને । કાર્યકારણભાવધારણમષ્ટાદશસુ ધાતુષુ ષણ્ણાં વિજ્ઞાનધાતૂનામિન્દ્રિયાર્થધાતૂનાં, ચ યથાક્રમમ્ । સર્વપ્રકારધર્મસંગ્રહણેન સૂત્રાન્તરનિર્દિષ્ટાનાં પૃથિવીધાત્વાદીનામન્યેષામપિ ધાતૂનામેષ્વેવાષ્ટાદશસુ યથાયોગં સંગ્રહણાદ્વેદિતવ્યમ્ ॥
બીજાર્થઃ સર્વપ્રકારધર્મસંગ્રહાર્થશ્ચાયતનાર્થો ઽપિ વેદિતવ્યઃ ॥
રૂપાદાનાં ફેનપિણ્ડો પમત્વમસતો રિક્તતઃ તુચ્છતો ઽસારતશ્ચ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 20 ) ખ્યાનાદ્વેદિતવ્યમ્ । એતેષાં પુનઃ સૂત્રપદાનામર્થ આત્મશુચિસુખનિત્યવિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ યથાક્રમમનાત્મતામુપાદાયેત્યેવમાદિભિઃ પદર્વેદિતવ્યઃ ॥
કથં કતિ કિમર્થિભિરિતિ પ્રશ્નત્રયવ્યવસ્થાપનં લક્ષણવસ્તુસંમોહયોઃ સમારોપસ્ય ચ પ્રહાણાર્થમ્ ।
તત્ર કથં દ્રવ્યસદિતિ દ્રવ્યસતો લક્ષણનિર્દેશેન તત્સંમોહઃ પ્રહીયતે । સર્વાણિ દ્રવ્યસન્તીત્યનેન વસ્તુસંમોહઃ પ્રહીયતે આત્મદ્રવ્યાભિનિવેશત્યાજનાર્થમિત્યનેન સમારોપઃ પ્રહીયતે । એવમન્યત્રાપિ યોજ્યમ્ । અભિલાપનિરપેક્ષ ઇન્દ્રિયગોચરસ્તદ્યથા રૂપં વેદનેત્યેવમાદિકં નામ્નાચિત્રયિત્વા યસ્યાર્થસ્ય ગ્રહણં ભવતિ । તદન્યનિરપેક્ષસ્તદ્યથાર્થાન્તરમનપેક્ષ્ય યત્ર તદ્બુદ્ધિર્ભવતિ । ન યથા ઘટાદિષુ રૂપાદીનપેક્ષ્ય ઘટાદિબુદ્ધિરિતિ ॥
સંક્લેશાલંબનં સંવૃતિસત્ સંક્લેશવૃત્ત્યર્થેન । આત્મા સંક્લેશસ્ય નિમિત્તમિત્યભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥

વિશુદ્ધયે આલંબનં પરમાર્થસત્ પરમજ્ઞાનગોચરાર્થેન । સર્વાણિ ષરમાર્થસન્તીતિતિ તથતાવ્યતિરેકાત્સર્વધર્માણામ્ ॥
યેન સંક્લિશ્યતે વ્યવદાયતે ચેતિ રાગાદિભિશ્ચેતસિકૈઃ શ્રદ્ધાદિભિશ્ચેતિ વેદિતવ્યમ્ । યા ચ તત્રાવસ્થેતિ રૂપચિત્તચેતસિકાવસ્થાસુ પ્રજ્ઞપ્તાશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાઃ । યચ્ચ વ્યવદાનમિત્યસંસ્કૃતં વ્યવદાનં વેદિતવ્યમ્ । તચ્ચ યથાયોગમ્ । પુનસ્ત્રયોદશવિધસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય યો વિષયઃ તજ્જ્ઞેયમનેન પ્રદર્શિતમ્ । તત્પુનઃ શ્રુતમયં જ્ઞાનં ચિન્તામયં જ્ઞાનં લૌકિકભાવનામયં જ્ઞાનં પરમાર્થજ્ઞાનં પરચિત્તજ્ઞાનં ધર્મજ્ઞાનમ્ અન્વયજ્ઞાનં દુઃખજ્ઞાનં સમુદયજ્ઞાનં નિરોધજ્ઞાનં માર્ગજ્ઞાનં ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનં મહાયાનજ્ઞાનં ચ । એતે ઽન્યે ચ યથાક્રમમધિમુક્તિજ્ઞાનાદીનિ વેદિતવ્યાનિ । તત્ર પરચિત્તજ્ઞાનં પરાત્મ જ્ઞાનમ્, પરાત્મચિત્તવિષયાત્ । ધર્મજ્ઞાનમધરજ્ઞાનમ્, સત્યેષ્વાદિત ( અભિધ્-સ્-ભ્ 21 ) ઉત્પાદાત્ । અન્વયજ્ઞાનમૂર્ધ્વજ્ઞાનમ્, ધર્મજ્ઞાનાદૂર્ધ્વમુત્પાદાત્ । વિદૂષણાયાસમુત્થાપનાયાનુત્પાદે જ્ઞાને નિષ્ઠાયાં મહાર્થેષુ જ્ઞાનં તદ્વિદૂષણજ્ઞાનં યાવન્મહાર્થજ્ઞાનમિતિ યોજયિતવ્યમ્ । મહાર્થત્વં પુનઃ સ્વપરાર્થત્વાત્ ॥
તત્ર અવિકલ્પનતઃ પઞ્ચભિર્વિજ્ઞાનકાયૈઃ । વિકલ્પનતઃ મનોવિજ્ઞાનેન । હેતુત આલયવિજ્ઞાનમ્ । પ્રવૃત્તિતસ્તદન્યદ્વિજ્ઞાનમ્ નિમિત્તત ઇન્દ્રિયાર્થાઃ । નૈમિત્તિકતો વિજ્ઞાનાનિ । વિપક્ષપ્રતિપક્ષતઃ સરાગં વિગતરાગં સદ્વેષં વિગતદ્વેષમિત્યેવમાદિ । સૂક્ષ્મપ્રભેદતઃ સપ્તવિધદુર્વિજ્ઞાનવિજ્ઞપ્તિભેદાત્ । સપ્તવિધાદુર્વિજ્ઞાના વિજ્ઞાપ્તિસ્તદ્યથા અસંવિદિતવિજ્ઞપ્તિઃ ભાજનવિજ્ઞપ્તિઃ, સર્વકાલમપરિચ્છિન્નાકારત્વાત્ ચિત્રાકારવિજ્ઞપ્તિરેકસ્યાનેક આકારો વિચિત્રશ્ચેતિ દુર્વ્યવસ્થાપનાદસ્યાઃ સૂક્ષ્મત્વમ્ । સહભાવવિજ્ઞપ્તિરેકકાલોત્પન્નાતિ વિજ્ઞાનાનિ કથં પૃથગ્યથાસ્વં વિષયં પરિચ્છિન્દન્તીતિ દુર્વ્યવસ્થાપનાત્સૂક્ષ્મત્વમ્ । સૂક્ષ્મત્વમિતિ સર્વત્રાધિકૃતં વેદિતવ્યમ્ । વિપક્ષપ્રતિપક્ષલઘુપરિવૃત્તિવિજ્ઞપ્તિઃ કથં રાગાદિસમસ્તબન્ધનં ચિત્તં તન્મુહુરેવ સકૃદ્વીતરાગાદિકં ભવતીતિ । વાસનાવિજ્ઞપ્તિઃ કથં કર્મભિઃ સમુદાચરદ્ભિઃ ચિત્તં વાસ્યતે, ન ચ તસ્માદન્યા સા વાસના, નાપિ તન્માત્રમેવ, ફલદાનં ચ પ્રતિ ક્રમેણ વૃત્તિલાભ ઇતિ । પ્રતિસંધિવિજ્ઞપ્તિઃ કથમનેકપ્રકારાત્મભાવનિર્વર્તકકર્મપરિભાવિતં સદ્વિજ્ઞાનં તથાપ્યપરિસ્ફુટાયાં મરણાવસ્થાયાં સહસા પ્રબુદ્ધયાન્યતરકર્મવાસનામન્યતરસ્યાં ગતૌ પ્રતિસંધિ વધ્નાનીતિ । મુક્તવિજ્ઞપ્તિઃ કથમર્હતશ્ચિત્તં પરમં નિષ્પ્રપઞ્ચં ધર્મતાપ્રાપ્તં સંસારોચિતસર્વપ્રકારસાશ્રવચર્યા સમતિક્રાન્તમનેનાકારેણ વર્તત ઇતિ દુર્વ્યવસ્થાપનાદસ્યાઃ સૂક્ષ્મત્વં વેદિતવ્યમ્ । દ્રષ્ટાદિગ્રહણેન દ્રષ્ટા શ્રોતા ઘ્રાતા સ્વાદયિતા સ્પ્રષ્ટા વિજ્ઞાતા ચેત્યેષાં ગ્રહણં વેદિતવ્યમ્ ॥
અભિજ્ઞેયં ષણ્ણામભિજ્ઞાનાં વિષય । ગમનવિશેષપ્રભાવિતત્વાદૃદ્ધયભિજ્ઞાયાસ્તદ્વિષયસ્ય સંક્રાન્તિતો ઽભિજ્ઞેયત્વમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 22 ) સરાગાદિનિમિત્તજ્ઞાનાચ્ચરિતપ્રવેશાત્ । અતીતજન્મપરંપરાગમનજ્ઞાનાદાગતિતઃ । અનાગતોત્પત્તિગમનજ્ઞાનાત્ ગતિતઃ । ત્રૈધાતુકનિર્મોક્ષોપાયજ્ઞાનાન્નિસરણતઃ । સર્વાણ્યભિજ્ઞેયાન્યન્ત્યાનાં તિસૃણાં સવંવિષયત્વાત્ ।
તત્ર રૂપીતિ રૂપં તસ્ય ધર્મસ્યાત્મસ્વભાવસ્તસ્માદસૌ રૂપી, ન તુ રૂપાન્તરેણ યુક્તત્વાત્ । યાવદુક્તં સ્યાદ્રૂપસ્વભાવ ઇતિ । ભૂતાશ્રયતો ઽપીતિ રૂપાન્તરયોગાદપિ રૂપિત્વમિતિ દર્શયતિ, ઉપાદાયરૂપસ્ય ભૂતરૂપેણ યોગાદ્ભતરૂપાણાં ચ પરસ્પરમિતિ । નાન્દીસમુદય ઇતિ નાન્દ્યેવ યસ્ય સમુદયસ્તદ્રૂપિ, ન તુ યથા વેદનાદીનાં પૂર્વિકા ચ નાન્દો સમુદયઃ, પ્રત્યુત્પન્નશ્ચ સ્પર્શાદિરિતિ । સપ્રદેશતઃ સાવયવત્વાત્ । દેશવ્યાપ્તિતો દિક્ષુ પ્રત્યાસ્પરણાત્ । દેશોપદેશતો ઽમુષ્યાં દિશીતિ વ્યવદેષ્ટું શક્યત્વાત્ દેશગોચરતઃ કસ્મિશ્ચિત્પ્રદેશે સ્થિતસ્યાલંબનીભાવાત્ । દ્વયસમગોચરતઃ સત્ત્વદ્વયસ્ય કસ્મિશ્ચિત્પ્રદેશે સ્થિતસ્યાલં વનોભાવાત્ । દ્વયસમગોચરતઃ સત્ત્વદ્વયસ્ય સમમાલં વનીભાવાન્ન ત્વેવમરૂપિણો યથાત્માનુભવં પરૈઃ પરિગ્રહીતુમશક્યત્વાદિતિ । સંબન્ધતશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાના દીનામપિ પર્યાયેણ રૂપિત્વમ્, રૂપીન્દ્રિયસંબન્ધાત્ । અનુબન્ધત આરૂપ્યાણાં પૃથગ્જનાનાં રૂપબીજાનુબન્ધાત્ । પ્રરૂપણતો વિતર્કવિચારાણામાલંબનપ્રરૂપણાત્ । વ્યાબાધનતઃ પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનાં પાણ્યાદિસંસ્પર્શૈઃ શોકાદિભિશ્ચ યથાયોગં રૂપણાત્ બાધનાદિત્યર્થઃ । સંપ્રાપણતો દેશનાયા અર્થનિરૂપણાત્ । સંચયવ્યવસ્થાનતઃ પરમાણોરૂર્ધ્વરૂપસ્ય સાવયવવ્યવસ્થાનાત્ । બહિર્મુખતઃ કામાવચરસ્ય રૂપસ્ય કામગુણતૃષ્ણાસંભૂતત્વાત્ । અન્તર્મુખતો રૂપાવચરસ્ય રૂપસ્ય સમાપત્તિચિત્તતૃષ્ણાસંભૂતત્વાદત એવાસ્ય મનોમયત્વં વેદિતવ્યમ્ । આયતતઃ પૃથગ્જનસ્ય પૂર્વાન્તાપરાન્તયોઃ પર્યન્તવ્યવસ્થાનાભાવાત્ । પરિચ્છિન્નતઃ શૈક્ષસ્ય રૂપસ્ય પર્યન્તીકૃતસંસારત્વાત્ । તત્કાલતો ઽશૈક્ષરૂપસ્ય પ્રત્યુતત્પન્નભવમાત્રાવશેષાત્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 23 ) નિદર્શનતો બુદ્ધાદિરૂપસ્ય સંદર્શનમાત્રત્વાદનિષ્પન્નતામુપાદાય ॥ તત્ર સર્વાણિ રૂપીણિ વ્યાવાધનરૂપિત્વેન । યથાયોગં શેષૈર્વેદિતવ્યમ્ । બહિર્મુખતાદયસ્તુ ષડ્ રૂપિભેદા વેદનાદિસાધારણા વેદિતવ્યાઃ ।
શિષ્ટસ્ય રૂપિવત્ પ્રભેદ ઇતિ । ઇતિ કથમ્ । યથા રૂવિતદાત્મતો ઽપીતિ વિસ્તરેણ રૂપીત્યુક્તં તથા સનિદર્શનતદાત્મતો ઽપિ સનિદર્શનં વિસ્તરેણ યોજયિતવ્યમ્ । તત્ર સર્વાણિ સનિદર્શનાનિ સર્વનિદર્શનસંબન્ધાદિનારૂપિણામપિ સનિદર્શનત્વાત્ ॥
આવૃણોત્યાવ્રિ યત ઇતિ ગમનપ્રતિબન્ધાર્થેન । આવૃણોતીત્યેતાવતિ વક્તવ્યે આવ્રિયતે ચેતિ વચનં પ્રભાદિરૂપસ્ય સપ્રતિઘત્વવ્યવસ્થાપનાર્થમ્ । તદ્ધ્યાવ્રિયત એવ નાવૃણોતીત્યેષા તસ્ય જાતિરેષ સ્વભાવ ઇત્યર્થઃ । પરમાણોરૂર્ધ્વમિત્યેકસ્ય પરમાણોરપ્રતિઘત્વાત્ । યન્ન સમાધિવશવર્તિ રૂપમિતિ સમાધિવશેન વર્તમાનસ્યાપ્રતિઘત્વાત્ સમચિત્તકદેવતાવત । પ્રકોપપદસ્થાનં યત્રાશ્રય આલંબને વા દ્વેષ ઉત્પદ્યતે । અનેન ચ સપ્રતિઘાર્થેન સર્વાણિસપ્રતિઘાનિ । યથાયોગં વેતિ શેષૈઃ ॥

આસ્રવતદાત્મત આસ્રવાણાં સાસ્રવત્વમાસ્રવસ્વભાવેન યુક્તત્વાત્ । આસ્રવસંબન્ધતસ્તત્સહભુવાં ચિતચૈત્તાનાં ચક્ષુરાદીનાં ચાસ્રવસંપ્રયુક્તત્વાદાસ્રવ [શ્રય]ત્વાચ્ચ યથાક્રમમ્ । આસ્રવબન્ધતઃ કુશલસાસ્રવાણાં તદ્વશેન પુનર્ભવનિર્વર્તનાત્ । આસ્રવાનુબન્ધતો ઽન્યભૂમિકાનામપ્યન્યભૂમિકાસ્રવદૌષ્ઠુલ્યાશ્રયત્વાત્ । આસ્રવાનુકૂલ્યત ઇતિ ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યાનુગતત્વે ઽપિ નિર્વેદ્યભાગીયાનામનાસ્રવત્વવ્યવસ્થાપનાર્થમ્, સર્વભવવૈમુખ્યેન ( અભિધ્-સ્-ભ્ 24 ) તત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ । આસ્રવાન્વયતો ઽર્હતાં સ્કન્ધાનાં પૌર્વજાન્મિકક્લેશસંભૂતત્વાત્ ॥ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ સાસ્રવાઃ । પઞ્ચદશ ઘાતવો ઽન્ત્યાંસ્ત્રીન્ હિત્વા । દશાયતનાન્યન્ત્યે દ્વે હિત્વાઃ । ત્રયાણાં ધાતૂનાં દ્વયોશ્ચાયતનયોઃ પ્રદેશઃ સપરિવારમાર્યમાર્ગમસંસ્કૃતં ચ હિત્વા ॥
શસ્ત્રાદાનાદિરણહેતવો રાગાદયો રણાઃ । યાવન્તિ સાસ્રવાણિ તાવન્તિ સરણાણીત્યેવમાદિ તદાનુબંધ્યાર્થેન વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનર્ભવાધ્યવસાનહેતવો રાગાદય આમિષમ્ । કથં દ્વેષસ્ય - પુનર્ભવાધ્યવસાનહેતુત્વમ્ । વ્યાવદાનિકધર્મદ્વેષેણ પુનર્ભવાધ્યવસાનાત્ ॥
કામગુણાધ્યવસાનહેતવો રાગાદયો ગ્રેધઃ । કીદૃશેન દ્વેષેણ તદધ્યવસાનમ્ । નૈષ્ક્રમ્યદ્વેષેણ ॥
કામકારેણ સંમુખીભાવો વિમુખીભાવશ્ચ નાસંસ્કૃતસ્ય સંભવતિ નિત્યત્વાત્ । નૈવસંસ્કૃતનાસંસ્કૃતસ્ય દ્વયાવ્યતિરેકાદ્યદુક્તમ્ - દ્વયમિદં સંસ્કૃતં ચાસંસ્કૃતં ચેતિ । તત્કથં દ્વયમેવમેવ ભવતીતિ । કામકારસંમુખીભાવાર્થેન સંસ્કૃતમેવેતિ વક્તવ્યમ્ । કર્મક્લેશાનભિસંસ્કૃતતાર્થેનાસંસ્કૃતમેવેતિ । ન દ્વયાદ્વયતિરિચ્યતે ॥
તત્પ્રતિભાસમિતિ ત્રૈધાતુકપર્યાપન્નાકારમ્, તથતાદિપ્રતિભાસસ્યૈકાન્તેનાનુચિતત્વેન લોકોત્તરત્વાત્ । સ્કન્ધાનામેકદેશં સમ્યગ્જ્ઞાનસંગૃહીતં લોકોત્તરપ્રતિભાસાંશ્ચ પૃષ્ઠલબ્ધાન્ સ્થાપયિત્વા । તચ્ચાસંસ્કૃતં ચ સ્થાપયિત્વા ત્રયાણાં ધાતૂનાં દ્વયોશ્ચાયતનયોઃ પ્રદેશો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
ત્રૈધાતુકપ્રતિપક્ષ આર્યમાર્ગઃ । સ પુનઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં નિત્યાદિચતુર્વિધવિપર્યાસપ્રતિપક્ષત્વાદવિપર્યાસનિર્વિકલ્પતયા નિર્વિકલ્પઃ । બોધિસત્ત્વાનાં રૂપાદિસર્વધર્મપ્રપઞ્ચપ્રતિપક્ષત્વાન્નિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતયા નિર્વિકલ્પઃ । અસંસ્કૃતં તુ સર્વવિકલ્પાપસ્થાનાન્નિર્વિકલ્પઃ ।
આદ્યુત્પન્નં પ્રતિસંધિકાલે । પ્રબન્ધોત્પન્નં તત ઊર્ધ્વમ્ । ઉપચયોત્પન્નં ચતુર્વિધેનોપચયેન સ્વપ્નાહારબ્રહ્મચર્યસમાપત્તિહેતુકેન । આશ્રયત્વોત્પન્નમધ્યાત્મકમિન્દ્રિયમ્ । વિકારોત્પન્નં સુખા દિવેદનોત્પત્તૌ તદનુકૂલ ઇન્દ્રિયપરિણામઃ । પરિપાકોત્પન્નં જીર્ણાવસ્થમ્ । હાન્યુત્પન્નં સુગતેશ્ચ્યુત્વાદુર્ગતાવુત્પદ્યમાનસ્ય । વિશેષોત્પન્નં વિપર્યયાત્ । પ્રભાસ્વરોત્પન્નં ક્રીડાપ્રમોષકાણાં મનઃપ્રદૂષકાણાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં રૂપારૂપ્યાવચરાણાં ચ દેવાનાં પ્રમોદબાહુલ્યાદ્ભોગેષુ વિહારે ચ સ્વવશવર્ત્તનાદ્યથાયોગમ્ । અપ્રભાસ્વરોત્પન્નં તદન્યત્ । સંક્રાન્ત્યુત્પન્નં ગમનાવસ્થાયામ્ । સબીજોત્પન્નમર્હતશ્ચરમાન્ સ્કન્ધાન્ વર્જયિત્વા । અબીજોત્પન્નં ચરમાઃ સ્કન્ધાઃ । પ્રતિબિમ્બવિભુત્વનિદર્શનોત્પન્નં જ્ઞેયં વસ્તુ સભાગં વૈમોક્ષિકં તાથાગતં ચ રૂપં યથાક્રમમ્ । પરંપરોત્પન્નં જન્મપ્રબન્ધે । ક્ષણભઙ્ગોત્પન્નં પ્રતિક્ષણં સંસ્કારાણાં લક્ષણમ્ । સંયોગવિયોગોત્પન્નં પ્રિયાપ્રિયસંયોગવિયોગાવસ્થાયાં ચિત્તસ્ય ચ સરાગવિગતરાગાદ્યવસ્થાયામ્ । અવસ્થાન્તરોત્પન્નં કલલાદ્યવસ્થાસુ વ્યાધ્યાદ્યવસ્થાસુ ચ । ચ્યુતોપપાદોત્પન્નં સત્ત્વલોકઃ । સંવર્તવિવર્તોત્પન્નં ભાજનલોકઃ । પૂર્વકાલોત્પન્નં પૂર્વકાલભવઃ । મરણકાલોત્પન્નં મરણકાલભવઃ । અન્તરોત્પનમન્તરાભવઃ । પ્રતિસંધિકાલોત્પન્નમુપપત્તિભવઃ ॥
રૂપસંસ્કારસ્કન્ધૈકદેશ ઇતીન્દ્રિયલક્ષણઃ સંપ્રયુક્તલક્ષણશ્ચ યથાક્રમમ્ । ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશઃ સંપ્રયુક્તસ્વભાવઃ । ભોક્તાત્મા ઇષ્ટાનિષ્ટાનાં વિષયાણામુપલંભાર્થેન વેદિતવ્યઃ । અપ્રાપ્તગ્રાહકં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં મનશ્ચ । પ્રાપ્તગ્રાહકં તદન્યદિન્દ્રિયમ્ । સ્વલક્ષણસ્ય વર્તમાનસ્ય પ્રત્યેકં પ્રતિનિયતસ્ય વિષયસ્ય ગ્રાહકં પઞ્ચેન્દ્રિયજમ્ । સ્વસામાન્યલક્ષણસ્ય ( અભિધ્-સ્-ભ્ 26 ) સર્વકાલસ્ય સર્વસ્ય વિષયસ્ય ગ્રાહકં ષષ્ઠેન્દ્રિયજમ્ ॥ પ્રત્યયસામગ્રયા વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિમધિકૃત્ય પ્રજ્ઞપ્ત્યાં ગ્રાહકોપચારો વેદિતવ્યઃ, ન તુ ભૂતાર્થેન વ્યાપારત્વાદ્ ધર્માણામિતિ ।
યત્તાવદ્ગ્રાહકં ગ્રાહ્યમપિ તત્ ચક્ષુરાદીનામપિ મનોવિજ્ઞાનેન ગ્રાહ્યત્વાત્ । ગ્રાહકગોચર એવેત્યવધારણં ચૈતસિકવ્યુદાસાર્થમ્ ॥
શ્રુતચિન્તામયતદનુધર્મપ્રતિપત્તિસંગૃહીતસ્યાબહિર્મુખત્વમ્, નિષ્યન્દધર્મહેતુકત્વાત્, તદ્વશેન નિર્વાણાદ્યાલંબનતો દ્રષ્ટવ્યમ્ । નિષ્યન્દધર્મઃ પુનર્બુદ્ધાદીનામધિગમાન્વયા દેશના વેદિતવ્યા । ચત્વારો ધાતવો ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુર્ગન્ધધાતુર્જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુઃ રસધાતુશ્ચ । દ્વે આયતને ગન્ધરસાયતને તદન્યેષામેકદેશઃ કામધાતુસંગૃહીતઃ ॥
દશાનાં ધાતૂનામિતિ સપ્તાનાં વિજ્ઞાનધાતૂનાં રૂપશબ્દધર્મધાતૂનાં ચ । ચતુર્ણામાયતનાનામિતિ રૂપશબ્દમનોધર્માયતનાનામ્ ॥
હેતુફલોપયોગત ઇત્યુત્પન્નત્વાન્નિરુદ્ધત્વાચ્ચ યથાક્રમમ્ । સંક્લેશવ્યવદાનકારિત્રસમતિક્રાન્તત ઇતિ પ્રત્યુત્પન્નરાગાદિશ્રદ્ધાદિવચ્ચિત્તસંક્લેશવ્યવદાનસામર્થ્યાભાવાત્ । હેતુપરિગ્રહવિનાશતો વાસનાં સ્થાપયિત્વા વિનષ્ટત્વાત્ । ફલસ્વલક્ષણભાવાભાવતો વર્તમાને કાલે તદાહિતવાસનાસદ્ભાવાત્તદાધાયકદ્રવ્યાભાવાચ્ચ । સ્મરસંકલ્પાદીનાં નિમિત્તત્વમાલંબનમાત્ર ભાવાદવેદિતવ્યમ્ । સર્વેષામેકદેશો ઽનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસંસ્કૃતવર્જઃ ॥
હેતૌ સત્યનુત્પન્નત ઇત્યસંસ્કૃતાદ્વિશેષણાર્થમ્, તદ્ધયનુત્પન્નમપિ સન્ન હેતુમદિતિ । લબ્ધસ્વલક્ષણતો ઽનિર્વૃત્તસ્વભાવત્વાત્ । હેતુફલાનુપયોગતસ્તદ્બીજસ્યાકૃતકૃત્યત્વાત્ તસ્ય ચાનુત્પન્નત્વાત્ ॥
હેતુફલોપયોગાનુપયોગતઃ પુનરનિવર્ત્યત્વાદસ્થિતત્વાચ્ચ । અતીતાનાગતપ્રભાવનનિમિત્તતઃ પ્રત્યુત્પન્નમધિષ્ઠાયાતીતાનાગતપ્રજ્ઞપ્તેઃ । યત્તામવસ્થાં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 27 ) પ્રાપ્સ્યતિ તદનાગતમ્ । યત્પ્રાપ્તં તદતીતમિતિ । કારિત્રપ્રત્યુપસ્થાનતશ્ચક્ષુરાદીનાં વિજ્ઞાનાશ્રયાદિભાવાત્ ॥
અતીતનિર્દેશાધિકારેણેદમપિ જ્ઞાપ્યતે - કિમર્થ ભગવતાતીતાદીન્યેવ ત્રીણિ કથાવસ્તૂનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ ન નિર્વાણમિતિ । નિર્વાણસ્ય પ્રત્યાત્મવેદનીયતયા નિરભિલાપ્યતામુપાદાય કથયિતુમશક્યત્વાદિત્યર્થઃ, દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતવ્યવહારાણાં ભૂતભવ્યવર્તમાનાધિષ્ઠાનત્વાત્ ।

દશાનાં ધાતૂનાં વિજ્ઞાનધાતૂનાં રૂપશબ્દધર્મધાતૂનાં ચ । ચતુર્ણામાયતનાનાં રૂપશબ્દમનોધર્માયતનાનામ્ । તેષ્વેવેતિ શ્રદ્ધાદિષુ । પ્રકૃત્યાપ્રતિસંખ્યાયેતિ સ્વરસેન, વિના કલ્યાણમિત્રાદિબલેનેત્યર્થઃ । રુચિઃ સંતિષ્ઠત ઇતિ ન કેવલં રુચિરેવોપપત્તિપ્રાતિલમ્ભિકા કિં તર્હિ સહ તૈઃ શ્રદ્ધાદિભિરિતિ । કુશલસ્ય ભાવના સર્વે શ્રુતમયાદયઃ કુશલા ધર્માવેદિતવ્યાઃ । સ્વર્ગાઢ્યકુલોપપત્તિપરિગ્રહાભ્યામભ્યુદયહેતું દર્શ્યતિ । વ્યવદાનાનુકલ્યપરિગ્રહેણ પ્રાપ્તિહેતુમિતિ । વિદૂષણાપ્રતિપક્ષાદયઃ પરસ્તાન્નિર્દેક્ષ્યન્તે ।
તદન્યઃ ક્લેશોપક્લેશો દુશ્ચરિતસમુત્થાપક ઇતિ સ પુનર્યઃ કામા[વ]ચરો ઽનૈઃસર્ગિકઃ, નૈઃસર્ગિકસ્તુ યો દુશ્ચરિતસમુત્થાપકઃ સો ઽકુ[શ]લઃ । તદન્યો નિવૃતાવ્યાકૃતો વેદિતવ્યઃ । હિંસાપૂર્વકં ચૈત્યં પ્રતિષ્ઠાપયતિ યત્રોરભ્રમહિષાદયો હન્યન્તે । કુદૃષ્ટિપૂર્વકં યત્રાનશનાદિભિઃ પુણ્યાર્થિનો વરાર્થિનશ્ચ ક્લિશ્યન્ત ઇતિ । આક્ષેપકં વા પરિપૂરકં વેતિ દુર્ગતિમધિકૃત્ય । સુગતૌ તુ પરિપૂરકમેવ, યેનાત્રોપપન્નો દારિદ્રયાદિકં વ્યસનં પ્રત્યનુભવતિ । કુશલાન્તરાયિકા ધર્મા અભીક્ષ્ણં ગણસંનિપાતાદયઃ ॥
અષ્ટૌ ધાતવશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રઘ્રાણાજિહ્વાકાયગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધાતવઃ । અષ્ટાવાયતનાનિ તાન્યેવ । અદુષ્ટાપ્રસન્નચિતસ્યેતિ કુશલાકુશલવિપર્યયં દર્શ[ય]તિ । તૈરેવ પરિગૃહીતા ઇતિ તદાકારત્વેન મનોજલ્પસુખવૃત્તત્વાત્ । તેષામેવાભિલાપવાસનેતિ નામ કાયાદિભિશ્ચિતવાસનાયત્યામભિલાપપ્રવૃત્તયે । તત્પરિગૃહીતેશ્ચિત્તચૈતસિકૈર્ધર્મૈર્યત્સમુત્થાપિતમિત્યપ્રદુષ્ટાપ્રસન્નચિત્તસ્ય નામાદ્યભિલાપાકારૈ[ઃ] । અક્લિષ્ટાકુશલચેતસો યદ્યસ્ય ( અભિધ્-સ્-ભ્ 28 ) ન ક્લિષ્ટં નાપિ કુશલં ચેતો ભવતિ, તત ઐર્યાપથિકાદ્યવ્યાકૃતં ભવત્યન્યથા કુશલાકુશલં યથાયોગમિતિ । યથાપિ તદપ્રતિસંખ્યાયેતિ કુશલત્વાદ્વિશેપયતિ, અક્લિષ્ટચિત્ત ઇત્યકુશલત્વાત્ । પ્રતિસંખ્યાય ભૈષજ્યં નિષેવતે સર્વવ્યાધિપ્રતિપક્ષેણારોગ્યાર્થમ્ । અધિગમનિષ્યન્દતો ઽવ્યાકૃતં નિર્માણચિત્તં સહજામિતિ યૈશ્ચિત્તચૈતસિકૈઃ વિક્રીડનાર્થં નિર્માણં નિર્મેમીયતે । સત્ત્વહિતાર્થ તુ કુશલં વેદિતવ્યમિતિ ॥ નિદર્શનતઃ કુશલાદિકં યદ્બુદ્ધાદયો વિનેયાર્થવશાત્સંદર્શયન્તિ । અકુ[શ]લસ્ય કથં સંદર્શનમ્ । ચોરાદિ નિર્માય તદન્યસત્ત્વભીષણાર્થ કરચરણશિરશ્છેદાદિસંદર્શનાત્ ॥
અવીતરાગસ્યેતિ પ્રદેશવૈરાગ્યેણાપ્યયુક્તસ્યાસમાધિલાભિન ઇત્યર્થઃ । ઇતરથા હ્યનાગમ્યં કામપ્રતિસંયુક્તં પ્રાપ્નુયાત્ । સહ સમાધિલાભાત્ પ્રહાણાભિરતિવિપક્ષભૂતસ્ય દૌષ્ઠુ[લ્ય]સ્ય પ્રહાણાત્ પ્રદેશવૈરાગ્યમસ્તીતિ વેદિતવ્યમ્ । બાહ્યં ત્વિહ રૂપાદિકમવીતરાગકર્માધિપત્યનિર્વૃત્તત્વાત્ કામપ્રતિસંયુક્તમ્ । સર્વસત્ત્વસાધારણકર્માધિપત્યસંભૂતવચનમવીતરાગકર્મણા રૂપારૂપ્યાવચરેષ્વપિ વીજિનો ઽસ્તિત્વાત્ । ચત્વારો ધાતવો ગન્ધરસઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાનધાતવઃ । દ્વે આયતને ગન્ધરસાયતને । તદન્યેષામેકદેશઃ રૂપારૂપ્યાવચરાનાસ્રવવર્જઃ ।
ચતુરો ધાતૂન્ દ્વે ચાયતને સ્થાપયિત્વાનન્તરોક્તાનિ । તદન્યેષાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનામેકદેશઃ કામરૂપ્યાવચરાનાસ્રવવર્જ્યઃ ।
ચતુર્ણા સ્કન્ધાનાં વેદનાદીનામ્ । ત્રયાણાં ધાતૂનાં મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતૂનામ્ । દ્વયોરાયતનયોર્મનોધર્માયતનયોઃ । પ્રદેશઃ કામરૂપાવચરાનાસ્રવવર્જ્યઃ ।
એકદેશવૈરાગ્યં ભૂમિમધિકૃત્ય યાવદષ્ટમસ્ય ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રહાણાત્ । સકલવૈરાગ્યં નવ [મ]સ્ય પ્રહાણાત્ । સત્કાયવૈરાગ્યં વા પુનરધિકૃત્ય શૈક્ષસ્યૈકદેશવૈરાગ્યમશૈક્ષસ્ય સકલવૈરાગ્યં વેદિતવ્યમ્ । પ્રતિવેધવૈરાગ્યં દર્શનમાર્ગેણ । ઉપઘાતવૈરાગ્યં લૌકિકેન માર્ગેણ । સમુદ્ધાતવૈરાગ્યં લોકોત્તરેણેતિ વેદિતવ્યમ્ । દશવૈરાગ્યાણીત્યત્ર પ્રાતિકૂલ્યાર્થો વૈરાગ્યાર્થો વેદિતવ્યો નાવશ્યં પ્રહાણાર્થઃ । ઉચ્ચતરં સ્થાનં પ્રાપ્તવતો નિહીનેસ્થાને ઇત્યુચ્ચતરં નગરશ્રૈષ્ઠયાદિસ્થાનં પ્રાપ્તવતો ગ્રામમહત્તરાદિસ્થાને નિહીને । બાલાનાં નિર્વાણ ઇતિ તસ્ય શાન્તત્વાજ્ઞાનાત્ સત્કાયાભિષ્વઙ્ગાચ્ચ । પ્રતિલબ્ધદર્શનમાર્ગસ્ય ત્રૈધાતુક ઇતિ સંસ્કારદુઃખતાં પરિજ્ઞાતવતઃ સર્વસાસ્રવ[વ]સ્તુનિર્વેદાત્ । પ્રકૃત્યા વૈરાગ્યં પ્રકૃતિવૈરાગ્યં યાવત્પ્રહાણેન વૈરાગ્યં પ્રહાણવૈરાગ્યમિતિ પદવિગ્રહજાતિર્વેદિતવ્યા ॥
મોક્ષપ્રયુક્તસ્ય કુશલં શૈક્ષમિતિ સંભૃતસંભારાવસ્થાયાઃ પ્રભૃતિમોક્ષાર્થ પ્રયુક્તસ્ય વેદિતવ્યમ્ । સંભૃતસંભારાવસ્થા પુનરાધિગામિકમોક્ષભાગીયાવસ્થા વેદિતવ્યા । દશાનાં ધાતૂનાં વિજ્ઞાનરૂપશબ્દધર્મધાતૂનામ્ । ચતુર્ણામાયતનાનાં રૂપશબ્દમનોધર્માયતનાનામ્ ।
શિક્ષાયાં નિષ્ઠાગતસ્યેત્યધિશીલમધિચિત્તમધિપ્રજ્ઞં ચ શિક્ષાયાં નિષ્ઠાગતસ્યાર્હત ઇત્યર્થઃ ॥
પૃથગ્જનસ્ય કુશલાદિકમિતિ મોક્ષપ્રયુક્તવર્જસ્ય । સ હિ શિક્ષાયા[મ]ભિશિક્ષણાચ્છૈક્ષ ઉચ્યત ઇતિ । શૈક્ષસ્ય ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતમિત્યત્ર ક્લિષ્ટમકુશલં નિવૃતાવ્યાકૃતં ચ યથાસંભવમ્ । અવ્યાકૃતં પુનરનિવૃતાવ્યાકૃતં વેદિતવ્યમ્ ॥
પરિકલ્પિતા ક્લિષ્ટા દૃષ્ટિરસદ્ધર્મશ્રવણપૂર્વિકા પઞ્ચ દષ્ટયઃ । પરિકલ્પિતગ્રહણં સહજસત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટિવ્યુદાસાર્થમ્ । અન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ કીદૃશી સહજા । ઉચ્છેદદૃષ્ટિર્યતો ઽભિસમયપ્રયુક્તસ્યોત્ત્રાસો ભવત્યથ કસ્તર્હિ મે આત્મેતિ । દૃષ્ટિસ્થાનં દૃષ્ટિસહભુવો ધર્માસ્તદ્વીજં ચ તથૈવ વિચિકિત્સાસ્થાનમપિ વેદિતવ્યમ્ । યે ચ દૃષ્ટૌ વિપ્રતિપન્નાઃ ક્લેશોપક્લેશા ઇતિ યે દૃષ્ટિમુખેન પ્રવૃત્તા તદાલંબનાશ્ચ રાગાદયઃ । સર્વેષામેકદેશો ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાસ્રવવર્જઃ ॥
દર્શનપ્રહાતવ્યાવિપર્યયેણ સાસ્રવા ઇતિ પરિકલ્પિતક્લિષ્ટદૃષ્ટયાદિકાદન્યે સાસ્રવા ઇત્યર્થઃ । અત્ર પુનઃ સાસ્રવગ્રહણેન નિર્વેધભાગીયાનામપિ ગ્રહણં વેદિતવ્યં દૌષ્ઠુલ્યાનુબન્ધાર્થેન । સર્વેષામેકદેશઃ દર્શનપ્રહાતવ્યાનાસ્રવવર્જઃ ॥
સ્કન્ધાનામેકદેશો ઽપ્રહાતવ્યઃ, લોકોત્તરો માર્ગસ્તત્પૃષ્ટલબ્ધશ્ચ । દશાનાં [ધાતૂનાં ચતુર્ણા ચાયતનાનામ્ (એકદેશ) ઇતિ] સ ચા સંસ્કૃતં ચ । કીદૃશો રૂપશબ્દધાતૂ ન પ્રહાતવ્યૌ । અશૈક્ષસ્ય કુશલ કાયવાક્કર્મસ્વભાવૌ ।
અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યેવમાદિ । તત્ર અસ્મિન્ સતીદં ભવતિ નિરીહપ્રત્યયોત્પત્તિતામુપાદાય । સતિ કેવલં પ્રત્યયે ફલં ભવતિ, ન તુ ફલોત્પાદનં પ્રતિ પ્રત્યયસ્ય કાચિદીહેત્યર્થઃ । અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે અનિત્યપ્રત્યયોત્પત્તિતામુપાદાય, ન હ્યનુત્પાદિકારણાત્ કિંચિદુત્પદ્યમાનં કાર્ય સિદ્ધમિતિ કૃત્વા । અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યેવમાદિ સમર્થપ્રત્યયોત્પત્તિતામુપાદાય નિરીહકત્વાનિત્યત્વે ઽપિ સતિ ન યતઃ કુતશ્ચિત્ પ્રત્યયાત્ સર્વમેવ ફલમુત્પદ્યતે, કિંતર્હિ સમર્થાત્ । તદ્યથાવિદ્યાતઃ સંસ્કારા યાવજ્જાતિતો જરામરણમિતિ ॥

યાન્યવિદ્યાદીનિ દ્વાદશાઙ્ગાનિ વિભક્તાનિ તાન્યેવ પુનઃ સમસ્ય ચત્વાર્યઙ્ગાનિ ભવન્ત્યાક્ષેપા ઙ્ગાદીનિ । એતાવચ્ચ પ્રવૃત્તિનિર્દેશે નિર્દેષ્ટવ્યમ્ યદુત હેતુકાલે યેનાક્ષિપ્યતે યચ્ચાક્ષિપ્યતે ફલકાલે યેનાભિનિર્વર્ત્યતે યચ્ચાભિનિર્વત્યતે તદેતત્સર્વમેભિરઙ્ગૈનિર્દિષ્ટં વેદિતવ્યમ્ । તત્ર આક્ષેપકાઙ્ગમવિદ્યાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં ચ, અનાગતજન્માભિનિર્વૃત્તયે સત્યેષ્વજ્ઞાનપૂર્વકેણ કર્મણા ચિત્તવાસનાર્થેન । આક્ષિપ્તાઙ્ગં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના ચ, તયા ચિત્તવાસનયા નામરૂપાદીના માયત્યાં પૂર્વોતરસંનિશ્રયક્રમેણાભિનિર્વૃતયે બીજપુષ્ટિતઃ । અભિનિર્વર્તકાઙ્ગં તૃષ્ણા ઉપાદાનં ભવશ્ચ, અપ્રહીણકામાદિ તૃષ્ણાદિવસેન કામાદિષુ સુચરિતદુશ્ચરિતપ્રકારરતિપૂર્વકેણ છન્દરાગેણ સોપાદાને વિજ્ઞાને સતિ મરણાવસ્થાયાં ફલદાનં પ્રતિ છન્દરાગાનુરૂપ્યાન્તરકર્મવાસનાભિમુખીભાવાત્ । અભિનિર્વૃત્ત્યઙ્ગં જાતિર્જરામણં ચ, તેન પ્રકારેણ કર્માન્તરવાસનાભિમુખ્યે સત્યન્યતરસ્મિન્ ગતિયોન્યાદિભેદભિન્ને નિકાયસભાગે યથાક્ષિપ્તે નામરૂપાદિનિર્વૃત્તેઃ । જાતિજરામરણવચનં સંસ્કૃતલક્ષણત્રયાધિકારેણોદ્વેજનાર્થમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 32 ) જરામરણસ્યૈકાઙ્ગકરણં વિનાપિ જરાં મરણસંભવાત્ । ન ત્વેવં જરાયુજાયાં યોનૌ વિના નામરૂપાદિભિઃ ષડાયતનાદીનાં સંભવ ઇત્યેષાં પૃથગઙ્ગીકરણં વેદિતવ્યમ્ ॥
અઙ્ગપ્રત્ય[યત્વવ્ય]વસ્થાનં ચતુરઃ પ્રત્યયાનધિકૃત્ય । તત્ર તાવદવિદ્યા સંસ્કારાણાં પૂર્વોત્પન્નાવાસનતો હેતુપ્રત્યયઃ, તત્પરિભાવિતસંતાનોત્પન્નાનાં કર્મણાં પુનર્ભવાભિસંસ્કરણસામર્થ્યાત્ તત્કાલસમુદાચારિણી । આવેધતઃ સમનન્તરપ્રત્યયઃ, તદાક્ષેપકવિશેષેણ સંસ્કારસ્રોતાનુપ્રવૃત્તેઃ । મનસ્કારત આલંબનપ્રત્યયઃ, મૂઢાવસ્થાયા અગ્રતાદિભિરયોનિશોમનસ્કારાલંબનીભાવાત્ । સહભાવતો ઽધિપતિપ્રત્યયઃ, તદાધિપત્યેન તત્સંપ્રયુક્તાયાશ્ચેતનાયા વિપરીતાલંબનાભિસંસ્કરણાત્ ।
અવિદ્યા ભવે સત્ત્વાન્ સંમોહયતિ, તદાવૃત્તેઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાન્તાનાં યથાભૂતાપરિજ્ઞાનાત્ । યત એવં વિચિકિત્સતિ - કિં ન્વહમભૂવમતિ[તે] ઽધ્વન્યાહોસ્વિન્નાભૂવમિત્યેવમાદિ । પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ સંસ્કારાણામ્ તદ્વશેન પુનર્ભવિકકર્મોપચયાત્ । સંસ્કારા ગતિષુ સત્ત્વાન વિભજન્તિ, કર્મવશેન સત્ત્વાનાં ગત્યન્તરગમનવૈચિત્ર્યાત્ । પ્રત્યયાશ્ચ ભવન્તિ વિજ્ઞાનસ્ય વાસનાયાઃ, આયત્યા નામરૂપાભિનિર્વૃત્તયે બીજપોષણાત્ । વિજ્ઞાનં કર્મબન્ધં ધારયતિ, સસ્કારા હિતવાસનાસહોત્પત્તેઃ । પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ નામરૂપસ્ય, માતુઃ કુક્ષૌ વિજ્ઞાનાવક્રાન્ત્યા નામરૂપવિવૃદ્ધિગમનાત્ । નામરૂપમાત્મભાવં સત્ત્વાન્ ગ્રાહયતિ તન્નિવૃત્ત્યા સત્ત્વાનાં નિકાયસભાગાન્તરભ જનાત્ । નામરૂપાદીનાં ષડાયતનાદિપ્રત્યયભાવઃ પૂર્વાઙ્ગસંનિશ્રયેણોત્તરાઙ્ગનિર્વૃત્તિતો દ્રષ્ટવ્યઃ । ષડાયતનમાત્મભાવપરિપૂરિં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 33 ) ચ સત્ત્વાન્ ગ્રાહયતિ, તન્નિવૃત્તાવિન્દ્રિયાન્તરાવૈકલ્યાત્ । પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ સ્પર્શસ્ય । સ્પર્શો વિષયોપભોગે સત્ત્વાન્ પ્રવર્તયતિ, તન્મુખેન સુખવેદનીયાદિત્રિવિધવિષયોપભોગાત્ । પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ વેદનાયાઃ । વેદના જન્મોપભોગે ચ સત્ત્વાન્ પ્રવર્તયતિ, તદધિષ્ઠાનેનેષ્ટાદિકર્મવિપાકોપભોગાત્ । પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ તૃષ્ણાયાઃ, તત્સંપ્રયોગાદ્યભિલાષમુખેન તૃષ્ણોત્પત્તેઃ । તૃષ્ણા જન્મનિ સત્ત્વાનાકર્ષતિ, તદ્વશેન જન્માન્તરસ્રોતો ઽનુપચ્છેદાત્ । પ્રત્યયશ્ચ ભવત્યુપાદાનસ્ય, આસ્વાદપ્રાર્થનામુખેન કામાદિષુ છન્દરાગપ્રવૃત્તેઃ । ઉપાદાનં પુનર્ભવાદાનાય સોપાદાનં ચ સત્ત્વાનાં વિજ્ઞાનં કરોતિ, નરકાદિગતિવિશિષ્ટપુનર્ભવપ્રતિસંધયે કર્મવાસનાનિયમાત્ । પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ ભવસ્ય, તદ્વશેન સંસ્કારવાસનયોવૃત્તિલાભાત્ । ભવઃ પુનર્ભવે સત્ત્વાનભિમુખીકરોતિ, અનન્તરગત્યન્તરાવાહનાત્ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ જાતેઃ, તતો નિકાયસભાગાન્તરનિર્વૃત્તેઃ । જાતિર્નામરૂપાદ્યાનુપૂર્વ્યા સત્ત્વાનભિનિર્વર્તયતિ, ઉત્તરોત્તરાવસ્થાન્તરાવાહનાત્ । પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ જરામરણસ્ય, જાતૌ સત્યાં તત્પ્રબન્ધસ્યાન્યથાત્વવિનાશસંભવાત્ । જરામરણં પુનઃપુનર્વયઃ પરિણામેન જીવિતપરિણામેન ચ સત્ત્વાન્ યોજયતિ, યૌવનાયુષોવિનાશેન યોજનાત્ ॥

વિજ્ઞાનસ્ય કર્મ[સં]ક્લેશસંગ્રહણં સંસ્કારવાસનાપ્રભાવિતત્વાદ્વિજ્ઞાનાઙ્ગસ્યઃ
નિષ્કર્તૃકાર્થ ઈશ્વરાદિકર્તૃરહિતત્વાત્ । સહેતુકાર્થો ઽવિદ્યાદિહેતુકત્વાત્ । નિઃસત્વાર્થઃ સ્વયમનાત્મત્વાત્ । પરતન્ત્રાર્થઃ પ્રત્યયાધીનત્વાત્ । નિરીહકાર્થઃ પ્રત્યયાનાં નિર્વ્યાપારત્વાત્ । અનિત્યાર્થો ઽશાશ્વતત્વાત્ । ક્ષણિકાર્થ ઉત્પત્તિકાલાત્ પરેણાનવસ્થાનાત્ । હેતુફલપ્રબન્ધાનુપચ્છેદાર્થઃ કારણક્ષણ નિરોધસમકાલં કાર્યક્ષણોત્પાદાત્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 34 ) અનુરૂપહેતુફલપરિગ્રહાર્થઃ સર્વતઃ સર્વસ્યાસંભવાત્ । વિચિત્રહેતુફલાર્થો ઽનેકૈકજાતીયાત્કારણાદેકાનેકજાતીયકાર્યોત્પત્તેઃ । પ્રતિનિયતહેતુફલાર્થઃ સંતાનાન્તરાફલનાત્ ॥
પુનરેભિરેવાર્થઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પઞ્ચવિધં ગામ્ભીર્ય વેદિતવ્યમ્ । હેતુગામ્ભીર્ય વિષમહેત્વહેતુવાદપ્રતિપક્ષેન દ્વાભ્યામર્થાભ્યામ્ । લક્ષણગામ્ભીર્ય નિરાત્મકતયૈકાર્થેન । ઉત્પત્તિગામ્ભીર્ય પ્રત્યયેભ્યઃ ફલોત્પત્તાવપ્યતત્કૃતતયા દ્વાભ્યામર્થાભ્યામ્ । સ્થિતિગામ્ભીર્યમવ્યવસ્થિતાનાં સ્થિત્યાભાસનાદ્દ્વાભ્યામર્થાભ્યામ્ । પ્રવૃત્તિગામ્ભીર્યં હેતુફલપ્રવૃત્તિદુર્વિજ્ઞાનત્વાચ્ચતુર્ભિરર્થૈરિતિ ॥
અન્તરેણ એવ કર્તારં કર્મ ક્રિયા ચાસ્તિ તત્ફલોપભોગશ્ચેત્યયમત્ર કર્મફલાવિપ્રણાશો વેદિતવ્યઃ ॥
ન સ્વયંકૃતો ધર્મો ઽનુત્પન્નસ્યાભાવાદ્યેનાસૌ ક્રિયેત । ન પરકૃતઃ પ્રત્યયાનામકર્તૃકત્વાત્ । નોભયકૃત એતેનૈવ કારણદ્વયેન । નાસ્વયંકારાપ[ર]કારહેતુસમુત્પન્નઃ હેતુપ્રત્યયાનાં ફલોત્પત્તૌ સામર્થ્યાત્ ॥ અપરઃ પર્યાયઃ । ન સ્વયંકૃતઃ પ્રત્યયાપેક્ષણાત્ । ન પરકૃતઃ સત્સ્વપિ પ્રત્યયેષુ નિર્વીજસ્યાનુત્પાદાત્ । નોભયકૃતસ્તદુભયોનિરીહકત્વાત્ । નાહેતુસમુત્પન્નો બીજપ્રત્યયાનાં શક્તિસદ્ભા[વા]દિતિ । ભવતિ હ્યપિ-
સ્વબીજત્વાન્ન પરતઃ ન સ્વયં તદપેક્ષણાત્ ।
નિશ્ચેષ્ટત્વાન્ન ચ દ્વાભ્યાં તચ્છક્તેર્નાપ્યહેતુતઃ ॥ ઇતિ ।
ન સ્વયં ન પરતો દ્વિવિધકોટિપ્રતિક્ષેપે ઽપિ ગમ્ભીરઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સ્યાત્ પ્રાગેવ યત્ર ચતસ્રો ઽપિ કોટયઃ પ્રતિક્ષિપ્યન્તે, તસ્માદેતસ્ય પરમગામ્ભીર્ય વેદિતવ્યમ્ ॥
વિજ્ઞાનોત્પત્તિપ્રભેદતશ્ચક્ષુઃપ્રતીત્યરૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિત્યેવમાદિ । વ્યુત્પત્તિપ્રભેદતઃ સત્વલોકમધિકૃત્ય, અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યેવમાદિ । બાહ્યવસ્યોત્પત્તિપ્રભેદતો બીજં પ્રતીત્યાઙ્કુરઃ, અઙ્કુરં પ્રતીત્ય કાણ્ડઃ । તથા નાપત્રપુષ્પફલાનિ યોજ્યાનિ । સંવર્તવિવર્તપ્રભેદતઃ સર્વસત્ત્વસાધારણકર્માધિપત્યં પ્રતીત્ય મહાપૃથિવ્યાદીનામુત્પાદાત્ । આહારોપસ્તમ્ભપ્રભેદતશ્ચતુર આહારાન્ પ્રતીત્ય ત્રૈધાતુકે સત્વાનામવસ્થાનાત્ । ઇષ્ટાનિષ્ટગતિવિભાગપ્રભેદતઃ સુચરિતદુશ્ચરિતે પ્રતીત્ય સુગતિદુર્ગતિગમનાત્ । વિશુદ્ધિપ્રભેદતો મોક્ષભાગીયાનિ પ્રતીત્ય નિર્વેધભાગીયોત્પત્તિતો યાવદ્દર્શનભાવનામાર્ગાનુપૂર્વ્યાર્હત્ત્વપ્રાપ્તિતઃ, પરતો વા ઘોષં પ્રતીત્યાધ્યાત્મં ચ યોનિશો મનસ્કારં સમ્યગ્દૃષ્ટિસ્તતો યાવત્સર્વાસ્રવક્ષય ઇતિ । પ્રભાવપ્રભેદતો ઽધિગમં પ્રતીત્યાભિજ્ઞાદયો વૈશેષિકા ગુણા ઇતિ । એભિઃ પ્રભેદૈવિસ્તરેણ સંસ્કારાણાં પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽનુસર્તવ્યઃ ॥
[સં]ક્લેશાનુલોમપ્રતિલોમ ઇતિ પ્રવૃત્યાનુપૂર્વીમધિકૃત્ય, અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યેવમાદ્યનુલોમનિર્દેશઃ । જરામરણંજરામર[ણ]સમુદયો [જરામરણનિરોધો] જરામરણનિરોધગામિની પ્રતિપદિતિ સત્યવ્યવસ્થાનમધિકૃત્ય પ્રતિલોમનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ ।
[વ્યવદાનાનુલોમપ્રતિલોમત ઇતિ] તદ્યથાવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધ ઇત્યેવમાદિ વ્યવદાનાનુલોમનિર્દેશઃ । કસ્મિન્નસતિ ન જરામરણં ભવતિ કસ્ય નિરોધાજ્જરામરણનિરોધ ઇતિ પ્રતિલોમનિર્દેશતઃ ॥
હેતુપ્રત્યય આલયવિજ્ઞાનં કુશલવાસના ચ સાસ્રવાનાસ્રવાણાં ચ સંસ્કારાણાં યથાક્રમમ્ । આલયવિજ્ઞાનં પુનર્દ્વિવિધમ્ - વૈપાકિકમાભિસંસ્કારિકં ચ । તત્ર વૈપાકિકમુપપત્તિપ્રાતિલમ્ભિકાનાં હેતુપ્રત્યયઃ । આભિસંસ્કારિકં પ્રાયોગિકાનામાયત્યાં ચાલયવિજ્ઞાનાન્તરસ્ય હેતુપ્રત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ । આભિસંસ્કારિકં પુનરાલયવિજ્ઞાનં તજ્જાન્મિકપ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનસમુદાચારવાસિતં વેદિતવ્યમ્ । કુશલવાસના મોક્ષભાગીયાનાં વાસના ( અભિધ્-સ્-ભ્ 36 ) દ્રષ્ટવ્યા । તેષાં લોકોત્તરાભ્યુપગમનિષ્યન્દધર્મનૈમિત્તિકતસ્તદ્વાસનાયા લોકોત્તરધર્મહેતુત્વં વેદિતવ્યમ્ ॥
અપિ ખલુ સ્વભાવતો ઽપીત્યેવમાદિના ષડ્ઢેતવો હેતુપ્રત્યય ઇતિ દર્શયતિ । તત્ર સ્વભાવતઃ પ્રભેદતશ્ચ કારણહેતોર્વ્યવસ્થાનમ્ । શેષૈઃ પદૈઃ યથાક્રમં સહભૂસંપ્રયુક્તસભાગસર્વત્રગવિપાકહેતૂનાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ।
હેતુસ્વભાવમધિકૃત્ય કારણહેતુવ્યવસ્થાનાત્સર્વહેતવઃ કારણહેતાવન્તર્ભૂતા વેદિતવ્યાઃ । સહાયાદિવિશેષપ્રભાવનાર્થ તુ પૃથગ્વ્યવસ્થાનમ્ ।
કારણહેતુપ્રભેદે વિજ્ઞાનસામગ્રયાદિકં યન્નિર્દિષ્ટમુદાહરણમાત્રં તદ્દ્રષ્ટવ્યમ્, તયા દિશાન્યસ્યાપિ તજ્જાતીયસ્યાભ્યૂહનાર્થમ્ । તત્ર ઉત્પત્તિકારણં તતઃ કાર્યસ્યાભૂત્વા પ્રાદુર્ભાવાત્ । સ્થિતિકારણમુત્પન્નસ્ય પ્રબન્ધાનુપચ્છેદાત્ । ધૃતિકારણં પાતપ્રતિબન્ધાત્ । પ્રકાશનકારણમાવૃતસ્યાભિવ્યઞ્જનાત્ । વિકારકારણં તત્સંતાનસ્યાન્યથાત્વાપાદનાત્ । વિયોગકારણં સંબન્ધસ્ય દ્વૈધીકરણાત્ । પરિણતિકારણં તદવયવાનાં દેશાન્તરસંચરણાત્ । સંપ્રત્યયકારણં તેન વિપરોક્ષાનુમાનાત્ । સંપ્રત્યાયનકારણં તેન સમ્યઙ્નિશ્ચયાત્ । પ્રાપણકારણં તેનાધિગમાત્ । વ્યવહારકારણં યથાનામધેયં નિમિત્તોદ્ગ્રહણેનાભિનિવિશ્યાનુવ્યવહરણાત્ । અપેક્ષાકારણમન્યત્રેચ્છોત્પત્તિનિમિત્તત્વાત્ । આક્ષેપકારણં તદન્વયાવસ્થાન્તરપરાપરભાવિન આવેધકત્વાત્ । આભિનિર્વૃત્તિકારણમનન્તરભાવિનો જનકત્વાત્ । પરિગ્રહકારણં સ્વબીજોત્પાદિન ઉપોદ્વલત્વાત્ । આવાહનકારણં તદાનુકૂલ્યેનાકર્ષણાત્ । પ્રતિનિયમકારણં ભિન્નસ્વભાવતયાન્યોન્યફલત્વાત્ । સહકારિકારણં સ્વકાર્યનિર્વર્તને ( અભિધ્-સ્-ભ્ 37 ) કારણાન્તરાપેક્ષણાત્ । વિરોધિકારણં વિધ્નકરણાત્ । અવિરોધિકારણં તદ્વિપર્યયેણ વેદિતવ્યમ્ ॥
તદ્યથા ભૂતાનિ ભૌતિકં ચેતિ યથાસંભવં ન ત્વવશ્યં સર્વત્ર સંઘાતે ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ભવન્તિ રૂપાદિકં વા ભૌતિકમ્ । ઇત્યતો યદ્યત્રાસ્તિ તત્તેન સહોત્પદ્યતે નાન્યોન્યં વિનેતિ ॥
સહાયનૈયમ્યેન સહભૂહેતુર્વ્યવસ્થાપિતઃ । ભૂતાનિ ભૌતિકં ચેત્યુદાહરણમાત્રમેતદ્વેદિતવ્યમ્, ચિત્તચૈતસિકાનામન્યોન્યમવિનાભાવનિયમાત્ । યદ્યેવં સંપ્રયુક્તહેતોઃ પૃથગ્વ્યવસ્થાનં ન પ્રાપ્નોતિ, ચિત્તચૈતસિકાનાં સહભૂહેતાવન્તર્ભાવાત્ । યદ્યપ્યેતદેવં તથાપ્યન્યેનાર્થેન । યે ધર્માઃ સહભાવેનાલંબનં પ્રતિપદ્યન્તે નાન્યતમ વૈકલ્યેન તે સંપ્રતિપત્તિતઃ સંપ્રયુક્તકહેતુર્વ્યવસ્થાપ્યતે, ન સહભાવમાત્રેણ, તદ્યથા ચિત્તૈ ચૈતસિકાશ્ચ ॥

પૂર્વભાવિતાનામિતિ પૂર્વાભ્યસ્તાનાં પૂર્વં સમુદાચરિતાનામિત્યર્થઃ । યા અપરાન્તે ઉત્તરોત્તરા પુષ્ટતરતમા પ્રવૃત્તિરિતિ તૈઃ પરિપોષિતબીજાનાં તદન્વયાનામનાગતે કાલે વિશિષ્ટોત્પત્તિતો દ્રષ્ટવ્યા । એવમયં સભાગહેતુઃ સદૃશાનાં પુષ્ટિનિમિત્તત્વેન વ્યવસ્થાપિતઃ ॥
સર્વત્રગહેતુર્ન કેવલં સદૃશસ્યૈવ પુષ્ટયે કિં તર્હિ યસ્ય કસ્યચિદ્રાગાદેઃ ક્લેશસ્યાભ્યાસેન સર્વેષાં દ્વેષાદીનાં પ્રબન્ધપુષ્ટયા દૃઢીકારો ભવત્યતો વન્ધનગાઢીકરણાન્મોક્ષપ્રાપ્તિપરિપન્થાર્થેનાસ્ય વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
વિપાકહેતુઃ પુનરાયત્યામેકાન્તવિસદૃશસ્યૈવાનિવૃત્તાવ્યાકૃતસ્યાત્મભાવસંગ્ર હીતવ્યવિપાકસ્યાક્ષેપકત્વાત્ પરિગ્રહાર્થેન વ્યવસ્થાપિતઃ । કુશલસાસ્રવગ્રહણમનાસ્રવાણાં જન્મવિરોધિત્વેનાનાક્ષેપકત્વાત્ ॥
નૈરન્તર્યસમનન્તરતો ઽપીતિ નાવશ્યં ક્ષણનૈરન્તર્ય કિંતર્હિ ચિત્તાન્તરનૈરન્તર્યમપ્યત્ર નૈરન્તર્ય દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇતરથા હ્યચિત્તિકસમાપત્તૌ વ્યુત્થાનચિત્તસ્ય સમાપત્તિચિત્તં ન સમનન્તરપ્રત્યયઃ સ્યાત્ । ભવતિ ચ । તસ્માદેકસ્મિન્ સંતાને પશ્ચિમસ્ય ચિત્તસ્ય પૂર્વકં ચિત્તં ચિત્તાન્તરેણાનન્તરિતં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 38 ) સમનન્તરપ્રત્યયઃ । યથા ચિત્તમેવં ચૈતસિકા અપિ વેદિતવ્યાઃ । સભાગવિસભાગચિત્તચૈત્તોત્પત્તિસમ[ન]ન્તરતો ઽપીતિ કુશલાઃ ચિત્તચેત્તાઃ કુશલાનાં સભાગાનામકુશલાવ્યાકૃતાનાં ચ વિસભાગાનામનન્તરોત્પન્નાનાં સમનન્તરપ્રત્યયઃ । એવં કુશલાવ્યાકૃતાઃ સ્વાન્યપ્રકારાણાં યોજયિતવ્યાઃ । તદ્યથા કામાવચરા કામાવચરાણાં રૂપારૂપ્યાવચરાનાસ્રવાણાં ચાનન્તરોત્પન્નાનાં સમનન્તરપ્રત્યયઃ । એવં રૂપાવચરાદયો ઽપિ પૃથગ્પૃથગ્રૂપાવચરાદોનાં કામાવચરાદીનાં ચા[ન]ન્તરોત્પન્નાનામિતિ યોજયિતવ્યમ્ ॥
કિં ખલુ સર્વસ્ય ચિન્તસ્યાનન્તરં સર્વ ચિત્તમુત્પદ્યતે, અહોસ્વિદસ્તિ પ્રતિનિયમઃ । અસ્તીત્યુચ્યતે । અવૈતસ્ય ચિત્તસ્યાનન્તરમિદં ચેદં ચ ચિત્તમુત્પદ્યત ઇત્યુચ્યમાને બહુવક્તવ્યં જાયતે । તસ્માત્સામાન્યેન ચિત્તોત્પત્તૌ લક્ષણમાત્રં વ્યવસ્થાપ્યતે । તદ્યથા દશભિર્બલૈશ્ચિત્તસ્યોત્પાદો વેદિતવ્યઃ - પરિચયબલેન છન્દબલેન પ્રયોગબલેન સમાપત્તિબલેન ઽઽવેધબલેન હેતુબલેન વિષયબલેન સ્મૃતિબલેન મનસ્કારબલેન પ્રતિસંધિબલેન ચ । પરિચયબલં પુનસ્ત્રિવિધમ્ - મૃદુ મધ્યમધિમાત્રં ચ । સમાપત્તિસ્થિતિવ્યુત્થાનનિમિત્તાનામનુપલક્ષિતત્વાન્મૃદુ । ઉપલક્ષિતાનાં સ્વપરિચિત્ત ત્વાન્મધ્યમ્ । સુપરિચિતતોપલક્ષિતત્વાદધિમાત્રમ્ । તત્ર મૃદુના પરિચયબલેન ધ્યાનારૂપ્યાણામ[નુ]પૂર્વ્યસમાપત્તિર્વેદિતવ્યા । મધ્યેન વ્યુત્ક્રાન્તકસમાપત્તિરેકાન્તરિકયોગેન । અધિમાત્રેણ યથેષ્ટં સર્વાણિ વા વ્યુત્ક્રામ્યાનુલોમં પ્રતિલોમં ચ સમાપત્તિર્વેદિતવ્યા । છન્દબલેન દ્વિતીયધ્યાનલાભી પ્રથમં ધ્યાનં સમાપન્નો યદ્યાકાંક્ષતિ દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકં વ્યુત્થાનચિત્તમામુખીકરોત્યથ ના કાંક્ષતિ કામાવચરં કુશલમનિવૃતાવ્યાકૃતં વા । એવમન્યત્રાપિ વિસ્તરેણ યોજ્યમ્ । પ્રયોગબલેન કામાવચરસ્ય કુશલસ્યવાનન્તરં તત્પ્રથમતો રૂપાવચરં ચિત્તમુત્પદ્યતે । અનાગમ્યસ્ય કુશલસ્યાનન્તરં મૌલમ્ । મૌલસ્ય કુશલસ્યાનન્તરં દ્વિતીયધ્યાનસમાપન્નકમિત્યેવમાદિ વિસ્તરેણ યાવદ્ભવાગ્રાત્ વેદિતવ્યમ્ । સમાપત્તિબલેન શુદ્ધકં સમાપન્નસ્ય કદાચિચ્છુદ્ધકમેવોત્પદ્યતે ( અભિધ્-સ્-ભ્ 39 ) કદાચિત્ક્લિષ્ટમ્ । આવેધવલેન સમાધેર્વ્યુત્થાય ચરતસ્તાવત્સમાહિતભૂમિકં ચિત્તમ્[અ]સમાહિતક્ષણાનન્તરવ્યતિભિન્નમનુવર્તતે યાવત્તદ્વિરોધિક્લેશસમુદાચારાત્પરિહીણ ઇતિ । તદ્વિરોધિ ક્લેશસંપ્રયુક્તસ્ય પુનશ્ચિત્તસ્ય હેત્વાદિભિશ્ચ તુર્ભિર્બલૈઃ સમુદાચારો વેદિતવ્યઃ - તત્ર તાવદ્ધેતુબલેન યદ્યવશ્યં ભૂમિપરિહાણિસંવર્તનીયમાવરણં પૂર્વમુપચિતં ભવતિ, વિષયબલેન યદિ રાગાદ્યુત્પત્યનુકૂલઃ શુભાદિનિમિત્તઃ પ્રભાવોત્કટવિષય આભાસસમાગતો ભવતિ, સ્મૃતિવલેન યદિ સ્મરણસંકલ્પૈરતીતાન્વિષયાન્ પ્રપઞ્ચયતિ, મનસ્કારબલેન યદિ મીમાંસામનસ્કારેણાન્યતરાન્યતરચ્છુભનિમિત્તં મનસિકરોતીતિ । પ્રતિસંધિબલેન નવ મરણચિત્તાન્યાત્મભાવતૃષ્ણાસંપ્રયુક્તાનિ ત્રિષુ ધાતુષુપ્રત્યેકં કામરૂપારૂપ્યાવચરાણિ । તત્ર કામધાતોશ્ચ્યુત્વા કામધાતાવેવ પ્રતિસંધિ વધ્નતઃ કામાવચરમાત્મભાવતૃષ્ણાસંપ્રયુક્તં મરણચિત્તં વેદિતવ્યમ્ । રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ પ્રતિસંધિ બધ્નતો રૂપારૂપ્યાવચરમ્ । તથા રૂપારૂપ્યધાતુભ્યાં ચ્યુત્વા તત્ર વાન્યત્ર વોત્પદ્યમાનસ્ય ષટ્ચિત્તાનિ યોજયિતવ્યાનિ । સા પુનરાત્મભાવતૃષ્ણા સહજાનિરૂપિતાલંબનાનિવૃતાવ્યાકૃતા ચ । આત્મભાવજાતિશ્ચાસ્યાઃ પ્રકારાપરિચ્છેદેનાલંબનં વેદિતવ્યમ્ । તદ્વશેના[ન]ન્તરં પૃથગ્જનાનામન્તરાભવપ્રતિસંધિઃ । આર્યાણામપ્યવીતરાગાણાં મરણકાલે યાવદસ્પષ્ટસંજ્ઞાવસ્થાં ન ગચ્છતિ તાવદસૌ તૃષ્ણા સમુદાચરતિ । તે ત્વેનાં પરિચ્છિદ્ય પ્રતિપક્ષેણાભિનિગૃહ્ણન્તિ । વીતરાગાણાં ત્વાર્યાણાં પ્રતિપક્ષસ્ય વલીયસ્ત્વાન્નૈવાસૌ સમુદાચરત્યપ્રહીણાપિ સતી । તદનુશયવશેન તુ તેષાં પ્રતિસંધિઃ । અન્તરાભવપ્રતિસંધિક્ષણઃ પુનર્નિત્યમનિવૃતાવ્યાકૃત એવ વિપાકત્વાત્ । તત ઊર્ધ્વ કુશલો ઽપ્યકુશલો ( અભિધ્-સ્-ભ્ 40 ) ઽપ્યવ્યાકૃતો ઽપિ યથાસંભવમ્, ચ્યુતિચિત્તં સ્થાપયિત્વા । અન્તરાભવચ્યુતિચિત્તં તુ નિત્યં ક્લિષ્ટં મરણભવવત્ । ઉપપત્તિપ્રતિસંધિઃ પુનર્નિત્યમનિવૃતાવ્યાકૃત એવેતિ વેદિતવ્યમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં તુ પ્રણિધાનબલેનોપપદ્યમાનાનાં મરણચિત્તાદિકમેકાન્તેન સર્વ કુશલં વેદિતવ્યમ્ । સમાપ્તઃ સમનન્તર પ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ ॥
પરિચ્છિન્નવિષયાલંબનતઃ પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનામાલંબનમ્, પ્રતિનિયતવિષયત્વાત્ પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનામ્ । અપરિચ્છિન્નવિષયાલંબનતઃ મનોવિજ્ઞાનસ્યાલંબનમ્, સર્વધર્મવિષયત્વાન્મનોવિજ્ઞાનસ્ય । અચિત્રીકારવિષયાલંબનતો ઽવ્યુત્પન્નસંજ્ઞાનાં મનોવિજ્ઞાનસ્યાલંબનમ્, નામતો ઽક્ષરીકર્તુમશક્યત્વાત્ । ચિત્રીકારવિષયાલંબનતસ્તદ્વિપર્ય[યા]દ્વેદિતવ્યમ્ । સવસ્તુકવિષયાલંબનતો દૃષ્ટિમસ્મિમાનં તત્સંપ્રયુક્તાંશ્ચ ધર્માન્ સ્થાપયિત્વા તદન્યેષામાલંબનમ્ । અવસ્તુકવિષયાલંબનતઃ સ્થાપિતાનામાલંબનમ્, આત્માધિષ્ઠાનત્વાત્ । વસ્ત્વાલંબનતો ઽનાસ્રવાલંબનાન્ વિસભાગધાતુભૂમિસર્વત્રગાનનિવારિતવસ્તુકાંશ્ચાતીતાનાગતાલંબનાન્ સ્થાપયિત્વા તદન્યેષામાલંબનમ્ । પરિકલ્પાલંબનતઃ સ્થાપિતાનામાલંબનમ્, સ્વપરિકલ્પમાત્રાલંબનાત્ । વિપર્યસ્તાલંબનં નિત્યાદ્યાકારાણામ્ । અવિપર્યસ્તાલંબનમનિત્યાદ્યાકારાણામ્ । સવ્યાઘાતાલંબનમપ્રહીણજ્ઞેયાવરણાનામ્ । અવ્યાઘાતાલંબનં પ્રહીણજ્ઞેયાવરણાનામિતિ ॥
આલંબનપ્રત્યયે વિનિશ્ચયઃ - લક્ષણતો ઽપિ પ્રભેદતો ઽપિ સ્થિતિતો ઽપિ પરિજ્ઞાનતો ઽપિ પ્રહાણતો ઽપ્યાલવનવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥

કથં લક્ષણતઃ । યો ઽર્થસ્તત્પ્રતિભાસાનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામુત્પત્તિનિમિત્તમ, તે ચોત્પન્નાસ્તદર્થાભિનિવેશવ્યવહારપ્રત્યાત્માવગમાય ભવન્તિ તદાલંબનલક્ષણમ્ ॥
કથં પ્રભેદતઃ । અસદાલંબનં તદ્યથા વિપર્યસ્તાનાં ચિત્તચૈતસિકાનામતીતાનાગતસ્વપ્નપ્રતિર્બિબમાયાદ્યાલંબનં ચ । સદાલંબનં તદન્યેષામ્ । અનાલંબનમાલંબનં રૂપં ચિત્તવિપ્રયુક્તા અસંસ્કૃતં ચ । સાલંબનમાલંબનં ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ । સમ્યક્ત્વાલંબનં તદ્યથા કુશલમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 41 ) મિથ્યાત્વાલંબનં તદ્યથા ક્લિષ્ટમ્ । નૈવસમ્યક્રત્વનમિથ્યાત્વાલંબનં તદ્યથાનિવૃતાવ્યાકૃતમ્ । યોનિશ આલંબનં તદ્યથા કુશલાનાં ચિત્તચૈતસિકાનામ્ । અયોનિશ આલંબનં તદ્યથા ક્લિષ્ટાનામ્ । નૈવયોનિશોનાયોનિશસ્તદ્વિનિર્મુક્તાનામ્ । સભાગમાલંબનં તદ્યથા કુશલાદીનાં કુશલાદીનિ સ્વભૂમિકાનાં ચ સ્વભૂમિકં સાસ્રવાણાં ચ સાસ્રવમનાસ્રવાણાં ચાનાસ્રવમ્ । વિસભાગમાલંબનં તદ્યથા કુશલાદીનામકુશલાદીન્યન્યભૂમિકાનાં ચાન્યભૂમિકં સાસ્રવાનાસ્રવયોશ્ચાનાસ્રવસાસ્રવમ્ । નાનાત્વમાલંબનં તદ્યથા સવિતર્કવિચારાણાં ચિત્તચૈતસિકાનામ્ । એકત્વમાલંબનં તદ્યથાવિતર્કાવિચારાણામ્ । વિભૂત્યાલંબનં તદ્યથાસંજ્ઞિકપ્રાયોગિકાનાં ચિત્તચૈતસિકાનામાકાશવિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનિકાનાં ચ । અભિસંક્ષિપ્તં સૂક્ષ્મમાલંબનં તદ્યથાકિંચન્યાયતનિકાનામ્ । પર્યન્તિકં સૂક્ષ્મમાલંબનં તદ્યથા નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનિકાનામ્ । ક્લેશ આલંબનં તેનાલંબ્યત ઇતિ કૃત્વા । ધર્મ આલંબનં તદ્યથાર્યાણાં નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયાઃ । અર્થ આલંબનં તદાશ્રિતો ઽર્થઃ । પરીત્તમાલંબનં તદ્યથા શ્રાવકયાનમ્ । વિપુલમાલંબનં તદ્યથા મહાયાનમ્ । નિમિત્તમાલવનં તદ્યથા શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તાનિ । અનિમિત્તમાલંબનં તદ્યથા નિર્વાણં ભવાગ્રયં ચ । તત્ત્વમાલંબનં તદ્યથા તથતા ષોડશાનાં ચાકારાણાં સત્યાનિ । વૈહારિકમાલંબનં તદ્યથા નિરોધસમાપત્તિઃ । વશવર્ત્યાલંબનં તદ્યથા વિમોક્ષાદીનાં સર્વાકારજ્ઞતાવસાનાનાં ગુણાનામ્ । ક્ષણિકમાલંબનં તદ્યથાશૈક્ષાણાં તજ્જન્મિકમેવ । અનુવર્ત્યાલંબનં તદ્યથા બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનામ્ ॥
કથં સ્થિતિતઃ । આલંબનસ્યાપરિનિષ્પત્તિતસ્તથા વ્યવસ્થાપનાત્ । ચતુર્ભિશ્ચ કારણૈરપરિનિષ્પન્નમાલંબનં વેદિતવ્યમ્ - વિરુદ્ધવિજ્ઞાનનિમિત્તતયા, ( અભિધ્-સ્-ભ્ 42 ) અ[ન્]આલંબનવિજ્ઞાનોપલબ્ધ્યા, યત્નમન્તરેણાવિપર્યાસપ્રસઙ્ગતયા, ત્રિવિધજ્ઞાનાનુવર્તનતયા ચ । તતશ્ચ ગ્રાહકસ્યાપ્યપરિનિષ્પત્તિઃ । ત્રિવિધં જ્ઞાનં વશિતાજ્ઞાનં વિપશ્યનાજ્ઞાન નિર્વિકલ્પજ્ઞાનં ચ । તત્ર ચતુર્ણા કારણાનામુદાહરણાનિ ।
પ્રેતતિર્યગ્મનુષ્યાણાં દેવાનાં ચ યથાર્હ તઃ ।
તુલ્યવસ્તુમનોભેદાદર્થાનિષ્પત્તિરિષ્યતે ॥
અતીતાદૌ તથા સ્વપ્ને પ્રતિબિંબદ્વયે ઽપિ ચ ।
અસન્નાલંબનત્વાચ્ચ તદાલંબનયોગતઃ ॥
અર્થસ્યાર્થત્વનિષ્પત્તૌ જ્ઞાનં ન સ્યાદકલ્પકમ્ ।
તદભાવાચ્ચ બુદ્ધત્વપ્રાપ્તિર્નૈવોપપદ્યતે ॥
બોધિસત્ત્વે વશિપ્રાપ્તે ઽધિમુક્તિવશાદ્યતઃ ।
તથાભાવઃ પૃથિવ્યાદૌ ધ્યાયિનાં ચોપલભ્યતે ॥
નિષ્પન્નવિચયસ્યેહ ધીમતઃ સમાધિલાભિનઃ ।
સર્વધર્મમનસ્કારે તથાર્થખ્યાનતો ઽપિ ચ ॥
જ્ઞાનચારે ઽવિકલ્પે હિ સર્વાર્થાખ્યાનતો ઽપિ ચ ।
અર્થાભાવોપગન્તવ્યો વિજ્ઞપ્તેસ્તદભાવતઃ ॥
કથં પરિજ્ઞાનતઃ । લક્ષણપ્રભેદસ્થિતીનાં યથાભૂતજ્ઞાનતઃ ॥

કથં પ્રહાણતઃ । શ્રાવકયાનમહાયાનાભ્યામાશ્રયપરિવૃત્તિતઃ । શ્રાવકયાનાશ્રયપરિવૃત્ત્યા સ્કન્ધધાત્વાયતનાલંબનેભ્યો વિમોક્ષો ન તુ તેષુ વિભુત્વલાભઃ । મહાયાનાશ્રયપરિવૃત્ત્યા તૂભયમિતિ । સમાપ્ત આલંબનપ્રત્યયે યથાગ્રન્થં વિનિશ્ચયઃ ।
પ્રતિષ્ઠાધિપતિતઃ વાયુમણ્ડલાદીન્યમ્મણ્ડલાદીનામ્, ભાજનલોકઃ સત્ત્વલોકસ્ય, ભૂતાનિ ભૌતિકાનામ્, ઇન્દ્રિયાણિ વિજ્ઞાનાનામિત્યેવમાદિ । આવેધાધિપતિતઃ સર્વસત્ત્વસાધારણં કર્મ ભાજનલોકસ્ય, પૌરાણં સાસ્રવકર્મ વિપાકસ્યેત્યેવમાદિ સહભાવાધિપતિતઃ ચિત્તં ચૈતસાનામ્, મનસ્કારઃ ચિત્તસ્ય, સ્પર્શી વેદનાયા ઇત્યેવમાદિ । અતઃ પરં દ્વાવિશતિ મિન્દ્રિયાણ્યધિકૃત્યાધિપતિવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તત્ર વિષયાધિપતિતઃ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનૈન્દ્રિયાનામ્, તદાધિપત્યેન રૂપાદ્યભિનિર્વૃત્તેઃ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 43 ) પ્રસવાધિપતિતઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયયોઃ, તદાધિપત્યેન ગર્ભાવક્રમણાત્ । સ્થાનાધિપતિતો જીવિતેન્દ્રિયસ્ય, તદ્વશેન નિકાયસભાગસ્થાનાત્ । ફલોપભોગાધિપતિતઃ સુખદુઃખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણામ્, તદધિષ્ઠાનેનેષ્ટાનિષ્ટવિપાકપ્રતિસંવેદનાત્ । લૌકિકવિશુધ્યધિપતિતઃ શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞેન્દ્રિયાણામ્, તૈઃ ક્લેશવિષ્કમ્ભણાત્ । લોકોત્તરવિશુધ્યધિપતિતો ઽનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયસ્યાજ્ઞેન્દ્રિયસ્યાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયસ્ય ચ વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્, તૈરનુશયસમુદ્ઘાતાદિતિ ॥
વિજ્ઞાનાવિરહિતતત્સાદૃશ્યેન્દ્રિયવિષયપ્રબન્ધોત્પત્તિતઃ સભાગં વેદિતવ્યમ્, વિજ્ઞાનસહિતસ્ય વિજ્ઞાનસાદૃશ્યેનેન્દ્રિયસ્ય વિષયેષુ પ્રબન્ધેનોત્પત્તેઃ વિજ્ઞાનવૃત્તિસાદૃશ્યાર્થેન તદિન્દ્રિયં સભાગમિત્યુચ્યતે । વિજ્ઞાનવિરહિતસ્વસાદૃશ્યપ્રબન્ધોત્પત્તિતસ્તત્સભાગમ્, વિજ્ઞાનેન વિપ્રયુક્તસ્યેન્દ્રિયસ્ય સ્વાત્મસાદૃશ્યેન પ્રબન્ધોત્પત્તિરિન્દ્રિયલક્ષણસાદૃશ્યાર્થેન તત્સભાગં વેદિતવ્યમ્ । રૂપસ્કન્ધૈકદેશશ્ચક્ષુરાદિપઞ્ચેન્દ્રિયલક્ષણઃ । પઞ્ચ રૂપીણિ ધાત્વાયતનાનિ ચક્ષુરાદીનીત્યેવ ।
વેદનોત્પત્ત્યાશ્રયરૂપત ઇતિ યદ્રૂપમાશ્રિત્ય વેદનોત્પદ્યતે તદુપાત્તમિત્યુચ્યતે । રૂપસ્કન્ધૈકદેશઃ સાધિષ્ઠાનેન્દ્રિયસંગહીતઃ । પઞ્ચ રૂપીણિ ધાત્વાયતનાનિ ચક્ષુરાદીનિ । ચતુર્ણાં ચૈકદેશઃ રૂપગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનામિન્દ્રિયાવિનિર્ભાગી ॥
વિષયગ્રહણાધિપતિતશ્ચક્ષુરાદીનાં ષણ્ણામ્, તદાધિપત્યેન રૂપાદ્યાલંબને ચિત્તચૈતપ્રવૃતેઃ । કુલપ્રબન્ધાધિપતિતઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયયોઃ, તતઃ પુત્રપૌત્રાદ્યન્વયપ્રવૃત્તેઃ । શેષં યથાધિપતિપ્રત્યયે નિર્દિષ્ટં તથાનુગન્તવ્યમ્ । રૂપસ્કન્ધૈકદેશશ્ચક્ષુઃ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયસ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયલક્ષણઃ । સંસ્કારસ્કન્ધૈકદેશો જીવિતશ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞેન્દ્રિયલક્ષણઃ । દ્વાદશ ધાતવ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનધાતવઃ । ષડાયતનાન્યાધ્યાત્મિકાનિ । ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશશ્ચ જીવિતેન્દ્રિયં સુખાદીનિ શ્રદ્ધાદાનિ પઞ્ચ ॥
દુઃખા વેદના દુઃખાત્મિકા સતી સ્વેનૈવ લક્ષણેન દુઃખદુઃખતાઃ । તદુત્પત્તિનિમિત્તભૂતાસ્ત્વિન્દ્રિયાર્થાસ્તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ દુઃખવેદનીયત્વાદ્દુઃખદુઃખતા દ્રષ્ટવ્યા ॥
સુખાયા વેદનાયાસ્તદ્વેદનીયાનાં ચ ધર્માણાં વિપરિણામેન દૌર્મનસ્યોત્પાદાત્ તદ્વિપરિણતિર્વિપરિણામદુઃખતા । તત્ર ચાનુનયેન ચિત્તસ્ય વિપરિણમનં વિપરિણામદુઃખતા વેદિતવ્યા । યથોક્તમવદીર્ણો વિપરિણતેન ચિત્તેનેતિ ॥
અદુઃખાસુખા વેદનાલયવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા તદ્વેદનીયાશ્ચ સંસ્કારા દુઃખવિપરિણામદુઃખતયોદૌષ્ઠુલ્યેનાનુગતત્વાત્તેન દુઃખતાદ્વયેનાવિનિર્મુક્તત્વાદેકદા દુઃખાવસ્થાં ભજન્તે એકદા સુખાવસ્થાં, ન નિત્યકાલમદુઃખાસુખાવસ્થા એવ ભવન્તિ । તસ્માદનિત્યતાનુબન્ધાર્થેનાયોગક્ષેમત્વાત્સંસ્કારદુઃખતા વેદિતવ્યા । સ્કન્ધાનામ્ । ત્રયાણાં ધાતૂનાં મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતૂનામ્ । દ્વયોશ્ચાયતનયોર્મનોધર્માયતનયોઃ । એકદેશં સ્થાપયિત્વાનાસ્રવલક્ષણમ્, તદન્યાનિ સર્વાણીતિ ॥
અકુશલસ્ય કુશલસાસ્રવસ્ય ચાયત્યા સસંપ્રયોગમાલયવિજ્ઞાનં વિપાકઃ । અતસ્તેન વિપાકેન તદુભયં સવિપાકમિત્યુચ્યતે । સ્કન્ધાનામ્ । દશાનાં ધાતૂનાં વિજ્ઞાનરૂપશબ્દધર્મ ધાતૂનામ્ । ચતુર્ણા ચાયતનાનાં રૂપશબ્દમનોધર્માયતનાનામ્ । એકદેશો ઽવ્યાકૃતાનાસ્રવવર્જઃ । આલયવિજ્ઞાનાત્તદન્યત્તુ ચક્ષુરાદિકં ચ સુખદુઃખાદિકં ચ તદ્વિપાક્રજમિત્યાખ્યાં લભતે તતો જાતમિતિ કૃત્વા ।
પરિણતિતઃ પારિણામિકઃ કવડીકાર આહારઃ, પરિણામકાલે ઇન્દ્રિયમહાભૂતપોષણાત્ । વિષયતો વૈષયિકઃ સ્પર્શાહારઃ, ઇષ્ટવિષયા ધિષ્ઠાનેન સ્પર્શેનાશ્રયાનુગ્રહણાત્ । આશાત આશિકઃ મનઃ સંચેતનાહારઃ, અભિપ્રેતવસ્તુપ્રતિવદ્ધાશાવશેનાશ્રયાનુગ્રહણાત્ । ઉપાદાનત ઔપાદાનિકઃ વિજ્ઞાનમાહારઃ, આલયવિજ્ઞાનોપાદાનવશેનાત્મભા વોપસ્થાનાત્ । તથાહિ તદ્વિયુક્ત આશ્રયઃ પૂતીભવતીતિ ।
પુનશ્ચત્વારો ઽપ્યાહારાઃ સમસ્ય ચતુર્ભિઃ પ્રભેદૈર્વ્યવસ્થાપ્યન્તે । તદ્યથા અશુદ્ધાશ્રયસ્થિતિકઃ કામાવચરાણાં પૃથગ્જનાનામ્, સકલબન્ધનત્વાત્ । શુદ્ધાશુદ્ધાશ્રયસ્થિતિકઃ શૈક્ષાણાં રૂપારૂપ્યાવચરાણાં ચ પૃથગ્જનાનામ્, સાવશેષવન્ધનત્વાત્ । શુદ્ધાશ્રયસ્થિતિકો ઽર્હતામ્, સર્વબન્ધનવિનિર્મુક્તત્વાત્ । સ્થિતિસાંદર્શિકો બુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં ચ મહાપ્રભાવપ્રાપ્તાનામ્, આહારવશેન સ્થિતિરિતિ સંદર્શનમાત્રત્વાત્ ॥
અસંસ્કૃતૈકદેશઃ નિષ્પન્નસ્વભાવઃ સોત્તરમિતિ નિર્વાણં મુક્ત્વા, તસ્ય સર્વધર્માગ્રત્વાદિશુદ્ધાયાશ્ચ તથતાયાસ્તલ્લક્ષણત્વાત્ ॥
સમાસતઃ પ્રભેદસ્ત્રિવિધઃ, ત્રિવિધં સ્વભાવમધિકૃત્ય પુદ્ગલનૈરાત્મ્યનયેન વેદિતવ્યઃ । તત્ર પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવઃ સ્કન્ધાદીન્યધિષ્ઠાયાવિદ્યમાન આત્માદિસ્વભાવો યઃ પરિકલ્પિતઃ । પરતન્ત્રઃ સ્વભાવસ્તાન્યેવ સ્કન્ધાદીનિ યત્રાસાવાત્મદ્યભૂતવિકલ્પઃ પ્રવૃત્તઃ । પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવો ભાવાભાવવિયુક્તલક્ષણા હિ તથતા, સ્કન્ધાદિષ્વાત્માદ્યભાવનૈરાત્મ્યાસ્તિતાલક્ષણત્વાત્ ॥
લક્ષણપ્રભેદો ધર્માણાં સ્વભાવમધિકૃત્ય, રૂપં વેદનેત્યેવમાદિ । પ્રકાર[પ્ર]ભેદો વિશેષમધિકૃત્ય, દ્રવ્યસન્તઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ત ઇત્યેવમાદિ । આશ્રયપ્રભેદઃ પ્રત્યાત્મભાવં સ્કન્ધાદીનાં નાનાત્વમધિકૃત્ય ।
સંતતિપ્રભેદ એકસ્મિનપ્યાત્મભાવે સ્કન્ધાદીનાં પ્રતિલક્ષણમન્યથાત્વમધિકૃત્ય ॥
બહિર્મુખપ્રભેદો યદ્ભૂયસા કામાવચર ઇતિ ભૂયોગ્રહણં નિષ્પન્દધર્મહેતુકશ્રુતચિન્તામયવ્યુદાસાર્થમ્ ॥ સમાપ્તઃ પ્રભેદઃ ॥

લક્ષણસંગ્રહેણ રૂપસ્કન્ધો રૂપસ્કન્ધેનૈવ સંગૃહીતો વિસ્તરેણ યાવદ્ધર્માયતનં ધર્માયત[ને]નૈવ । ધાતુસંગ્રહેણ સર્વાણિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાન્યાલયવિજ્ઞાનેન સંગૃહીતાનિ, સર્વેષાં તત્ર બીજતો ઽસ્તિત્વાત્ । જાતિસંગ્રહેણ સ્કન્ધૈઃ રાશ્યાદ્યર્થયુક્તા રૂપાદયઃ સર્વે સંગૃહીતા વિલક્ષણા અપ્યન્યોન્યં સ્વલક્ષણેનૈકજાતીયત્વાત્ । એવં ધાતુભિશ્ચાયતનૈશ્ચોપભોગધારણાર્થયુક્તા આયદ્વારાર્થયુક્તાશ્ચક્ષુરાદયઃ સંગૃહીતા વેદિતવ્યાઃ । અવસ્થાસંગ્રહેણ સ્કન્ધા એકજાતીયા અપિ સુખાદ્યવસ્થાં નિયમય્ય સુખાવસ્થાઃ સુખાવસ્થૈરેવ સંગૃહીતા ન દુઃખાદ્યવસ્થૈઃ । એવં દુઃખાવસ્થાદુઃખાસુખાવસ્થાશ્ચ તદવસ્થૈ[રે]વ સંગૃહીતાઃ । યથા સ્કન્ધા એવં ધાતવ આયતનાનિ ચ । સહાયસંગ્રહેણ રૂપસ્કન્ધઃ સહ તદાશ્રિતૈર્વેદનાદિભિઃ સહાયૈર્ગૃહ્યમાણઃ પઞ્ચભિઃ સ્કન્ધૈઃ સંગૃહીતઃ । એવં વેદનાદયાપિ પ્રત્યેકં સપરિવારા ગૃહ્યમાણાઃ પઞ્ચભિઃ સ્કન્ધૈઃ સંગૃહીતા ભવન્તિ । તથા ધાતવ આયતનાનિ ચ સપરિવારાણિ પ્રત્યેકં સર્વર્ધાતુભિરાયતનેશ્ચ સંગૃહીતાનિ વેદિતવ્યાનિ । એકદેશસંગ્રહેણ શીલસ્કન્ધો રૂપસ્કન્ધૈકદેશેન સંગૃહીતઃ । સમાધિપ્રજ્ઞાસ્કન્ધૌ સંસ્કારસ્કન્ધૈકદેશેન । કામવ્યાપાદહિંસાધાતવો ધર્મધાત્વેકદેશેન સંગૃહીતાઃ । આકાશાનન્ત્યાયતનાદીનિ મનોધર્માયતનૈકદેશેન સંગૃહીતાનિ । એવં કૃત્વા યાવન્તો ધર્માઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનૈઃ સંગૃહીતાઃ સૂત્રાન્તરેષુ તેષામન્યતમસંગ્રહ એકદેશસંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । સકલસંગ્રહેણ દુઃખસ્કન્ધઃ પઞ્ચભિરુપાદાનસ્કન્ધૈઃ સંગૃહીતઃ, કામધાતુરષ્ટાદશભિર્ધાતુભિઃ, અસંજ્ઞિ સત્ત્વાયતનં દશભિરાયતનંગન્ધરસાયતનવર્જૈઃ સંગૃહીતમ્ । એવં કૃત્વા યાવન્તો ધર્માઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનંઃ સંગૃહીતાઃ સૂત્રાન્તરેષુ તેષામશેષતઃ સંગ્રહઃ સકલસંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । ઇતરેતરસંગ્રહેણ સ્કન્ધાઃ પ્રત્યેકં ધાતુભિરાયતનૈશ્ચ સંગૃહીતાઃ, યથાયોગમેવં ધાતવઃ સ્કન્ધાયતનરાયતનાનિ સ્કન્ધધાતુભિઃ સંગૃહીતાનિ [ઇતિ] વિસ્તરેણાવગન્તવ્યમ્ ॥
સંગ્રહલક્ષણં પુનર્લોકપ્રસિદ્ધસંગ્રહાનુસારેણ ષડિદ્વધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્પુનઃ કતમત્ । પદસ્થાનસંગ્રહો યથા જમ્બૂદ્વીપસંગૃહીતા મનુષ્યાઃ, અરણ્યસંગૃહીતા મૃગા ઇતિ લોકે ઉચ્યતે તથેહાપિ ચક્ષુરાદિભિઃ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । નિબન્ધસંગ્રહો યથા રજ્જ્વાદિના કાષ્ઠભારાદિકસ્ય તથા કાયેન ચક્ષુરાદોનામિન્દ્રિયાણામ્ । તુલ્યાર્થસંગ્રહો યથા સમાનસર્વપ્રયોજનાનાં વિસ્રમ્ભિણાં મનુષ્યાણાં પરસ્પરં તર્થકાલંબનપ્રવૃત્તાનાં સંપ્રયુક્તાનામાન્યોન્યમ્ । ઉપાદાનસંગ્રહો યથા સ્વામિના આત્મીયતઃ પરિગ્રહીતાદીના દાસાદીનાં તથાલયવિજ્ઞાનેનાત્મભાવસ્ય । અવિસારસંગ્રહો યથા ઘટેનોદકસ્ય તથા સમાધિના તદન્યેષાં ચિત્તચૈતસિકાનામ્ । અભિસંક્ષેપ[સં]ગ્રહો યથા સમુદ્રેણ નદીનાં તથા રૂપસ્કન્ધેન ચક્ષુરાદોનામિતિ । તદત્રાભિસક્ષપસંગ્રહમધિકૃત્યકાદશવિધઃ સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ ॥
પરમાણુદેશે સર્વેષાં દેશિનામિત્યેકપરમાણુપર્યાપન્નાનાં રૂપાદીનામવિનિર્ભાગઃ સમાનદેશત્વેન વેદિતવ્યઃ । પરમાણોરૂર્ધ્વ સર્વેષાં દેશિનાં મિશ્રીભાવઃ તદ્યથા કલુષે પાનીયે અપ્પૃથિવીપરમાણૂનાં પરમ્પરમ્ । દેશિનામેવ સમુદાયિનામન્યોન્યં સમવધાનં તદ્યથા ભિત્તૌ મૃત્પિણ્ડેન મૃત્પિણ્ડાન્તરસ્ય । સહભાવસં[પ્ર]યોગ એકાત્મભાવે ક્ષણિકાનાં સ્કન્ધાદીનામ્ । કૃત્યાનુષ્ઠાનસંપ્રયોગ એકસ્મિન્ પ્રયોજને પ્રયુક્તાનામન્યોન્યમ્ । સંપ્રતિપત્તિસંપ્રયોગઃ પરભાવેન ન સ્વભાવેન તદ્યથા ચિત્તં ચિત્તાન્તરેણ ન સંપ્રયુજ્યતે, વેદના વેદનાન્તરેણેત્યવમાદિ । ન વિરુદ્ધયોસ્તદ્યથા રાગદ્વેષયોઃ કુશલાકુશલયોર્વેત્યેવમાદિ । ન વિસદૃશકાલયોસ્તદ્યથા વર્તમાનાનાગતયોરતીતવર્તમાનયોર્વા । ન વિસભાગધાતુભૂમિકયોસ્તદ્યથા કામાવચરરૂપાવચરયોઃ પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનભૂમિકયોર્વેત્યેવમાદિ । સર્વત્રગઃ સંપ્રતિપત્તિસંપ્રયોગ વેદનાદીનાં ષણ્ણાં સર્વાસ્વવસ્થાસ્વેષાં વિનાન્યોન્યમભાવાત્ । ઉચિતસ્તદેકત્યાનાં ચ શૈક્ષાશૈક્ષાણામિત્યેકાન્તલૌકિકાનાં કુશલાનામકુશલાવ્યાકૃતાનાં ચ યથાસંભવમ્ । આદ્યતદુત્તરાણામિત્યપૂર્વજાતીયત્વેન પ્રથમક્ષણોત્પન્નાનાં દ્વિતીયાદિક્ષણોત્પન્નાનાં ચ લોકોત્તરાણામનુચિતત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ॥
સમન્વાગમો લક્ષણતઃ પૂર્વવત્તદ્યથા કુશલાદીનાં ધર્માણામાચયાપચયે પ્રાપ્તિઃ પ્રતિલમ્ભઃ સમન્વાગમ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ । બીજસમન્વાગમ ઇતિ કામધાતૌ જાતૌ ભૂતસ્ત્રૈધાતુકૈઃ ક્લેશોપક્લેશૈઃ સમન્વાગત ઇત્યવીતરાગં પૃથગ્જનમધિકૃત્યૈતદ્વૈદિતવ્યમ્ । વીતરાગસ્તુ તત્રોર્ધ્વં વા જાતો યતો ભૂમેર્વીતરાગસ્તદ્ભૂમિકૈરસમન્વાગતઃ સમન્વાગતશ્ચ, પ્રતિપક્ષેણોપહતત્વાદસમુદ્ધાતિતત્વાચ્ચાનુશયતો યથાક્રમમ્ । ઉપપત્તિપ્રાતિલમ્ભિકંશ્ચ કુશલરિતિ યત્ર જાતસ્તદ્ભૂમિકૈરેવ । ત્રૈધાતુકપ્રતિપક્ષલાભીતિ લોકોત્તરમાર્ગલાભી । યસ્ય યસ્ય પ્રકારસ્ય પ્રતિપક્ષ ઉત્પન્ન ઇતિ ભાવનાપ્રહાતવ્યસ્યાધિમાત્રાદેઃ ક્લેશસ્ય । તસ્ય તસ્ય બીજસમન્વાગમેનાસમન્વાગતો ઽનુશયતઃ સમુદ્ધાતિતત્વાત્ । વશિતાસમન્વાગમઃ પ્રાયોગિકાનાં કુશલાનામિતિ શ્રુતમયાદીનાં સત્યપિ બીજે તદભ્યાસકૃતાં તજ્જન્મિકીં બીજપુષ્ટિમન્તરેણ સંમુખીકર્તુમશક્યત્વાત્ । તદેકત્યાનાં ચાવ્યાકૃતાનાં શંલ્પસ્થાનિકનૈર્માણિકચિત્તપ્રભૃતીનામ્ ॥
મોક્ષહેતુવૈકલ્યાદાત્યન્તિક એષાં હેત્વસમન્વાગમ ઇતિ । મોક્ષપ્રાપ્તિહેત્વસમન્વાગમ ઇત્યર્થઃ । કઃ પુનર્મોક્ષપ્રાપ્તિહેતુઃ । યસ્યૈવં તથતાયાં ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યં સંનિવિષ્ટં ભવતિ તત્સતિ પ્રતિપક્ષાનુકૂલપ્રત્યયલાભે શક્યતે સમુદ્ધાતયિતુમ્, સ ભવ્યતા ર્થેન હેતુરિત્યુચ્યતે । વિપર્યયાદ્ધેતુવૈકલ્યં વેદિતવ્યમ્ ॥
ઇઇ સત્યવિનિશ્ચયો નામ દ્વિતીયઃ સમુચ્ચયઃ
તત્સત્ત્વજન્મતો જન્માધિષ્ઠાનતશ્ચેતિ યશ્ચ જાયતે સત્ત્વલોકઃ, યત્ર ચ જાયતે ભાજનલોકે, તદુભયં દુઃખ મિત્યુક્તં ભવતિ । યશ્ચ સત્ત્વલોકો યશ્ચ ભાજનલોકઃ કર્મક્લેશજનિતઃ કર્મક્લેશાધિપતેય ઇત્યાભ્યાં તયોઃ સત્ત્વભાજનલોકયોર્દુઃખત્વકારણં જ્ઞાપયતિ ॥
અપિ ખલુ જાતિર્દુઃખમિત્યેવમાદિ પૂર્વં સમસ્ય દુઃખસત્યલક્ષણં વ્યુત્પાદ્યાધુના દુઃખસત્યમારભ્ય સૂત્રોક્તસ્ય નિર્દેશસ્યાર્થ વિભક્તુમારભતે ॥
જાતિર્દુઃખં સંવાદદુઃખતાં તદન્યદુખસ્વાશ્રયતાં ચોપાદાયેતિ માતુઃ કુક્ષાવામપક્વાશયયોરન્તરાલે આસીનસ્ય નિષ્ક્રામતો વા કુક્ષેર્વિવિધાશુચિદ્રવ્યાસંપીડાઙ્ગસંમર્દદુઃખાનુભવનાર્થેન, જાતૌ સત્યાં જરાદિદુઃખાભ્યનુષઙ્ગાર્થેન ચ યથાક્રમમ્ ॥
ષટ્ સમાનાન્યષ્ટૌ ભવન્તિ વિપરિણતિદુખં ત્રિધા કૃત્વા ॥

જાત્યાદિભિર્દુઃખદુઃખતાપરિદીપનવચનં દુઃખવેદનીયધર્મસ્વલક્ષણાર્થેન । પ્રિયવિનામાવાદિના વિપરિણામદુઃખતાપરિદીપનવચનં પ્રાપ્તાપ્રાપ્તસુખવેદનીયધર્મવિપરિણતિસ્વલક્ષણાર્થેન । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમિત્યનેન ( અભિધ્-સ્-ભ્ 50 ) સંસ્કારદુઃખતાપરિદીપનવચનં દ્વયાવિનિર્મોક્ષાનિત્યેતા નુબન્ધયોગક્ષેમાર્થેન ॥
જાતિર્દુખમિત્યેવમાદિ સંવૃતિસત્યેન દુખમ્, લૌકિકજ્ઞાનવિષયત્વાત્ । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમિતિ પરમાર્થસત્યેન દુખમ્, સંનિવેશતથતામુખેન લોકોત્તરજ્ઞાનવિષયત્વાત્ ॥
દુઃખસામાન્યલક્ષણે યૈરાકારૈર્યોગિને દુઃખસત્યં વ્યવચારયન્તિ, તદ્યથાનિત્યતો દુઃખતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતશ્ચ ॥
તત્ર દ્વાદશવિધેન લક્ષણેનાનિત્યં દુઃખસત્યં વેદિતવ્યમ્ । તત્પુન રસલ્લક્ષણં યથા નાસ્તિ સર્વદા દુઃખસત્યમા[ત્મા]ત્મોયસ્વભાવમિતિ યો ઽર્થઃ સો ઽર્થો ઽનિત્યં દુઃખસત્યમિતિ । અકારસ્ય પ્રતિષેધાર્થત્વાત્ નિત્યશબ્દસ્ય ચ સર્વકાલાર્થત્વાદિતિ । વિનાશલક્ષણં સંસ્કારાણાં ભૂત્વાભાવઃ । વિપરિણતિલક્ષણં પ્રબન્ધાસાદૃશ્યેન પ્રવૃત્તિઃ । વિયોગલક્ષણં તદવસ્થેષ્વેવ વસ્તુષુ સ્વભાવવશિત્વભ્રંશઃ ક્વચિત્પરૈઃ સ્વીકરણમપિ વેદિતવ્યમ્ । સંનિહિતલક્ષણં યત્તદાનીમેવાનુભૂયમાનાનિત્યતા । ધર્મતાલક્ષણં યામવશ્યમનુભવિષ્યતિ । ક્ષણલક્ષણમાત્મલાભાનન્તરમવશ્યવિનાશિતા । પ્રબન્ધલક્ષણમનાદિમતિ સંસારે આજવંજવીભાવેન વૃત્તિઃ । વ્યાધિજરામરણલક્ષણં ધાતુવૈષમ્યં ખલિત્યાદિકં સ્થિતિકાલાવેધોપયોગશ્ચ । ચિત્તચિત્તાકારવૃત્તિલક્ષણં વિપક્ષપ્રતિપક્ષાવસ્થાનાવસ્થિતત્વમ્ । ભોગસંપત્તિલક્ષણં સર્વલૌકિકસમૃદ્ધો નામનાત્યન્તિકતયા દુરન્તત્વમ્ । ભાજનસંવર્તવિવર્તલક્ષણં મહાપૃથિવ્યાદિનામગ્ન્યાદિભિઃ પુનઃ પુનર્વિનાશ[ત] ઉત્પાદતશ્ચ, અગ્ન્યમ્બુવાયુસંવર્તનીભિર્દહનક્લેદનશોષણાત્મિકાભિર્યથાક્રમમ્ । પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયધ્યાનસ્થાનાવસાને લોકસંનિવેશે સંવૃત્તે તદૂર્ધ્વં યાન્યવશિષ્યન્તે દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનસ્યાનાન્તરાણિ તાનિ તાસાં શીર્ષાણિ વેદિતવ્યાનિ । ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાનાં તર્હિ વિમાનાનાં કેન સંવર્તવિવર્તઃ । ન કેન ચિદ્બાહ્યેન, તૈરેવ તુ સર્વૈર્જાયમાનૈઃ સહ તાનિ વિમાનાનિ નિર્વર્તન્તે ચ્યવમાનૈઃ સહ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 51 ) તાનિ નિરુધ્યન્ત ઇતિ । સ એવ તેષાં સંવર્તવિવર્તો વેદિતવ્યઃ । યૈઃ કલ્પસ્ય નિર્યાણં ભવતીતિ પરિસમાપ્તિર્ભવતીત્યર્થઃ । એકો ઽન્તરકલ્પો ઽપકર્ષઃ વિવર્તકાલે એકાન્નવિંશતિ[ત]મઃ । અષ્ટાદશ ઉત્કર્ષાપકર્ષાઃ । તત ઊર્ધ્વમેક ઉત્કર્ષઃ પશ્ચિમઃ । આયુક્ષયાન્મરણં કાલચ્યુતિમધિકૃત્ય યાવદાક્ષેપમાયુષઃ પરિસમાપ્તત્વાત્ । પુણ્યક્ષયાદકાલચ્યુતિ[મધિકૃત્ય] સમાપત્ત્યાસ્વાદનતયા તદાયુરાક્ષેપકકર્મભાવનોપધાતાત્ । કર્મક્ષયાત્પ્રબન્ધચ્યુતિમધિકૃત્ય, તસ્મિન્નાયતને ઉપપદ્યાપરપર્યાયવેદનીયકર્મણ ઉપયુક્તત્વાદભાવાદ્વા તત્ર ભૂયો ઽનુત્પત્તિતો વેદિતવ્યમ્ ॥
અષ્ટાકારં વા દુઃખમિતિ સંબાધદુઃખતાદિ । ઉત્પાદાંશિકી અનિત્યતા અભૂત્વા ભાવઃ, સ ચ દુઃખપક્ષ્યાણાં સંસ્કારાણાં બાધનાત્મકઃ । ઇતિ તામનિત્યતાં પ્રતીત્ય દુઃખદુઃખતા પ્રજ્ઞાયતે । વ્યયાંશિકી ભૂત્વાભાવઃ, સ ચ સુખપક્ષ્યાણાં સંસ્કારાણામનભિપ્રેતઃ । ઇતિ તાં પ્રતીત્ય વિપરિણામદુઃખતા પ્રજ્ઞાયતે । સદૌષ્ઠુલ્યાનાં સંસ્કારાણાં પ્રબન્ધેનોદયો ઽપ્યનભિપ્રેતઃ, વ્યયો ઽપીતિ તદુભયાંશિકીમનિત્યતાં પ્રતીત્ય સંસ્કારદુઃખતા પ્રજ્ઞાયતે । સંસ્કારાનિત્યતાં સંસ્કારવિપરિણામતાં ચ સંધાયોક્તમ્ - મયા યત્કિંચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેત્યયમદુઃખાસુખસ્ય સુખસ્ય ચ વેદિતસ્ય દુઃખ વચને ઽભિસંધિર્વેદિતવ્યઃ । દુઃખસ્ય તુ વેદિતસ્ય દુઃખત્વેન પ્રસિદ્ધત્વાલ્લોકે ન તત્ર પુનરભિસંધિરુચ્યત ઇતિ । યેષુ ચાનિત્યેષુ સંસ્કારેષુ જાત્યાદિકં પ્રજ્ઞાયતે [તેષામ્] અનિત્યત્વાત્ દુઃખમિત્યભિસંધિર્વેદિતવ્યઃ । અન્યથા માર્ગો ઽપ્યનિત્યત્વાદ્દુઃખં સ્યાદિતિ ॥
શૂન્યતાલક્ષણં નિત્યાદિલક્ષણસ્યાત્મનઃ સંસ્કારેભ્યો ઽર્થાન્તરભૂતસ્ય તેષ્વભાવઃ । તેષાં ચ સંસ્કારાણાં નિત્યકાલં તદ્રહિતપ્રકૃતિકલક્ષણસ્ય ( અભિધ્-સ્-ભ્ 52 ) નૈરાત્મ્યસ્ય ભાવસ્તદુભયં શૂન્યતેત્યુચ્યતે । સ્વભાવશૂન્યતા પરિકલ્પિતં સ્વભાવમુ[પા]દાય, તસ્ય સ્વલક્ષણેનૈવાભાવાત્ । તથાભાવશૂન્યતા પરતન્ત્રં સ્વભાવમુપાદાય, તસ્ય યેન યેન પ્રકારેણ પરિકલ્પ્યતે તેન તેન પ્રકારેણાભાવાત્ । પ્રકૃતિશૂન્યતા પરિનિષ્પન્નં સ્વભાવમુપાદાય તસ્ય શૂન્યતાપ્રકૃતિકત્વાત્ ॥
અનાત્મલક્ષણં પુનસ્તેષામેવ સંસ્કારાણામાત્મવાદિભિઃ પરિકલ્પિતેનાત્મલક્ષણેનાનાત્મલક્ષણતા ॥

વિનાશાદિલક્ષણાનિત્યતા પ્રસિદ્ધા, ક્ષણિકલક્ષણા તુ ન પ્રસિદ્ધા સર્વસંસ્કારાણામતઃ સા પ્રસાધયિતવ્યા । તત્ર ચિત્તચૈતસિકાનાં ક્ષણિકત્વં લોકે પ્રસિદ્ધમતઃ તેનાપ્રસિદ્ધં રૂપસ્ય ક્ષણિકત્વં પ્રસાધ્યતે । કથમિતિ । ચિત્તોપાત્તતામુપાદાય, ક્ષણિકેન હિ ચિત્તેન કાય ઉપાત્ત । કેનાર્થેન । ચિત્તૈકયોગક્ષેમતામુપાદાય, તથાહિ કાયઃ સવિજ્ઞાનક એવ સમુદાગચ્છતિ વિજ્ઞાનાપક્રાન્ત્યા ચ પૂતીભવતિ । તસ્માચ્ચિત્તેનૈકયોગક્ષેમત્વાત્તદિવાસ્ય ક્ષણિકત્વં વેદિતવ્યમ્ । કિં ચ ચિત્તાશ્રયતામુપાદાય, ચિત્તસ્ય હિ [વિ]કારેણ કાયસ્ય વિકારો દૃશ્યતે સુખદુઃખરાગદ્વેષાદ્યવસ્થાસુ । અતઃ પ્રતિક્ષણં વિકારિણશ્ચેતસો ઽનુવિધાનાત્ કાયસ્ય ક્ષણિકત્વં સિદ્ધમ્ । ચિત્તાધિપત્યસંભૂતતામુપાદાય, ચિત્તસ્ય હિ સેન્દ્રિયઃ કાય આશ્રયઃ પ્રસિદ્ધઃ, યસ્ય ચ ય ઉત્પત્યાશ્રયો નાસૌ સ્વવિનાશમન્તરેણ તસ્યાશ્રયીભવન્દૃષ્ટઃ । તદ્યથાગ્ન્યંકુરાદીનામિન્ધનબીજાદિકઃ । તસ્માત્પ્રતિક્ષણં ચિત્તસ્યાશ્રયભાવાત્પ્રતિક્ષણમેવ વિનશ્યતીતિ સિદ્ધમ્ । ચિત્તસ્યાધિપત્યસંભૂતતામુપાદાય, સર્વં હ્યાધ્યાત્મિકબાહ્યં રૂપં ચિત્તસ્યાધિપત્યેન સંભવતિ । અતઃ કારણસ્ય ક્ષણિકત્વાત્કાર્યસ્ય ક્ષણિકત્વં વેદિતવ્યમ્, યે હેતવો યે પ્રત્યયાઃ રૂપસ્યાત્પાદાય તે ઽપ્યનિત્યાઃ, અનિત્યાન્ ખલુ હેતુપ્રત્યયાન્ પ્રતીત્યોત્પન્નં રૂપં કુતો નિત્યં ભવિષ્યતીતિ સૂત્રપદાનુસારેણ । ચિત્તવશવર્ત્તિતાં ચોપાદાય, પ્રભાવવિશિષ્ટસ્ય ચ ચિત્તસ્ય ( અભિધ્-સ્-ભ્ 53 ) રૂપં વશે વર્તતે, તેન યથેષ્ટં પરિણામાત્ । અતઃ પ્રતિક્ષણમન્યથાધિમોક્ષે સત્યન્યથોત્પાદાત્ક્ષણિકત્વસિદ્ધિઃ । અપિ ખલુ અન્તે વિકારોપલબ્ધિતામુપાદાય, ન હિ પ્રતિક્ષણપ્રકૃતિવિકારિતામન્તરેણાકસ્મિકો રૂપસ્યાન્તે વિકારો યુક્તઃ, સ ચોપલભ્યતે । તસ્માત્સ્વાસાંતાનિકપ્રતિક્ષણવિકારાભિવૃદ્ધિહેતુકત્વાદન્ત્યસ્ય રૂપવિકારસ્ય ક્ષણિકં રૂપમિતિ સિદ્ધમ્ । ઉત્પન્નસ્ય ચાનપેક્ષ્ય પ્રત્યયં સ્વરસવિનાશિતામુપાદાય, સર્વસ્યોત્પન્નસ્ય વિનાશઃ પ્રત્યયમનપેક્ષ્ય સ્વરસેનૈવ ભવતિ । અતઃ પ્રત્યયાન્તરનિરપેક્ષો ઽવશ્યંભાવી વિનાશ ઉત્પન્નમાત્રસ્યૈવ ભાવસ્ય ન ભવતિ પશ્ચાદ્ભતીતિ [ન] કિંચિદ્વિશેષણમસ્તિ । તસ્માત્સર્વેણ વિનાશિનોત્પન્નમાત્રેણ વિનષ્ટમિતિ સિદ્ધં ક્ષણિકત્વમ્ ॥
એકપ્રદેશાશ્રયિભાવાર્થ ઉપાદાયાર્થઃ, ભૂતદેશનિરપેક્ષસ્ય પૃથક્ સ્વતન્ત્રવૃત્તિતાસામાર્થ્યાભાવાત્ । અસ્તિ સમુદાય એકભૌતિકસ્તદ્યથા શુષ્કો મૃત્પિણ્ડઃ । અસ્તિ દ્વિભૂતિકઃ સ એવાર્દ્રઃ । અસ્તિ ત્રિભૂતિકઃ સ એવોષ્ણઃ । અસ્તિ સર્વભૂતિકઃ સ એવાર્દ્ર ઉષ્ણશ્ચ મૃત્પિણ્ડો ગમનાવસ્થાયામિતિ । અસ્તિ સમુદાય એકોપાદાયરૂપિકસ્તદ્યથા પ્રભા । દ્વ્યુપાદાયરૂપિકસ્તદ્યથા શબ્દગન્ધો વાયુઃ । ત્ર્યુપાદાયરૂપિકસ્તદ્યથા ધૂમઃ, તસ્ય રૂપગન્ધસ્પ્રષ્ટવ્યવિશેષપ્રભાવિતત્વાત્ । સ્પ્રષ્ટવ્યવિશેષઃ પુનરત્ર લઘુત્વં વેદિતવ્યમ્ । ચતુરુપાદાયરૂપિકસ્તદ્યથા ગુડપિણ્ડઃ । પઞ્ચોપાદાયરૂપિકસ્તદ્યથા સ એવ સશબ્દઃ । ઇત્ય[ન્ય]ત્રાપિ યદ્યત્રોપલભ્યતે ભૂતં ભૌતિકં વા તત્ર તદસ્તીતિ વેદિતવ્યં નાન્યત્ર ।
નિઃશરીરઃ પરમાણુરિતિ નિઃસ્વભાવો વ્યવસ્થાનમાત્રમિત્યર્થઃ, અપકર્ષમર્યાદાભાવાત્ । બુદ્ધ્યા પર્યન્તભેદતસ્તુ પરમાણુવ્યવસ્થાનં બુદ્ધ્યા યાવાનવયપાપકર્ષપર્યન્તઃ શક્યતે પ્રભેત્તું તાવતા પરમાણુવ્યવસ્થાનં ક્રિયતે । કિં પુનઃ કારણં યદેવં નિઃશરીરો ઽપિ પરમાણુર્વ્યવસ્થાપ્યતે । પિણ્ડસંજ્ઞાવિભા[વ]નતામુપાદાય, અવયવશો હિ બુદ્ધ્યા ભિદ્યમાને રૂપે સર્વમેતદેકં રૂપમિતિ પિણ્ડસંજ્ઞા વિગચ્છતિ, યતઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રવેશસ્યાનુકૂલ્યં ભવતીતિ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 54 ) રૂપદ્રવ્યાપરિનિષ્પત્તિપ્રવેશતાં ચોપાદાય, એવં હિ બુદ્ધ્યા ભિદ્યમાનં રૂપં ન કિંચિદ્ભવતીતિ મત્વા રૂપદ્રવ્યસ્યાપરિનિષ્પત્તિં પ્રવિશતિ, યતો વિજ્ઞપ્તિમાત્રાવતારેણ ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રવેશસ્યાનુકૂલ્યં ભવતીતિ ॥
વિપુલદુઃખમસંલિખિતં કામાવચરમનુપચિતકુશલમૂલાનામ્, સર્વદુઃખતાગતિયોનિપ્રભાવિતત્વાત્ કામધાતોરનુપચિત્તકુશલમૂલત્વેનાનાવૃતં સર્વગતિગમનત્વાચ્ચ યથાક્રમં તદ્વિપુલમસંલિખિતં ચ વેદિતવ્યમ્ સંલિખિતં તદેવોત્પન્નમોક્ષભાગીયાનામ્, અવશ્યં પરિનિર્વાણનિયમાત્ । સંલિખિતાસંલિખિતં તદેવ કામાવચરં દુઃખં લૌકિકવૈરાગ્યાવરોપિતકુશલમૂલાનામ્, દુઃખદુઃખતાદિસમતિક્રમનિયમિતત્વાદનાત્યન્તિકત્વાચ્ચ યથાક્રમમ્ । એવં મધ્યાસંલિખિતાદીનિ યથાયોગં યોજયિતવ્યાનિ । મહાસંલેખપ્રત્યુપસ્થાનમનેકસત્ત્વસંતાનિકદુઃખાપનયનપ્રત્યુપસ્થાનાત્ ॥
કુશલાદિચિત્તસ્ય મરણમિત્યાત્મસ્નેહસંપ્રયુક્તાચ્ચ્યુતિચિત્તાપવર્ગાવસ્થામધિકૃત્ય વેદિતવ્યમ્ । મનોમય ઉપપાદુકત્વેન, ચિત્તમાત્રહેતુકત્વાત્ । ગન્ધર્વો ગન્ધેનાર્વણાત્ ગન્ધાનુસારેણો પપત્તિદેશ[ગ]મનાદિત્યર્થઃ । પરં સપ્તાહં તિષ્ઠત્યન્તરેણ ચ ચ્યવતે યદ્યુપપત્તિપ્રત્યયાન્ લભતે । અથ ન લભતે સપ્તાહાત્પરેણ ચ્યુત્વા પુનરન્તરાભવ એવ નિવર્તતે । એવં યાવ[ત્] સપ્તકૃત્વઃ તતઃ પરેણ એકદા ચ વ્યાવર્તતે યદિ તદવસ્થા સ્યાદ્યત્રોપપત્તિપ્રત્ય[ય] । બલવન્ત આમુખીભૂતા ભવન્તિ ચતુર્થધ્યાનલાભિનો ઽર્હત્ત્વાભિમાનિનો ભિક્ષોસ્તદ્ભૂમિકાન્તરાભવાભિનિર્વૃત્તૌ મોક્ષાપવાદિ કમિથ્યાદૃષ્ટિપ્રતિલમ્ભાન્નારકાન્તરાભવાભિનિર્વૃત્તિવત્ । તત્રસ્થશ્ચ કર્મોપચિનોતિ, પૂર્વાવેધવશેન કુશલાદિચેતનાસમુદાચારાત્ । સભાગાંશ્ચ સત્ત્વાન્પશ્યતિ યૈઃ સહ પૂર્વ તત્કુશલમકુશલં વા ચરિતં ભવતિ તૈઃ સહ વર્તમાનમાત્માનં સ્વપ્ન ઇવ સંજાનીતે । યત્ર ચાસાવુપપન્નો તત્પૂર્વકાલભવાકૃતિર્નિર્વર્તતે । તત ઊર્ધ્વમિન્દ્રિયાભિનિર્વૃત્તિર્યથા પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ નામરૂપાદ્યાનુપૂર્વ્યા । યથોક્તમ્ -
કલલં પ્રથમં ભવતિ કલલાજ્જાયતે ઽર્બુદમ્ ।
અર્બુદાજ્જાયતે પેશી પેશીતો જાયતે ધનમ્ ॥

ઘનાત્પ્રશાખા જાયન્તે કેશલોમનખાદયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચ રૂપીણિ વ્યઞ્જનાદ્યનુપૂર્વશઃ ॥
સમુદયસત્યં યતો દુઃખં સમુદેતિ । તત્પુનઃ કતમત્ । ક્લેશાઃ ક્લેશાધિપતેયં ચ કર્મ ઇતિ સાસ્રવમિત્યર્થઃ । યદ્યેવં કિમર્થ ભગવતા તૃષ્ણૈવ સમુદયનિર્દેશે નિર્દિષ્ટા । સર્વત્રગત્વેન પ્રાધાન્યાત્ । તૃષ્ણા વસ્તુસર્વત્રગા પ્રાપ્તાપ્રાપ્તસર્વાત્મભાવવિષયવસ્તુવ્યાપનાત્ । પ્રાપ્તે આત્મભાવે તૃષ્ણા, અપ્રાપ્તે પૌનર્ભવિકી । પ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ [નન્દીરાગસહગતા । અપ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ] તત્રતત્રાભિનન્દિની વેદિતવ્યા । અવસ્થાસર્વત્રગા દુઃખદુઃખતાદિત્ર્યવસ્થેષુ સંસ્કારેષ્વનુગ[ત]ત્વાત્ । તત્ર દુઃખદુઃખતાવસ્થેષુ પ્રાપ્તેષુ વિયોગતૃષ્ણા, અપ્રાપ્તેષ્વસંયોગતૃષ્ણા । વિપરિણામદુઃખતાવસ્થેષુ અવિયોગતૃષ્ણા સંયોગતૃષ્ણા ચ, પ્રાપ્તાપ્રાપ્તભેદાત્ । સંસ્કારદુઃખતાવસ્થેષુ સંમોહતૃષ્ણા, ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યપ્રભાવિતત્વાદદુઃખાસુખવેદનાપ્રભાવિતત્વાચ્ચ । આલયવિજ્ઞાનં વિશેષેણ સંસ્કારદુઃખતાવસ્થં તત્ર ચાત્મસંમોહસુખેન તૃષ્ણા પ્રવૃત્તા વેદિતવ્યા । અધ્વસર્વત્રગા ત્રિષ્વપ્યધ્વસ્વનુગતત્વાત્ । અતીતે તાવદધ્વન્યપેક્ષાકારેણાનુગતા, અનાગતે અભિનન્દનાકારેણ, પ્રત્યુત્પન્ને અધ્યવસાનાકારેણ । ધાતુસર્વત્રિકા ત્રૈધાતુકસ્ફરણાત્કામરૂપારૂપ્યતૃષ્ણાભિઃ । એષણાસર્વત્રિકા તયા કામભવમિથ્યાબ્રહ્મચર્યૈષણાત્ । કામૈષણયા કામધાતોરપરિમુચ્યમાનસ્તત્રૈવ દુઃખં નિર્વર્તયતિ । તથા ભવૈષણયા રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ દુખં નિર્વર્તયતિ । મિથ્યાબ્રહ્મચર્યૈષણયા સંસારાદપરિમુચ્યમાનસ્તત્ર સંસરતીતિ । પ્રકારસર્વત્રિકા શાશ્વતોચ્છેદપ્રકારાનુગતત્વાદ્ભવવિભવ તૃષ્ણાભ્યામ્ ॥
દૃષ્ટેઃ પ્રઞ્ચાકારો ભેદઃ - સત્કાયદૃષ્ટિરન્તગ્રાહદૃષ્ટિમિથ્યાદૃષ્ટિઃ દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવ્રતપરામર્શ ઇતિ ॥
અપ્રશાન્તલક્ષણતા ક્લેશાનાં સામાન્યલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ । સા પુનઃ ષડાકારા તદ્યથા વિક્ષેપાપ્રશાન્તતા વિપર્યાસાપ્રશાન્તતા ઔદ્ધત્યાપ્રશાન્તતા સ્ત્યાનમિદ્ધાપ્રશાન્તતા પ્રમાદાપ્રશાન્તતાલજ્જાપ્રશાન્તતા ચ ॥
ક્લેશાનુશયશ્ચાપ્રહીણો ભવતીતિ તત્પક્ષસ્ય દૌષ્ઠુલ્યસ્યાસમુદ્ઘાતિ તત્વાત્ । ક્લેશસ્થાનીયશ્ચ ધર્મ આભાસગતો ભવતિ રંજનીયાદિઃ । તત્ર ચાયો નિશોમનસ્કારઃ પ્રત્યવસ્થિતો ભવતીતિ તસ્મિન્વિષયે શુભનિમિત્તાદ્યુદ્ગ્રાહકો રાગાદ્યુત્પત્ત્યનુકૂલઃ ॥
અવિદ્યા દૃષ્ટિવિચિકિત્સા ઊર્ધ્વભૂમ્યાલંબના અપિ સન્તિ ન પુનરાસાં સા ભૂમિઃ સાક્ષાદાલંબનં વેદિતવ્યં યથા સ્વભૂમિઃ, તત્પરિકલ્પમુખપ્રવૃત્તત્વાત્ તુ તદાલંબનવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તત્રાવિદ્યા ઊર્ધ્વભૂમ્યાલંબના યા દૃષ્ટિસંપ્રયુક્તા । દૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટિ સ્થાપયિત્વા, ન હિ પરભૂમિકાન્ સંસ્કારાનહમિત્યભિનિવિશમાનો દૃષ્ટ ઇતિ । ઊર્ધ્વભૂમિકસ્ય તુ ક્લેશસ્યાધોભૂમિરાલંબનં ન ભવતિ, તતો વીતરાગત્વાત્ । નિરોધમાર્ગાલંબનસ્ય તૌ નાલંબનમ્, લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેન તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન વા પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાત્ । તત્ પરિકલ્પિતં ત્વસ્યાલંબનમિતિ વક્તવ્યે તત્પરિકલ્પસ્ત્વસ્યાલંબનમિતિ વચનમ્, તદવ્યતિરેકાત્પરિકલ્પિતસ્ય ॥
રાગઃ પ્રતિધેન ન સં[પ્ર]યુજ્યતે, એકાન્તવિરુદ્ધયોરેકત્ર વૃત્ત્યયોગાત્ । વિચિકિત્સયાપિ ન સં[પ્ર]યુજ્યતે, ન હિ વિચિકિત્સાવ્યવસ્થિતબુદ્ધિરધ્યવસ્યતીતિ । શિષ્ટૈસ્ત્વસ્ય માનાદિભિરવિરુદ્ધત્વાત્સંપ્રયોગો વેદિતવ્યઃ । પ્રતિઘો માનેન દૃષ્ટ્યા ચ ન સંપ્રયુજ્યતે, ન હિ યો યત્ર વસ્તુનિ પ્રતિહતસ્તેન સ ઉન્નતિં ગચ્છતિ તદ્વા સંતીરયિતું શક્નોતીતિ, એવમન્યદપિ યોજયિતવ્યમ્ ॥ ક્રોધાદય અન્યોન્યં ન સંપ્રયુજ્યન્ત ઇતિ વિરુદ્ધા વિરુદ્ધૈર્ન સં[પ્ર]યુજ્યન્તે । તદ્યથા રાગાંશિકાઃ પ્રતિઘાંસિકૈઃ । અવિરુદ્ધાસ્તુ ક્લેશવદેવ સંપ્રયુજ્યન્ત ઇતિ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 57 ) વેદિતવ્યમ્ । આહ્રીક્યાનપત્રાપ્યં સર્વત્રાકુશલે સંપ્રયુજ્યતે, સ્વપરનિરપેક્ષતામન્તરેણાકુશલસત્સમુદાચારા સંભવાત્ । એવં સ્ત્યાનાદયઃ સર્વત્ર ક્લિષ્ટે યોજયિતવ્યાઃ, અકર્મણ્યાદિકમન્તરેણ ક્લિષ્ટત્વા સંભવાદિતિ ॥
યદ્યેન પ્રકારેણ યસ્મિન્ વસ્તુનિ સંપ્રયોજયતિ તન્નિર્દેશેન સંયોજનનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । કિં સંયોજયતિ । અનુનયસંયોજનં તાવત્ત્રૈધાતુકરાગસ્વભાવં સંયોજયતિ । કેન પ્રકારેણ સંયોજયતિ । તદ્વતઃ ત્રૈધાતુકાનુદ્વેગે સત્યકુશલસમુદાચરતઃ કુશલાસમુદાચરતશ્ચ । કસ્મિન્ સંયોજયતિ । આયત્યાં દુઃખાભિનિર્વૃત્તૌ । એવં પ્રતિઘસંયોજનાદિષુ યોજયિતવ્યઃ । અવિદ્યાસંયોજનેન સંપ્રયુક્તો દુઃખધર્માન્ સમુદયધર્માન્નાધ્યવસ્યતિ, ફલહેતુભૂતાન્સાસ્રવાન્સંસ્કારાસ્તદાદીનવાપરિજ્ઞાનાત્ । દૃષ્ટિસંયોજનેન સંપ્રયુક્તો મિથ્યાનિ સરણં પર્યેષત ઇત્યહ મોક્ષો મમ મોક્ષો મુક્તશ્ચ નિત્યો ભવિષ્યાસ્યુચ્છેત્સ્યામિ વેતિ, ન ચ બૌદ્ધાનામસ્તિ મોક્ષ ઇતિ । પરામર્શસંયોજનેન સં[પ્ર]યુક્તો મિથ્યાનિઃસરણોપાયં કલ્પયત્યભિનિવિશતે, આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં હિત્વા સત્કાયદૃષ્ટયા તત્પૂર્વકેણ ચ શીલવ્રતેન શુદ્ધિપ્રત્યયનાત્ ॥
રાગાદિબન્ધનૈવિપરિણામદુઃખતાદિબન્ધનવચનં સુખાદિવેદનાનુશયિતત્વાત્ । બાહ્યેન હિ બન્ધનેન બદ્ધો દ્વયં ન લભતે - ગન્તું ચ ન લભતે, આસીનો ઽપિ યથેષ્ટમભિપ્રેતચેષ્ટાયાં કામકારં ન લભતે । તત્સાધર્મ્યેણાધ્યાત્મિકં રાગાદિબન્ધનં વેદિતવ્યમ્ ॥
કામૈષણાયા અવિરતસ્ય કામરાગપ્રતિઘાનુશયાવનુશયા તે, તન્મુખેન તયોઃ પુષ્ટિગમનાત્ । મિથ્યા મોક્ષં મોક્ષોપાયં ચ સન્તીરયન્તીતિ યથાક્રમં તિસૃભિર્દૃષ્ટિભિર્દ્વાભ્યાં ચ પરામર્શાભ્યાં યથા સંયોજનેષૂક્તમિતિ ॥
ષડ્ રાગાદીન્ ક્લેશાન્ સ્થાપયિત્વા તદન્યઃ ક્લિષ્ટશ્ચૈતસિકઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ ક્રોધાદિકો વેદિતવ્યઃ ।
કુશલપક્ષાન્તરાયાય યોગિનાં પુનઃપુનરુદ્વેગેન ચિત્તં પર્યવનહ્યન્તીતિ પર્યવસ્થાનાનિ । કુશલપક્ષઃ પુનર્યથાકાલં શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તભાવના તત્સંનિશ્રયશ્ચ બ્રહ્મચર્યાદિશુદ્ધિસંગૃહીતં શીલમ્ । તત્ર શમથકાલે સ્ત્યાનમિદ્ધમન્તરાયં કરોતિ, આધ્યાત્મં સંક્ષેપાવાહનાત્ । પ્રગ્રહકાલે ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યમ્, બહિર્ધા વિક્ષેપાવાહનાત્ । ઉપેક્ષાકાલે ઈર્ષ્યામાત્સર્યમ્, તદ્વતઃ પરાત્મસંપત્ત્યમર્શગ્રહમુખેન મુહુર્મુહુશ્ચિત્તકંપનાત્ । શીલવિશુદ્ધિકાલે આહ્વીક્યાનપત્રાપ્યમ્, તદુભયવતઃ સર્વથાપત્તિસ્થાનેષ્વલજ્જનાદિતિ ॥
સંક્લેશવ્યવદાનગુણવૈગુણ્યાર્થેન યથાક્રમમોઘયોગવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । આશ્રિતાશ્રયસંબન્ધયોગેનેતિ દૃષ્ટયૌઘ આશ્રિતઃ, અવિદ્યૌઘ આશ્રયઃ, સંમોહે સતિ મોક્ષતદુપાયવિપરીતં સંતીરણાત્ ॥
દૃષ્ટિશીલવ્રતોપાદાનાભ્યાં તીર્થ્યા અન્યોન્યં વિવદન્તિ, તત્રાનેકમત્યાત્ । આત્મવાદોપાદાને[ન] ત્વન્યોન્યં ન વિવદન્તિ, આત્મનો ઽસ્તિત્વં પ્રતિ સર્વેષાં મતસામ્યાત્ । આત્મવાદોપાદાનેન તીર્થ્યાઇહધાર્મિકૈઃ સાર્દ્ધં વિવદન્તિ, એષાં નૈરાત્મ્યવાદિત્વાત્ ॥

અભિધ્યાદયઃ કાયગ્રન્થા ઇતિ ન રૂપકાયસ્યૈતે ગ્રન્થા વેદિતવ્યાઃ કિંતર્હિ સમાહિતચિત્તસ્વભાવસ્ય કાયસ્ય પરિગ્રન્થાર્થેન ગ્રન્થાઃ । પૃથગ્દૃષ્ટિસંનિશ્રયેણેદમેવ સત્યં મોઘમન્યદિત્યભિનિવિશ્ય જ્ઞેયં સંતીરયતામયોનિશો જ્ઞેયસંતીરણહેતોઃ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । કુતો વિક્ષિપ્યતે । સમાહિતચિત્તસ્ય યથાભૂતજ્ઞાનદર્શનતઃ ॥
કુશલપક્ષસ્યાસંપ્રખ્યાનાય ચિત્તં નિવૃણ્વન્તીતિ નિવરણાનિ કુશલપ્રવૃત્તેરન્તરાયં કુર્વન્તીત્યર્થઃ । કામચ્છન્દં પ્રવ્રજ્યાભિરતેરન્તરાયં કરોતિ, વિષયોપભોગાભિલાષમુખેન તત્ર તત્રાભિરમણાત્ । વ્યાપાદશ્ચોદનાયાં સમ્યક્પ્રતિપત્તેઃ, સબ્રહ્મચારિભિઃ શિક્ષાસ્થાનેષુ ચોદ્યમાનસ્ય ( અભિધ્-સ્-ભ્ 59 ) વ્યાપન્નચિત્તતયાસમ્યક્શૈક્ષણાત્ । સ્ત્યાનમિદ્ધમોદ્ધત્યકૌકૃત્યં ચ શમથપ્રગ્રહયોઃ, પૂર્વવત્સંક્ષેપવિક્ષેપાવાહનાદિભિઃ । વિચિકિત્સા ઉપેક્ષાયામ્, નિશ્ચય મન્તરેણાભ્યુપેક્ષિતુમશક્યત્વાત્ ॥
પ્રતિપક્ષલાંગર્લૈદુર્ભેદાર્થેન ખિલવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્, જન્માન્તરાભ્યાસેન ખિલીભૂતત્વાત્ ॥
દૌઃશીલ્યાશુચિસંભાવનાનિમિત્તત્વાન્મલાઃ ॥
પુનઃ પુનઃ સંસારે જાતિજરામરણયોગેન નિધ્નન્તીતિ નિઘાઃ ॥
ભવભોગેષુ રત્નેષુ ચ તૃષ્ણાવિચિકત્સામુખેનાનુપ્રવિશ્ય તોદનાચ્છલ્યાઃ ॥
બહૂપકરણપરિગ્રહેણ સકિંચનં કૃત્વા ભયાદિભિર્યોજનાત્ કિંચનાઃ ॥
પ્રાણાતિપાતાદ્યકુશલચર્યાવાહનાદ્દુશ્ચરિતાનિ । લોભદ્વેષમોહાનામેવાકુશલમૂલત્વેન વ્યવસ્થાનમ્, એભિર્મુખૈઃ સત્ત્વાનાં દુશ્ચરિતચરણાત્ । તત્રામિષકિંચિત્કહેતોઃ ભોગાર્થિનો લોભેન દુશ્ચરિતં ચરન્તિ । અપકારનિમિત્તપરિકલ્પહેતોઃ પરાપરાધામર્ષિણો દ્વેષેણ, મિથ્યાધર્માભિનિવેશહેતોઃ વિપરીતદર્શિનો મોહેન દુશ્ચરિતં ચરન્તિ યાજ્ઞિકાદય ઇતિ ॥
ચિત્તવિસારં સ્રુતં કુર્વન્તીત્યાસ્રવાઃ ॥
કાયિકચૈતસિકવિઘાતકરત્વાદ્વિઘાતાઃ ॥
અયોનિશોનિમિત્તમનુવ્યઞ્જનં ચ ગ્રાહયિત્વા કાયં ચિત્તં ચ પરિદહન્તીતિ પરિદાહાઃ ॥
રૂપાદિકે વસ્તુનિ રત્યધ્યવસાનં કારયિત્વા તદ્વિપરિણામે શોકાદિભિઃ સત્ત્વાનાયાસન્તીત્યુ પાયાસાઃ ॥
રણયન્તિ શસ્ત્રાદાનાદિભિરિતિ રણાઃ ॥
અધર્મરાગાદિમહાપરિદાહકરત્વાત્ જ્વરા ઇવ જ્વરા વેદિતવ્યાઃ ॥ તત્રાધર્મરાગઃ યો ઽકુશલેષુ કર્મપથેણાનુરાગઃ । વિષમલોભો ઽન્યાયેનાધર્મેણ વિષયપર્યષ્ટિઃ । મિથ્યાધર્મો દુરાખ્યાતો ધર્મવિનયો વેદિતવ્યઃ ॥
જાતિમૂલક સંસ્કારતરુવનં સંજાનયન્તીતિ વનસાઃ ॥
કાયસાપેક્ષાદિતયા કુશલપ્રયોગવિબન્ધનાદ્વિબન્ધાઃ । કાયસાપેક્ષતાદીનિ પુનઃ પઞ્ચ ચેતોવિનિબન્ધાનધિકૃત્ય ॥
રાગો વિષયે દૃષ્ટૌ ચ વિપ્રતિપન્ન ઇતિ ભાવનાપ્રહાતવ્યો દર્શનપ્રહાતવ્યશ્ચ યથાક્રમમ્ । શુભતામાત્રાલંબનત્વાદ્રાગસ્ય યો ઽપિ સત્ત્વેષુ રાગઃ સો ઽપિ વિષયમુખેનૈવ વિપ્રતિપન્નો વેદિતવ્યઃ । એવં પ્રતિકૂલમાત્રાલંબનત્વાત્ પ્રતિઘસ્ય સત્ત્વેષ્વપિ પ્રવર્તમાનો વિષયમુખેનૈવ વિપ્રતિપન્નો વેદિતવ્યઃ ॥ માનઃ સત્ત્વેષુ દૃષ્ટૌ ચ [વિ]પ્રતિપન્નઃ હીનાદસ્મિ શ્રેયાનિત્યેવમાદ્યાકારપ્રવૃત્તત્વાત્સત્વેષુ વિપ્રતિપન્નો વેદિતવ્યઃ । સત્કાયાન્તગ્રાહમિથ્યાદૃષ્ટયો જ્ઞેયે વિપ્રતિપન્નાઃ સમારોપાપવાદમુખેન યથાયોગમ્ । શીલવ્રતપરામર્શાદિઃ દૃષ્ટૌ વિપ્રતિપન્નઃ દૃષ્ટિદોષેણૈવ શીલવ્રતસ્ય શુદ્ધિતઃ પરામર્શનાત્ । વિચિકિત્સા પ્રતિપક્ષે વિપ્રતિપન્ના સત્યેષુ બુદ્ધિર્દ્વઘાપાદનાત્ । તે દુઃખસમુદયયોર્દશાપિ ક્લેશા નિદાનં ભવન્તિ । તૌ ચ તેષાં પદસ્થાનમ્ । અતસ્તે તન્નિદાનપદસ્થાનતો વિપ્રતિપન્ના ઇત્યુચ્યન્તે । નિરોધે માર્ગે ચોત્ત્રાસસંજનનતો વિપ્રતિપન્નાઃ ક્લેશવશાત્સંસારે ઽભિરતસ્ય વ્યવદાનતઃ પ્રપાતસંજ્ઞાત્રાસાત્ । વિપરીતકલ્પનતશ્ચ નિરોધે માર્ગે ચ વિપ્રતિપન્ના દ્રષ્ટવ્યાઃ, તીર્થ્યૈરન્યથા પરિકલ્પ્ય તત્ર [વિ]પ્રતિપત્તેઃ ॥
કામાવચરો રાગઃ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકઃ સુખેન સંપ્રયુજ્યતે । મનોવિજ્ઞાનકાયિકઃ સૌમનસ્યેન । સર્વ ઉપેક્ષયાપ્રબન્ધોપરતિકાલે । દુઃખદૌર્મનસ્યાભ્યાં તુ ન સંપ્રયુજ્યતે, હર્ષાકારપ્રવૃત્તત્વાત્ ॥
પ્રતિઘો દુઃખેન સંપ્રયુજ્યતે પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકઃ, ષષ્ઠો દૌર્મનસ્યેન, સર્વ ઉપેક્ષયા પૂર્વવત્ સુખસૌમનસ્યાભ્યાં ન સંપ્રયુજ્યતે, દૈન્યાકારપ્રવૃત્તત્વાત્ ॥
માનઃ કામધતૌ સુખેન ન સંપ્રયુજ્યતે, પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકાભાવાત્ । પ્રથમદ્વિતીયયોસ્તર્હિ ધ્યાનયોઃ કથં સુખેન સંપ્રયુજ્યતે । મનોભૂમિકેન સુખેન । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 61 ) કથં તત્ર મનોભૂમિકં સુખમ્ । યત્તદુચ્યતે પ્રીતિસુખમિતિ, યથોક્તમ્ - "પ્રીતિઃ કતમા । યા પરિવૃત્તાશ્રયસ્ય પરિવૃત્તિવિજ્ઞાનાશ્રિતા ચિત્તતુષ્ટિઃ ચિત્તૌદ્વિલ્યં ચિત્તહર્ષઃ ચિત્તકલ્પતા સાતં વેદિતં વેદનાગતમ્ । સુખં કતમત્ । યત્પરિવૃત્તાશ્રયસ્યાલયવિજ્ઞાનાશ્રિત આશ્રયાનુગ્રહત આશ્રયહ્લાદઃ સાતં વેદિતં વેદનાગતમિતિ ।" તદેતદુક્તં ભવતિ । સુખા વેદના પ્રથમદ્વિતીયયોર્ધ્યાનયોરુત્પદ્યમાના યેન ચિત્તચૈતકલાપેન સંપ્રયુજ્યતે તં ચ હર્ષાકારેણ પ્રીણયતિ, આશ્રયં ચાલયવિજ્ઞાનસ્વભાવં પ્રસ્રબ્ધિસુખેન હ્લાદયતિ । અતસ્તદુભયકૃત્યકરત્વાદુભયથૈવાસ્યા વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યં પ્રીતિઃ સુખં ચેતિ । તસ્માત્તયા સંપ્રયુજ્યમાનો માનઃ સુખેન સૌમનસ્યેન ચ સંપ્રયુજ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કામધાતૌ દૌર્મનસ્યેન સૌમનસ્યેન ચ સંપ્રયુજ્યતે, સુકૃતદુષ્કૃતકારિણાં તદ્વૈફલ્યદર્શનેનાધૃતિહર્ષોત્પાદાત્ । સુખદુઃખાભ્યાં ન સંપ્રયુજ્યતે, મનોભૂમિકત્વાત્ સર્વસ્યા દૃષ્ટેઃ ॥
વિચિકિત્સા કામધાતૌ સૌમનસ્યેન ન સંપ્રયુજ્યતે, અનિશ્ચિતચિત્તસ્ય નૈર્વૃત્ત્યમન્તરેણ સૌમનસ્યાભાવાત્ । રૂપધાતૌ વિચિકિત્સોત્તરધ્યાયિનામપિ પ્રીતિસુખં સમાધિવલાધાનેનાનુવર્તત એવેતિ તત્ર સુખસૌમનસ્યાભ્યામપિ સંપ્રયુજ્યતે ॥
આવેણિકાયા અપ્યવિદ્યાયા એષ એવ નયો દ્રષ્ટવ્યઃ સુખસૌમનસ્યાભ્યાં સંપ્રયોગાસંપ્રયોગમારભ્ય ॥
સર્વક્લેશા ઉપેક્ષયા સંપ્રયુજ્યન્તે ઔદાસીન્યમાગમ્યાસ્તગમનતામુપાદાયેતિ ક્લેશપ્રવન્ધસ્ય મન્દતરતમતાગમનેનોપરતવેગસ્યોપરમણાદન્તે ઽવશ્યમૌદાસીન્યમુખેનોપેક્ષાયાઃ સંપ્રયોગો વેદિતવ્યઃ ॥
રૂપધાતૌ ચતુર્વિજ્ઞાનકાયિકસ્તત્ર ઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાનાભાવાત્ । માનાદયો મનોવિજ્ઞાનકાયિકા એવ, પરિતુલનતામુખપ્રવૃત્તિત્વાત્ । માનસ્યૈકદેશપ્રવૃત્તિત્વં કેનચિદેવાંશેનોન્નતિગમનાત્ ॥

કામધતૌ દશ દુખદર્શનપ્રહાતવ્યા ઇતિ યે તત્ર તન્નિદાનપદસ્થાનતો વિપ્રતિપન્નાઃ । એવં સમુદયાદિષુ યથાયોગં વિપ્રતિપન્નાસ્તદ્દર્શનપ્રહાતવ્યા ઇતિ વેદિતવ્યાઃ । કિં ખલુ યે યદાલંબનાસ્તે તત્ર ( અભિધ્-સ્-ભ્ 62 ) વિપ્રતિપન્ના ઇતિ વેદિતવ્યાઃ । નાવશ્યમ્, અનાસ્રવાલંબનાનાં સાસ્રવે વસ્તુન્યનુશયાદિતિ । રૂપધાતૌ પ્રતિધાભાવાન્નવ એવ દુઃખાદિદર્શનપ્રહાતવ્યા વેદિતવ્યાઃ । એવમારૂપ્યધાતૌ । સહજા સત્કાયદૃષ્ટિઃ કા ભાવનાપ્રહાતવ્યા । યામધિષ્ઠાયોત્પન્નદર્શનમાર્ગસ્યાપ્યાર્યશ્રાવકસ્યાસ્મિમાનઃ સમુદાચરતિ । યથોક્તમ્ - "નાહમાયુષ્મન્દાસકેમાન્ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાનાત્મત [આ]ત્મીયતો વા સમનુપશ્યામ્યપિ ત્વસ્તિ મે એષુ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વસ્મીતિ માનો ઽસ્મીતિ છન્દો ઽસ્મીત્યનુશયો ઽપ્રહીણો ઽપરિજ્ઞાતો ઽનિરોધિતો ઽવાન્તીકૃત ઇતિ ।" યથા ક્લિષ્ટસ્ય ધાત્રીચૈલસ્યોષાદિભિઃ સુધૌતસ્ય નિર્મલસ્યાપિ સતસ્તદધિવાસનાકૃતં ગન્ધમાત્રમનુવર્તતે યત્તત્સુગન્ધદ્રવ્યપરિભાવનયા ભૂયો ઽપ્યપનેતવ્યં ભવત્યેવમેવ દર્શનમાર્ગેણ પ્રહીણપરિકલ્પિતસત્કાયદૃષ્ટિમલસ્યાપ્યાર્યશ્રાવકસ્ય પૂર્વાભિનિવેશાભ્યાસકૃતમપરિચ્છિન્નવસ્તુકમાત્મદર્શનમનુવર્તતે યત્તત્પુનર્માર્ગભાવનયા પ્રહાતવ્યં ભવતીતિ । અન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ સહજોચ્છેદદૃષ્ટિસંગૃહીતા વેદિતવ્યા, યયા નિર્વાણાત્ પ્રત્યુદાવર્તતે માનસં પરિત્રસનમુપાદાયાથ કસ્તર્હિ મે આત્મેતિ । રાગાદયો ભાવનાપ્રહાતવ્યા દૃષ્ટિપક્ષાન્ મુક્ત્વા ॥
તન્નિદાનવસ્તુપરિજ્ઞાનં ક્લેશાનુશયશ્ચાપ્રહીણો ભવત્યેવમાદિ પૂર્વવત્ । સ્વભાવપરિજ્ઞાનં ક્લેશ એષ ઉત્પન્નઃ ચિત્તસંક્લેશાત્મક ઇતિ । આદીનવપરિજ્ઞાનમાત્માવ્યાવાધાય સંવર્તતે પરવ્યાબાધાયોભયવ્યા[બા]ધાય, દૃષ્ટધામિકમવદ્યં પ્રસવતિ સાંપરાયિકં દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકમવદ્યં પ્રસવતિ તજ્જં ચૈતસિકં દુઃખદૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયત ઇત્યેવં ત્રિભિઃ પ્રકારૈઃ પરિજ્ઞાયોત્પન્નઃ ક્લેશો ઽનધિવાસનયોગેન પરિવર્જ્યતે । અનુત્પન્નસ્ય ત્વનુત્પાદાય માર્ગો ભાવ્યતે ॥
અસંભિન્નાલંબનેન મનસ્કારેણેતિ મિશ્રાલંબનેન સર્વધર્મસામાન્ય લક્ષણાકારેણેત્યર્થઃ । યદિ સર્વધર્મા અનાત્મન ઇતિ નૈરાત્મ્યજ્ઞાનેનૈવ ક્લેશપ્રહાણં ભવત્યનિત્યાદ્યાકારાઃ કિમર્થમુપદિશ્યન્તે । ન તે ક્લેશપ્રહાણાર્થં કિંતર્હ્યનાત્માકારપરિકર્માર્થમ્ । અનિત્યાકારં હિ નિઃસૃત્યાનાત્માકારઃ । યથોક્તમ્ - "યદનિત્યં તદ્દુખં યદ્દુખં તદનાત્મેતિ" । અત એવાનાત્માકારસ્યાનુત્તર્યવ્યવસ્થાનમ્ । આનુત્તર્યાણ્યારભ્ય ત્રીણ્યાનુત્તર્યાણિ - જ્ઞાનાનુત્તર્યં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 63 ) પ્રતિપદાનુત્તર્યં વિમુક્ત્યાનુત્તર્યં ચ । તત્ર જ્ઞાનાનુત્તર્યં નૈરાત્મ્યજ્ઞાનમ્, તતઃ પરેણ જ્ઞાનાન્તરાપર્યેષણા[ત્] । પ્રતિપદાનુત્તર્ય સુખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા, તસ્યાઃ સર્વપ્રતિપદગ્રત્વાત્ । વિમુક્ત્યાનુત્તર્ય મશૈક્ષાકોપ્યા ચ વિમુક્તિઃ, સર્વવિમુક્તિપ્રતિવિશિષ્ટત્વાત્ । એતાનિ ચ ત્રીણ્યાનુત્તર્યાણિ યથાક્રમં દર્શનભાવનાનિષ્ઠામાર્ગાનધિકૃત્ય વેદિતવ્યાનિ ॥
ઉપલબ્ધિકર્મ ચક્ષુરાદીનાં રૂપદર્શનાદિ । કારિત્રકર્મ પૃથિવ્યાદીનાં ધારણાદિ યદ્વા યસ્ય સ્વલક્ષણકૃત્યમ્ । તદ્યથા રૂપણા રૂપસ્યેત્યેવમાદિ । વ્યવસાયકર્માભિસંધિપૂર્વકં કાયાદિકર્મ । પરિણતિકર્મ સુવર્ણકારાદીનામલંકારાદિ । પ્રાપ્તિકર્માર્યમાર્ગાદીનાં નિર્વાણાધિગમાદિ ॥ અસ્મિંસ્ત્વર્થે યદ્ભૂયસ્યા વ્યવસા કર્માભિપ્રેતમિતિ પ્રાપ્તિકારિત્રકર્મણોરપિ સંભવાત્ ॥
કાયાદિકર્મ કર્મપથા ઇતિ સૂત્રાનુસારેણ યથાપ્રધાનં નિર્દેશો વેદિતવ્યઃ, તત્પ્રયોગાદીનાપિ કાયાદિકર્માન્તર્ભાવાત્ । ત્રયશ્ચત્વારસ્ત્રયશ્ચ કર્મપથા યથાક્રમં કાયવાઙ્મનઃકર્મલક્ષણા વેદિતવ્યાઃ ॥ પ્રાણાતિપાતાદીનાં વસ્તુ સત્ત્વસંખ્યાતમસત્ત્વસંખ્યાતં વા યથાયોગં યદધિષ્ઠાય પ્રાણાતિપાતાદયઃ પ્રવર્તન્તે । આશયસ્તત્ર વસ્તુનિ તત્સંજ્ઞાશયસ્તત્કર્મપથક્રિયેચ્છાશયશ્ચ । પ્રયોગસ્તત્ક્રિયાયૈ સ્વયં પરૈર્વા કાયવાઙ્મનોભિરારમ્ભઃ । ક્લેશઃ લોભદ્વેષમોહા યથાયોગં સમસ્તવ્યસ્તાઃ । નિષ્ઠાગમનં તેન તેન પ્રયોગેણ તસ્ય તસ્ય કર્મણઃ પરિપૂરણં તત્કાલમૂર્ધ્વકાલં વા ॥ તત્ર પ્રાણાતિપાતસ્ય વસ્તુ સત્ત્વઃ । આશયસ્તત્ર તત્સંજ્ઞિનો વધાભિપ્રાયઃ । પ્રયોગો વધો યત્પ્રહરણાદિભિઃ । ક્લેશો લોભાદિકઃ । નિષ્ઠાગમનં તસ્ય પ્રાણિનસ્તેન પ્રયોગેણાનન્તરં પ્રશ્ચાદ્વા મરણમ્ ॥ અદત્તાદાનાદોનાં વસ્તુ ચ નિષ્ઠાગમનં ચ નિર્ધેક્ષ્યામઃ । શેષં યથાયોગં યોજયિતવ્યમ્ । અદત્તાદાનસ્ય વસ્તુ પરપરિગૃહીતં સત્ત્વસંખ્યાતમસત્ત્વસંખ્યાતં વા । નિષ્ઠાગમનં તત્સ્વીકરણમ્ । કામમિથ્યાચારસ્ય વસ્ત્વગમ્યા સ્ત્રી ગમ્યા વાનઙ્ગાદેશાકાલે વમાત્રાયુક્તાભ્યાં ચ સર્વશ્ચ પુમાન્નપુંસકં ચ । નિષ્ઠાગમનં દ્વયદ્વયસમાપત્તિઃ । મૃષાવાદસ્ય વસ્તુ દૃષ્ટં શ્રુતં મતં વિજ્ઞાતમદૃષ્ટમશ્રુતમમતમવિજ્ઞાતં ચ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 64 ) આશયો ઽન્યથાવત્કુકામતા । નિષ્ઠાગમનં પર્ષત્પ્રતિવાદિવિજ્ઞાપનમ્ । પૈશુન્યસ્ય વસ્તુ સમગ્રવ્યગ્રાઃ સત્ત્વાઃ । આશયસ્તેષામેવ ભેદાપ્રતિસંધાનાભિપ્રાયઃ । નિષ્ઠાગમનં ભેદ્યવિજ્ઞાપનમ્ । પારુષ્યસ્ય વસ્ત્વાઘાતનિમિત્તભૂતાઃ સત્ત્વાઃ । નિષ્ઠાગમનં પારૂષાણામ્ । સંભિન્નપ્રલાપસ્ય વસ્ત્વનર્થોપસંગૃહીતાર્થઃ । નિષ્ઠાગમનં તસ્ય ભાષણમ્ । અભિધ્યાયા વસ્તુ પરકીયં વિત્તોપકરણમ્ । આશયસ્તત્ર તત્સંજ્ઞિનસ્તથારુચિઃ । પ્રયોગસ્તત્સ્વીકરણસંપ્રધારણમ્ । નિષ્ઠાગમનં તત્સ્વીકરણનિશ્ચયઃ । વ્યાપાદસ્ય વસ્ત્વાઘાતનિમિત્તભૂતાઃ સત્ત્વાઃ । નિષ્ઠાગમનં પ્રહનનનિશ્ચયઃ । મિથ્યાદૃષ્ટેર્વસ્તુ સન્નર્થઃ । આશયઃ સત્યતત્સંજ્ઞિનસ્તથારુચિઃ । નિષ્ઠાગમનમપવાદનિશ્ચયઃ ॥
પરાજ્ઞપ્તિસંચેતનીયતા યથા કશ્ચિદનિચ્છન્નપિ પરૈર્બલાદાજ્ઞાપ્યમનો ઽભિસંઘાયાકુશલમાચરતિ । પરસંજ્ઞપ્તિસંચેતનીયતા યથા કશ્ચિદનિચ્છન્નિવ પરૈઃ સંજ્ઞાપ્યમાનઃ સમાદાપ્યમાનો હિતમેતદિતિ ગ્રાહ્યમાણો ઽભિસંઘાયા કુશલમાચરતિ । અવિજ્ઞાય સંચેતનીયતા યથા કશ્ચિદ્ગુણદોષાનભિજ્ઞો ઽનભિનિવિષ્ટઃ યદૃચ્છયાભિસંધાયાકુશલમાચરતિ । મૂલાભિનિવેશસંચેત નીયતા યથા કશ્ચિદ્કુશલમૂલૈઃ લોભાદિભિરભિભૂત આવિષ્ટચિત્તસ્તીવ્રેણાભિનિવેશેનાભિસંઘાયાકુશલમાચરતિ । વિપર્યાસસંચેતનીયતા યથા કશ્ચિદ્ધર્મકામો વિષમહેતુદૃષ્ટિરાયત્યામિષ્ટફલાર્થમભિસંધાયાકુશલમાચરતિ । તત્ર પૂર્વિકાભિસ્તિસૃભિઃ સંચેતનીયતાભિઃ કૃતમપિ કર્મ નૈવોપચીયતે યતો ઽસ્ય નાવશ્યં વિપાકઃ પ્રતિસંવેદનીયઃ । પશ્ચિમાભ્યાં તુ સંચેતનીયાભ્યાં યદિ કૃતં ભવત્યુપચિતં ચાવશ્યમેવાસ્ય વિપાકઃ પ્રતિસંવેદ્યતે । ઉપચયો વાસનાવૃદ્ધિરિત્યાલયવિજ્ઞાને વિપાકબીજ પરિપોષણં વેદિતવ્યમ્ ॥

કર્મક્રિયાનિયમઃ પૂર્વકર્મભિરેવ નિયમ્ય વિપાકસંતતિરાવિદ્ધા ભવતિ । યદસ્મિન્ જન્મન્યનેનેદં કર્મ કરણીયમિતિ સ તમવધિમલંઘયિત્વા તત્કર્મ કરોતિ, યસ્યાકરણાય પ્રતિબન્ધં બુદ્ધા અપિ ભગવન્તો ન સમર્થાઃ કર્તુમ્ યથાહેતુનિયમનં ફલસંતાનપરિણામાદિતિ । વિપાકપ્રતિસંવેદનાનિયમઃ સંચેતનીયસ્ય કર્મણઃ પૂર્વવત્ । અવસ્થાનિયમે દૃષ્ટધર્મવેદનીયાદિભિરવસ્થાપિ નિયમિતા ભવતીતિ । યથાનેન વિપાકેન દૃષ્ટે ધર્મે ભવિતવ્યમનેનોપપદ્યાનેનાપરસ્મિન્ પર્યાય ઇતિ ॥
અકુશલાનાં કર્મપથાનાં મૃદુમધ્યાધિ માત્રાણાં વિપાકફલં તિર્યક્પ્રેતનરકેષુ વેદિતવ્યમ્ । નિષ્યન્દફલમપાયેભ્યશ્ચ્યુત્વા મનુષ્યેષૂપપન્નાનં પ્રત્યેકં પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનાદ્યાનુરૂપ્યેણાત્મભાવપરિગ્રહયોર્વિપત્તિઃ । તદ્યથાલ્પાયુષ્કતા દારિદ્રયમિત્યેવમાદિ યથાયોગમ્ । અધિપતિફલં પ્રત્યેકં તદાનુરૂપ્યેણૈવ બાહ્યાનાં ભાવાનાં [સ]સ્યાદીનાં વિપત્તિઃ । તદ્યથા પ્રાણાતિપાતસ્યાધિપત્યેનાલ્પૌજસો ભવન્ત્યેવમાદિ ॥
યથાસૂત્રમ્ - "સર્વૈર્દશભિરકુશલૈઃ કર્મપથૈરાસેવિતૈર્ભાવિતૈર્બહુલીકૃતૈર્નરકેષૂપપદ્યતે । તદેષાં વિપાકફલમ્ । સ ચેદિચ્છત્વમાગચ્છતિ મનુષ્યાણાં સભાગતામ્, પ્રાણાતિપાતેનાલ્પાયુર્ભવતિ અદત્તાદાનેન ભોગવ્યસની ભવતિ । કામમિથ્યાચારેણ સસપત્નદારઃ । મૃષાવાદેનાભ્યાખ્યાનબહુલઃ । પૈશૂન્યેન મિત્રભેદો ઽસ્ય ભવતિ । પારુષ્યેણામનોજ્ઞશબ્દશ્રવણં ભવતિ । સંભિન્નપ્રલાપેનાનાદેયવાક્યઃ । અભિધ્યયા તીવ્રરાગઃ । વ્યાપાદેન તીવ્રદ્વેષઃ । મિથ્યાદૃષ્ટ્યા તીવ્રમોહઃ, તસ્યા મોહભૂયસ્ત્વાત્ । ઇદમેષાં નિષ્યન્દફલમ્ । પ્રાણાતિપાતેનાત્યાસેવિતેન બાહ્યાભાવા અલ્પૌજસો ભવન્તિ । અદત્તાદાનેનાશનિરજોબહુલાઃ । કામમિથ્યાચારેણ રજો ઽવકીર્ણાઃ । મૃષાવાદેન દુગન્ધાઃ । પશૂન્યેનોત્કૂલનિકૂલાઃ । પારૂષ્યેણોષરજઙ્ગલાઃ પ્રતિક્રુસ્ટાઃ પાપભૂમયઃ । સંભિન્નપ્રલાપેન વિષમર્તુપરિણામાઃ । અભિધ્યયા સૂક્ષ્મફલાઃ । વ્યાપાદેન કટુકફલાઃ । મિથ્યાદૃષ્ટયાલ્પફલા અફલા વા । ઇદમેષામધિપતિફલમ્ ॥"
દશાનાં કુશલાનાં કર્મપથાનાં વિપાકફલં દેવમનુષ્યેષુ । નિષ્યન્દફલં તેષ્વેવ પ્રત્યેકમાનુરૂપ્યેણાત્મભાવપરિગ્રહસંપત્તિઃ ।
યથાકુશલાનાં કર્મપથાનાં વિપાકફલાદિ ત્રિફલા વસ્થાનં કૃતમ્, એવં કુશલાદીનાં કર્મપથાનાં સાસ્રવાણાં દેવમનુષ્યેષુ ત્રીણિ ફલાનિ યથાયોગં યોજયિતવ્યાનિ ॥
એકેન કર્મણા એકમાત્મભાવમાક્ષિપતિ, એકેન કર્મ[ક્ષ]ણેનૈકજન્મિકસ્યૈવ વિપાકસ્ય બીજપોષણાત્ । એકેનાનેકમાક્ષિપતિ, તેનૈવાનેકજન્મિકવિપાકબીજપોષણાત્ । અનેકેનૈકમાક્ષિપતિ, બહુભિઃ કર્મક્ષણૈઃ તસ્યૈવૈકસ્ય પુનઃ પુનઃ બીજપોષણાત્ । અનેકેનાનેકમાક્ષિપતિ, બહુભિરન્યોન્યાપેક્ષયા જન્મપરંપરાબીજપોષણાદિતિ ॥
કેન કારણેન રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તં કુશલમાનિજ્યમિત્યુચ્યતે । યથા કામાવચરમન્યગતિકમપિ પરિપૂરકં કુશલમૂલમન્યત્ર વિપાકં પ્રયચ્છતિ, નૈવં રૂપ્યારૂપ્યાવચરમ્, ભૂમિનૈયમ્યેન ફલદાનાત્ । અતો વિપાકદાનં પ્રત્યકમ્પનાર્થેનાનિજ્યમુક્તં સમાહિતભૂમિકત્વાચ્ચાકમ્પનાર્થે[ને]તિ ॥
ફલવિપાકસંમૂઢસ્યાપુણ્યાઃ સંસ્કારાઃ સંભવન્તિ, તેષામેકાન્તક્લિષ્ટત્વેનાવિદ્યાસાંનિધ્યે સતિ ફલવિપાકાભિસંપ્રત્યયાકારાયાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટેરનવકાશાત્ । તત્ત્વાર્થસંમૂઢસ્ય પુણ્યાનિંજ્યાસ્તત્ત્વાર્થ ઉચ્યતે ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ । તત્ર સંમોહઃ કુશલચિત્તાનામપ્યદૃષ્ટસત્યાનામનુશયતો ઽનુબુદ્ધો ભવતિ યદ્વશેન તે દુઃખતસ્ત્રૈધાતુકસ્ય યથાભૂતમપરિજ્ઞાનાત્ પુનર્ભવહેતુભૂતાન્ પુણ્યાનિજ્યસંસ્કારાનુત્થાપયન્તિ । ન ત્વેવં દૃષ્ટસત્યાસ્તત્ત્વાર્થસંમોહાભાવાત્ । અતસ્તે તદ્ધેતુકા ઇત્યુચ્યન્તે ॥
પ્રાણાતિપાતસ્ય લોભેન પ્રયોગો માંસિકાદીનામ્ । દ્વેષેણૈવ વૈરનિર્યાતનકામાનામ્ । મોહેન યાજ્ઞિકાદીનામ્ । દ્વેષેણૈવ નિષ્ઠા નિર્ઘૃણતામન્તરેણ પરસત્ત્વવિપાદનાસંભવાત્ । એવં પારુષ્યાદીનાં યથાયોગં યોજયિતવ્યમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 67 ) અભિધ્યાદીનાં કથં લોભાદિભિઃ પ્રયોગઃ । તત્રાભિધ્યાકર્મપથઃ પરવિત્તોપકરણસ્વીકરણનિશ્ચય ઇત્યુક્તમ્ । તદ્યદિ તેનૈવ વિત્તોપકરણેનાર્થી ભવ[તિ] તત્સ્વીકરણાયાભિસંસ્કરોત્યતો ઽસ્ય લોભેન પ્રયોગો વ્યવસ્થાપ્યતે । અથ મૈવાસ્ય ભૂદિત્યેવં દ્વેષેણ । અથ પરસ્વીકરણે ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ મોહેન પ્રયોગો વેદિતવ્યઃ । એવમન્યદપિ યોજયિતવ્યમ્ ॥
અન્યોન્યાધિપતેયમપિ કર્મ સાધારણં વેદિતવ્યં યદ્વશાત્સત્ત્વા અન્યોન્યં ચિતચૈત્તપરિણામનિમિત્તં ભવન્તીતિ ॥
વૈપક્ષિકાત્ કર્મણઃ પ્રાતિપક્ષિકૈ કર્મ બલ[વ]દ્દ્રષ્ટવ્યમ્, પ્રતિપક્ષબલેનાક્ષિપ્તસ્યાપિ વિપક્ષફલસ્યાન્યથાત્વાપાદનાત્ । સર્વં ચ કુશલં કર્મ સંચેતનીયં પ્રતિપક્ષબલિકસ્યાકુશલાદ્ બલવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ । પ્રતિપક્ષબલદુર્બલસ્ય ત્વકુશલં કુશલાદ્બલવત્ । સર્વં ચાવિશેષેણ કુશલાકુશલં નિયતવિપાકમાર્ય માર્ગેણાપ્રહીણં બલવદિત્યુચ્યતે । કામપ્રતિસંયુક્તમકુશલં પ્રકૃત્યા બલવત્, ક્લેશોપક્લેશાદિબહુપરિવારત્વાત્ । યદ્યપિ પૂર્વાભ્યસ્તં તદપિ બલવત્, સંતતેસ્તેન ભાવિતત્વાત્ । યદપિ પદસ્થં પરિપૂર્ણવયસામ્, તીવ્રાભિનિવેશપ્રસાદકરણાત્ । યદપ્યસાધ્યમપરિનિર્વાણધર્મકાણામ્, પ્રતિપક્ષેણાનુદ્ધાર્યત્વાત્ । ક્ષેત્રતો ઽપિ માતૃબધાદિકમ્ । ચિત્તાભિસંસ્કારતો ઽપિ મહાબોધિપ્રણિધાનાદિકં બલવત્કર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનર્નવભિરાકારૈર્બલવત્કર્મ વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથા ક્ષેત્રતો યદિ ગુણવદ્દક્ષિણીયં ક્ષેત્રં ભવતિ । વસ્તુનો યદિ પ્રણીતં પ્રભૂતં દેયવસ્તુ ભવતિ । સ્વભાવતો દાનાચ્છીલં શીલાદ્ભાવનેત્યેવમાદિઃ । આશ્રયતઃ પુણ્યાનાં કર્તા યદિ વીતરાગો ભવતિ । મનસ્કારતો યદિ તીવ્રપ્રસાદસહગતો મનસ્કારો ભવતિ । આશયતો યદિ નિર્વાણાશયો ભવતિ । સહાયતો યદિ તદન્યપુણ્યક્રિયાવસ્તુપરિગૃહીતં ભવતિ । બહુલીકારતઃ યદિ પૌનઃ પુન્યેન કૃતં ભવત્યનુવિતર્કિતં વા । બાહુજન્યતો યદિ સ્વયં ચ કૃતં ભવત્યન્યૈશ્ચ કારિતમિતિ ॥

ય એવં વદેત્ - યથા યથાયં પુરુષપુદ્ગલઃ કર્મ કરોત્યુપચિનોતિ તથા તથા વિપાકં પ્રતિસંવેદયત ઇત્યેવં સતિ બ્રહ્મચર્યવાસો ન ભવત્યવકાશશ્ચ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 68 ) ન પ્રજ્ઞાયતે સમ્યગ્દુઃખક્ષયાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ । કથં કૃત્વા બ્રહ્મચર્યવાસો ન ભવતિ । તીવ્રક્લેશસ્ય પ્રતિસંખ્યાય સહદુઃખેન સહદૌર્મનસ્યેન શીલપરિપાલનાત્ । યદિ તદ્વિપાકસ્તથૈવ સહદુઃખેન સહદૌર્મનસ્યેનાનુભૂયેત વૃથા તત્પરિપાલનં સ્યાત્ । પારદારિકપ્રભૃતીનાં ચ સહસુખેન સહસૌમનસ્યેન દૌઃશીલ્યકરણાદ્યદિ તદ્વિપાકસ્તથૈવાનુભૂયેત વૃથા તદ્વિરતિઃ સ્યાદિત્યેવં કૃત્વા બ્રહ્મચર્યવાસો ન ભવતિ ॥ કથમવકાશશ્ચ ન પ્રજ્ઞાયતે સમ્યગ્દુઃખક્ષયાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ । અત એવ તદુપનિષદ્ભતસ્ય બ્રહ્મચર્યવાસસ્ય દુઃખવિપાકત્વાદિતિ । એવં ચ કૃત્વા સુખસહગતસ્ય કર્મણઃ સુખસહગત એવ વિપાકો દુઃખસહગતસ્ય દુઃખસહગતો ઽદુઃખાસુખસહગતસ્ય તત્સહગત એવેતિ નિયમઃ પ્રતિષિદ્ધઃ ॥ અત્ર યસ્ત્વેવં યથાવેદનીયં યથાવેદનીયમિત્યેવમાદિના સુખસહગતસ્ય કુશલાકુશલસ્ય યથાયોગમાયત્યાં સુખદુઃખાદુઃખાસુખવેદનીયસ્ય સુખાદિકો વિપાકો ઽનુજ્ઞાતઃ । એવં દુઃખાદુઃખાસુખસહગતસ્ય સુખાદિવેદનીયસ્ય સુખાદિકો વિપાકો ઽનુજ્ઞાયત ઇતિ ॥
પ્રવ્રજિતસ્ય સંવરઃ પઞ્ચવિધો ભિક્ષુસંવરો યાવચ્છામણેરીસંવર ઇતિ । સ દુશ્ચરિતવિવેકચરિતં કામવિવેકચરિતં ચ પુદ્ગલમધિકૃત્ય વ્યવસ્થાપિતઃ । તથાહિ સ તાદૃશઃ શક્નોતિ યાવજ્જીવં પ્રાણાતિપાતાદ બ્રહ્મચર્યાચ્ચ વિરન્તુમિતિ । ઉપાસકોપાસિકાસંવરો દુશ્ચરિતવિવેક ચરિતમધિકૃત્ય નો તુ કામવિવેકચરિતમ્ । અતઃ એવાસ્ય યાવજ્જીવં કામમિથ્યા ચારવિરતિર્વ્યવસ્થાપ્યતે નાબ્રહ્મચર્યવિરતિરિતિ । ઉપવાસસંવરો નૈવ દુશ્ચરિતવિવેકચરિતં ન કામવિવેકચરિતમ્ । અત એવાસ્યાહોરાત્રિક ઉપવાસસંવરઃ પ્રજ્ઞપ્તઃ, શનૈસ્તદુભયાભ્યસનાર્થમિતિ । યથા પણ્ડપણ્ડકાનાં ભિક્ષુભિક્ષુણી પક્ષોપાસનાયોગ્યત્વાદુપાસકત્વપ્રતિષેધઃ, એવમુભયવ્યઞ્જનાનામપિ સ્ત્રીપુરુષક્લેશસમુદાચારેણોભયપક્ષોપાસનાયોગ્યતેતિ ન તે પૃથગુક્તાઃ । ધ્યાનસંવરો દૌઃશીલ્યસમુત્થાપકાનાં લોભાદીનાં કામાવચરાણાં ક્લેશોપક્લેશાનાં વિષ્કમ્ભણપ્રતિપક્ષેણ બીજોપઘાતે સતિ પ્રદેશવૈરાગ્યેણાપિ કામેભ્યો વીતરાગસ્ય યા તસ્માદૌઃશીલ્યાદ્વિરતિઃ । યાવત્તૃતીયધ્યાનવીતરાગસ્ય દૂરીભાવપ્રતિપક્ષેણ તેષામેવ દૌઃશીલ્યસમુત્થાપકાનાં સુતરાં બીજોપઘાતો વેદિતવ્યઃ । ચતુર્થધ્યાનવીતરાગસ્ય ત્વારૂપ્યેષુ રૂપાભાવાચ્છોલસંવરાવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
ઔરભ્રિકા યે પશૂન્ હત્વા તદ્વિક્રયેણ જીવિકાં કલ્પયન્તિ । એવં કૌક્કુટિકાદયો યથાસંભવં યોજયિતવ્યાઃ । નાગબન્ધકા અરણ્યાત્ હસ્તિનો વદ્ધ્વા દ[મ]યન્તિ । નાગમણ્ડલિકા યે સર્પાનાદાય તત્ક્રીડનૈર્જીવન્તિ । મૂત્રકા યે પરાન્ પૈશુન્યેનોપહત્વ જીવન્તિ । અભિજન્મતો વા તત્કર્મસમાદાનતો વેતિ તત્કુલીનસ્યાન્યકુલીનસ્ય ચ યથાક્રમમ્ । કાયવાક્પ્રયોગપૂર્વકઃ તત્કર્માધ્યાચારનિશ્ચયો ઽસંવર ઇત્યુચ્યતે ।
યથોક્તસંવરાસંવરવિનિર્મુક્તસ્ય દાનપ્રિયવચનાદિકં ખટચપેટાદિકં ચ કર્મ નવસંવરોનાસંવર ઇત્યુચ્યતે ॥
દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ યત્ર જન્મનિ કૃતં તત્રૈવ યદ્વિપચ્યતે । ઉપપદ્યવેદનીયં યદનન્તરે જન્મનિ, તદ્યથા પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ । યસ્ય તાવદેકમેવાનન્તર્ય તસ્ય તદ્વિપાકો ઽનન્તરં યુક્તઃ, યસ્યેદાનીં સંબહુલાનિ તસ્ય કથં તદ્વિપાકપ્રતિસંવેદના । સર્વેષાં યુગપદ્વિપાકઃ પ્રતિસંવિદ્યતે, તથાહ્યનેકાનન્તર્યકારિણ આશ્રયઃ સુકુમારતરો નિર્વર્તતે, કારણાશ્ચ બહુતીવ્રવિચિત્રા યદ્વશાદ્ભૂયસીં વેદનાં પ્રત્યનુભવતિ ॥
આરમ્ભં ચ પ્રત્યેતાનિ દૃષ્ટધર્મવેદનીયાદીનિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે, ન તન્માત્રવેદનીયતામધિકૃત્ય । યસ્ય તત્રૈવ જન્મનિ વિપાકો વિપક્તુમારભતે તદ્દૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્ । યસ્યાનન્તરે જન્મન્યારભતે તદુપપદ્યવેદનીયમ્ । યસ્યાનન્તરં જન્મ લઘયિત્વારભતે તદપરપર્યાયવેદનીયમિત્યેવં ચ કૃત્વા હાચિત્તાવદાને - "આનન્તર્યસ્ય કર્મણો નરકે પુનઃપુનશ્ચ્યુત્યુપપાદેન વિપાકપ્રતિસંવેદનમ્" - અનુલોમિતં ભવતીતિ ॥
કૃષ્ણં કૃષ્ણવિપાકં કર્માકુશલમ્, ક્લિષ્ટત્વાદનિષ્ટવિપાકત્વાચ્ચ ॥
વિપર્યયાચ્છુક્લં શુક્લવિપાકં ત્રૈધાતુકં કુશલમ્ ॥
કૃષ્ણશુક્લં કૃષ્ણશુક્લવિપાકં યત્કામપ્રતિસંયુક્તં વિપાકં વ્યામિશ્રં કુશલાકુશલમિત્યર્થઃ । કથમેકં કુશલં ભવત્યકુશલં ચ । નાત્ર ( અભિધ્-સ્-ભ્ 70 ) પ્રવૃત્તિક્ષણનૈયમ્યેનોચ્યતે તદેવોભયમિત્યપિ તુ સહાશયપ્રયોગેણૈકં કર્મેત્યયમત્રાભિ સંધિર્વેદિવ્યઃ । તયોશ્ચ કૃષ્ણશુક્લતાં પ્રત્યન્યોન્યાસાદૃશ્યે સત્યેકં કર્મ કૃષ્ણશુક્લં વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્રાશયતઃ કૃષ્ણં પ્રયોગતઃ શુક્લં યથાપિ કશ્ચિત્પરાન્ વઞ્ચયિતુકામસ્તેષાં સંપ્રત્યયનનિમિત્તં ભાવેન દાનાનિ દદાતિ યાવત્પ્રવ્રજત્યપિ । પ્રયોગતઃ કૃષ્ણમાશયતઃ શુક્લં યથાપિ કશ્ચિત્પુત્રં વા શિષ્યં વાહિતાન્નિવારયિતુકામો હિતે ચ નિયોજયિતુકામો ઽનુકમ્પાચિત્તઃ કાયેન વાચા વા પરુષયા તસ્મિન્કાલે સંક્લિશ્યતે ॥
અકૃષ્ણશુક્લાવિપાકં કર્મ કર્મક્ષયાય સંવર્તતે પ્રયોગાનન્તર્યમાર્ગેષ્વનાસ્રવં કર્મપ્રયોગમાર્ગાનન્તર્યમાર્ગાણાં પ્રહાણપ્રતિપક્ષત્વાત્ । તત્રાકૃષ્ણં ક્લેશમલાભાવાત્ । શુક્લમેકાન્તવ્યવદાનત્વાત્ । અવિપાકં સંસારવિરોધિત્વાત્ । કર્મક્ષયાય સંવર્તતે ઽસ્યૈવ કૃષ્ણાદિકસ્ય ત્રિવિધસ્ય સાસ્રવસ્ય કર્મણસ્તેનાનાસ્રવેણ કર્મણા વિપાકદાનવાસનાસમુદ્ઘાતાત્ ॥
અવિશેષેણ ચ સર્વસ્યાનાસ્રવસ્ય કર્મણઃ પરિપન્થમાનુકૂલ્યં સ્વભાવમધિકૃત્ય વંકદોષકષાયાણાં શૌચેયાનાં મૌનેયાનાં ચ યથાક્રમં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
તત્ર વંકમૃજુકમાર્ગસ્યાષ્ટાઙ્ગસ્યોત્પત્ત્યાવરણભૂતં કાયવાઙ્મનઃકર્મ । દોષો યેન કાયાદિકર્મણા દૂષિતે સંતાને તત્તાદૃશમાવરણભૂતં કર્મોત્પદ્યતે । કષાયાઃ તીર્થિકદૃષ્ટિસંનિશ્રિતં કાયાદિ કર્મ, બુદ્ધશાસનપ્રસાદવિપક્ષેણાશ્રદ્ધ્યકાલુષ્યપરિગૃહીતત્વાત્ । અપરઃ પર્યાયઃ - શાશ્વતોચ્છેદાનુપતિતં મધ્યમાપ્રતિપદ્વિરોધાર્થેન વંકમ્ । અપવાદદૃષ્ટિપરિગૃહીતં વ્યવદાનવ્યવસ્થાનપ્રદ્વેષાર્થેન દોષઃ । સત્કાયદૃષ્ટિપરિગૃહીતં નૈરાત્મ્યતત્ત્વદર્શનપ્રતિવદ્ધાર્થેન કષાય ઇતિ ॥

શૌચેયાનિ સુવિશુદ્ધશીલસંગૃહીતમૃજુદૃષ્ટિસંગૃહીતં ચ યત્કાયવાઙ્મનઃકર્મ, શીલદૃષ્ટિવિપત્તિમલવર્જિતત્વાત્ । મૌનેયાનિ શૈક્ષાશૈક્ષાણાં યદનાસ્રવં કાયવાઙ્મનઃકર્મ મુનીનાં તત્કર્મેતિ કૃત્વા । દાનસંપદમધિકૃત્ય દાનં દાતા ભવિષ્યતીત્યનેનાભીક્ષ્ણદાનતાં દર્શયતિ, તચ્છીલતયા પુનઃ પુનર્દાનાત્ । શ્રમણેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્ય ઇત્યેવમાદિનાપક્ષપાતદાનતામ્, અવિશેષેણ સર્વાર્થિભ્યો દાનાત । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 71 ) અન્નપાનમિત્યેવમાદિનેચ્છાપરિપૂરણદાનતામ્, યથાભિપ્રાયં સર્વોપકરણવસ્તુપરિત્યાગાત્ । મુક્તત્યાગઃ પ્રતતપાણિર્વ્યવસર્ગરતો યાયજૂકસ્ત્યાગસંપન્નો દાનસંવિભાગરત ઇત્યેભિઃ પદૈર્યથાક્રમમનિશ્રિતદાનતાદયો વેદિતવ્યાઃ । અનિશ્રિતદાનતા પુનર્ભવભોગાપરિણામિતત્વેન વેદિતવ્યા ॥ દેયસંપદમધિકૃત્યોત્થાનવીર્યાધિગતૈરિત્યનેનાનભિદ્રુગ્ધદેયવસ્તુતાં દર્શયતિ । અભિદ્રુગ્ધં હ્યનુત્થાનબીર્યાધિગતં ભવતિ, સ્વસ્થાને સ્થિત્વા પરનિક્ષેપા[પ]લપનેન પ્રતિલબ્ધત્વાત્ । બાહુબલોપાર્જિતૈરિત્યનેનાપરાપહૃતદેયવસ્તુતામ્ । પરેભ્યો હ્યપહૃતં ન બાહુબલોપાર્જિતં ભવતિ, તૈઃ કૃચ્છ્રેણ વિવિધૈરૂપાયૈરર્જિતસ્યાપહરણાત્ । સ્વેદમલાપક્ષિપ્તૈરિત્યનેનાકુથિતવિમલદેયવસ્તુતામ્, સ્વેદમલાભ્યામપક્ષિપ્તત્વાદુજ્ઝિતત્વાદિત્યર્થઃ । ધાર્મિકૈરિત્યનેન કલ્પિકદેયવસ્તુતામ્, શસ્ત્રવિષમદ્યાદ્યકલ્પિકવસ્તુવિવર્જિતત્વાત્ । ધર્મલબ્ધૈરિત્યનેન ધર્માર્જિતદેયવસ્તુતાં દર્શયતિ, તુલાકૂલાદિમિથ્યાજીવ પરિવર્જનેનોપાર્જિતત્વાત્ ॥
શીલં સમાદાયાખણ્ડનેન તદ્યોગાચ્છીલવાન્ ભવતિ । મોક્ષં પ્રતિ યઃ સંવરઃ સ પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ । સ હિ સંસારાન્નિર્યાણાય ભવતિ । આચારસંપન્નઃ સદ્ભિરગર્હિતેર્યાપથાદિત્વાત્ । ગોચરસંપન્નઃ પઞ્ચાગોચરપરિવર્જનાત્ । પઞ્ચ ભિક્ષોરગોચરાઃ - ઘોષો વેશઃ પાનાગારં રાજકુલં ચણ્ડાલકઠિનમેવ પઞ્ચમમ્ । પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યેષ્વપિ પ્રકૃતિસાવદ્યેષ્વિવ તીવ્રેણ ગૌરવેણ શિક્ષણાદણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ ભયદર્શી ભવતિ । સમન્તાત્ પરિપૂર્ણ શિક્ષામાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વિત્યુચ્યતે ॥
અતઃ પરં શીલમારભ્ય યદ્ભગવતા સૂત્રાન્તરેષુ નિર્દિષ્ટં કાયેન સંવૃતો ભવતીત્યેવમાદિ તસ્યાર્થ ઉચ્યતે । તત્ર કાયેન વાચા સંવૃતો ભવતિ સંપ્રજન્યપરિગૃહીતતયા યથનુજ્ઞાતમભિક્રમપ્રતિક્રમાદિષુ બુદ્ધિપૂર્વં સમ્યગ્વર્તનાત્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 72 ) કાયવાક્સંપત્ત્યા સંપન્નઃ આપત્ત્યનધ્યાપન્નતયા શીલાવિપાદનાત્ । પરિશુદ્ધકાયવાકસમુદાચારઃ સમાધિસંનિશ્રયતયા સમાધિબલેન દૌઃશીલ્યમલદૂરીકરણાત્ । કુશલ[કાય]વાક્સમુદાચારઃ ક્લિષ્ટવિતર્કાવ્યવકીર્ણતયૈકાન્તશુભત્વાત્ । અનવદ્યકાયવાક્સમુદાચારો ભવભોગાપરિણામિતત્વેન સદ્ભિઃ પ્રશસ્તત્વાત્ । અવ્યાબધ્યકાયવાક્સમુદાચાર આત્મોત્કર્ષણાદિભિઃ પરેષામવજ્ઞાદુઃખસંવાસેનાઘટ્ટનાત્ । આનુલોમિકકાયવાક્સમુદાચારો નિર્વાણાનુપ્રાપ્ત્યનુકૂલતયાર્યમાર્ગાવાહનાત્ । અનુચ્છવિકકાયવાક્સમુદાચારઃ સ્વદોષગુણાવિષ્કમ્ભણછાદનાર્થમ્ । ઔપયિકકાયવાક્સમુદાચારઃ સબ્રહ્મચાર્યુપગ્રહણશીલતયોપગમનાર્હત્વાત્ । પ્રતિરૂપકાયવાક્સમુદાચારો ગુરુષુ ગુરુસ્થાનીયેષુ ચ નિહિતમાનતયા યથાર્હમુપચરણાત્ । પ્રદક્ષિણકાયવાક્સમુદાચારો ઽવવાદે પ્રદક્ષિણગ્રાહિતયાસ્વયંદૃષ્ટિપરામર્શત્વાત્ । અતપ્તકાયવાક્સમુદાચારઃ કષ્ટતપોલૂહાધિમુક્તિવિવર્જિતતયાનાત્મતપત્વાત્ । અનનુતાપ્યકાયવાક્સમુદાચારઃ સમુત્સૃષ્ટાન્ ભોગાન્ કર્માન્તાંશ્ચારભ્યાવિપ્રતિસારિતયા પશ્ચાત્તાપાભાવાત્ । અવિપ્રતિસારકાયવાક્સમુદાચારઃ કુશલપક્ષમારભ્યાલ્પમાત્રેણાસંતુષ્ટસ્યા વિપ્રતિસારિતયા યાવચ્છક્યં સંપાદનાત્ ॥
કર્મ સ્વકમેષાં ત ઇમે કર્મસ્વકાઃ । કથં પુનસ્તેષાં કર્મ સ્વકં ભવતિ । સ્વયંકૃતકર્મવિપાકપ્રતિસંવેદનતામુપાદાય, તદ્ધિ નામ સ્વકમિત્યુચ્યતે યત્પરૈરસાધારણમિતિ । કર્માણિ દાયાય એષાં ત ઇમે કર્મદાયાદાઃ । કથં કર્મણાં દાયાદત્વમ્ । તસ્યાં સ્વયંકૃતવિપાકપ્રતિસંવેદનાયાં કુશલાકુશલાનાં કર્મણામન્યોન્યદાયાદતામુપાદાય યથાસ્વમિષ્ટાનિષ્ટફલસંવિભજનાત્ । તે પુનઃ સ્વકૃતકર્મેષ્ટાનિષ્ટવિપાકપ્રતિસંવેદિનઃ સત્ત્વાઃ કુત આદિતઃ સંભૂતાઃ કિમહેતુકા આહોસ્વિત્ પ્રકૃતીશ્વરાદિહેતુકા ઇત્યાહ કર્મયોનીયાઃ । કર્મેવેષામહેતુવિષમહેતુવર્જિતો યોનિઃ સત્ત્વાનાં સંભવાયેત્યર્થઃ । એવં તાવત્પ્રવૃત્તિમારભ્ય નિવૃત્તિમપ્યારભ્ય કર્મપ્રતિસરણાઃ, સાસ્રવકર્મપ્રહાણાયાનાસ્રવકર્મસંશ્રયણાત્ કર્મૈવૈષાં પ્રતિસરણં ભવતીતિ ॥
યદુક્તમચિન્ત્યઃ સત્ત્વાનાં કર્મવિપાક ઇતિ ન સર્વૈઃ પ્રકારૈઃ [અ] સાવચિન્ત્યો વેદિતવ્યઃ । કથં તર્હિ ચિન્ત્યઃ કથમચિન્ત્યઃ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 73 ) કુશલાકુશલસ્યેષ્ટાનિષ્ટો વિપાકઃ સુગતિદુર્ગત્યોરિતિ ચિન્ત્યઃ, શક્યત્વાત્ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદિગુણાવાહનાચ્ચ । અનેન કર્મણા સત્ત્વાનામાત્મભાવસ્ય વર્ણસંસ્થાનાદિપ્રકારભેદવૈચિત્ર્યમિત્યચિન્ત્યઃ, અશક્યત્વાત્ સર્વજ્ઞાદન્યસ્યોન્માદાદિદોષાબાહનાચ્ચ । તદેવ કર્મસ્થાનાદિભિરચિન્ત્યમ્ । [તત્ર સ્થાનં] યત્ર પ્રદેશે સ્થિત્વા યત્કર્મ કૃત્વા ગ્રામે વા નગરે વેત્યાદિ । વસ્તુ યદધિષ્ઠાનં સત્ત્વસંખ્યાતમસત્ત્વસંખ્યાતં વા । હેતુઃ કુશલાકુશલાદેઃ કુશલાકુશલમૂલાનિયથાયોગમ્ । વિપાકસ્તદેવાત્મભાવવૈચિત્ર્યમ્ । બાહ્યભાવવૈચિત્ર્યાભિનિર્વર્તકં કર્માચિન્ત્યમ્, કીદૃશેન ખલુ કર્મણા કણ્ટકાદીનાં તૈક્ષ્ણાદિકં કૃતમિતિ લોકચિન્તા નન્તર્ભૂતત્વાત્ । મણિમન્ત્રૌષધિમુષ્ટિયોગપ્રતિસંયુક્તં કર્માચિન્ત્યમ્ । તત્ર મણિ[પ્રતિ]સંયુક્તં ચન્દ્રકાન્તાદીનામુદકક્ષરણાદિ । મન્ત્રપ્રતિસંયુક્તં તદભિમન્ત્રિતાનામદાહાદિ । ઔષધિપ્રતિસંયુક્તં તયા ગૃહીતયાન્તુર્ધાતાદિ । મુષ્ટિયોગપ્રતિસંયુક્તં તેન તેન મુષ્ટિયોગેન જ્વરાપગમાદિ । સર્વ ચ યોગિનાં પ્રભાવકર્માચિન્ત્યમ્ । કથમ્ । તે ચિત્તપ્રભાવેન મહાપૃથિવી કમ્પયન્ત્યાકાશેન વોત્પતન્તીત્યેવમાદિ । બોધિસત્ત્વાનાં વશિતાભિર્યત્ ક્રિયતે કર્મ તદચિન્ત્યમ્ । તદ્યથા આયુર્વશિતયા બોધિસત્ત્વા આયુઃસંસ્કારાનધિષ્ઠા ય યાવદિચ્છન્તિ તિષ્ઠન્તિ । ચિત્તવશિતયા યથેચ્છં સમાધીન્ સમાપદ્યન્તે પરિષ્કારવશિતયાપ્રમેયમનર્ધેયમુપકરણવર્ષ સત્ત્વાનાં વર્ષન્તિ । કર્મવશિતયાન્યધાતુ ભૂમિગતિયોન્યવસ્થાવેદનીયાનિ કર્માણ્યન્યથા પરિણામયન્તિ । ઉપપત્તિવશિતયા ધ્યાનૈરપિ વિહૃત્યાપરિહીણા એવ કામધાતાવુપપદ્યન્તે । અધિમુક્તિવશિતયા પૃથવ્યાદીનવાદિત્વેનાધિમુચ્યન્તે । પ્રણિધાનવશિતયા યથેષ્ટં સ્વપરાર્થસંપત્તિકરાણ્યસંખ્યેયાનિ મહાપ્રણિધાનાન્યભિનિર્હ[ર]ન્તિ । ઋદ્ધિવશિતયા સત્ત્વાનામાવજ નાર્થમપ્રમેયમૃદ્ધિપ્રતિહાર્ય સંદર્શ[ય]ન્તિ । જ્ઞાનવશિતયા ધર્માર્થનિરુક્તિપ્રતિભાનાનાં પ્રકર્ષપર્યન્તં ગચ્છન્તિ । ધર્મવશિતયા યથાર્હં યાવત્ સર્વસત્વાનામન્યાન્યૈર્નામપદવ્યંજનકાર્યઃ સૂત્રાદીન્ ધર્માન્ વ્યવસ્થાપ્ય યુગપચ્ચિત્તપરિતોષણે સમર્થા ભવન્તીતિ ॥

બુદ્ધાનાં બુદ્ધકૃત્યાનુષ્ઠાનકર્માચિન્ત્યમ્ । કથમ્ । અનાભોગપ્રતિગતા ધર્મધાત્વેકરસતાપ્રાપ્તા સર્વે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સત્ત્વાનાં યથા યદા યાવત્કૃત્યમનુષ્ઠાતવ્યં તત્સર્વમનુતિષ્ઠન્તિ એવં બુદ્ધાનાં બુદ્ધવિષયો ઽચિન્ત્યઃ ॥
પુનર્ભવસ્ય વાસનાયા આહારકં કારણમિતિ હેતુઃ । ઉપચિતવાસનાનાં સત્ત્વનાં દેવાદિસત્વનિકાયે તદાકૃતિપ્રકૃતિસાદૃશ્યેન સમસ્યોદયસ્ય કારણમિતિ સમુદયમ્ । પ્રત્યાત્મંસંતાનનૈયભ્યેન ગતિયોન્યાદિસર્વપ્રકારૈઃ પ્રકર્ષેણ યાવદ્ભવાગ્રગતસ્યોદ્ભવસ્ય કારણમિતિ પ્રભવઃ । અપૂર્વસ્યાન્યસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રાપ્તૌ પૂર્વાત્મભાવાત્યયેન કારણમિતિ પ્રત્યયઃ ॥
સંસ્કારાણામુપરમાત્સ નિરોધો ઽન્યઃ સ્યાત્તદસંવધ્યમાનો ઽર્થાન્તરભૂતઃ સ્યાત્ । અથાનન્યઃ સ્યાત્સંક્લેશલક્ષણઃ સ્યાત્ । અત એવ નોભયો નાનુભયશ્ચ । પ્રપઞ્ચઃ પુનરસ્મિન્નર્થે ઽયોનિશશ્ચિન્ત્યેત્યમાર્ગેણાન્યાયેનાનયેન ચિન્ત્યેત્યર્થઃ, અન્યથા ચિન્તયિતવ્યે ઽન્યથાચિન્તના[ત્] । કથં પુનશ્ચિન્ત્યઃ । શાન્તઃ પ્રણીત ઇત્યેવમાદિભિઃ પ્રકારૈઃ ॥
નિરલંકારઃ પ્રજ્ઞાવિક્તાનાં વિદ્યાદિવૈશેષિકગુણાલંકારાભાવાત્ ॥
પર્યાયતો ઽશેષપ્રહાણમિત્યુદ્દેશઃ, શેષો નિર્દેશઃ । અત એવ તત્પરિશિષ્ટાનિ પદાન્યુપાદાયેત્યુચ્યતે, તૈસ્તસ્ય નિર્દેશાત્ । કથં કૃત્વાશેષ પ્રહાણમ્ । પર્યવસ્થાનાનુશયપ્રહાણાત્ । તત્ર પ્રતિનિઃસર્ગઃ પર્યવસ્થાનપ્રહાણમધિકૃત્ય, ઉત્પન્નસ્ય પરિવર્જનાત્ । વ્યન્તીભાવો ઽનુશયપ્રહાણમ્, મૂલાભાવે ઽત્યન્તમનુત્પાદાત્ । તત્પુનર્દર્શનભાવનામાર્ગપ્રતિપક્ષભેદાદ્દ્વિધા વ્યવસ્થાપ્યતે - ક્ષયો વિરાગ ઇતિ । તત્ર દર્શનમાર્ગેણ વિરાગતામધિકૃત્ય ક્ષયઃ, અલ્પમાત્રાવશિષ્ટત્વાત્ ક્લેશરાશેઃ । ભાવનામાર્ગેણ વિરાગઃ, તસ્ય ભૂમિવૈરાગ્યગમનપ્રવિભાવિતત્વાત્ । તદુભયવિસંયોગે પુનઃ સત્યાયત્યાં ચ દુઃખં નિરુધ્યતે, અનુત્પત્તિધર્મતાપાદનાત્ । દૃષ્ટે ચ ધર્મે દૌર્મનસ્યં વ્યુપશામ્યતિ, અસમુદાચારાત્ । અતસ્તત્ફલભૂતસ્ય દુઃખસ્ય પ્રહાણમધિકૃત્યાહ - નિરોધો વ્યુપશમ ઇતિ । પૂર્વકર્મ ક્લેશસમુદાગતાનાં તુ સત્ત્વાનાં સ્વરસેનૈવોપરમ[મ]ધિકૃત્યાહ - અસ્તંગમ ઇતિ । એવં કૃત્વાશેષપ્રહાણં નિર્દિષ્ટં વેદિતવ્યમ્ ॥
અસંસ્કૃતમુત્પાદવ્યયસ્થિત્યન્યથાત્વાભાવાત્સંસ્કૃતવિપર્યયેણ । દુર્દૃશમાર્યસ્યૈવૈકસ્ય પ્રજ્ઞા ચક્ષુષો ગોચરત્વાત્ । અચલં નરકાદિગત્યસંચારેણ સ્થિરત્વાત્ । અનતં કામરૂપારૂપ્યતૃષ્ણાભાવેન ભવેષ્વનમનાત્ । અમૃતં મરણાશ્રયસ્કન્ધાભાવાત્ । અનાસ્રવમાસ્રવાભાવાત્ । લયનં વિમુક્તિ પ્રીતિસુખસંનિશ્રયત્વાત્ । દ્વીપં સંસારમહાર્ણવે સ્થલભૂતત્વાત્ । ત્રાણં તત્પ્રાપ્તૌ જાત્યાદિસર્વોપદ્રવાપગમનાત્ । શરણં તત્કૃતાશયપ્રયોગયોરવન્ધત્વસ્ય પદસ્થાનતયાશ્રયણી[ય]ત્વાત્ । પરાયણં પરમસ્યાર્યત્વસ્યાગમનાય પદસ્થાનત્વાદાર્હત્યત્વપ્રાપ્ત્યુપાયાલંબનત્વાદિત્યર્થઃ । અચ્યુતમ્[અ]જાતત્વેન ભ્રંસાસંભવાત્ । નિર્જ્વરં સર્વેચ્છાવિઘાતસંતાપાભાવાત્ । નિષ્પરિદાહં શોકાદિસર્વપરિદાહપ્રતિપ્રસ્રબ્ધ્યા શીતલત્વાત્ । ક્ષેમં વ્યાધિજરામરણભયરહિતાર્ય વિહારાશ્રયત્વાત્ । શિવં સર્વકુશલધર્માશ્રયત્વાત્ । સૌવર્ણકં લોકોત્તરસુખવસ્તુત્વા[ત્] । સ્વસ્ત્યયનં સુખેન પ્રયોગેણ તત્પ્પ્રાપ્તયે આલંબનભવાત્ । આરોગ્યં ક્લેશાદ્યાવરણરોગરહિતત્વાત્ । આનિઞ્જ્યં સર્વવિષયપ્રપઞ્ચવિક્ષેપરહિતત્વાત્ । નિર્વાણં રૂપાદિસંજ્ઞાપગ[મ]સ્ય શાન્તસુખવિહારસ્યાલંબનત્વાત્ ॥

પુનર્નિરોધસત્યમારભ્યાજાતાદયઃ પર્યાયાઃ દુઃખલક્ષણવિપર્યયાર્થેન વેદિતવ્યાઃ । દુખં હિ તત્ર તત્ર સત્ત્વનિકાયે પ્રતિસંધિબન્ધેન જાયતે । તત ઉત્તરકાલમાત્મભાવપરિપૂર્યા વર્ધતે । તચ્ચ દુઃખં પૂર્વકર્મક્લેશાવેધેન કૃતમ્ । તચ્ચ વર્તમાનં દુઃખં કર્મક્લેશાનાં ચાન્યભવસંસ્કરણે પદસ્થાનં ભવતિ । તતો ઽવ્યુચ્છેદયોગેન પુનર્ભવસ્ય સંતત્યુત્પાદો ભવતિ । અતસ્તદ્વિપર્યયેણ દુઃખનિરોધ આર્યસત્યં યથાક્રમમજાતમભૂતમકૃતમસમુત્પન્નં વેદિતવ્યમ્ ।
અપિ ખલુ નિરોધસત્યમધિકૃત્ય । શાન્તલક્ષણં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 76 ) સંસ્કારદુઃખતયાપ્રશાન્તલક્ષણાનામુપાદાનસ્કન્ધાનાં વિસંયોગમધિકૃત્ય । પ્રણીતલક્ષણં ક્લેશદુઃખવિસંયોગાત્ સ્વયં શુચિસુખસ્વભાવતામધિકૃત્ય । નિઃસરણલક્ષણં નિત્યહિતસ્વભાવતામધિકૃત્ય, અપુનરાવર્તનાત્ ક્ષેમત્વાચ્ચ યથાક્રમં હિતં કુશલમિતિ શક્યત્વાત્ ॥
માર્ગસત્યં યેન દુખં પરિજાનીત ઇત્યેવમાદિ, સત્યેષ્વસ્ય કૃત્યાધિકારેણ લક્ષણનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । પઞ્ચવિધો માર્ગ ઇતિ પ્રભેદાધિકારેણ । પઞ્ચપ્રભેદઃ સપરિવારમાર્ગસત્યાધિકારાદ્વેદિતવ્યમ્ ॥
તત્ર સંભારમાર્ગઃ શીલાદિકો યસ્ય પરિપૂર્ણત્વાદુષ્મગતાદ્યાનુપૂર્વ્યા સત્યદર્શનાય તદાવરણપ્રહાણાય ચ સંતાનસ્ય યોગ્યતાં પ્રતિલભત ઇતિ । યદ્વા પુનરન્યદૌપનિષદં કુશલમિત્યવિપ્રતિસારાદિકં વેદિતવ્યમ્ ॥
ઉષ્મગતં પ્રત્યાત્મં સત્યેષ્વાલોકલબ્ધઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા સસંયોગ ઇતિ સમાહિતેન ચિત્તેન સત્યાધિપતેયસ્ય સૂત્રાદિકસ્ય ધર્મસ્ય મનોજલ્પસ્ય મુખૈરર્થસંપ્રખ્યાને સતિ શમથશ્ચ વિપશ્યના ચોષ્મગતમિતિ વેદિતવ્યમ્ ॥ તદ્વૃદ્ધિર્મૂર્ધાનસ્તદુપરિ વ્યવસ્થાપનાર્થેન । ક્ષાન્તિરેકદેશપ્રવિષ્ટાનુસૃતઃ સમાધિરિતિ । કથમેકદેશપ્રવિષ્ટો ભવતિ । એકાન્તેન ગ્રાહ્યભાવલક્ષણાત્ । કથમેકદેશાનુમૃતઃ ગ્રાહકાભાવપ્રતિવેધાનુકૂલ્યાવસ્થાનાત્ । લૌકિકો ઽગ્રધર્મો યદન્તરમાદિતો લોકોત્તરો માર્ગઃ ॥
દર્શનમાર્ગો લૌકિકાગ્રધર્માનન્તરં નિર્વિકલ્પશમથવિપશ્યનાલક્ષણો વેદિતવ્યઃ । સમસમાલંબ્યાલંબનજ્ઞાનમપિ તદિતિ તેન ગ્રાહ્ય ગ્રાહકાભાવતથતાપ્રતિવેઘાત્ । પ્રત્યાત્મમપનીત સત્ત્વસંકેતધર્મસંકેત સર્વતો ઽપનીતોભયસંકેતાલંબનધર્મજ્ઞાનમપિ તદિતિ । કથં પ્રત્યાત્મમપનીતસત્ત્વસંકેતાલંબનધર્મજ્ઞાનમ્ । તેન સ્વ[સ]ન્તાને આત્મનિમિત્તાવિકલ્પનાત્ । કથં પ્રત્યાત્મમપનીતધર્મસંકેતાલંબનધર્મજ્ઞાનમ્ । તેન સ્વસંતાન એવ રૂપાદિધર્મનિમિત્તાવિકલ્પનાત્ । કથં સર્વતો ઽપનીતોભયસંકેતાલંબનધર્મજ્ઞાનમ્ । સર્વત્રાવિશેષેણાત્મ ધર્મનિમિત્તાવિકલ્પ[ના]દિતિ ॥
પ્રભેદશઃ પુનર્દર્શનમાર્ગઃ સત્યેષુ ષોડશધર્માન્વયક્ષાન્તિજ્ઞાનાનિ । તત્ર દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ પ્રયોગમાર્ગે દુઃખસત્યાધિકારિકસૂત્રાદિધર્મવિચારણાજ્ઞાનં યોનિશો મનસ્કારસંગૃહીતમધિપતિ કૃત્વા સ્વસંતાનિકદુઃખસત્યે તત્તથતાપ્રત્યક્ષાનુભાવિનો લોકોત્તરા પ્રજ્ઞા સમ્યગ્દૃષ્ટિસ્વભાવોત્પદ્યતે યયા દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યાંસ્ત્રૈધાતુકાનષ્ટાવિંશતિમનુશયાન્ પ્રજહાતિ । તસ્માદુચ્યતે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિરિતિ । તયા ક્ષાન્ત્યા દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યક્લેશપ્રહાણાત્ પરિવર્તિત આશ્રયે તદનન્તરં યેન જ્ઞાનેન તામાશ્રયપરિવૃત્તિ પ્રત્યનુભવતિ તદ્દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । એતચ્ચોભયમાદ્યં ક્ષાન્તિજ્ઞાનમન્વયઃ સર્વેષાં શૈક્ષાશૈક્ષાણામાર્યધર્માણામ્, તતસ્તેષાં સમુદાગમાત્ । અતસ્તદાલંબ્યાન્વય એષ આર્યધર્માણામિતિ પ્રત્યાત્મં પ્રત્યક્ષાનુભાવિન્યનાસ્રવા પ્રજ્ઞા દુઃખે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિ । તામન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિં યેન જ્ઞાનેન પ્રત્યનુભવતિ તદન્વયજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । લોકોત્તરસ્ય હિ માર્ગસ્ય દ્વયં વિષયઃ - તથતા સમ્યગ્જ્ઞાનં ચ । તત્ર ધર્મજ્ઞાનપક્ષસ્ય માર્ગસ્ય તથતા વિષયઃ । અન્વયજ્ઞાનપક્ષસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ । અત ઇદમુચ્યતે - ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિજ્ઞાનૈર્ગ્રાહ્યાવબોધઃ, અન્વયક્ષાન્તિજ્ઞાનૈર્ગ્રાહકાવબોધ ઇતિ । યો ભગવતા ષષ્ઠો ઽ[નિ]મિત્તવિહારી પુદ્ગલ આખ્યાતઃ સ એતેષુ ક્ષાન્તિજ્ઞાનેષુ વર્તમાનો વેદિતવ્યઃ, સર્વનિમિત્તાનુપલંભાત્ । ત એતે ક્ષાન્તિ[જ્ઞાન]સંગૃહીતાઃ ષોડશ ચિત્તક્ષણા દર્શનમાર્ગઃ, તૈરદૃષ્ટપૂર્વાણામાર્યસ ત્યાનાં પ્રત્યેકં ચતુર્ભિર્દર્શનાત્ । ન ચાત્ર ભાવસ્યાભત્વા પ્રાદુર્ભાવમાત્રં ચિત્તક્ષણો વેદિતવ્યઃ । કિં તર્હિ યાવતા જ્ઞેયે જ્ઞાનાત્પત્તેઃ પરિસમાપ્તિર્ભવતિ । તદ્યથા દુઃખં પરિજ્ઞેયમિત્યેકશ્ચિત્તલક્ષણઃ । એવં સમુદયઃ પ્રહાતવ્ય ઇત્યેવમાદિઃ । યચ્ચૈતદ્દર્શનમાર્ગમારભ્ય વિસ્તરેણ વિપંચિત્તં વ્યવસ્થાનમાત્રં તત્સર્વં વેદિતવ્યમ્, પ્રત્યાત્મમેવ વેદનીયત્વાત્ લોકોત્તરાયા અવસ્થાયાઃ ॥
સર્વં હિ માર્ગસત્યં ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈરનુગન્તવ્યમ્ - વ્યવસ્થાનતો વિકલ્પનતો ઽનુભવતઃ પરિપૂરિતશ્ચ । તત્ર વ્યવસ્થાનત, યથાસ્વમધિગમનિષ્ઠાપ્રાપ્તા શ્રાવકાદયસ્તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન જ્ઞાનેન પરેષાં પ્રાપણનિમિત્તં નામપદવ્યઞ્જનકાયૈઃ માર્ગસત્યં વ્યવસ્થાપયન્તિ, ઇત્યપિ સત્યેષુ ક્ષાન્તયો જ્ઞાનાની ત્યેવમાદિ । વિકલ્પનતઃ, અભિસમયપ્રયુક્તા લૌકિકેન યથાવ્યવસ્થાનં વિકલ્પયતો યદભ્યસ્ય ન્તિ । અનુભવતઃ, તથાભ્યસ્યન્તો યામાદિતો ( અભિધ્-સ્-ભ્ 78 ) દર્શનમાર્ગાખ્યાં લોકોત્તરાં નિષ્પ્રપઞ્ચાવસ્થાં પ્રત્યાત્મમનુભવન્તિ પરિપૂરિતઃ તદૂર્ધ્વ યામાશ્રયપરિવૃત્તિં પરિપૂર્ય [યા]વદધિગમનિષ્ઠાં પ્રાપ્નુવન્તિ । તે પુનરધિગમનિષ્ઠાપ્રાપ્તાસ્તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન જ્ઞાનેન માર્ગસત્યં વ્યવસ્થાપયન્તિ । ઇત્યેવમાદિ તચ્ચ[તુ]રાકારં માર્ગચક્રં પુનઃ પુનરન્યોન્યાશ્રયેણ પ્રવર્તત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
યદુક્તં વિરજો વિગતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુરુત્પદ્યત ઇતિ તદ્દર્શનમાર્ગમધિકૃત્યોક્તમ્, તત્પ્રથમતઃ સત્યેષ્વાર્યપ્રજ્ઞાચક્ષુઃસ્વભાવત્વાત્ । તત્ર ધર્મક્ષાન્તિભિર્વિરજઃ, તાભિઃ ક્લેશરજઃપ્રહાણાત્ । ધર્મજ્ઞાનૈર્વિગતમલમ્, તેષાં પ્રહાણતદાવરણમલાશ્રયોત્પાદાત્ । પુનરનયોરેવ ક્ષાન્તિજ્ઞાનાવસ્થયોર્યથાક્રમં પરિજ્ઞયા પ્રહાણેન ચ માર્ગસ્ય વિશુદ્ધતામધિકૃત્ય વિરજો વિગતમલં વેદિતવ્યમ્ ॥

દૃષ્ટેત્યેવમાદ્યાપિ દર્શનમાર્ગમેવાધિકૃત્ય વેદિતવ્યમ્, વિનેયાનાં સત્યાભિસમયાનન્તરં વચનાત્ । તત્ર ધર્મક્ષાન્તિભિર્દૃષ્ટધર્માઃ, તાભિસ્તત્ત્વપ્રતિવેધાત્ । ધર્મજ્ઞાનૈઃ પ્રાપ્તધર્માઃ, તૈરાશ્રયપરિવૃત્તિસાક્ષાત્કરણાત્ । અન્વયક્ષાન્તિભિર્વિદિતધર્માઃ, તાભિરાર્યધર્માન્વય એષ ઇતિ તદુભયસંવેદનાત્ । અન્વયજ્ઞાનૈઃ પર્યવગાઢધર્માઃ, તૈર્યાવજ્જ્ઞેયં પરિસમાપનાત્ । સર્વૈસ્તીર્ણકાંક્ષઃ સર્વૈઃ ક્ષાન્તિજ્ઞાનૈઃ, લોકોત્તરેણ માર્ગેણ ફલાધિગમે સતિ દીર્ઘરાત્રમભિકાંક્ષિતે સ્વાધિગમે ઽસંદેહાત્ । તીર્ણવિચિકિત્સઃ પરિધિગમે સર્વૈરિતિ વર્તતે, પરાધિગમે તદવસ્થસ્યાન્યેષામપિ વિશેષાધિગમં પ્રતિ વિમત્યભાવાત્ । અપરપ્રત્યયો માર્ગભાવનાયાં પરોપદેશમન્તરેણાપિ સ્વયંકુશલત્વાત્ । અનન્યનેયો ઽવેત્ય પ્રસાદપ્રતિલભેન શાસ્તુઃ શાસને ઽન્યતીર્થ્યૈર્જન્માન્તરે ઽપ્યહાર્યત્વાત્ । ધર્મેષુ વૈશારદ્યપ્રાપ્તો ઽધિગમમારભ્ય પરિપ્રશ્નધર્મેષુ પાપેચ્છાભિમાનિકવદવલીનચિત્તતાભાવાત્ ॥
ભાવનામાર્ગો લૌકિકો માર્ગઃ । તત્ર લૌકિકો માર્ગો ધ્યાના[ન્યા]રૂપ્યાશ્ચ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 79 ) તે પુનર્ધ્યાનારૂપ્યાઃ સંક્લેશતો વ્યવદાનતો વ્યવસ્થાનતો વિશુદ્ધિતશ્ચ વેદિતવ્યાઃ ॥
કથં સંક્લેશતઃ । ચત્વાર્યવ્યાકૃતમૂલાનિ તૃષ્ણા દૃષ્ટિર્માનો ઽવિદ્યા ચ, તૈઃ સંક્લિષ્ટચિત્તાનાં ક્લિષ્ટધ્યાનમુખેન રૂપારૂપ્યાવચરસર્વનિવૃતાવ્યાકૃતક્લેશોપક્લેશાવર્તનાત્ । તત્ર તૃષ્ણયાસ્વાદસંક્લેશેન સંક્લિશ્યતે, પ્રસ્રબ્ધિસુખાસ્વાદાત્ । દૃષ્ટ્યા દૃષ્ટ્યુત્તરધ્યાયિતયા સંક્લિશ્યતે, ધ્યાનં નિશ્ચિત્ય પૂર્વાન્તકલ્પાદિદૃષ્ટિસમુત્થાપનાત્ । માનેન માનોત્તર ધ્યાયિતયા સંક્લિશ્યતે, તેન વિશેષાધિગમેનોન્નતિગમનાત્ । અવિદ્યયા વિચિકિત્સોત્તરધ્યાયિતયા સંક્લિશ્યતે, તત્ત્વા પ્રતિવેધેન મોક્ષકામસ્ય તસ્મિન્વિશેષાધિગમે મોક્ષો ન મોક્ષ ઇતિ વિચિકિત્સોત્પાદનાત્ ॥
કથં વ્યવદાનતઃ । શુદ્ધકા ધ્યાનારૂપ્યા લૌકિકા અપિ કુશલત્વાત્પર્યવસ્થાનમલાપગતત્વેન વ્યવદાતા ઇત્યુચ્યન્તે ॥
કથં વ્યવસ્થાનતઃ । ધ્યાનાનાં તાવચ્ચતુર્ધા વ્યવસ્થાનમ્, અઙ્ગસમાપત્તિમાત્રાસંજ્ઞાકરણભેદાત્ । આરૂપ્યાણાં ત્રિધાઙ્ગવર્જૈઃ ॥
કિં પુનરધિકૃત્ય ધ્યાનેષુ । વિતર્કાદય એવાઙ્ગત્વેન વ્યવસ્થાપિતાઃ સત્સ્વન્યેષુ ધર્મેષુ । તાવદ્ભિઃ પ્રતિપક્ષાનુશંસતદુભયાશ્રયાઙ્ગપરિસમાપ્તેઃ । પ્રથમે તાવદ્ધ્યાને વિતર્કો વિચારશ્ચ પ્રતિપક્ષાઙ્ગમ્, તાભ્યાં કામવ્યાપાદવિહિંસાવિતર્કાદિપ્રહાણાત્ । પ્રીતિઃ સુખં ચાનુશંસાઙ્ગમ્, વિતર્કવિચારાભ્યાં પ્રતિપક્ષિતે વિપક્ષે તદ્વિવેકજપ્રીતિસુખલાભાત્ । ચિત્તૈકાગ્રતા તદુભયનિશ્રયાઙ્ગમ્, સમાધિસંનિશ્રયબલેન વિતર્કાદિપ્રવૃત્તેરિતિ । તથા દ્વિતીયે ધ્યાને ઽધ્યાત્મસંપ્રસાદઃ પ્રતિપક્ષાઙ્ગમ્, તેન વિતર્કવિચારપ્રતિપક્ષણાત્ । પ્રીતિસુખે ચિત્તૈકાગ્રતા ચ શેષે અઙ્ગે પૂર્વવત્ । તૃતીયે ધ્યાને ઉપેક્ષા સ્મૃતિઃ સંપ્રજન્યશ્ચ પ્રતિપક્ષાઙ્ગમ્, તૈઃ પ્રીતિપ્રતિપક્ષણાત્ । સુખં ચિત્તૈકાગ્રતા ચ શેષે અઙ્ગે ( અભિધ્-સ્-ભ્ 80 ) યથાક્રમમ્ । ચતુર્થે ધ્યાને ઉપેક્ષાપરિશુદ્ધિઃ સ્મૃતિપરિશુદ્ધિશ્ચ પ્રતિપક્ષાઙ્ગમ્, તાભ્યાં સુખપ્રતિપક્ષણાત્ । અદુઃખાસુખા વેદનાનુશંસાઙ્ગમ્ । ચિત્તૈકાગ્રતા તદુભયાઙ્ગમિતિ ॥
કથં પુનઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યમાનસ્ય સપ્ત મનસ્કારા ભવન્તિ । યેન સમાહિતભૂમિકેન મનસ્કારેણ કમેષ્વાદીનવાદિદર્શનેનૌદારિકલક્ષણં પ્રતિસવેદયતે । તદભાવાચ્ચ પ્રથમધ્યાને શાન્તલક્ષણમ્ । અયમુચ્યતે લક્ષણપ્રતિસંવેદનીય મનસ્કારઃ, સ ચ શ્રુતચિન્તાવ્યવકીર્ણો વેદિતવ્યઃ । તદૂર્ધ્વ શ્રુતં ચિન્તાં ચાતિક્રમ્યૈકાન્તેન ભાવનાકારેણ તદૌદારિકશાન્તલક્ષણનિમિત્તાલંબનાં શમથવિપશ્યનાં ભાવયન્ પુનઃ પુનર્યથાપર્યેષિતામૌદારિકશાન્તતામધિમુચ્યતે ઇત્યયમધિમોક્ષિકઃ । તદભ્યાસાત્તત્પ્રથમતઃ પ્રહાણમાર્ગસહગતો મનસ્કારઃ પ્રાવિવેક્યઃ, તેનાધિમાત્રક્લેશપ્રકારપ્રહાણાત્તત્પક્ષદૌષ્ઠુલ્યાપગમાચ્ચ । સ યોગી તદૂર્ધ્વ પ્રહાણારામો ભવતિ પ્રહાણે ઽનુશંસદર્શી પરીત્તપ્રવિવેકપ્રીતિસુખસંસ્પૃષ્ટઃ કાલેન કાલં પ્રસદનીયેન મનસ્કારેણ સંપ્રહર્ષયતિ યાવદેવ સ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યોપશમાય । અયં રતિસંગ્રાહકઃ । તસ્યૈવં સમ્યક્પ્રયુક્તસ્ય કુશલપક્ષપ્રયોગોપસ્તબ્ધત્વાત્ કામાવચરક્લેશપર્યવસ્થાનાસમુદાચારે સતિ તત્પ્રહીણાપ્રહીણતાવગમાર્થ તદુત્પત્ત્યનુકૂલશુભનિમિત્તમનસ્કારેણ પ્રત્યવેક્ષણં મીમાંસામનસ્કારઃ । તસ્યૈવં મીમાંસાપ્રતિપક્ષં ભાવયતઃ તાવત્કાલિકયોગેન સર્વકામાવચરક્લેશવિસંયોગાય પ્રથમધ્યાનપ્રયોગપર્યવસાનગતઃ પ્રતિપક્ષમનસ્કારઃ પ્રયોગનિષ્ઠઃ । તદનન્તરં મૌલપ્રથમધ્યાનસહગતઃ પ્રયોગનિષ્ઠાફલ ઇતિ । તત્ર લક્ષણપ્રતિસવેદિના પ્રહાતવ્યં પ્રાપ્તવ્યં ચ સમ્યક્પરિજ્ઞાય પ્રહાણાય પ્રાપ્તયે ચ ચિત્તં પ્રણિઘત્તે । આધિમોક્ષિકેન તદર્થ સમ્યક્પ્રયોગમારભતે । પ્રાવિવેક્યેનાધિમાત્રાન્ ક્લેશાન્ જહાતિ । રતિસંગ્રાહકેણ મધ્યં ક્લેશપ્રકારં જહાતિ । મીમાંસકેન પ્રાપ્તિનિરભિમાનતાયાં ચિત્તમવસ્થાપયતિ । પ્રયોગનિષ્ઠેન મૃદું ક્લેશપ્રકારં જહાતિ । પ્રયોગનિષ્ઠાફલેન એષાં મનસ્કારાણાં સુભાવિતાનાં ભાવનાફલં પ્રત્યનુભવતિ । યથા પ્રથમધ્યાનસમાપત્તયે સપ્ત મનસ્કારા એવં યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તયે યથાયોગં યોજયિતવ્યાઃ । ઔદારિકલક્ષણં પુનઃ સર્વાસ્વધોભૂમિષુ યાવદાકિંચન્યાયતનાત્ સમાસેન દ્વિવિધં વેદિતવ્યમ્ - દુઃખતરવિહારિતાપ્રશાન્તવિહારિતયા, અલ્પાયુસ્કતરતા ચ તદ્વિપર્યયેણોર્ધ્વભૂમેઃ શાન્તલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
માત્રાવ્યવસ્થાનં ધ્યાનાનાં તાવન્મૃદુમધ્યાધિમાત્રપરિભાવિતત્વાત્ । પ્રત્યેકં ત્રિધા ધ્યાનોપપત્તિઃ ફલં ભવતિ । તદ્યથા બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણં ઇત્યેવમાદિ યથાપૂર્વમુક્તમ્ । આરૂપ્યેષુ તુ વિમાનસ્થાનાન્તરસંનિવેશાસંભવાદેવમુપપત્તિ ભેદો ન વ્યવસ્થાપ્યતે । અપિ તુ તેષામપ્યસ્તિ મૃદ્વાદિપરિભાવિતાનામુપપત્તાવુચ્ચનીચતા આયુરાદિવિશેષેણ, હીનપ્રણીતતા ચ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટતાબાહુલ્યવિશેષેણેતિ ॥
સંજ્ઞાકરણવ્યવસ્થાનં ચતુર્થધ્યાનપ્રભેદાનાં સમાધીનામસંખ્યેયાન્યચિન્ત્યાનિ ચ નામાનિ । તથાહિ યાવતઃ પ્રથમધ્યાનસંગૃહીતાન્ સમાધીન્ બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વાશ્ચ મહાપ્રભાવપ્રાપ્તાઃ સમાપદ્યન્તે, તેષાં સમાધીનાં શ્રાવકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ચ નામાન્યપિ ન જાનન્તિ । કુતશ્ચૈષાં સંખ્યાં જ્ઞાસ્યન્તિ સમાપત્સ્યન્તે વા । યથા નિર્દિષ્ટં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ - "સાધિતં સમાધિશતમ્" । એવમન્યેષ્વપિ તેષુ તેષુ મહાયાનસૂત્રેષ્વિતિ ॥
કથં વિશુદ્ધિતઃ । પ્રાન્તકોટિકા ધ્યાનારૂપ્યા વિશુદ્ધિરિત્યુચ્યતે, વૈશેષિકગુણાભિનિર્હારાય નિકામલા[ભા]દિભિઃ કર્મણ્યતાપ્રકર્ષનયનાત્ ॥

લોકોત્તરમાર્ગો ભાવનામાર્ગે ઽષ્ટૌ દુઃખા[દિધર્મા]ન્વયજ્ઞાનાનિ યથા દર્શનમાર્ગે નિર્દિષ્ટાનિ । તત્સંપ્રયુક્તશ્ચ સમાધિરનાગમ્યસંગૃહીતઃ પ્રથમં ધ્યાનં યાવદાકિંચન્યાયતનમ્ । નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમપરિસ્ફુટં સંજ્ઞાપ્રચારતયા પરમપટુપ્રચારસ્યાર્યમાર્ગસ્યાસંનિઃશ્રયત્વાદેકાન્તેન લૌકિકં વેદિતવ્યમ્ । અત એવ ચ તત્સંજ્ઞામાન્દ્યાદાલમ્બનાનિમિત્તીકરણાર્થેનાનિમિત્તમિત્યુચ્યતે । કુતઃ પુનરેતત્ જ્ઞાયતે નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને આર્યમાર્ગો નાસ્તીતિ । યસ્માદુક્તં ભગવતા "યાવદેવ સંજ્ઞાસમાપત્તિસ્તાવદાજ્ઞાપ્રતિવેધ" ઇતિ । નિરોધસમાપત્તિર્લોકોત્તરા, આર્યમાર્ગપૃષ્ઠલભ્યત્વાત્ । મનુષ્યેષ્વભિ[નિ]ર્હ્રિયતે ઉત્પાદ્યત આદિત ઇત્યર્થઃ, પૂર્વોત્પાદિતાયાઃ પશ્ચાત્સંમુખોભાવો મનુષ્યેષુ વા તસ્મિન્નેવ જન્મનિ રૂપધાતૌ વા ઉપપદ્ય । કથમારૂપ્યલાભિનો રૂપધાતુવીતરાગસ્યાર્યશ્રાવકસ્ય રૂપધાતાવુપપતિઃ । નાવશ્યં રૂપધાતુવીતરાગ એવારૂપ્યં સમાપદ્યતે । અત એવાત્ર ચતુષ્કોટિકં ભવતિ - યો રૂપવીતરાગઃ સર્વઃ સ આરૂપ્યશાન્તવિમોક્ષસમાપત્તા, યો ( અભિધ્-સ્-ભ્ 82 ) વા આરૂપ્યશાન્તવિમોક્ષસમાપત્તા સર્વઃ સ રૂપવીતરાગ ઇતિ । પ્રથમા કોટિઃ - અનાગમ્યં નિશ્રિત્ય રૂપવીતરાગઃ । દ્વિતીયા કોટિઃ - ચતુર્થધ્યાનલાભી આર્ય આર્યોપપત્ત્યાનર્થી પ્રહાણમાર્ગં નિરાકૃત્ય વિશેષમાર્ગં નિશ્રિત્યારૂપ્યશાન્તવિમોક્ષસમાપત્તા । તૃતીયા કોટિઃ - સ એવ વૈરાગ્યાર્થી પ્રહાણમાર્ગં નિશ્રિત્યારૂપ્યશાન્તવિમોક્ષસમાપત્તા । ચતુર્થી - એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા । આરૂપ્યે ષૂપપન્નાનાં કસ્માન્ન સંમુખીભવતિ । શાન્તેન વિહારેણ વિહર્તુકામા આર્યા મનુષ્યેષ્વેનામભિનિર્હૃત્ય સંમુખીકુર્વન્તિ । આરૂપ્યેષુ તૂપપન્નાસ્તે ઽપ્રયત્નેનૈવ વૈપાકિકૈઃ પરમશાન્તૈઃ વિમોક્ષવિહારૈર્વિહરન્તીત્યતસ્તત્સંમુખીકરણાર્થં ન પુનઃ પ્રયત્નમારભન્ત ઇતિ ॥
મૃદુમધ્યાધિમાત્રો માર્ગઃ પ્રત્યેકં પુનઃ મૃદ્વાદિભિસ્ત્રિભિઃ પ્રકારૈર્ભિત્ત્વા નવપ્રકારો વ્યવસ્થાપ્યતે, ભાવના હેયાનાં ક્રમેણ પ્રહાણજ્ઞાપનાર્થમ્ । કિં પુનઃ કારણં મૃદુમૃદુના માર્ગેણાધિમાત્રઃ ક્લેશઃ પ્રહીયતે । સ હ્યત્યર્થઃ વિપન્નહ્રીવ્યપન્નાપ્યાલજ્જિનઃ સંતાને સમુદાચરતિ સૂપલક્ષશ્ચાસૌ સુપરિચ્છેદસ્તસ્માદસૌ સ્થૂલમલવદલ્પેનાપિ પ્રતિપક્ષેણાપનીયતે । યસ્ત્વયં દુષ્પરિચ્છેદસમુદાચારઃ સૂક્ષ્મલીનઃ સંતાને મૃદુમૃદુક્લેશઃ સૂક્ષ્મમલવન્મહતા પ્રતિપક્ષબલેનાપનીયત ઇત્યદો વિપક્ષપ્રકારવિપર્યયેણ પ્રતિપક્ષપ્રકારવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
પ્રયોગમાર્ગો યેન માર્ગેણ ભાવ્યમાનેન પ્રત્યેકમધિમાત્રાધિમાત્રાદિક્લેશપ્રકારાદિજાતિપક્ષસ્ય દૌષ્ઠુલ્યાઙ્ગસ્યાપગમાત્ક્રમેણાશ્રયઃ પરિવર્તતે સ ભાવનામાર્ગે પ્રયોગમાર્ગે ઇત્યુચ્યતે ॥
યસ્ય ત્વનન્તરં તત્પ્રકારક્લેશજાતિતત્પક્ષદૌષ્ઠુલ્યાવશેષાપગમાત્તેન દૌષ્ઠુલ્યેન નિર્દૌઠુલ્ય આશ્રયઃ પરિવર્તતે સ આનન્તર્યમાર્ગઃ ॥
વિમુક્તિમાર્ગો યેન નામાશ્રયપરિવૃત્તિ પ્રત્યાત્મ[મ]નુભવતિ ।
વિશેષમાર્ગસ્તદૂર્ધ્વાવશેષક્લેશપ્રહાણં કુર્વતો યે પ્રયોગાનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાઃ । અપરઃ પર્યાય ઽવિશેષમાર્ગસ્તસ્ય ક્લેશપ્રહાણપ્રયોગમધ્યુપેક્ષ્ય સૂત્રાદીન્ ધર્માશ્ચિન્તયતઃ, પૂર્વચિન્તિતાધિગતધર્મપ્રત્યવેક્ષણાવિહારેણ વા વિહરતઃ સમાપત્ત્યન્તરં વા સમાપદ્યમાનસ્ય યો માર્ગઃ । પુનરભિજ્ઞાદીન્ વૈશેષિકાન્ ગુણાનભિનિર્હરતસ્તૈર્વા વિહરતો યો માર્ગઃ ॥
ઇત્યેવં ભાવનામાર્ગ વિસ્તરેણ નિર્દિશ્ય તદનુષંગેણ માર્ગભાવના વર્ણ્યતે ।
ચતુર્વિધા માર્ગભાવના સમ્યક્ પ્રહાણાનધિકૃત્ય યથાયોગમ્ । તત્ર પ્રતિલમ્ભાય ભાવના પ્રતિલમ્ભભાવના, તયાલબ્ધકુશલધર્મપ્રતિલમ્ભાત્ । નિષેવણમેવ ભાવના નિષેવણભાવના, લબ્ધકુશલધર્માભ્યસનાત્ । નિર્ધાવનાય ભાવના નિર્ધાવનભાવના, સમુદાચારાવસ્થાકુશલધર્મનિર્વાસનાત્ । પ્રતિપક્ષસ્ય ભાવના પ્રતિપક્ષભાવના, અનાગતાકુશલધર્માનુત્પત્તિધર્મતાપાદનાત્ ॥
અપરઃ પર્યાયઃ - માર્ગ ઉત્પદ્યમાનઃ સ્વાં વાસનાં સ્થાપયતિ[સા]ધાસના પ્રતિલમ્ભભાવના, તતસ્તદન્વયાનામુત્તપ્તતરાપત્તેઃ । અસ્યૈવ માર્ગસ્ય સંમુખીભાવો ઽભિનિષેવણભાવના । તેન સ્વવિપક્ષદૌષ્ઠુલ્યનિરોધનાન્નિર્ધાવનભાવના । આશ્રયસ્ય પરિવૃત્તત્વાદાયત્યામનુત્પત્તિધર્મતાયામવસ્થાપનં પ્રતિપક્ષભાવના । પુનઃ પ્રતિપક્ષસ્ય વિદૂષણાદિકઃ ચતુર્વિધઃ પ્રભેદો વેદિતવ્યઃ । તત્ર વિદૂષણાપ્રતિપક્ષઃ સાસ્રવેષુ સંસ્કારેષ્વાદીનવદર્શનમ્, તેન રોગગણ્ડાદિભિરાકારૈરુપાદાનસ્કન્ધદૂષણાત્ । પ્રહાણપ્રતિપક્ષઃ પ્રયોગાનન્તર્યમાર્ગાઃ, તૈઃ ક્લેશપ્રહાણાત્ । આધારપ્રતિપક્ષો વિમુક્તિમાર્ગાઃ, તૈઃ પ્રહાણપ્રાપ્તિસંધારણાત્ । દૂરીભાવપ્રતિપક્ષસ્તદુપરિમો માર્ગઃ, તેન પૂર્વપ્રહીણક્લેશદૂરીકરણાત્ ॥
પુનર્બોધિપક્ષ્યાદિભેદેનૈકાદશવિધો માર્ગો વ્યવસ્થાપ્યતે । તદ્યથા વસ્તુપરીક્ષામાર્ગઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, આદિતસ્તેનાશુભાદિભિરાકારૈઃ કાયવેદનાચિત્તધર્મવસ્તુપરીક્ષણાત્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 84 ) વ્યાવસાયિકો માર્ગઃ સમ્યક્પ્રહાણાનિ, તથા સર્વાણિ વસ્તૂનિ પરીક્ષ્યાનેનાવરણપ્રહાણાય વીર્યારમ્ભાત્ । સમાધિપરિકર્મમાર્ગ ઋદ્ધિપાદાઃ, તથાપરિશોધિતાવરણસ્યાનેન છન્દવીર્યચિત્તમીમાંસામુખૈઃ સમાધેઃ કર્મણ્યતાપાદનાત્ । અભિસમયપ્રયોગિકો માર્ગ ઇન્દ્રિયાણિ, તથાકૃતસમાધિપરિકર્મણો ઽનેનાર્યમાર્ગસમુદાગમાયાધિપતિભૂતોષ્મગતોર્ધ્વપ્રયોગાત્ । અભિસમયશ્લિષ્ટો માર્ગો બલાનિ, તથાધિપત્યપ્રાપ્તસ્યાનેના[ન]ન્તરં સત્યપ્રતિવેધાયાશ્રદ્ધાદિવિપક્ષાનભિભૂતક્ષાન્ત્યગ્રધર્મપ્રયોગાત્ । અભિસમયમાર્ગો બોધ્યઙ્ગાનિ, તેનાદિતઃ પ્રત્યાત્મં તત્ત્વાભિસંબોધાત્ । વિશુદ્ધિનૈર્યાણિકો માર્ગ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ, તદૂર્ધ્વં તેન ભાવનાપ્રહાતવ્યક્લેશપ્રહાણાય વિશુદ્ધયે નિર્યાણાદિતિ । અત એવૈષાં બોધિપક્ષાણામેવાનુપૂર્વી વેદિતવ્યા । નિશ્રયેન્દ્રિયભિન્નો માર્ગઃ ચતસ્રઃ પ્રતિપદઃ । તત્ર દુઃખા પ્રતિપદનાગમ્યારૂપ્યનિશ્રિતા યથાક્રમં શમથવિપશ્યનામાન્દ્યાત્ । સુખા ધ્યાનનિશ્રિતા યુગનદ્ધવાહિત્વાત્ । ધન્ધાભિજ્ઞા દ્વયોરપ્યનયોર્દુઃખસુખનિશ્રયયોર્મૃદ્વિન્દ્રિયાણામ્ । ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા તયોરેવ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાણામિતિ । શિક્ષા ત્રયપરિશોધનો માર્ગઃ ચત્વારિ ધર્મપદાનિ । તત્રાનભિધ્યાવ્યાપાદમધિશીલં શિક્ષાયાઃ પરિશોધનમ્, અનનુનયાપ્રતિઘમુખેન શિક્ષાપદાખણ્ડનાત્ । સમ્યક્સ્મૃત્યાધિચિત્તં શિક્ષાયાઃ પરિશોધનમ્, આલંબનાસંમોષે સતિ ચિત્તસમાધાનાત્ । સમ્યક્સમાધિનાધિપ્રજ્ઞં શિક્ષાયાઃ પરિશોધનમ્, સમાહિતચિત્તસ્ય યથાભૂતજ્ઞાનાદિતિ ॥ સર્વગુણાભિનિર્હારકો યો માર્ગઃ શમથવિપશ્યના, તતઃ સર્વલૌકિકલોકોત્તરગુણાભિનિષ્પત્તેઃ । માર્ગસંગ્રહમાર્ગસ્ત્રીણીન્દ્રિયાણી, તત્રાનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયેણ પ્રયોગદર્શનમાર્ગયોઃ સંગ્રહઃ, આજ્ઞેન્દ્રિયેણ ભાવનામાર્ગસ્ય, આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયેણ નિષ્ઠામાર્ગસ્યેતિ ॥

પુનર્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં પઞ્ચભિઃ પ્રકારૈઃ વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ - આલમ્બનતઃ સ્વભાવતઃ સહાયતો ભાવનાતો ભાવનાફલતશ્ચ ॥
તત્ર સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામાલંબનં યથાક્રમં કાયો વેદના ચિત્તં ધર્માઃ । કિમર્થ પુનરેતદેવમાલંબનં વ્યવસ્થાપ્યતે । યસ્માદ્વિપર્યસ્તબુદ્ધયો ( અભિધ્-સ્-ભ્ 85 ) બાલાઃ પ્રાયેણ સેન્દ્રિયં કાયમાશ્રિત્ય સુખાદિમુપભુઞ્જાના ઉપલબ્ધલક્ષણા આત્મરાગાદિભિઃ શ્રદ્ધાદિભિશ્ચ સંક્લિશ્યન્તે વ્યવદાયન્તે ચેતિ વિકલ્પયન્ત્યત આદિતઃ સમ્યક્તદ્વસ્તુલક્ષણપરીક્ષાર્થમેવં ચતુર્ધાલમ્બનવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
સ્વભાવતઃ પ્રજ્ઞા સ્મૃતિશ્ચ, કાયાદ્યનુપશ્યનાવચનાત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનવચનાચ્ચ યથાક્રમમ્ ॥
સહાયતસ્તાભ્યાં સંપ્રયુક્તાશ્ચિતચૈતસિકાઃ ॥
ભાવનાધ્યાત્મં બહિર્ધાધ્યાત્મબહિર્ધા ચ કાયાદિષુ કાયાદ્યનુપશ્યના ॥
તત્રાધ્યાત્મં કાયશ્ચક્ષુશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયેન્દ્રિયાણિ, આધ્યાત્મિકાયતનસંગૃહીતત્વાત્સત્ત્વસંખ્યાતત્વાચ્ચ । બહિર્ધા કાયો બહિર્ધારૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનિ, બાહ્યાયતનસંગૃહીતત્વાદસત્ત્વસંખ્યાતત્વાચ્ચ । અધ્યાત્મબહિર્ધા કાયશ્ચક્ષુરાદ્યાયતનસંબદ્ધાનિ રૂપાદીન્યાયતનાનીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનભૂતાનિ, સત્ત્વસંખ્યાતત્વાદ્વાહ્યાયતનસંગૃહીતત્વાચ્ચ । પારસંતાનિકાનિ ચાધ્યાત્મિકાનિ રૂપીણ્યાયતનાન્યધ્યાત્મબહિર્ધા કાયઃ, આયતનવ્યવસ્થાં સંતાનવ્યવસ્થાં ચ પ્રમાણયિત્વા ॥
કાયે કાયસ્ય સાદૃશ્યેન પશ્યના કાયે કાયાનુપશ્યના, વિકલ્પપ્રતિબિમ્બકાયદર્શનાનુસારેણ પ્રકૃતિબિમ્બકાયાવધારણાત્ ॥
અધ્યાત્મં વેદનાદયો ઽધ્યાત્મં કાયમુપાદાયોત્પન્નાઃ ચક્ષુરાદ્યાલંબનતયા સ્વાશ્રયોત્પન્નનતયા વા । બહિર્ધા વેદનાદયો બહિર્ધા કાયમુપાદાયોત્પન્નાઃ, રૂપાદ્યાલમ્બનતયા પરાશ્રયોત્પન્નતયા વા । અધ્યાત્મબહિર્ધા વેદનાદયો ધ્યાત્મબહિર્ધાકાયમુપાદાયોત્પન્નાઃ, સ્વસન્તાનિકબાહ્યા[યતના]લમ્બનતયા પારસંતાનિકાધ્યાત્મિકાયતનાલંબનતયા વા ॥
ચેતસો લીનત્વં વિશેષાધિગમપ્રત્યાત્મપરિભવમુખૈઃ વિષાદઃ । પરિસ્રવપરિખેદો દંશમશકાદ્યુપદ્રવોત્પીડનાસહનમ્ । અલ્પમાત્રસંતુષ્ટિઃ અલં મે તાવતા કુશલપક્ષેણેતિ પ્રતિવારણમ્ । આપત્તિવિપ્રતિસારો ( અભિધ્-સ્-ભ્ 86 ) ઽભિક્રમપ્રતિક્રમાદિષ્વસંપ્રજ્ઞાનચારિણઃ શિક્ષાવ્યતિક્રમપૂર્વઃ પશ્ચાત્તાપઃ । નિક્ષિપ્તધુરતા પ્રમાદદોષેણ યથારમ્ભં કુશલપક્ષપ્રયોગાન્તાનિર્વાહ ઇતિ ॥
ફલં યથાક્રમં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં શુચિસુખનિત્યાત્મવિપર્યાસપ્રહરણમ્, અશુ[ભ]ભાવના[તઃ], યત્કિંચિત્ વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેતિ જ્ઞાનાત્, આશ્રયાલંબનાદિભેદૈઃ પ્રતિક્ષણં વિજ્ઞાનસ્યાન્યથાવગમાત્, નિર્વ્યાપારસંક્લેશબ્યવદાનધર્મમાત્રપરીક્ષણાચ્ચેતિ ॥
પુનરેષાં યથાક્રમં ચતુઃસત્યાવતારઃ ફલમ્ । કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનેન દુઃખસત્યમવતરતિ, સંસ્કારદુઃખતાલક્ષણેન દૌષ્ઠુલ્યેન પ્રભાવિતત્વાત્ કાયસ્ય । તથાહિ તત્પ્રતિપક્ષભૂતા પ્રસ્રબ્ધિઃ કાય એવ વિશેષેણોત્પદ્યત ઇતિ । વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનેન સમુદયસત્યમવતરતિ, સુખાદિવેદનાધિષ્ઠાનત્વાત્ સંયોગાદિતૃષ્ણાયાઃ । ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનેન નિરોધસત્યમવતરતિ, નિરાત્મકં વિજ્ઞાનમાત્રં ન ભવિષ્યતીતિ પશ્યત આત્મોચ્છેદાશઙ્કામુખેન નિર્વાણોત્ત્રાસાભાવાત્ । ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનેન માર્ગસત્યમવતરતિ, વિપક્ષધર્મપ્રહાણાય પ્રતિપક્ષધર્મભાવનાદિતિ । પુનરેષાં કાયવેદનાચિત્તધર્મવિસંયોગઃ ફલં યથાક્રમં વેદિતવ્યમ્, તદ્ભાવનયા કાયાદિપક્ષદૌષ્ઠુલ્યાપગમાદિતિ ॥

સમ્યક્પ્રહાણાનાં પ્રથમસ્યાનુત્પન્નો વિપક્ષ આલંબનમ્, તેનાનુત્પન્નપાપકાકુશલધર્માનુત્પાદાય છન્દજનનાત્ । દ્વિતીયસ્યોત્પન્નો વિપક્ષઃ । તૃતીયસ્યાનુત્પન્નઃ પ્રતિપક્ષઃ । ચતુર્થસ્યોત્પન્ન આલંબનમિતિ યથાસૂત્રં યોજયિતવ્યમ્ ।
છન્દં જનયતીત્યેવમાદિભિઃ સાશ્રયા વીર્યભાવના પરિદીપિતા । અત્રાશ્રયશ્છન્દઃ, તત્પૂર્વકત્વાદુદ્યોગસ્ય । યદા શમથાદિનિમિત્તમનસ્કારેણ નિરપેક્ષાલંબનં કેવલં પ્રતિપક્ષં ભાવયતિ તદા વ્યાયચ્ચ્ઝત ઇત્યુચ્યતે । યદા તુલયોપક્લેશે ઉત્પન્ને તદપકર્ષણાર્થ પ્રસદનીયાદિમનસ્કારૈઃ ચિત્તમુન્નામયતિ, ( અભિધ્-સ્-ભ્ 87 ) ઔદ્ધત્યોપક્લેશે ચોત્પન્ને પ્રત્યાસંક્ષેપમુખેન ચિત્તં ધારયતિ તદા વીર્યમારભત ઇત્યુચ્યતે । અત એવ લયૌદ્ધત્યાપકર્ષણોપાયસંદર્શનાર્થમનન્તરમાહ ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ પ્રદધાતીતિ ।
ફલં પ્રથમદ્વિતીયયોઃ સમ્યક્પ્રહાણયોરશેષવિપક્ષહાનિઃ, તાભ્યાં યથાયોગમુત્પન્નાનુત્પન્નપાપકાકુશલધર્મપ્રહાણાત્ । તૃતીયસ્ય પ્રતિપક્ષપ્રતિલમ્ભઃ, તેનાનુત્પન્નકુશલધર્મોત્પાદનાત્ । ચતુર્થસ્ય પ્રતિપક્ષવૃદ્ધિઃ, તેનોત્પન્નકુશલધર્મવિપુલતાપાદનાદિતિ ॥
ઋદ્ધિપાદાલંબનં નિષ્પન્નેન સમાધિના યત્કરણીયમૃદ્ધયાદિકં કૃત્યમ્ ॥
છન્દસમાધિર્યત્ સત્કૃત્યપ્રયોગમાગમ્ય સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાં તીવ્રેણ છન્દેન તીવ્રેણાદરેણ પ્રયોગઃ સત્કૃત્યપ્રયોગ ઇતિ કૃત્વા । વીર્યસમાધિર્યત્સાતત્યપ્રયોગમાગમ્ય સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ । તદ્વીર્યમિત્યુચ્યતે યન્નિત્યં પ્રયુજ્યત એવ ન કદાચિન્ન પ્રયુજ્યતે । ચિત્તસમાધિર્યત્પૂર્વજન્માન્તરે સમાધિભાવનામાગમ્યતત્પરિપુષ્ટબીજત્વાચ્ચિત્તસ્ય સ્વરસેન સમાધ્યનુકૂલપરિણામે સતિ સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ । અપિ ખલુ ઋદ્ધિપાદાભિનિર્હારયોર્નિદર્શનાર્થમેવ સમ્યક્પ્રહાણભાવનાયાં છન્દં જનયતીત્યેવમાદિનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ । ચિત્તં પ્રદધાતિ પ્રગૃહ્ણાતીત્યેષા ચાત્ર પાઠાનુપૂર્વી વેદિતવ્યા । તત્ર ચિત્તસમાધિર્યચ્ચિતં પ્રદધત્ સ્પૃશતીતિ પ્રત્યાત્મં ચિત્તમેવ ચિત્તં ધારયન્ શમયન્નભિસંક્ષિપન્નધિગચ્છતીત્યર્થઃ । મીમાંસાસમાધિર્યચ્ચિતં પ્રગૃહ્ણન્નિતિ ધર્મવિપશ્યનામુખેન ચિત્તમુત્તાપયતીત્યર્થઃ ॥
ભાવના છન્દાદીનામષ્ટાનાં પ્રહાણસંસ્કારાણામભ્યાસઃ । તે પુનરષ્ટૌ પ્રહાણસંસ્કારાશ્ચતુર્ધા ક્રિયન્તે । તદ્યથા વ્યાવસાયિકશ્છન્દવ્યાયામશ્રદ્ધાઃ ॥ તત્ર છન્દો વ્યાયામસ્યાશ્રયઃ । છન્દસ્ય પુનઃ શ્રદ્ધા નિમિત્તમ્ । તથાહિ યો યેનાર્થી ભવતિ તત્પ્રાપ્ત્યર્થ વ્યાયચ્છતે । અર્થિત્વં ચ નાન્તરેણ તદસ્તિ ત્વાદ્યભિસંપ્રત્યમિતિ । અનુગ્રાહિકઃ પ્રસ્રબ્ધિઃ, તયા કાયચિત્તાનુગ્રહકરણાત્ । ઔપનિબન્ધિકઃ સ્મૃતિસંપ્રજન્યે, આલંબનાસંપ્રમોષેણ ચિત્તસ્યૈકાગ્રાવસ્થાનાત્, તત્પ્રમાદે ચ સતિ પરિચ્છેદાત્ યથાક્રમમ્ । પ્રાતિપક્ષિકશ્ચેતનોપેક્ષે, ચિત્તપ્રગ્રહપ્રધાનાભિસંસ્કારાભ્યામુત્પન્નલયૌદ્ધત્યપરિવર્જનાન્નિરુપક્લેશશમથાદિનિમિત્તાનુકરણાચ્ચેતિ ॥ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 88 )
સંક્ષેપનિદાનં વિપશ્યનારહિતસ્ય કૌસીદ્યમુખેન લયઃ । વિક્ષેપનિદાનમશુભસંજ્ઞારહિતસ્યૌદ્ધત્યમુખેન સંપ્રગ્રહઃ । સંક્ષેપઃ સ્ત્યાનનિમિત્તમુખે નાન્તઃસંકોચઃ । વિક્ષેપઃ શુભનિમિત્તાનુસારમુખેન વિષયેષુ વિસારઃ । આલીનત્વાનુકૂલા ભાવના પ્રત્યવેક્ષણાનિમિત્તં નિશ્રિત્ય ધર્મવિપશ્યના । અવિક્ષેપાનુકૂલાશુભતઃ કેશાદિદ્રવ્યપ્રત્યવેક્ષા । તદુભયાનુકૂલાલોકસંજ્ઞા । એતચ્ચ યથા ક્રમમધિકૃત્યોક્તં ભગવતા - નચ મે છન્દો ઽતિલીનો ભવિષ્યતિ, નાતિપ્રગૃહીતઃ, નાધ્યાત્મં સંક્ષિપ્તઃ ન બહિર્ધા વિક્ષિપ્તઃ, પશ્ચાત્પૂર્વસંજ્ઞી ભવિષ્યતિ ઊર્ધ્વમધઃસંજ્ઞી ચ, વિવૃતેન ચેતસાપર્યવનદ્ધેન સપ્રભાસસહગતં ચિત્તં ભાવયિષ્યામિ ન ચ મે ઽન્ધકારાયત્તત્વં ભવિષ્યતિ ચેતસ ઇતિ ।
ફલં યથેષ્ટમૃદ્ધયાદિગુણનિષ્પાદનાત્ ॥
ઇન્દ્રિયાણાં ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યાલંબનમ્, સત્યાભિસમયપ્રયોગસંગૃહીતત્વેન તદાકારત્વાત્ ॥ ફલં તદાધિપત્યાદચિરેણ કાલેન દર્શનમાર્ગસ્યોત્પાદઃ તસ્મિન્નેવ ચ કાલે નિર્વેધભાગીયભજનં ચ સંતાનસ્ય ॥
બલાનામાલંબનાદિકમિન્દ્રિયૈઃ સમાનમ્ ॥ ફલે તુ વિશેષઃ । તથાહ્યેષાં તચ્ચ યથોક્તમ્ - આશ્રદ્વ્યાદિવિપક્ષનિર્લેખશ્ચાધિક ઇત્યત એવૈષાં તુલ્યાનામાલંબનસ્વભાવાદિકાનામપ્યનવમૃદ્યતાર્થવિશેષેણ બોધિપક્ષાન્તરત્વમ્ ॥
બોધ્યઙ્ગાનામાલંબનં ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં યથાભૂતતેતિ પરમાર્થો વિશુદ્ધયાલંબનમિત્યર્થઃ । સ્વભાવઃ સ્મૃત્યાદયઃ સપ્ત ધર્માઃ । તત્ર સ્મૃતિઃ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 89 ) સંનિશ્રયાઙ્ગમ્, ઉપસ્થિતસ્મૃતેઃ સર્વકુશલધર્માભિલપનાત્ । ધર્મવિચયઃ સ્વભાવાઙ્ગમ્, સંબોધિલક્ષણત્વાત્ । વીર્યં નિર્યાણાઙ્ગમ્, તેન યાવદ્ગમ્યં ગમનાત્ । પ્રીતિરનુશંસાઙ્ગમ્, તયા સંતાનપ્રીણનાત્ । પ્રસ્રબ્ધિઃ સમાધિરુપેક્ષા ચાસંક્લેશાઙ્ગમ્ । તત્ર પ્રસ્રબ્ધ્યા ન સંક્લિશ્યતે, તયા દૌષ્ઠુલ્યસ્રાવણાત્ । સમાધૌ ન સંક્લિશ્યતે, તત્ર સ્થિતસ્યાશ્રયપરિવર્તનાત્ । ઉપેક્ષાસંક્લેશઃ, અભિધ્યાદૌર્મનસ્યાપગતાક્લિષ્ટાવસ્થાસ્વભાવત્વાત્ । ભાવના સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતમિત્યેવમાદિરેભિઃ ચતુર્ભિઃ પદૈર્યથાક્રમં ચતુઃસત્યાલંબના બોધ્યઙ્ગભાવના પરિદીપિતા । તથાહિ દુઃખં દુઃખત આલંબમાનસ્ય તદ્વિવેકાન્વેષણાદ્દુઃખાલંબનં વિવેકનિશ્રિતમિત્યુચ્યતે । તૃષ્ણાલક્ષણં દુઃખસમુદયં દુઃખસમુદયત આલંબમાનસ્ય તદ્વિરાગાન્વેષણાત્તદાલંબનં વિરાગનિશ્રિતમ્ । દુઃખનિરોધં દુઃખનિરોધત આલંબમાનસ્ય તત્સાક્ષાત્કરણાન્વેષણાત્તદાલંબનં નિરોધનિશ્રિતમ્ । દુઃખનિરોધગામિની પ્રતિપદ્ વ્યવસર્ગ ઇત્યુચ્યતે, તયા દુઃખવિસર્જનાત્ । તાં તથાલંબમાનસ્ય તદ્ભાવનાન્વેષણાત્તદાલંબનં વ્યવસર્ગપરિણતમિત્યુચ્યતે । ફલં દર્શનહેયાનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણમ્, બોધ્યઙ્ગાનાં દર્શનમાર્ગસ્વભાવત્વાત્ ॥

માર્ગાઙ્ગાનામાલંબનં દર્શનમાર્ગાદુત્તરકાલં સૈવ યથાદૃષ્ટાનાં સત્યાનાં યથાભૂતતા । સ્વભાવઃ સમ્યગ્દૃષ્ટયાદયો ઽષ્ટૌ ધર્માઃ । તત્ર સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ પરિચ્છેદાઙ્ગમ્, તયા યથાનુભવં તત્ત્વાવધારણાત્ । સમ્યક્સંકલ્પઃ પરસંપ્રાપણાઙ્ગમ્, તેન યથાધિગમં વ્યવસ્થાપ્ય વાક્સમુત્થાપનાત્ । સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાઃ પરસંપ્રત્યયાઙ્ગમ્, તૈર્યથાક્રમમધિગન્તુઃ પરૈદૃષ્ટયાદિવિશુદ્ધિનિશ્ચયનાત્ । તત્ર સમ્યગ્વાચાધિગમાનુરૂપપ્રશ્નવ્યાકરણસાંકથ્યવિનિશ્ચયેનાસ્ય દર્શનવિશુદ્ધિર્વિજ્ઞાયતે । સમ્યક્કર્માન્તેનાભિક્રમપ્રતિક્રમાદિષુ સંપન્નચારિત્રતયા શીલવિશુદ્ધિઃ સમ્યગાજીવેન યથાનુજ્ઞં ધર્મેણ ચીવરાદિપર્યેષણાદાજીવવિશુદ્ધિરિતિ । સમ્યગ્વ્યાયામઃ ક્લેશાવરણવિશોધનાઙ્ગમ્, તેનાશેષ સંયોજનપ્રહાણાત્ । સમ્યક્સ્મૃતિરુપક્લેશાવરણવિશોધનાઙ્ગમ્, ( અભિધ્-સ્-ભ્ 90 ) તયા સમ્યક્શમથાદિનિમિત્તાસંપ્રમોષેણ લયાદ્યુપક્લેશાનવકાશાત્ । સમ્યક્સમાધિર્વૈશેષિકગુણાવરણવિશોધનાઙ્ગમ્, તેનાભિજ્ઞાદિગુણાભિનિર્હરણાત્ । ભાવના બોધ્યઙ્ગવત્, તદ્યથા સમ્યગ્દૃષ્ટિં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતામિતિ વિસ્તરઃ । તેષાં ચ પદાનામર્થઃ યથાનિર્દિષ્ટં પુરસ્તાત્તથાનુગન્તવ્યઃ ॥
પ્રતિપદાં ધર્મપદાનાં ચ પૂર્વવદર્થનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ દુખા પ્રતિપદનાગમ્યારૂપ્યનિશ્રિતા યથાક્રમં શમથવિપશ્યનામાન્ધાત્ । સુખા ધ્યાનનિશ્રિતા યુગનદ્ધવાહિત્વાત્ ધન્ધાભિજ્ઞા દ્વયોરપ્યનયોર્દુઃખસુખનિશ્રયયોર્મૃદ્વિન્દ્રિયાણામ્ । ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા તયોરેવ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાણામિતિ ॥
શમથઃ નવકારચિત્તસ્થિતિઃ । તત્ર બાહ્યાલંબનેભ્યઃ પ્રતિસંહૃત્યા ધ્યાત્મમવિક્ષેપાપાદિતશ્ચિત્તસ્યોપનિબન્ધઃ સ્થાપના । તસ્ય ચિત્તસ્યૈવમાદિત ઉપનિબદ્ધસ્ય ચલસ્યૌદારિકસ્ય તસ્મિન્નેવાલંબને સંતતિયોગેન સૂક્ષ્મીકરણેન ચાભિસંક્ષેપઃ સંસ્થાપના । તસ્ય સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્વહિર્ધા વિક્ષિપ્તસ્ય પુનઃ પ્રતિસંહરણમવસ્થાપના । આદિત એવ તસ્ય ચિત્તસ્ય બહિરવિસારાયોપસ્થિતસ્મૃતિતોપસ્થાપના । પૂર્વમેવ વિક્ષેપનિમિત્તેષુ રૂપાદિષ્વાદીનવસંજ્ઞામધિપતિ કૃત્વા ચિત્તસ્ય પ્રસરાદાનં દમનમ્ । ચેતઃસંક્ષોભકરેષુ વિતર્કોપક્લેશેષ્વાદીનવદર્શનેન પ્રસરાદાનં શમનમ્ । સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્વિતર્કાદિસમુદાચારે સતિ તદનધિવાસના વ્યુપશમનમ્ । અભિસંસ્કારેણ નિશ્છિદ્રનિરન્તરસમાધિપ્રવાહાવસ્થાપના એકોતીકરણમ્ । સ્વભ્યસ્તત્વાદનભિસંસ્કારેણાનાભોગેન ચિત્તસમાધિપ્રવાહસ્યાવિક્ષેપેણ પ્રવૃત્તિઃ સમાધાનમિતિ ॥
વિપશ્યના યથાપિ તદ્ધર્માન્વિચિનોતીત્યેવમાદિઃ । તત્ર ચરિતવિશોધનમાલંબનં કૌશલ્યાલંબનં વા ક્લેશવિશોધનં વા યાવદ્ભાવિકતયા ( અભિધ્-સ્-ભ્ 91 ) વિચિનોતિ, યથાવદ્ભાવિકતયા પ્રવિચિનોતિ, સવિકલ્પેનમનસ્કારેણ પ્રજ્ઞાસહગતેન નિમિત્તીકુર્વન્ પરિવિતર્કયતિ, સંન્તીરયન્ પરિમીમાંસામાપદ્યત ઇતિ ॥
અપિ ખલુ [શમથ]વિપશ્યનામાગમ્ય ચત્વારો માર્ગા ઇતિ ચત્વારો માર્ગોપદેશનામધિકૃત્ય । તત્ર પ્રથમઃ શમથસ્ય લાભિત્વાદભિનિષીદન્નેવ ચિત્તં સ્થાપયતિ યાવત્સમાધત્તે, વિપશ્યાનાયા અલાભિત્વાત્તુ સમાધિં નિશ્રિત્ય પશ્ચાત્તથાનિષણ્ણસ્તાન્ ધર્માન્વિચિનોતિ યાવત્પરિમીમાંસામાપદ્યતે । દ્વિતીયો વિપર્યયેણ વેદિતવ્યઃ । તૃતીયા ઉભયસ્યાલાભ્યુભયત્ર યોગં કરોતિ । કથં કૃત્વા, શ્રુતોદ્ગ્રહણમુખેન વિવશ્યનાયાં યોગં કરોતિ તત્પૂર્વકં ચ શમથે । ચતુર્થ ઉભયસ્ય લાભાત્ ॥
અજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં પ્રયોગમાર્ગે નિર્વેધભાગીયસંગૃહીતે પઞ્ચદશસુ ચ દર્શનમાર્ગચિત્તક્ષણેષુ યદિન્દ્રિયમ્, તદ્યથા મનૈન્દ્રિયમ્, પઞ્ચ શ્રદ્ધાદીનિ, અનાગમ્યાદિનિશ્રયભેદેન યથાસંભવં સુખસૌમનસ્ય દૌર્મનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણાં ચાન્યતમમ્ । દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયં પુનઃ પ્રયોગકાલે નિર્વેધભાગીયપૃષ્ઠેનોત્તરવિમોક્ષસ્પૃહાસંગૃહીતં વેદિતવ્યમ્ । તદેતત્સંભવતો દશવિધમિન્દ્રિયમનાજ્ઞાતપૂર્વસ્ય તત્ત્વસ્યાજ્ઞાયૈ પ્રવૃત્તત્વાદનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમિત્યુચ્યતે । એતદેવ દશવિધમિન્દ્રિયં ષોડશાદ્દર્શનમાર્ગચિત્તક્ષણાદ્યાવદ્વજ્રોપમઃ સમાધિરિત્યેતસ્મિન્શૈક્ષમાર્ગે આજ્ઞેન્દ્રિયમિત્યુચ્યતે, અપૂર્વજ્ઞેયાભાવાત્ । એતદેવ પુનર્નવવિધમિન્દ્રિયં દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયવર્જમશૈક્ષમાર્ગે આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમિત્યુચ્યતે, આજ્ઞાતાવિનો ઽર્હત્ ઇન્દ્રિયમિતિ કૃત્વા ॥
ભાવના માર્ગાધિકારેણેદમપિ વક્ષ્યતે । ઊર્ધ્વભૂમિકે માર્ગે સંમુખીભાવેન ભાવ્યમાને ઽસંમુખીભૂતાન્યપ્યધોભૂમિકાનિ કુશલમૂલકાનિ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 92 ) ભાવનાં ગચ્છન્તિ, તેષુ વિભુત્વલાભાત્ । વિભુત્વં પુનરુત્તપ્તસંમુખીભાવેન તશિતા વેદિતવ્યા ॥
નિષ્ઠામાર્ગઃ સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનાં પ્રતિપ્રસ્રબ્ધેરિતિ વિસ્તરઃ ॥
તત્ર સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનિ ચતુર્વિતિર્ભવન્તિ । તદ્યથા સર્વત્રગમભિલાપદૌષ્ઠુલ્યં યા ચક્ષુરાદિસર્વધર્મનામાભિનિવેશવાસનાલયવિજ્ઞાને સંનિવિષ્ટાનાદિકાલાનુસૃતા, યાસાવુચ્યતે પ્રપઞ્ચવાસનેતિ, યતશ્ચક્ષુરાદયો ધર્માઃ સનામાભિનિવેશાઃ પુનઃ પુનઃ પ્રવર્તન્ત ઇતિ । વેદિતદૌષ્ઠુલ્યં સાસ્રવાણાં વેદનાનાં વાસના । ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યં ક્લેશાનામનુશયઃ । કર્મદૌષ્ઠુલ્યં સાસ્રવાણાં કર્મણાં વાસના । વિપાકદૌષ્ઠુલ્યં વિપાકસ્યા કર્મણ્યતા । ક્લેશાવરણદૌષ્ઠુલ્યં તીવ્રાયતક્લેશતા । કર્માવરણદૌષ્ઠલ્યં માર્ગાન્તરાયિકાનન્તર્યાદિકકર્માવૃતતા । વિપાકાવરણદૌષ્ઠુલ્યં સત્યાભિસમયવિધુરનારકાદ્યાત્મ ભાવપ્રતિલમ્ભઃ । નિવરણદૌષ્ઠુલ્યં કુશલપક્ષપ્રયોગાન્તરાયિકકામછન્દાદ્યભિભૂતતા । વિતર્કદૌષ્ઠુલ્યં પ્રવ્રજ્યાભિરતિ વિબન્ધકામવિતર્કાદ્યભિભૂતતા । આહારદૌષ્ઠુલ્યમત્યલ્પબહુભોજનનેન પ્રયોગાયોગ્યતા । મૈથુનદૌષ્ઠુલ્યં દ્વયદ્વયસમાપત્તિકૃતા કાયચિત્તવ્યથા । સ્વપ્નદૌષ્ઠુલ્યં મિદ્ધકૃતમાશ્રયજાડ્યમ્ । વ્યાધિદૌષ્ઠુલ્યં ધાતુવૈષમ્યકૃતાસ્વસ્થતા । જરાદૌષ્ઠુલ્યં ભૂતવિપરિણામકૃતાવિધેયતા । મરણદૌષ્ઠુલ્યં મ્રિયમાણસ્ય સર્વેન્દ્રિયાકુલતા । પરિશ્રમદૌષ્ઠુલ્યમતિગમનાદિકૃતો ઽઙ્ગમર્દઃ । દૃઢદૌષ્ઠુલ્યં યથાસંભવમેત દેવાભિલાપદૌષ્ઠુલ્યાદિકમપરિનિર્વાણવતામ્ । ઔદારિકમધ્યસૂક્ષ્મદૌષ્ઠુલ્યાનિ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 93 ) યથાક્રમં કામરૂપારૂપ્યાવચરાણિ વેદિતવ્યાનિ । ક્લેશાવરણદૌષ્ઠુલ્યં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિ[વિ]પક્ષઃ । સમાપત્ત્યાવરણદૌષ્ઠુલ્યં નવા[નુ]પૂર્વસમાપત્ત્યભિનિર્હાર[વિ]પક્ષઃ । જ્ઞેયાવરણદૌષ્ઠુલ્યં સર્વજ્ઞતાવિપક્ષઃ । ઇત્યેવમેષાં યથાયોગં સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનાં પ્રતિપ્રસ્રવ્ધેનિષ્ઠામાર્ગઃ । યથોક્તં - "તસ્ય ચેતોવિમુક્તેઃ પારિપૂર્યા પ્રજ્ઞાવિમુક્તેઃ પારિપૂર્યા કાયદૌષ્ઠુલ્યાનાં પ્રતિપ્રસ્રબ્ધેઃ । સ્મૃત્યા સમન્વાગમહેતોરેવમસ્ય પ્રથમં દ્વારં સુદાન્તં ભવતિ સુગુપ્તં સુરક્ષિતં સુસંવૃતં સુભાષિતમ્, યદુત ચક્ષુર્વિજ્ઞેયેષુ રૂપેષ્વેવં યાવન્મનો વિજ્ઞેયેષુ ધર્મેષ્વિ"તિ ॥

વજ્રોપમઃ સમાધિર્ભાવનામાર્ગસ્યાન્ત્યા પ્રહાણમાર્ગાવસ્થા વેદિતવ્યા । સ ચ સમાધિર્નિરન્તરસ્તત્પ્રવાહરય લૌકિકેન માર્ગે ણાન્તરાખણ્ડનાત્ । દૃઢઃ સર્વાવરણૈરચ્છિદ્રણાત્ સર્વાવરણભેદિતયા ચ સારત્વાત્ । એકરસ ઇતિ નિર્વિકલ્પૈકરસત્વાત્ । વ્યાપી સર્વજ્ઞેયસામાન્યતથતાલંબનત્વાત્ । એતદર્થપ્રતિબિમ્બનાર્થ ભગવતોક્તમ્ - તદ્યથા મહાશૈલઃ પર્વતો ઽખણ્ડો ઽચ્છિદ્રો ઽશુષિર એકધનઃ સુસંવૃત ઇતિ ॥
નિરન્તરાશ્રયપરિવૃત્તિવિધાર્શક્ષમાર્ગલાભિનઃ । ચિત્તાશ્રયપરિવૃત્તિર્ધર્મતા, ચિત્તસ્ય પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરસ્યાશેષાગન્તુકોપક્લેશાપગમાદ્યા પરિવૃત્તિઃ, તથતાપરિવૃત્તિરિત્યર્થઃ । માર્ગાશ્રયપરિવૃતિઃ પૂર્વં લૌકિકો માર્ગો ઽભિસમયકાલે લોકોત્તરત્વેન પરિવૃતઃ શૈક્ષશ્ચોચ્યતે સાવશેષકરણીયત્વાત્ । યદા તુ નિર્હતાશેષવિપક્ષો ભવતિ ત્રૈધાતુકવૈરાગ્યાત્તદાસ્ય માર્ગસ્વભાવસ્યાશ્રયસ્ય પરિપૂર્ણા પરિવૃત્તિર્વ્યવસ્થાપ્યતે । દૌષ્ઠુલ્યાશ્રયપરિવૃત્તિરાલયવિજ્ઞાનસ્ય સર્વક્લેશાનુશયાપગમેન પરિવૃત્તિર્વેદિતવ્યા ॥
ક્ષયે સતિ, વિષયે વા તસ્મિન્ યજ્જ્ઞાનં ક્ષયજ્ઞાનમેતદુક્તં ભવતિ । નિરવશેષં પ્રક્ષીણે સમુદયે યજ્જ્ઞાનં તદવસ્થસ્ય હેતુનિરોધાલંબનં વા ક્ષયજ્ઞાનમિતિ ॥
તથાનુત્પાદે સતિ વિષયે વા તસ્મિન્ યજ્જ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનમ્ આયત્યાં સર્વસ્ય દુઃખસ્યાત્યન્તમનુત્પત્તિધર્મતાયાં સત્યાં યજ્જ્ઞાનમન્યસત્યાલંબનમિતિ । યદ્વા દુઃખસત્યાનુત્પાદાલંબનં તદનુત્પાદજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ॥
દશાશૈક્ષા ધર્મા અશૈક્ષાઞ્છીલાદીન્ પઞ્ચ સ્કન્ધાનધિકૃત્ય । તત્ર અશૈક્ષા સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવા અશૈક્ષશીલસ્કન્ધઃ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 94 ) સમ્યક્સ્મૃતિસમાધિઃ સમાધિસ્કન્ધઃ । સમ્યગ્દૃષ્ટિસંકલ્પવ્યાયામાઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધઃ । સમ્યગ્વિમુક્તિર્વિમુક્તિસ્કન્ધઃ । સમ્યગ્જ્ઞાનં વિમુક્તિર્જ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધ ઇતિ ॥
પુનર્માર્ગસત્યસ્ય ચત્વાર આકારાશ્ચત્વારિ લક્ષણાનિ । તત્ર તત્ત્વાર્થ માર્ગયત્યનેતિ માર્ગઃ । અય[થા]ભૂતાનાં ક્લેશાનાં પ્રતિપક્ષત્વાત્ ન્યાયઃ । તત્ત્વાનવબોધદોષેણાનિત્યાદિવિપર્યાસૈર્વિપર્યસ્તસ્ય ચિત્તસ્યાવિપર્યાસે તત્ત્વાવબોધે પ્રતિપાદનાત્પ્રતિપત્ । નિત્ય આત્યન્તિકે નિઃસરણપદે યાનાન્નૈર્યાણિક ઇતિ ॥
દુઃખાદિસત્યેષ્વનિત્યાદયઃ ષોડશાકારા લૌકિકા લોકોત્તરાશ્ચ સન્તિ । તત્ર લૌકિકા જ્ઞેયે ઽપ્રવિષ્ટાઃ સાવરણાઃ સવિકલ્પાશ્ચ, તથતાયા અપ્રતિવેધાત્ ક્લેશાનુશયિત્વાદભિલાપમુખેન પ્રપઞ્ચનાચ્ચ યથાક્રમમ્ । વિપર્યયેણ લોકોત્તરાઃ સુપ્રવિષ્ટા નિરાવરણાશ્ચ સન્તો નિર્વિકલ્પતયા લૌકિકેભ્યો વિશિષ્યન્તે । કથં પુનરેતે ઽવિકલ્પયન્તો જ્ઞેયેષુ પ્રવિષ્ટા ભવન્તિ । યસ્માદેતેષુ વર્તમાનો ઽનિત્યાર્થ પશ્યતિ સાક્ષાદનુભવતિ, ન ત્વનિત્યમિતિ પશ્યત્યભિલાપપ્રપઞ્ચમુખેનેતિ । એવં દુઃખાદિષ્વાકારેષુ યોજયિતવ્યમ્ ॥
ધર્મવિનિશ્ચયે ધર્મો દ્વાદશાઙ્ગં વચોગતમ્ ॥
તત્ર સૂત્રં યદભિપ્રેતાર્થસૂચનાકારેણ ગદ્યભાષિતમ્ । કિં પુનઃ કારણં તથાગતસ્તમભિપ્રેતમર્થ વિવૃત્યૈવ ન દેશયતીત્યાહ દશાનુશંસાન્ સંપશ્યંસ્તથાગતઃ સૂચનાકારેણ ધર્મં દેશયતિ । સુખં વ્યવસ્થાપયતિ, દૈશિકૈર્હિ, બહુધા વ્યવસ્થાપ્ય પ્રાપણીયસ્યાર્થસ્ય, સંક્ષિપ્યાકૃચ્છ્રેણ વ્યવસ્થાપનાત્ । સુખં દેશયતિ, અલ્પેન મહતો ઽર્થવિસ્તરસ્ય પ્રત્યાયનાત્, તદ્યથા સ્થાપયતિ સંસ્થાપયતીત્યેવમાદિ । શ્રોતાપિ સુખમુદ્ગૃહ્ણાતિ । ધર્મગૌરવતયા ક્ષિપ્રં સંભારાન્ પરિપૂરયતિ, ભાવગમ્યો ઽયં ધર્મ ઇત્યવગમ્ય જાતાસ્થસ્ય તસ્મિન્ ધર્મે આદરમુખેન શ્રદ્ધાદિસંભારપરિપૂરણાત્ । આશુ ધર્મતાં પ્રતિવિધ્યતિ, તથાદરપ્રયોગિણઃ પ્રજ્ઞાયાઃ તૈક્ષ્ણીભાવાત્ । રત્નેષ્વવેત્ય પ્રસાદં પ્રતિલભતે, દેશનાયાઃ સુવ્યવસ્થિતભાવગમેન દૈશિકાદિષ્વભિપ્રસાદોત્પાદાત્ । પરમદૃષ્ટધર્મસુખવિહારં સ્પૃશતિ, અભિપ્રાયાર્થ તીવ્રેણ યોગેન ચિન્તયિત્વા લબ્ધવતઃ પ્રામોદ્યવિશેષાધિગમાત્ । સાંકથ્યવિનિશ્ચયેન સતાં ચિત્તમારાધયતિ, ગૂઢાર્થવિવરણાત્, અત એવ પણ્ડિતઃ પણ્ડિત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ, યશો ઽસ્ય સમન્તાન્નિશ્ચરતીત્યર્થઃ । ઉભયં ચૈતત્પશ્ચિમસભિસમયૈકો ઽનુશંસો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
નીતાર્થ સૂત્રં વ્યાકરણમ્ તેન વિવૃત્યાભિસંધિવ્યાકરણાત્ ॥
ઉદાનં યદાત્તમનસ્કેનોદાહૃતમ્ તદ્યથા યદા ઇમે પ્રાદુર્ભવન્તિ ધર્મા ઇત્યેવમાદિ ॥
નિદાનં યત્કિંચિદેવ પુદ્ગલમુદ્દિશ્ય ભાષિતં સોત્પત્તિકશિક્ષા પ્રજ્ઞપ્તિકભાષિતં વા, તદ્યથાસ્મિન્નિદાને ઽસ્મિન્ પ્રકરણ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
અવદાનં સદૃષ્ટાન્તકં ભાષિતમ્, તેનાર્થવ્યવદાનાદભિવ્યઞ્જનાદિત્યર્થઃ ॥
વૈપુલ્યં વૈદલ્યં વૈતુલ્યમિત્યેતે મહાયાનસ્ય પર્યાયાઃ, તદેતત્સપ્તવિધમહત્ત્વયોગાન્મહત્ત્વયાનમિત્યુચ્યતે । સપ્તવિધં મહત્વમ્ - આલંબનમહત્ત્વં શતસાહસ્રિકાદિસૂત્રાપરિમિતદેશનાધર્મા લંબનાદ્બોધિસત્ત્વમાર્ગસ્ય । પ્રતિપત્તિમહત્ત્વં સકલસ્વપરાર્થપ્રતિપત્તેઃ । જ્ઞાનમહત્વં પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનાત્ । વીર્યમહત્ત્વં ત્રિષુ મહાકલ્પાસંખ્યેયેષ્વનેકદુષ્કરશતસહસ્રપ્રયોગાત્ । ઉપાયકૌશલ્યમહત્ત્વં સંસારનિર્વાણાપ્રતિષ્ઠાનાત્ । પ્રાપ્તિમહત્ત્વં વલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માદ્યપ્રમેયાસંખ્યેયગુણાધિગમાત્ । કર્મમહત્ત્વં યાવત્સંસારબોધ્યાદિસન્દર્શનેન બુદ્ધકાર્યાનુષ્ઠાનાદિતિ ॥
ઉપદેશો યત્રાવિપરીતેન ધર્મલક્ષણેન સૂત્રાદીનામર્થનિર્દેશઃ ।
નિદાનં સોત્પત્તિકશિક્ષાપ્રજ્ઞપ્તિભાષિતસંગૃહીતં વિનયપિટકમ્, અવદાનાદિકં તસ્ય પરિવારો વેદિતવ્યઃ । અદ્ભુતધર્માણાં બોધિસત્ત્વસૂત્રપિટકે સંગ્રહણમ્, તેષાં વિશેષેણાચિન્ત્યોદારપ્રભાવવિશેષયોગાત્ । ઉપદેશ ઉભયત્ર શ્રાવકયાને મહાયાને ચાભિધર્મપિટકમ્ ॥
સૂત્રપિટકવ્યવસ્થાનં વિચિકિત્સોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ વિનેયાનામુત્પન્નાનુત્પન્નસંશયચ્છેદાધિકારેણ સૂત્રગેયાદિ દેશનાત્ । વિનયપિટકવ્યવસ્થાનમન્તદ્વયાનુયોગોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ, સંનિધિકારપરિભોગાદિપ્રતિક્ષેપાત્ શતસાહસ્રકવસ્ત્રાનુજ્ઞાનાચ્ચ । અન્તદ્વયં પુનઃ કામસુખલ્લિકાન્ત આત્મક્લેમથાન્તશ્ચ । અભિધર્મવ્યવસ્થાનં સ્વયંદૃષ્ટિપરામર્શોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ, તત્ર વિસ્તરેણ ધર્મલક્ષણસ્થાપનાત્ ॥
પુનઃ સૂત્રપિટકં નિશ્રિત્ય વિનેયાઃ શિક્ષાત્રયે વ્યુત્પદ્યન્તે, તત્ર તસ્ય વિસ્તરેણોદ્ભાવિતત્વાત્ । વિનયં નિશ્રિત્યાધિશીલમધિચિત્તં શિક્ષાં નિષ્પાદયન્તિ, તત્ર પ્રાતિમોક્ષસંવરશિક્ષામાર્ગોપદેશનિશ્રયેણ શીલપરિશોધનાત્તત્પરિશુદ્ધિકૃતાવિપ્રતિસારાદ્યાનુપૂર્વ્યા ચ ચિત્તસમાધાનાત્ । અભિધર્મનિશ્રિત્યાધિપ્રજ્ઞં શિક્ષાં નિષ્પાદયન્તિ, તત્ર વિસ્તરેણ ધર્મપ્રવિચયોપાયોપદેશાદિતિ અતો ઽપિ પિટકત્રયવ્યવસ્થાનમ્ ॥

પુનઃ સૂત્રપિટકં નિશ્રિત્ય ગ્રન્થાર્થવ્યુત્પત્તિઃ । વિનયં નિશ્રિત્ય તદુભયસાક્ષાત્ક્રિયા, શિક્ષાપ્રતિપત્તિપ્રભાવિ[ત]ત્વાદ્વિનયસ્ય । તતો ધર્માર્થયોઃ સાક્ષાત્ક્રિયાયાઃ પદસ્થાનમિત્યુચ્યતે આશ્રયાર્થેન । અભિધર્મં નિશ્રિત્ય પરસ્પરં સાંકથ્યવિનિશ્ચયકૃતેન ધર્મસંભોગેન સ્પર્શવિહારો ભવતિ, તત્ર બહુપ્રકારં ધર્માણાં સ્વલક્ષણાદિધર્મતાયા વ્યુત્પાદનાત્ ॥
એતાન્યેવ ત્રીણિ પિટકાનિ ચતુરશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણિ ભવન્તિ, શ્રાવકયાનાધિકારેણ યાનિ સ્થવિરાનન્દેનોદ્ગૃહીતાનિ ॥ કિં પુનરેકસ્ય ધર્મસ્કન્ધ[સ્ય] પરિમાણમ્ । દશશતસંખ્યો ધર્મસ્કન્ધઃ સહસ્રસંખ્ય ઇત્યર્થઃ । યદ્યેવં સહસ્રસંખ્ય ઇત્યેવં કિ નોચ્યતે । સાહસ્રિકૈકસ્કન્ધવ્યવસ્થાને પ્રયોજનજ્ઞાપનાર્થમ્ । તથાહ્યેકાદિવૃદ્ધયા દશસંખ્યા શતસંખ્યા સહસ્રાદિસંખ્યાઃ । તદ્દશશતસંખ્યા ઉપનિષદો દ્રષ્ટવ્યાઃ । તદ્યથા દશ શતાનિ સહસ્રમ્, શતં સહસ્રાણાં શતસહસ્રમ્, શતં શતસહસ્રાણાં કોટિરિત્યેવં સર્વાસૂત્તરાસુ સંખ્યાસ્વવશ્યમનયોઃ દશશતસંખ્યયોરન્યતરોપનિષદ્ભવતિ । અત એતે એવ સમસ્ય દશશતાન્યેકો ધર્મસ્કન્ધો વ્યવસ્થાપ્યતે । અનયા ચ ગણનયા ચતુરશીતિધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણ્યષ્ટૌ કોટ્યઃ ચત્વારિશચ્ચ લક્ષા ભવન્તિ ॥

સ એષ પિટકત્રયસંગૃહીતો ધર્મઃ કસ્ય ગોચરઃ । શ્રુતમયાદીનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ગોચર આલંબનમિત્યર્થઃ ।
એતત્પ્રસંગેન સાલંબનાદિલક્ષણાનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્મમારભ્યાલંબનાદિકં વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્ર ધર્મે તેષાં કિમાલંબનમ્ । સૂત્રાદિ નામપદવ્યઞ્જનકાયસંગૃહીતા ( અભિધ્-સ્-ભ્ 98 ) સૂત્રાદિદેશનેત્યર્થઃ । આકારઃ, યાન્ સ્કન્ધાદીનર્થ પ્રકારાનારભ્ય સા દેશના, તદાકારાસ્તે ચિત્તચૈતસિકા વેદિતવ્યાઃ । આશ્રયઃ પરવિજ્ઞપ્તિસ્મૃતિર્વાસના ચ । તત્ર દેશનાકાલે પરવિજ્ઞપ્તિરાશ્રયો યો ઽસાવુચ્યતે પરતો ઘોષત ઇતિ તત ઉત્તરકાલં સ્મૃતિરાશ્રયો યથાશ્રુતમનુસ્મૃત્યાભ્યસનાત્ । તત ઉત્તરકાલં વાસનાશ્રયસ્તદનુસ્મૃતિમન્તરેણાપિ પશ્ચાદભ્યાસભાવનાબલેન પ્રતિભાસનાદિતિ । સંપ્રયોગઃ ચિત્તચૈતસિકાનામન્યોન્યસહાયભાવેન સૂત્રાદ્યાલંબને સ્કન્ધાદિપ્રતિસંયુક્તાર્થાકારૈઃ સંપ્રતિપત્તિઃ ॥
qહર્મે આલંબન પ્રભેદો વ્યાપ્યાલંબનાદિકશ્ચતુર્વિધઃ ।
વ્યાપ્યાલંબનં પુનઃ સવિકલ્પપ્રતિબિમ્બાદિભેદેન ચતુર્બિધમ્ । તત્ર અધિમુક્તિમનસ્કાર એકાન્તલૌકિકો યો મનસ્કારઃ । તત્ત્વમનસ્કારો લોકોત્તરસ્તત્પૃષ્ઠલબ્ધશ્ચ । યાવદ્ભાવિકતયા ધર્માણામેતાવન્તિ સર્વધર્મવસ્તુનિ યજ્જ્ઞેયવ્યવસ્થાનમ્ તદ્યથા સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ । યથાવદ્ભાવિકતયા એભિઃ પ્રકારૈઃ સુજ્ઞેયમિતિ । તદ્યથા સત્યમુખેન તાન્યેવ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ યથાસંભવં દુઃખતોજ્ઞેયાનિ યાવન્માર્ગતઃ । આકારમુખેનૈકૈકં સત્યં ચતુર્ભિરાકારૈર્જ્ઞેયમ્, અવિશેષતશ્ચ સર્વાણિ તથતાકારેણ । ધર્મોદ્દાનાધિકારેણ વાનિત્યતઃ સર્વસંસ્કારા જ્ઞેયા યાવચ્છાન્તતો નિર્વાણમ્ । વિમોક્ષાધિકારેણ વા શૂન્યતો યાવદનિમિત્ત[ત] ઇતિ ॥ કાર્યપરિનિષ્પત્તિરાશ્રયપરિનિષ્પત્તિઃ, પરિનિવૃત્તાશ્રયસ્યાવિપરીતાલંબનસંપ્રખ્યાનાત્ । યથાવદ્ભાવિકતાયા નિર્દશે ષોડશપ્રકારા ઉક્તાસ્ત્રયશ્ચ વિમોક્ષાકારાઃ તેષાં ચાન્યોન્યસંગ્રહઃ । કથ કૃત્વા । ષોડશાનામાકારાણાં દ્વૌ શૂન્યતાકારૌ - શૂન્યાકારાનાત્માકારશ્ચ । ષડપ્રણિહિતાકારાઃ - અનિત્યાકારા દુઃખાકારો હેતુસમુદયપ્રભવપ્રત્યયાકારાશ્ચ, તૈસ્ત્રૈધાતુકે ઽપ્રણિધાનાત્ । અષ્ટાવિનિમિત્તાકારાઃ શેષાઃ નિરોધમાર્ગયોર્નિમિત્તીકર્તુમશક્યત્વાત્ ॥
ચરિતવિશોધનમાલંબનં રાગચરિતાદીનામશુભાદિ, તેનોત્સદરાગાદ્યુપશમનાત્ ॥
અવિદ્યાદયો ધર્માઃ સંસ્કારાદીન્ધર્માનભિષ્યન્દયન્તિ, ન હ્યેષાં નિર્હેતુક ઉત્પાદો નાપીશ્વરાદિવિષમહેતુક ઇતિ યજ્જ્ઞાનમિદં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 99 ) ધર્મમાત્રહેતુકત્વે ઽપિ સત્યનુરૂપાદ્ધેતોરનુરૂપસ્યૈવ ફલસ્યોત્પત્તિઃ, તદ્યથા સુચરિતસ્યેષ્ટો વિપાકો દુશ્ચરિતસ્યાનિષ્ટ ઇત્યેવમાદિ યજ્જ્ઞાનમિદં સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યં વેદિતવ્યમ્ ॥
ક્લેશવિશોધનમાલંબનં લૌકિકમાર્ગાધિકારેણાધઊર્ધ્વભૂમીનામૌદારિકશાન્તતા, તેન પર્યવસ્થાનવિષ્કમ્ભણાત્ । લોકોત્તરમાર્ગાધિકારેણ સમાસતસ્તથતા, વ્યાસેન ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ, તેનાનુશયસમુદ્ઘાતાત્ ॥
સૂત્રાદિધર્મવિચારાણાં સંબ્નધેન ચતસ્રો યુક્તયો વર્ણ્યન્તે, તાભિસ્તદ્વિચારણાત્ ॥ તત્ર અપેક્ષાયુક્તિર્યા સંસ્કારાણામુત્પત્તૌ પ્રત્યયાપેક્ષા, તદ્યથાઙ્કુરસ્યોત્પત્તૌ બીજોદકક્ષેત્રાણ્યપેક્ષ્યન્તે, વિજ્ઞાનસ્યેન્દ્રિયાર્થમનસ્કારા ઇત્યેવમાદિ । કાર્યકારણયુક્તિસ્તદ્યથા ચક્ષુરાદીનાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદ્યાશ્રયભાવઃ રૂપાદીનામાલંબનભાવઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં રૂપાદિપ્રતિવિજ્ઞાપનમ્, સુવર્ણકારાદીનાં ચ શિલ્પિનાં સુવર્ણાદિઘટનમિત્યેવમાદિ । ઉપપત્તિસાધનયુક્તિસ્વભાવવિશેષસંગૃહીતસ્ય સાધ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાવિરુદ્ધઃ પ્રતિજ્ઞાદ્યુપદેશઃ । ધર્મતાયુક્તિસ્તદ્યથાગ્નિના દાહઃ, ઉદકેન ક્લેદ ઇત્યેવમાદિકા પ્રસિદ્ધા ધર્માણાં ધર્મતા । યથોક્તં ચક્ષુઃ સમૃદ્ધં શૂન્યં નિત્યેન યાવદાત્મીયેન । તત્કસ્ય હેતોઃ । પ્રકૃતિરસ્યૈષેતિ ॥
નામપર્યેષણા નામકાયાદીનાં પ્રજ્ઞપ્તિસત્ત્વાદપરિનિષ્પન્નમેષાં સ્વલક્ષણમિતિ યા વિચારણા । વસ્તુપર્યેષણા સ્કન્ધાદીનાં તથાપરિનિષ્પત્તિર્યથા નામકાયાદિભિરભિલપ્યન્ત ઇતિ યા સંતીરણા પરીક્ષણેત્યર્થઃ । સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા યાભિધાનાભિધેયસંબન્ધે સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રસ્ય વ્યવહારનિમિત્તત્વેન સંતીરણા । અભિધાનાભિધેયસંબન્ધઃ । પુનરન્યોન્યસંપ્રત્યયનિમિત્તત્વમ્ । તથાહિ વ્યુત્પન્નવ્યવહારસ્યાભિધાનમાત્રં શ્રુત્વા તદભિધેયે સંપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે સ્મૃતિમુખેન, અભિધેયં વા પુનરુપલભ્ય તદભિધાને । ઇત્યેવંવિધે સંબન્ધે પ્રસિદ્ધે ચક્ષુરિત્યેવમાદિસ્વલક્ષણપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં તદાખ્યામાસપિણ્ડાદિવ્યવહારસ્ય નિમિત્તં ભવતીતિ યા પરીક્ષેયમુચ્યતે સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા । વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા યા તથૈવાભિધાનાભિધેયસંબન્ધે ( અભિધ્-સ્-ભ્ 100 ) નિત્યાનિત્યોત્તરાનુત્તરરૂપ્યસનિદર્શનાનિદર્શનતાદિવિશેષલક્ષણપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રસ્ય વ્યવહારનિમિત્તતા સંતીરણા ॥
ચત્વારિ યથાભૂતપરિજ્ઞાનાનિ યથાપર્યેષિતાનિ નામાદ્યનુપલબ્ધિજ્ઞાનાનિ ॥
સમાધિપ્રયુક્તસ્ય યોગભૂમિઃ પઞ્ચાકારાધારાદિઃ । તત્ર આધારો યાદૃશં બાહુશ્રુત્યં શમથવિપશ્યનયોઃ પ્રતિષ્ઠા ભવત્યાલંબનયોગેન તદાધાર ઇત્યુચ્યતે । તત્પુનઃ સંભૃતસંભારસ્ય સત્યાભિસમયમધિકૃત્યોદ્ગૃહીતં યત્સૂત્રાદિકં શ્રુતમ્ । આધાનં તદાલંબનો યોનિશોમનસ્કારઃ, તેન તસ્મિન્ બાહુશ્રુત્યે ઽવિપરીતાર્થચિત્તાકારેણ ચિત્તાકરણાત્ । આદર્શસ્તદ્બાહુશ્રુત્યાલંબનઃ સહનિમિત્તેન સમાધિઃ, જ્ઞેયવસ્તુસભાગપ્રતિબિમ્બાકાર ઇત્યર્થઃ । આદર્શત્વં પુનરસ્ય તેન જ્ઞેયબિમ્બપરીક્ષણાદ્વેદિતવ્યમ્ । આલોકો ગ્રાહ્યગ્રાહકાનુપલબ્ધિજ્ઞાનં દર્શનમાર્ગસંગૃહીતં પ્રત્યક્ષવૃત્તિત્વાદિતિ । કથં ચ પુનઃ બોધિસત્ત્વ એકસ્યાં યૌગભૂમૌ પ્રયુક્તો નોપલમ્ભં સ્પૃશતિ સંભૃતપુણ્યજ્ઞાન સંભારો બોધિસત્ત્વઃ કલ્પાસંખ્યેયનિર્યાતસ્તથાપ્રતિવેધાનુકૂલં શ્રુતં યોનિશોમનસિકુર્વન્ સમાધિં નિષ્પાદયતિ । સ એવં સમાહિતે ચિત્તે યજ્જ્ઞેયપ્રતિબિમ્બં, નિશ્રિત્ય ધ્યાયતિ તત્તસ્માત્સમાહિતાચ્ચિત્તાદનન્યદિતિ સંપશ્યંસ્તસ્મિન્ પ્રતિબિમ્બે વિષયસંજ્ઞાં વ્યાવર્ત્ય તદાકારં સ્વસંજ્ઞામાત્રમવધારયતિ । તદા ચાસૌ સ્વચિત્તમાત્રાવસ્થાનાદધ્યાત્મ સ્થિતચિત્તો ભવન્ સર્વથા ગ્રાહ્યભાવં પ્રતિવેદયતે । તતશ્ચ ગ્રાહ્યાભાવાદ્ગ્રાહકમપિ ન પરિનિષ્પન્નમિતિ તસ્યાપ્યભાવં પરિવેદયતે । તતઃ પ્રત્યાત્મં તદુભયસ્વભાવોપલમ્ભાપગતમનુપલમ્ભમધિગચ્છતિ । એતદેવ ચાધિકૃત્યોક્તં ભગવતા પ્રતિબિમ્બં મનઃ પશ્યન્નિતિ વિસ્તરઃ । આશ્રયઃ આશ્રયપરિવૃત્તિઃ, દૌષ્ઠુલ્યાપગમાત્પરિશુદ્ધ આશ્રય ઇત્યર્થઃ । સા ચેયં યોગભૂમિર્હેતુતઃ ફલતશ્ચ નિર્દિષ્ટા વેદિતવ્યા । તત્રાધારાદિભિશ્ચતુર્ભિર્હેતુનિર્દેશઃ પશ્ચિમેનૈકેન ફલનિર્દેશ ઇતિ ॥

યદુક્તં સ્થવિરાનન્દેન - પઞ્ચભિરાયુષ્મઞ્છારિપુત્રધર્મૈઃ સમન્વાગતો ભિક્ષુર્લઘુ ચ ગૃહ્ણાતીત્યત્ર સૂત્રે તૈરેવ પઞ્ચભિર્ધર્મૈર્લઘુગ્રહણાદીનિ ચત્વારિ યથાયોગં વેદિતવ્યાનિ । ચત્વારિ કથં કૃત્વા । ધર્મકુશલો લઘુ ગૃહ્ણાતિ બાહુશ્રુત્યાત્પ્રાયેણ ભિન્નપદવ્યઞ્જનતયા । અર્થકુશલો બહુ ગૃહ્ણાતિ, અભિધર્માદિલક્ષણજ્ઞત્વાત્, સ્કન્ધધાત્વાદિકથાવસ્ત્વધિકારેણ પ્રભૂતગ્રન્થસંકલનતઃ । વ્યઞ્જનકુશલો નિરુક્તિકુલશ્ચ સૂદ્ગૃહીતં ગૃહ્ણાતિ, સુનિરુક્તવ્યઞ્જનજ્ઞત્વાદાત્માત્મેતિ જનપદનિરુક્તિમનભિનિવિશ્યાનુવ્યવહારજ્ઞત્વાચ્ચ ગ્રન્થાર્થયોરવિપરોતગ્રહણતઃ । પૂર્વાન્તાપરાન્તાનુસંધિકુશલ ઉદ્ગૃહીતં ન નાશયતિ, પૂર્વમુદ્ગહીતાન્ધર્માન્નિશ્રિત્ય પશ્ચાન્નિઃસર્તવ્યમિતિ બુદ્ધાભિસંધિજ્ઞત્વાદધિગમેન તત્સારાદાનતઃ ॥
ધર્મવિહારી ભિક્ષુર્ધર્મવિહારિ ભિક્ષુરિતિ ભદન્તોચ્યત ઇત્યત્ર સૂત્રે ભગવતા સમસ્તેન શ્રુતચિન્તાભાવનાવિહારેણ ધર્મવિહારો ભવતિ, નાન્યતરપ્રયોગમાત્રેણેતિ સંદર્શિતમ્ । તત્ર પર્યાપ્તિસ્વાધ્યાયદેશનાબહુલા વિતર્કણા બહુલાશ્ચેત્યનેન કેવલં શ્રુતચિન્તાપ્રયુક્તા ન ભાવનાપ્રયુક્તા યોગાદિરિઞ્ચનાદતો [ન] ધર્મવિહારિણો વ્યવસ્થાપ્યન્તે । યો ઽપિ કશ્ચિચ્છ્રુતચિન્તામનાગમ્ય કેવલં ભાવનાપ્રયુક્તઃ સ્યાત્સો ઽપિ ન ધર્મવિહારી વ્યવસ્થાપ્યતે । તત એવ તાવદ્ધર્મવિહારિણં ભિક્ષુમારભ્ય ઇહ તુ ભિક્ષુર્દ્ધર્મં પર્યાપ્નોતિ સૂત્રં ગેયમિતિ વિસ્તરેણોક્ત્વા પશ્ચાદાહ ન રિઞ્ચતિ યોગમિત્યેવમાદિ, યથા વિજ્ઞાયેત શ્રુતં ચિન્તાં ભાવનાં ચાગમ્ય તદુભયવિહારેણ ધર્મવિહારીતિ । ન રિઞ્ચતિ યોગમિત્યેવમાદિના સમાધિપ્રયોગાસંતુષ્ટિભ્યાં ભાવનામયં સંદર્શિતમ્ । સમાધિપ્રયોગઃ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 102 ) પુનર્દ્વિવિધઃ સંદર્શિતઃ સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગસંગૃહીતશ્ચ ન રિઞ્ચતિ યોગમિત્યનેન, અવિપરીત[પ્ર]યોગસંગૃહીતશ્ચ ન રિઞ્ચતિ મનસ્કારમિત્યનેન । અસંતુષ્ટિર્ન રિઞ્ચત્યધ્યાત્મચેતઃ શમથમિત્યનેન સંદર્શિતા, તદનાસ્વાદનાદુત્તરશમથપ્રયોગાચ્ચાસ્યારિઞ્ચનં વેદિતવ્યમ્ ॥
કેન કારણેન વૈપુલ્યં સૂત્રાન્તરે બોધિસત્ત્વપારમિતાપિટકમિત્યુચ્યતે । તત્ર પારમિતાનાં સંખ્યાનિર્દેશાદ્યાવદન્યોન્યવિનિશ્ચયનાચ્ચ ॥
તત્ર સંખ્યા દ્વિવિધા, ગણનાસંખ્યા તન્માત્રસંખ્યા ચ । ષટ્પારમિતા ઇતિ ગણનાસંખ્યા । સર્વાકારયોર્વોધિસત્ત્વાભ્યુદયનિઃશ્રેયસમાર્ગયોસ્તિસૃભિસ્તિસૃભિશ્ચ સંગ્રહાત્ ષડેવપારમિતા ન ભૂયસ્યો નાલ્પોયસ્ય ઇતીયં તન્માત્રસંખ્યા ॥
ત્રિવિધો ઽભ્યુદયો મહાભોગતા મહાત્મતા મહાપક્ષતા ચ । તત્ર દાનપારમિતાયા મહાભોગતા ફલમ્ । શીલપારમિતાયા મહાત્મતા ફલમ્, શીલેન સુગતાત્મભાવસંપત્તિપ્રતિલમ્ભાત્ । ક્ષાન્તિપારમિતાયા મહાપક્ષતા ફલમ્, ક્ષાન્ત્યા સર્વજનાભિગમનોયતાપ્રતિલમ્ભાદિતિ ॥
ત્રિવિધો નિઃશ્રેયસમાર્ગઃ - ક્લેશમભિભૂય કુશલપક્ષપ્રયોગોપાયઃ, સત્ત્વપરિપાચનોપાયઃ, બુદ્ધધર્મસમુદાનયનોપાયશ્ચ, એષામન્યતરેણાપિ વિના બોધિસત્ત્વસ્ય નિઃશ્રેયસાનુપપત્તેઃ । તત્ર સત્ત્વપરિપાચનોપાયો ધ્યાનપારમિતા, તત્સંનિશ્રયેણાભિજ્ઞાભિઃ સત્ત્વપરિપાચનાત્ ॥
પુનરપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણોપાયતઃ ષડેવ પારમિતાઃ । બોધિસત્ત્વેન હિ નિર્વાણપ્રતિષ્ઠાવિપર્યયેણ સંસારે ઽભ્યુદયઃ પરિગ્રહીતવ્યઃ । સંસારપ્રતિષ્ઠાવિપર્યયેણ તસ્મિન્નસંક્લેષ્ટવ્યમ્ । અતસ્તિસ્રો ઽભ્યુદયલાભોપાયાસ્તિસ્રસ્તદસંક્લેશોપાયા યથાયોગં પૂર્વાનુસારેણૈવ વેદિતવ્યાઃ । અસંક્લેશોપાયે તુ વીર્યેણ પ્રતિપક્ષભાવના, ધ્યાનેન ક્લેશવિષ્કમ્ભણમ્, પ્રજ્ઞયા ક્લેશાનુશયસમુદ્ઘાત ઇતિ ॥
સર્વાનુગ્રહતાં ક્લેશપ્રતિપક્ષતાં ચોપા[દા]યેત્યપરઃ પર્યાયઃ । તત્ર દાનેન બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વાનુપકરણોપસંહારાનુગ્રહેણાનુગૃહ્ણાતિ । શીલેન વિઘાતોત્પીડાવિહેઠાકરણેનાનુગૃહ્ણાતિ, યથાક્રમં ભોગકાયચિત્તોપઘાતાનુપસંહારાત્ । ક્ષાન્ત્યા વિઘાતોત્પીડાવિહેઠામર્ષણેનાનુગૃહ્ણાતિ, પરેભ્ય આત્મનો ભોગાદ્યુપઘાતસહનાત્ । આભિસ્તિસૃભિરનુગૃહ્ણાતિ ॥ વીર્યેણાવિષ્કમ્ભિતક્લેશો ઽપિ કુશલપક્ષે ( અભિધ્-સ્-ભ્ 103 ) પ્રયુજ્યતે । ધ્યાનેન ક્લેશં વિષ્કમ્ભયતિ । પ્રજ્ઞયાનુશયં સમુદ્ઘાતયતિ । ઇમાસ્તિસ્રઃ ક્લેશપ્રતિપક્ષા વેદિતવ્યા ॥
તત્ર પારમિતાલક્ષણમ્ । બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા કતમા । યદ્બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વધર્મતાયાં વ્યવસ્થિતસ્ય બોધિચિત્તં નિશ્રિત્ય કરુણાપુરઃસરેણ ચેતસા સર્વાસ્તિપરિત્યાગે કાયવાઙ્મનસ્કર્મ । એવં ચ કૃત્વા દાનપારમિતાયાઃ લક્ષણં ગોત્રતઃ પ્રણિધાનત આશયતો વસ્તુતઃ સ્વભાવતશ્ચ નિર્દિષ્ટં વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથા બોધિસત્ત્વધર્મતા ગોત્રમ્, બોધિચિત્તં પ્રણિધાનમ્, કરુણાપુરઃસરં ચેત આશયઃ, સર્વાસ્તિપરિત્યાગો વસ્તુ, કાયવાઙ્મનસ્કર્મસ્વભાવ ઇત્યેવં યાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા વિસ્તરેણ વેદિતવ્યાઃ । અયં તુ વિશેષઃ । શીલક્ષાન્તિવીર્યપારમિતાસુ યથાક્રમં સર્વસંવરસમાદાનાનુરક્ષાયાં સર્વાપકારદુઃખમર્ષણાધિવાસનાયાં સર્વકુશલધર્મસમુદાનયનતાયાં યત્કાયવાઙ્મનસ્કર્મેતિ વેદિતવ્યમ્ । ધ્યાનપારમિતાયાં સર્વાકારકાયવાઙ્મનસ્કર્મવિભુત્વે સર્વાકારા ચેતસઃ સ્થિતિરિતિ । પ્રજ્ઞાપારમિતા[યાં] સર્વાકારકાયવાઙ્મનસ્કર્મવિભુત્વે યઃ સર્વાકારો ધર્મપ્રવિચય ઇતિ વક્તવ્યમ્ । શેષં દાનવદેવ સર્વં વેદિતવ્યમ્ ॥
પુનર્યદ્દાનં સર્વજ્ઞતામારભ્ય સર્વજ્ઞતાયૈ સંવર્તતે સર્વજ્ઞતાં પરિગૃહ્ણાતિ સર્વજ્ઞતાકૃત્યં ચ કરોતિ તદ્દાનપારિમિતેત્યુચ્યતે । એતાનિ પુનશ્ચત્વારિ પદાનિ યથાક્રમમારમ્ભતો વાસનાતઃ કાયતો નિસ્યન્દતશ્ચ વેદિતવ્યાનિ । તત્રારમ્ભતઃ સર્વજ્ઞતામારભ્યોત્પન્નોત્પન્નસ્ય તત્ર પરિણામનાત્ । તદેવ પુનર્દાનં સંતતિ વાસયતે, યત આયત્યાં સર્વજ્ઞતાયૈ સંવર્તતે । તદેવ યદા પરિપૂર્ણં ભવતિ તદા ધર્મકાયપરિનિષ્પાદનયોગેન સર્વજ્ઞતાં પરિગૃહ્ણાતિ । તત ઉત્તરકાલં સાંભોગિકર્નર્માણિકકાયનિસ્યન્દમુખેન સર્વજ્ઞતાકૃત્યં કરોતિ । એવં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતા વેદિતવ્યાઃ ॥
અનુક્રમઃ । ઉત્તરોત્તરસંનિશ્રયતામુપાદાય દાનપારમિતયાધ્યાત્મિકબાહ્યસર્વવસ્તુપરિત્યાગાભ્યાસાત્કાયજીવિતનિરપેક્ષો બોધિસત્ત્વો મહાન્તમપિ ભોગસ્કન્ધં પ્રહાય શીલસમાદાનં કરોતિ । શીલાનુરક્ષી - આક્રુષ્ટેન મયા ન પ્રત્યાક્રોષ્ટવ્યમ્ - ઇત્યેવમાદિભિઃ પ્રકારૈઃ ક્ષમો ભવતિ । ક્ષમઃ શીતાદીનામ્, તન્નિદાનં પ્રયોગાસ્રસનાદારબ્ધવીર્યા ભવતિ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 104 ) આરબ્ધવીર્યઃ પ્રયોગનિષ્ઠાફલાધિગમાદધ્યાનં સંપાદયતિ । સંપન્નધ્યાનશ્ચ સમાહિતચિત્તો યથાભૂતજ્ઞાનાલ્લોકોત્તરાં પ્રજ્ઞાં પ્રતિલભત ઇતિ ॥

પુનરુત્તરોત્તરાધારતઃ, શીલં દાનસ્યાધાર એવં યાવત્પ્રજ્ઞા ધ્યાનસ્ય । તથાહિ શીલવતો દાનં વિશુદ્ધં ભવતિ, દાનેનાનુગૃહીતસ્ય શીલેન પઘાતાકરણતઃ । એવમસ્ય પ્રતિગ્રાહકસ્ય બોધિસત્ત્વેન વિહેઠાવિરહિતોપકરણસુખોપસંહારાચ્છીલબલેન દાનપારમિતા વિશુદ્ધિર્વેદિતવ્યા । એવં ક્ષમિણઃ શીલવિશુદ્ધિઃ, પરાપકારૈઃ શિક્ષાપદાખણ્ડનાત્ । આરબ્ધવીર્યસ્ય ક્ષાન્તિવિશુદ્ધિઃ, ઉત્સાહબલેનોત્પત્ય સંસારમભ્યુપગતવતો ઽકૃચ્છ્રેણ સત્ત્વવિપ્રતિપત્તિદુઃખસ[હ]નાત્ । ધ્યાયિની વીર્યવિશુદ્ધિઃ, સહ સુખેન સૌમનસ્યેન સર્વકુશલધર્મપ્રયોગાત્ । પ્રજ્ઞાવતો ધ્યાનવિશુદ્ધિઃ, બહુપ્રકારાન્ધર્માન્વિપશ્યત્યધ્યાત્મં શમથતઃ સમાધ્યભિવૃદ્ધેઃ, નાસ્તિ ધ્યાનમપ્રજ્ઞસ્યેતિ ગાથાયાં વચનાદિતિ ॥
યથૌદારિકશ્ચાપરો ઽનુક્રમો વેદિતવ્યઃ । સર્વૌદારિકં હિ દાનમતઃ પ્રથમતો વ્યવસ્થાપ્યતે । તદનન્તરં ક્ષાન્ત્યાદિભ્યઃ શીલમૌદારિકમેવં યાવત્પ્રજ્ઞાયા ધ્યાનમૌદારિકમ્ । સર્વસૂક્ષ્મા તુ પ્રજ્ઞા, અતઃ સર્વપશ્ચાદ્વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ॥
નિર્વચનમ્ । કેન કારણેન દાનં દાનપારમિતેત્યુચ્યતે । મહદ્દાનં નિર્દોષં નિર્મલં દાનપારમિતેત્યુચ્યતે । તત્ર મહદ્દાનં સર્વપ્રકારાધ્યાત્મિકબાહ્યવસ્તુ દાનતો દીર્ઘકાલદાનતશ્ચ । નિર્દોષં વિષમપર્યેષ્ટયાદિવિવર્જિતત્વાત્ નિર્મલં માત્સર્યવિપક્ષપ્રહાણાત્ । યથોક્તં દાનપારમિતામારભ્યાર્યાક્ષયમતિનિર્દેશસૂત્રે નિર્મલં સવાસનવિપક્ષપ્રહાણાત્ । તદનયા ત્રિવિધયા પરમતયા દાનપારમિતેત્યભિદ્યોતિતં ભવતિ । ત્રિવિધા પરમતા - સ્વભાવપરમતા સહપરિચયેન, ઉપાયપરમતા, ફલપરમતા ચ । પરિચયઃ પુનર્દીર્ઘકાલદાનતો વેદિતવ્યઃ । એવં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતા વેદિતવ્યા । શીલાદીનાં પુનર્નિર્દોષત્વમા ત્મસમારોપવર્જિતત્વાદિભિર્યથાયોગમ્, તદક્ષયમતિસૂત્રેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
પુનર્દ્વાદશવિધેન પરમત્વેન યોગાત્પારમિતેત્યુચ્યતે । દ્વાદશવિધં પુનઃ પરમત્વમ્ - ઔદાર્યપરમત્વં સર્વલોકસમ્પત્ત્યનર્થિત્વાદુત્કૃ[ષ્ટ]ત્વાચ્ચ । આયતત્વપરમત્વં ત્રિકલ્પાસંખ્યેયપરિભાવનાત્ । અધિકારપરમત્વં સર્વસત્ત્વાર્થક્રિયાધિકારપ્રવૃત્તત્વાત્ । અક્ષયત્વપરમત્વં મહાબોધિપરિણામનયાત્યન્તમપર્યાદાનાત્ । નૈરન્તર્યપરમત્વમાત્મપરસમતાધિમોક્ષાત્સર્વસત્ત્વદાનાદિભિઃ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 105 ) પારમિતાપરિપૂરણાત્ । અકૃચ્છ્રત્વપરમત્વમનુમોદનામાત્રેણ પરદાનાદીનાં પારમિતાપરિપૂરણાત્ । વિભુત્વપરમત્વં ગગનગઞ્જસમાધ્યાદિભિર્દાનાદિપરિપૂરણાત્ । પરિગ્રહપરમત્વં નિર્વિકલ્પજ્ઞાતપરિગૃહીતત્વાત્ । આરમ્ભપરમત્વમધિમુક્તિચર્યાભૂમાવધિમાત્રાયાં ક્ષાન્તૌ । પ્રતિલમ્ભપરમત્વં પ્રથમાયાં ભૂમૌ । નિસ્યન્દપરમત્વં તદન્યાસ્વષ્ટાસુ । નિષ્પત્તિપરમત્વં દશમ્યાં ભૂમૌ તાથાગત્યાં ચ બોધિસત્ત્વપરિનિષ્પત્ત્યા બુદ્ધપરિનિષ્પત્ત્યા ચેતિ ॥
પુનઃ પરમૈરીહિતા ઇતાશ્ચેતિ પારમિતાઃ, બુદ્ધબોધિસત્ત્વૈશ્ચેષ્ટિતા ગતાશ્ચેત્યર્થઃ ॥
પુનર્જ્ઞેયપારંગતાઃ પારમિતાઃ, બુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠિતા ઇત્યર્થઃ ।
પુનઃ પરાનાત્માનં ચ પરમામીતિ તારયન્તોતિ પારમિતાઃ, પરાનાત્માનં ચ દુઃખાર્ણવમતિક્રામન્તીત્યર્થઃ ॥ ઇદં તાવત્સાધારણં નિર્વચનમ્ ॥
પ્રત્યેકં પુનર્દાયકદારિદ્રયાપનયતાદ્દાનમ્, દાહાપનયનાદ્વા પ્રતિગ્રાહકાનામ્ ॥ શાન્તેન્દ્રિયાલમ્ભનાચ્છુભગતિલીયનાચ્છૈત્યાલયાચ્ચ શીલં યથાક્રમમિન્દ્રિયેષુ ગુપ્તદ્વારતાવાહનાત્ સુગતિગમનહેતુભાવનાદવિપ્રતિસારાદ્યાનુપૂર્વ્યા યાવન્નિર્વાણાશ્રયત્વાદિતિ । ક્રોધક્ષારતિરસ્કરણાત્ ક્ષતિચિત્તાગતિતિરસ્કરણાત્ ક્ષેમાવિષ્કરણાચ્ચ ક્ષતિનાં ક્ષાન્તિઃ । ક્ષતિચિત્તં પુનર્યેનાપ કારિણાં પ્રત્યપકારઃ ક્રિયતે તસ્યાગતસ્યાનયા વિલોપનં તિરસ્કરણં વેદિતવ્યમ્ । ક્ષતમેષાં વૈરં વિદ્યત ઇતિ ક્ષતિનસ્તેષામભયપ્રકાશનં ક્ષેમસ્યાવિષ્કરણં વેદિતવ્યમ્ । વધવૃદ્ધોહાયોગાદ્વોર્યમ્ । તત્ર વધાયેહાકુશલધર્મવિગમાય દ્વાભ્યાં સમ્યક્પ્રહાણાભ્યામ્, વૃદ્ધયે ઈહા કુશલધર્મસમુદાગમાય દ્વાભ્યાં સમ્યક્પ્રહાણાભ્યાં ચ । ધારણયમનસંયમનવિનયનનયનાદ્ધ્યાનમ્ । તત્ર ધારણામાલંબને ચિત્તસ્ય, યમનં વિક્ષેપતઃ, સંયમનં ચિત્તસ્ય, વિનયનં પર્યવસ્થાનાનાં વિષ્કમ્ભણમ્, નયનં વિભુત્વસ્ય પ્રાપણં વેદિતવ્યમ્ । પરપ્રણીતજ્ઞાનાત્ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 106 ) પ્રત્યાત્મજ્ઞાનાત્ પ્રકારજ્ઞાનાત્ શમપ્રાપ્તિગુણપ્રકર્ષજ્ઞાનાચ્ચ પ્રજ્ઞા । તત્ર પરપ્રણીતજ્ઞાનં પરતો ઘોષાન્વયા યોનિશોમનસ્કારસંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા, પ્રત્યાત્મજ્ઞાનં લોકોત્તરા, પ્રકારજ્ઞાનં લોકોત્તરપૃષ્ઠલબ્ધા, શમપ્રાપ્તયે જ્ઞાનં ભાવનામાર્ગે ક્લેશપ્રતિપક્ષભૂતા, ગુણપ્રકર્ષાય જ્ઞાનં વૈશેષિકગુણાભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞા વેદિતવ્યા ॥
ભાવના પઞ્ચવિધા, ઉપધિસંનિશ્રિતા યાવદ્વિભુત્વસંનિશ્રિતા ॥
તત્રોપધિસંનિશ્રિતા ચતુરાકારા । હેતુસંનિશ્રિતા યો ગોત્રબલેન પારમિતાસુ પ્રતિપત્ત્યભ્યાસઃ વિપાકસંનિશ્રિતા ય આત્મભાવસંપત્તિબલેન । પ્રાણિધાનસંનિશ્રિતા યઃ પૂર્વપ્રણિધાનબલેન । પ્રતિસંખ્યાનબલસંનિશ્રિતા યઃ પ્રજ્ઞાબલેન પારમિતાસુ પ્રતિપત્ત્યભ્યાસઃ ॥
મનસ્કારસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ચતુરાકારા । અધિમુક્તિમનસ્કારેણ સર્વપારમિતાપ્રતિસંયુક્ત સૂત્રાન્તમધિમુચ્યમાનસ્ય । આસ્વાદનામનસ્કારેણ લબ્ધાઃ પારમિતાઃ, આસ્વાદયતો ગુણદર્શનયોગેન । અનુમોદનામનસ્કારેણ સર્વલોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનાં દાનાદિકમનુમોદમાનસ્ય । અભિનન્દનામનસ્કારેણાત્મનઃ સત્ત્વાનાં ચાનાગતં પારમિતાવિશેષમભિનન્દમાનસ્ય ॥

આશયસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ષડાકારા - અતૃપ્તાશયેન વૈપુલ્યાશયેન મુદિતાશયેનોપકરાશયેન નિર્લેપાશયેન કલ્યાણાશયેન ચ । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય દાને ઽતૃપ્તાશયો યદ્બોધિસત્ત્વસ્યૈકક્ષણે ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમાન્લોકધાતૂન્ સપ્તરત્નપરિપૂર્ણાન્ પ્રતિપાદયતો ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમાંશ્ચાત્મભાવનેવં પ્રતિક્ષણં ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમાન્ કલ્પાન્ પ્રતિપાદયતઃ । યથા ચૈકસત્ત્વસ્યૈવં યાવાન્ સત્ત્વધાતુરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિપાચિતવ્યઃ । તમનેન પર્યાયેણ પ્રતિપાદયેદતૃપ્ત એવ બોધિસત્ત્વસ્ય દાનાશય ઇતિ । ય એવંરૂપં આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાને ઽતૃપ્તાશયઃ । ન ચ બોધિસત્ત્વ એવંરૂપાં દાનપરંપરાં ક્ષણમાત્રમપિ હાપયતિ વિચ્છિનત્ત્યાબોધિમણ્ડનિષદનાદિતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાને વિપુલાશયઃ । મુદિતતરશ્ચ બોધિસત્ત્વો ( અભિધ્-સ્-ભ્ 107 ) ભવતિ તાન્સત્ત્વાંસ્તથા દાનેનાનુગૃહ્ણન્, ન ચ તે સત્ત્વાસ્તેન દાનેનાનુગૃહ્યમાણા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાને મુદિતાશયઃ । ઉપકરતરાંશ્ચ બોધિસત્ત્વસ્તાન્ સત્ત્વાનાત્મનઃ સમનુપશ્યતિ યેષાં તથા દાનેનોપકરોતિ નાત્માનમ્, તેષામનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યુપસ્તમ્ભતામુષા[દા]ય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાને ઉપકરાશયઃ । ન ચ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષુ તથા વિપુલમપિ દાનમયં પુણ્યમભિસંસ્કૃત્ય પ્રતિકારેણ વાર્થી ભવતિ વિપાકેન વેતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાભાવનાયાં નિર્લેપાશયઃ । યદ્બોધિસત્ત્વસ્તથા વિપુલસ્યાપિ દાનસ્કન્ધસ્ય વિપાકં સત્ત્વેષ્વેવાભિનન્દતિ નાત્મનઃ, સર્વસત્ત્વસાધારણં ચ કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતીતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાભાવનાયાં કલ્યાણાશયઃ ।
તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામતૃપ્તાશયઃ, યદ્બોધિસત્ત્વો ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમેષ્વાત્મભાવેષુ ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમકલ્પાયુઃપ્રમાણેષુ સર્વોપકરણનિરન્તરવિઘાતી ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતાવાગ્નિપરિપૂર્ણે ચતુર્વિધમીર્યાપથં કલ્પયન્નેકં શીલપારમિતાક્ષણં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાક્ષણં ભાવયેત્, એતેન પર્યાયેણ યાવચ્છીલસ્કન્ધો યાવત્પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો યેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે, શીલસ્કન્ધં યાવત્પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં ભાવયેત્, અતૃપ્ત એવં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયામાશયો યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવના[યા]માશય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વ[સ્ય] શીલપારમિતાભાવનાયામતૃપ્તાશયો યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાવનાયામ્ । યદ્બોધિસત્ત્વસ્તાં શીલપારમિતાભાવનાપરંપરાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરંપરમા બોધિમણ્ડનિષદનાન્ન ભ્રંશયતિ ન વિચ્છિનત્તીતિ । ય એવંરૂપ આશાયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં વિપુલાશયઃ । મુદિતતરશ્ચ બોધિસત્ત્વો ભવતિ તયા શીલપારમિતાભાવનયા યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનયા સત્ત્વાનનુગૃહ્ણન્, ન ત્વેવ તે સત્ત્વા અનુગૃહ્યમાણા ઇતિ । ય એવંરૂપઆશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં મુદિતાશયઃ । ઉપકરતરાંશ્ચ સ બોધિસત્ત્વસ્તાન્ સત્ત્વાનાત્મનઃ સમનુપશ્યતિ યેષાં તથા શીલપારમિતાભાવનયા યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનયા ઉપકરાતિ નાત્માનમ્, તેષામનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધ્યુપસ્તમ્ભતાસુ પાદાયેતિ । ય એવરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામુપકરાશયઃ । ન ચ બોધિસત્ત્વસ્તથા વિપુલમપિ શીલપારમિતામયં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતામયં પુણ્યમભિસંસ્કૃત્ય તસ્ય પ્રતિકારેણ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 108 ) વાર્થી ભવતિ વિપાકેન વેતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નિર્લેપાશયઃ । તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વ એવં શીલપારમિતાભાવનામયસ્ય યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનામયસ્ય પુણ્યસ્કન્ધસ્ય વિપાકં સત્ત્વેષ્વેવાભિનન્દતિ નાત્મનઃ, સર્વસત્ત્વસાધારણં ચ કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતીતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં કલ્યાણાશયઃ ॥
ઉપાયસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ત્રયાકારા નિર્વિકલ્પેન જ્ઞાનેન ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિપ્રત્યવેક્ષણતામુપાદાય । તથાહિ સ [ઉ]પાયઃ સર્વમનસ્કારાણામભિનિષ્પત્તયે ॥
વિભુત્વસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ત્રયાકારા કાયવિભુત્વતઃ, ચર્યાવિભુત્વતઃ દેશનાવિભુત્વશ્ચ । તત્ર કાયવિભુત્વં તાથાગતૌ દ્વૌ કાયૌ દ્રષ્ટવ્યૌ સ્વાભાવિકઃ સાંભોગિકશ્ચ । તત્ર ચર્યાવિભુત્વં નૈર્માણિકઃ કાયો દ્રષ્ટવ્યો યેન સર્વાકારાં સર્વસત્ત્વાનાં સહધાર્મિકચર્યાં દર્શયતિ । દેશના વિભુત્વં ષટ્પારમિતાસર્વાકારદેશનાયામવ્યાઘાતતઃ ॥
પ્રભેદતો ઽષ્ટાદશભિરુપસ્તમ્ભૈઃ ષણ્ણાં પારમિતાનાં પ્રભેદો વેદિતવ્યઃ । અષ્ટાદશોપસ્તમ્ભાઃ - કાયોપસ્તમ્ભઃ, ચિત્તોપસ્તમ્ભઃ, કુશલોપસ્તમ્ભઃ, સુગત્યુપસ્તમ્ભઃ, બોધ્યુપસ્તમ્ભઃ, કરુણોપસ્તમ્ભઃ, સત્ત્વાપરિત્યાગોપસ્તમ્ભઃ, હીનચિત્તપરિત્યાગોપસ્તમ્ભઃ । અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્ત્યુપસ્તમ્ભઃ કુશલમૂલપ્રયોગોપસ્તમ્ભઃ, કુશલમૂલસમુદાગમોપસ્તમ્ભઃ, કુશલમૂલાક્ષયતોપસ્તમ્ભઃ, અપરિખેદોપસ્તમ્ભઃ, સર્વચિન્તિતાર્થસમૃદ્ધયુપસ્તમ્ભઃ, ગણપરિકર્ષણોપસ્તમ્ભઃ, ભૂમિપ્રવેશોપસ્તમ્ભઃ, બુદ્ધધર્મસમુદાનયનોપસ્તમ્ભઃ, બુદ્ધકૃત્યાનુષ્ઠાનોપસ્તમ્ભશ્ચ ॥
પ્રત્યેકં દાનાદીનાં ત્રૈવિઘ્યાત્ ત્રિભિસ્ત્રિભિરુપસ્તમ્ભૈર્યથાક્રમં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । તત્ર ત્રિવિધં દાનમ્ - અભયદાનં ધર્મદાનમામિષદાનં ચ । ત્રિવિધં શીલમ્ - સંવરશીલં કુશલધર્મસંગ્રાહકં શીલં સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલં ચ । ત્રિવિધા ( અભિધ્-સ્-ભ્ 109 ) ક્ષાન્તિઃ - અપકારમર્ષણક્ષાન્તિર્દુઃખાધિવાસનાક્ષાન્તિર્ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિશ્ચ । ત્રિવિધં વીર્યમ્ - સંનાહવીર્યં પ્રયોગવીર્યં સત્ત્વાર્થક્રિયાવીર્યં ચ । ત્રિવિધં ધ્યાનમ્ - દૃષ્ટધર્મસુખાવિહારાય ધ્યાનમભિજ્ઞાનિર્હારાય ધ્યાનં સત્ત્વાર્થક્રિયાયૈ ચ ધ્યાનમ્ । ત્રિવિધા પ્રજ્ઞા - સંવૃત્યાલંબના પરમાર્થાલંબના સત્ત્વાર્થાલમ્બના ચ ॥
તત્રામિષદાનં કાયોપસ્તમ્ભઃ, અન્નપાનાદ્યુપકરણૈઃ પ્રતિગ્રાહકાશ્રયાનુગ્રહણાત્ । અભયદાનં ચિત્તોપસ્તમ્ભઃ દૌર્મનસ્યવિશેષા[પ]ગમાય ચેતસ આશ્વાસાય સંહારાત્ । ઇત્યેવમન્યદપિ યોજ્યમ્ ॥

હીનચિત્તં પુનર્બોધિસત્ત્વસ્ય સંસારદુઃખપરિખેદિતયા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તમ્, તત્પરિત્યાગોપસ્તમ્ભો દુઃખાધિવાસનક્ષાન્તિર્વેદિતવ્યા ॥
કુશલમૂલાક્ષયતા સર્વસત્ત્વેષુ ક્રિયાર્થાધિકારિતયા યાવત્સારં નિરુપધિશેષે ઽપિ નિર્વાણધાતાવપરિત્યાગઃ, તદુપસ્તમ્ભઃ સત્ત્વાર્થક્રિયાયં વીર્યં વેદિતવ્યમ્ ॥
ગણપરિકર્ષણં કર્મં અધિગમં નિશ્રિત્ય વિનેયાનામસમાહિતસ્ય ચિત્તસ્ય સમાધાનાય સમાહિતસ્ય વા ચિત્તસ્ય વિમોક્ષાયાવવાદાનુશાસનોપ્રદાનમ્, તદુપસ્તમ્ભઃ સત્ત્વાર્થક્રિયાયૈ ધ્યાનમ્ ॥
ભૂમિપ્રવેશો યયા દેશનયા ધર્માધિમુક્તિપૂર્વિકયાસંભારપરિપૂર્યાપ્રમુદિતાં ભૂમિં પ્રવિશતિ, તદુપસ્તમ્ભઃ સંવૃતિસત્યાલંબના પ્રજ્ઞા ॥
શેષં સુયોજ્યત્વાન્ન યોજિતમ્ ॥
પુનઃ પ્રભેદઃ સપ્ત દાનામિ - મૂલદાનં ગોત્રાવસ્થસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા, ગોત્રમાત્રં નિશ્રિત્ય દાનાત્ । આધાનદાનં ચિત્તોત્પાદાવસ્થસ્ય, પ્રણિધાનસમાદાનં નિશ્રિત્ય દાનાત્ । અનુગ્રહદાનં સ્વપરાર્થપ્રત્યવસ્થસ્ય । અનવગ્રહદાનં તત્ત્વાર્થપરીક્ષાવસ્થસ્ય, દાયકાદિવિકલ્પાભિનિવેશાવગ્રાહાભાવાત્ । નિષ્પરિગ્રહદાનં પ્રભાવાવસ્થસ્ય, વિના વાહ્યેનોપકરણપરિગ્રહેણ ગગનગઞ્જાદિસમાધિભિરાકાશે પાણિં સંચાર્ય યથેષ્ટં રત્નાદિવર્ષણાત્ । પ્રત્યર્હદાનં પરિપાકાવસ્થસ્ય, યથાવિનેયાનુરૂપં દાનાત્ । મહાદાનં પરમબોધ્યવસ્થસ્ય, નિરુત્તરત્વાત્ । એવં યાવત્પ્રજ્ઞા યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ ॥
સંગ્રહઃ દાનાદભિર્બોધિસત્ત્વભૂમિસંગ્રહાર્થેન, તત્રેદમુદાહરણમાત્રં પારમિતાદિભિઃ । ગોત્રસંગ્રહો દાનપારમિતાદિગોત્રં લિઙ્ગતો ઽનુગન્તવ્યમ્ । ચિત્તોત્પાદસંગ્રહો વિશિષ્ટચિત્તોત્પાદસં[ગ્ર]હણાત્ । દ્વિવિધો હિ ચિત્તોત્પાદઃ - અવિશિષ્ટો વિશિષ્ટશ્ચ । તત્રાવિશિષ્ટો ઽહો વતાહમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેયેતિ । વિશિષ્ટ એવં દાનપારમિતાં પરિપૂરયેયં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતામિતિ । તદનેન વિશિષ્ટેન ચિત્તોત્પાદેન પારમિતાનાં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ, તાસાં કારણભાવાત્ । સ્વપરાર્થસંગ્રહો યદ્દાનેનૈશ્વર્ય પરિગૃહણાત્યયં સ્વાર્થઃ, યત્પુનઃ પરાનુપકરણોપસંહારેણાનુગૃહ્ણાત્યયં સ્વાર્થઃ એવમવશિષ્ટાભિઃ સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । પરમાર્થસંગ્રહઃ - ધર્મધાતુમારભ્ય, તથતાયા દાનાદિસામાન્યલક્ષ[ણ]ત્વાત્ । જ્ઞાનસંભારમારભ્ય, સર્વજ્ઞતાભાજનતાપાદનાત્ । જ્ઞાનપરિગ્રહમારભ્ય સર્વજ્ઞતાપરિનિષ્પાદનાત્ । જ્ઞાનાનુપરિવર્તતામારભ્ય, પઞ્ચાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનુપરિવર્તનાત્ । જ્ઞાનલક્ષણમારભ્ય, પ્રજ્ઞાપારમિતાઃ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્વભાવત્વાત્ । ઇત્યેવં તથતાસમ્યજ્જ્ઞાનસ્વભાવતઃ પરમાર્થો દાનાદિભિઃ સંગૃહીતો વેદિતવ્યઃ । એતેનોદાહરણમાત્રેણ શેષઃ સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ ॥
વિપક્ષો દાનાદીનાં યથાક્રમં માત્સર્યદૌઃશીલ્યે ક્રોધકૌશીદ્યે વિક્ષેપદૌઃપ્રજ્ઞે । અપિ ખલુ યાવન્તઃ કુશલા ધર્માઃ પારમિતાભિઃ સંગૃહીતાસ્તેષાં યો વિપક્ષો જ્ઞેયાવરણં ચ સ તાસાં વિપક્ષો વેદિતવ્યઃ ॥
અનુશંસઃ પઞ્ચવિધફલાધિકારેણાપ્રમેયો વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા યથાસ્વમાસાં વિપક્ષપ્રહાણં વિસંયોગફલમ્ । દૃષ્ટે ધર્મે સ્વપરાનુગ્રહણં પુરુષકારફલમ્ । આયત્યામુત્તરાત્તરવિશિષ્ટત્તરતમોત્પત્તિર્નિષ્યન્દફલમ્ । મહાબોધિરધિપતિફલમ્ । મહાભોગતા સુગતિગમનમવરાભેદસુખસૌમનસ્ય બહુલતા સત્ત્વાધિપપત્યમવ્યાબાધ્યાત્મભાવતા મહેશાખ્યતા ચ યથાક્રમં દાનાદીનાં વિપાકફલં વેદિતવ્યમ્ ॥
અન્યોન્યવિનિશ્ચયસ્ત્રિવિધઃ - પ્રાયોગિકઃ, પ્રાભેદિકઃ, પ્રભિદ્યસાંદર્શિકશ્ચ ॥
તત્ર પ્રાયોગિકઃ દાનપ્રયોગે સર્વાસાં વૃત્તિરૂપલભ્યતે । તદ્યથાધ્યાત્મિકં બાહ્યં વસ્તુપરિત્યજનતઃ દાનપ્રયોગઃ । તત્ર યઃ પરિત્યાગઃ સ દાનપારમિતા । તત્રૈવ યા મૈત્રચિત્તસ્ય પરત્રવિઘાતોત્પીડાવિહેઠસંવરણતા સા શીલપારમિતા । તત્રૈવ યોપરોધવિઘાતખેદમર્ષણતા સા ક્ષાન્તિપારમિતા । તત્રૈવ યા ભૂયો ભૂયશ્ચિત્તસ્યોત્સહનતા સા વીર્યપારમિતા । તત્રૈવ યા ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા કુશલાદ્બહિરવિસરણતા સા ધ્યાનપારમિતા । તત્રૈવ યા યથાવદ્ધેતુ ફલસુગૃહીતતા દૃષ્ટ્યપરામર્ષણતા સા પ્રજ્ઞાપારમિતા । એવં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યથાયોગં યોજયિતવ્યમુભયદાનં સર્વજ્ઞજ્ઞાનમિતિ કૃત્વા ॥
તત્ર પ્રાભેદિકઃ સ્વભાવપ્રભેદેન, અનુકારપ્રભેદેન ચ । તત્ર દાનાદીનાં સ્વભાવો યથાક્રમં વિસર્ગઃ સંવરો મર્ષણાભ્યુત્સાહશ્ચિતસ્થિતિઃ પ્રવિચયશ્ચ । તત્ર દાનાદિપ્રયોગેષુ તદન્યપારમિતાનામનુવૃત્તિઃ પૂર્વવત્ । તત્ર દાનાદીનામુપયોગઃ સમાદાપના વર્ણવાદિતા સુમનોજ્ઞતા ચ । તત્ર દાનાદીનાં રોપણા યા પરસંતાને પ્રતિષ્ઠાપના । તદત્ર દાનપારમિતામિષદાનમ્, તદન્યાઃ પઞ્ચાભયદાનમ્, સર્વાઃ સદ્ધર્મદાનં પરસંતાને રોપણાત્ ॥
તત્ર પ્રભિદ્યસાંદર્શિક એકાવચારકાદિભિઃ । તદ્યથા યા દાનપારમિતા શીલપારમિતાપિ સા, યા વા શીલપારમિતા દાનપારમિતાપિ સા, પશ્ચાત્પાદકઃ - યા યાવચ્છીલપારમિતા દાનપારમિતાપિ સા, સ્યાદ્દાનપારમિતા ન શીલપારમિતા શીલપારમિતયાસંગૃહીતા યા દાનપારમિતા । એવં યાવત્યજ્ઞાપારમિતયાસંગૃહીતા દાનપારમિતા પશ્ચાત્પાદકૈર્યોજયિતવ્યા । યદ્દાનં સર્વા સા પારમિતા, યા દાનપારમિતા સર્વં તદ્દાનમિતિ ચતુષ્કોટિકમ્ । સ્યાદ્દાનં ન પારમિતા યન્ન મહોબોધિપરિણામિતમ્ । સ્યાત્ પારમિતા ન દાનં શીલાદયો મહાબોધિપરિણામિતાઃ । સ્યાદ્દાનં ચ પારમિતા ચ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 112 ) બોધિપરિણામિતાનિ દાનાદીનિ । સ્યાન્ન દાનં ન પારમિતા ઉક્તવિનિર્મુક્તા ધર્માઃ । એવં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતામારભ્ય ચતુષ્કોટિકં પ્રત્યેકં યોજયિતવ્યમ્ । યો દાનં સમાચરતિ સર્વો ઽસૌ દાનપારમિતાન્વયં પુણ્યં પ્રસવતીતિ ચતુષ્કોટિકમ્ । પ્રથમા કોટિઃ - મહાબોધ્યપરિણામિતં દાનં સમાચરતિ । દ્વિતીયા કોટિઃ - દાનપારમિતાં યાં સમાદાપનવર્ણભાષણસુમનોજ્ઞતાભિઃ । તૃતીયા કોટિઃ - મહાબોધિપરિણામિતેન દાનેન । ચતુર્થી કોટિઃ - એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા । એવં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતામારભ્ય પ્રત્યેકં ચતુષ્કોટિકં યોજયિતવ્યમ્ ॥
વિશેષતો વૈપુલ્યે ઔદાર્યગામ્ભીર્યદેશના તત્ફલસ્ય સર્વજ્ઞત્વસ્ય પરમોદારગમ્ભીરત્વાત્ફલાનુરૂપ્યેણ હેતુનિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥

એકત્યાનાં તદનધિમોક્ષે ત્રાસઃ બોધિસત્ત્વગોત્રવૈકલ્યં પ્રકૃત્યા હીનચિત્તતયા ગામ્ભીર્યૌદાર્યદેશનાં નાધિમોક્તું શક્નુવન્તિ । સત્યપિ તદ્ગોત્રત્વે મહાબોધિમારભ્ય પ્રણિધાનાદીનાં કુશલમૂલાદીનામનવરોપણાત્, સત્યપિ તદવરોપણે મહાયાનપ્રતિક્ષેપકસત્ત્વપરિગૃહીતત્વાદિતિ । અધિમુચ્યમાનાનામપ્યેકત્યાનામનિર્યાણં નીતાર્થ સૂત્રમ[ન]ન્વિષ્ય સ્વયં દૃષ્ટિપરામર્ષસ્થાયિતયા યથારુતમર્થાભિનિવેશાત । તદ્યથા સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાવચનાત્ સર્વલક્ષણેન સર્વભાવાપવાદિનઃ । એવમન્યે ઽપિ યથારુતાર્થાભિનિવેશિનો મહાયાને ન નિર્યાન્તોતિવેદિતવ્યં નાનાભિપ્રાયભાષિતત્વાત્ મહાયાનસ્યેતિ । ઇદં ચ સંધાયોક્તં ભગવતા મહાધર્માદર્શે ધર્મપર્યાયે - બોધિસત્ત્વસ્ય યથારુતમયોનિશો ધર્માન્ વિચિન્વતો ઽષ્ટાવિંશતિરસદ્દૃષ્ટય ઉત્પદ્યન્તે ॥
અષ્ટાવિંશતિરસદ્દૃષ્ટયઃ કતમાઃ । નિમિત્તદૃષ્ટિર્યાવદભિમાનદૃષ્ટિશ્ચ । તત્ર નિસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા અનુત્પન્ના ઇત્યેવમાદિકં મહાયાને રુતમુપલભ્ય તદભિસંધ્યકુશલાઃ યથારુતમેવાસ્યાર્થમધિમુચ્યમાના અભાવ એવાયં ભગવતા દેશિતઃ સર્વધર્માણામનુત્પાદ એવેત્યભાવાદિનિમિત્તમભિનિવિશન્તે સૈષાં ભવતિ નિમિત્તદૃષ્ટિઃ । ત એવમભાવાદિનિમિત્તમભિનિવિશમાનાસ્ત્રીન્સ્વભાવાનવદન્તે પરિકલ્પિતં સ્વભાવં પરતન્ત્રં પરિનિષ્પન્નં ચ । તત્રાયં પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવો યદ્રૂપમિતિ વા યાવન્નિર્વાણામિતિ વાભિલાપપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રભભૂતો નિઃશરીરાર્થો યદ્બાલા રૂપાદિલક્ષણં સમારોપત્તઃ પરિકલ્પયન્તિ । તત્રાયં પરતન્ત્રઃ સ્વભાવા યત્તદેવાભૂતપરિકલ્પમાત્રમ્ । તત્રાયં પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવો યત્સર્વધર્માણાં તત્ત્વં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 113 ) તથતા । તદપવાદાકારાસ્તિસ્રો દૃષ્ટયો ભવન્તિ - પ્રજ્ઞપ્ત્યપવાદદૃષ્ટિઃ પરિકલ્પાપવાદદૃષ્ટિસ્તત્ત્વાપવાદદૃષ્ટિશ્ચ । ત એવં સર્વથા સર્વધર્માનપવદમાનાસ્તસ્યા અપવાદદૃષ્ટેઃ પ્રતિષ્ઠાપનાર્થં કાંચિદેવ યુક્તિં પરિગૃહ્ણન્તિ, યે ઽપિ નીતાર્થાઃ સૂત્રાન્તા નિરભિલાપધર્મતાદ્યોતકાસ્તાનપિ સર્વાન્ સ્વદૃષ્ટયાનુલોમ્યેન પરિણામયન્તિ । તે એવ દ્વે દૃષ્ટો ભવતઃ પરિગ્રહદૃષ્ટિઃ પરિણતિદૃષ્ટિશ્ચ । તે પુનરેવંદૃષ્ટયો ભવન્તિ - ય એતામીદૃશીં દૃષ્ટિં નિશ્રિત્ય કુશલમકુશલં વા સમાચરતિ સ નિરવદ્ય એવ ભવતિ નિર્દોષઃ સર્વમેવાસ્ય તત્કલ્યાણતાં યાતિ, પૂર્વોપચિતાચ્ચાવરણાત્સ નિઃસરતોત્યેવમેષાં દ્વે દૃષ્ટી અનવદ્યતાદૃષ્ટિર્નિઃસરણદૃષ્ટિશ્ચ । તે ચૈવં સ્વદૃષ્ટાવભિનિવિષ્ટાસ્તદ્ દૃષ્ટિવિપર્યયેણ સ્કન્ધાદિધર્મવ્યવસ્થાપકં શ્રાવકપિટકમવજાનન્તિ, યે ચ તામપવાદદૃષ્ટિમનધિમુક્તાઃ શ્રાવકયાનીયાસ્તાન્ પ્રદ્વિષન્તિ । તે એતે દ્વે દૃષ્ટી ભવતો ઽવજ્ઞાદૃષ્ટિઃ પ્રકોપદૃષ્ટિશ્ચ । સ્વદૃષ્ટ્યનુસારેણ ચૈતે યથાવચ્છૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ વ્યવસ્થાપયમાના અતલ્લક્ષણે તલ્લક્ષણસંજ્ઞિનો વિપરીતમેષાં લક્ષણં વ્યવસ્થાપયન્તિ, એવંચિત્તાશ્ચ ભવન્તિ - યસ્યામીદૃશ્યાં ધર્મતાયામવતરન્ત્યવતારયન્તિ વા સર્વે તે ઽપ્રમેયં પુણ્યં પ્રસવન્તીત્યેવમેતે દૃષ્ટી વિપરીતદૃષ્ટિઃ પ્રસવદૃષ્ટિશ્ચ । યદા પુનસ્તે તાં દૃષ્ટિમારભ્ય પરંરનુયુજ્યન્તે તદા ન કિંચિત્સ્વયમિચ્છન્ત્યભ્યુપગન્તુમ્, છલજાતિભ્યાં ચ પરાનનુયુઞ્જન્તે । તે એતે અનભ્યુપગમદૃષ્ટિઃ કુસૃતિદૃષ્ટિશ્ચ । તે ચૈવમભિમાનિનો ભવન્તિ - ય એવં પ્રતિપદ્યન્તે [તે] સમ્યગ્બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પૂજયન્તિ સત્કુર્વન્તીત્યેષાં સત્કારદૃષ્ટિઃ । અવિપરીતધર્મતાકુશલૈશ્ચ તતા દૃષ્ટેર્વિવેચ્યમાનાઃ સૂપપન્નયા પ્રસિદ્ધયા યુક્તયા પ્રત્યાયમાના અપિ તાં દૃષ્ટિં ન કથંચિત્ પરિત્યજન્તિ, એતદેવ તથ્યં મિથ્યાન્યદિત્યેષા દૃઢમૂઢતાદૃષ્ટિઃ । એતાસાં ચ યથાનિર્દિષ્ટાનાં દૃષ્ટીનાં યદ્વાસનાદૌષ્ઠુલ્યં સા મૂલદૃષ્ટિઃ । એત એવ ચ સપ્તદશદૃષ્ટયો દોષોદ્ભાવનામુખેનાવશિષ્ટાભિઃ દૃષ્ટિભિઃ પુનર્નિદિશ્યન્તે । તદ્યથા દૃષ્ટાવદૃષ્ટદૃષ્ટિ નિમિત્તદૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે, અભાવાદિનિમિત્તાભિનિવેશિન એવ સતઃ સર્વનિમિત્તાનભિનિવેશસજ્ઞિત્વાત્ । પ્રજ્ઞપ્ત્યપવાદદૃષ્ટિઃ પરિકલ્પાપવાદદૃષ્ટિસ્તત્ત્વાપવાદદૃષ્ટિશ્ચ પ્રયોગનિરાકરણદૃષ્ટિઃ, સર્વાપવાદિનો વ્યાયામનિઃ સામર્થ્યસંજ્ઞિત્વાત્ । પરિગ્રહદૃષ્ટિઃ પરિણતિદૃષ્ટિશ્ચાનૈર્યાણિકદૃષ્ટિઃ, ( અભિધ્-સ્-ભ્ 114 ) અનુપાયપ્રયુક્તસ્ય તત્ફલાનવાપ્તેઃ । અનવદ્યતાદૃષ્ટિનિઃસરણદૃષ્ટિશ્ચાવરણોપચયદૃષ્ટિઃ, મિથ્યાપ્રતિપદ્યમાનસ્યાવરણક્ષયાસંભવાત્ । અવજ્ઞાદૃષ્ટિઃ પ્રકોપદૃષ્ટિશ્ચાપુણ્યપ્રસવદૃષ્ટિઃ, સદ્ધર્મસબ્રહ્મચારિવિપ્રતિપત્તિમુખેન મહાક્ષતિસમાસાદનાત્ । વિપરીતદૃષ્ટિઃ પ્રસવદૃષ્ટિશ્ચ વૈફલ્યદૃષ્ટિઃ, [અ]સમ્યગ્ધર્મતાવ્યવસ્થાપનગ્રહણગ્રાહણૈર્વિશેષા નધિગમાત્, અનભ્યુપગમદૃષ્ટિઃ કુસૃતિદૃષ્ટિશ્ચ નિગ્રાહ્યદૃષ્ટિઃ, [અ]ન્યાયેન વાદં કુર્વતો જયાસંભવાત્ । સત્કારદૃષ્ટિરભ્યાખ્યાનદૃષ્ટિઃ, અતદાખ્યાયિનિ તત્સમારાપણાત્ । દૃઢમૂઢતાદૃષ્ટિરકથ્યદૃષ્ટિઃ, મિથ્યાભિનિવેશિના સહ સાં કથ્યપ્રતિષેધાન્નિરથકતામુપાદાય । મૂલદૃષ્ટિર્મહાદૃષ્ટિઃ, તત આયત્યાં પુષ્ટતરસર્વદૃષ્ટિગતપ્રતાપનાત્ । સર્વા એતાઃ સપ્તવિંશતિદૃષ્ટયો ઽભિમાનદૃષ્ટિઃ, અભૂતાભિમાનસમુત્થિતત્વાત્ । અત એવાનન્તરં તત્રૈવ સૂત્ર ઉક્તમિતીમાઃ સપ્તદશ સમાનાઃ દશ ભવન્તિ, દશ સમાનાઃ સપ્તદશ ભવન્તિ, સપ્તવિંશતિઃ સમાના એકા ભવતિ, એકા સમાના સપ્તવિંશતિર્ભવન્તીતિ ॥
નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ યસ્માત્સ્વયમેષાં ભાવો નાસ્તિ, પ્રત્યયાંસ્ત્વપેક્ષ્ય ભાવો ન પ્રતિષિધ્યતે । યેન વા સ્વભાવેનૈતે પૂર્વમભૂવન્ન તેન સ્વેન ભાવેન ભૂયઃ શક્યમેભિર્ભવિતુમિતિ નિઃસ્વભાવાઃ । પ્રાપ્તાભ્રષ્ટલક્ષણાનામપિ પ્રત્યુત્પન્નાનાં સ્વે ભાવે ઽવસ્થાનાભાવાન્નિઃસ્વભાવાઃ । યાદૃશો વાદૃષ્ટસત્યૈર્ધર્માણાં સ્વભાવો લક્ષણમભિલાપપ્રપઞ્ચવાસનામુખેન ગૃહ્યતે તેન બાલગ્રાહાનુરૂપેણ સ્વભાવેન વિ[ર]હિતત્વાન્નિઃ સ્વભાવાઃ ॥
અપિ ખલુ સર્વધર્મા ઉચ્યન્તે ત્રયઃ સ્વભાવાઃ । તત્ર પરિકલ્પિતસ્ય સ્વલક્ષણમેવ નાસ્ત્યતઃ સ્વલક્ષણનિઃસ્વભાવતયા નિઃસ્વભાવઃ । પરતન્ત્રસ્ય સ્વયમુત્પત્તિર્નાસ્તિ પ્રત્યયાપેક્ષણાદતો નાસ્ય સ્વેન ભાવેન ભાવ ઇત્યુત્પત્તિનિઃ સ્વભાવતયા નિઃસ્વભાવઃ । પરિનિષ્પન્નો વિશુદ્ધ્યાલંબનત્વાત્ પરતન્ત્રપરિકલ્પિતલક્ષણાભાવસ્વભાવત્વાચ્ચ પરમાર્થશ્ચૈષ નિઃસ્વભાવતાપ્રભાવિતશ્ચેતિ પરમાર્થનિઃસ્વભાવતયા નિઃસ્વભાવઃ । ઇત્યેવં ચ કૃત્વા નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા દ્રષ્ટવ્યાઃ, ન તુ સર્વથાલક્ષણાભાવમધિકૃત્યેતિ ॥

અપિ ખલુ મહાયાને તથાગતસ્ય સર્વે ઽભિપ્રાયાઃ સંક્ષેપેણ ચત્વારો ભવન્તિ । તદ્યથા સમતાભિપ્રાયો યદાહ - અહમેવ તસ્મિન્ સમયે વિપશ્યી ( અભિધ્-સ્-ભ્ 115 ) સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽભૂવમિતિ, અવશિષ્ટધર્મકાયત્વાત્ । કાલાન્તરાભિપ્રાયોયદાહ - યે સુખાવત્યાં લોકધાતૌ પ્રણિધાનં કરિષ્યન્તિ તે તત્રોપ પત્સ્યન્ત ઇતિ, વિમલચન્દ્રપ્રભવસ્ય ચ નામધેયગ્રહણમાત્રેણ નિયતો ભવત્યનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવિતિ, કાલાન્તરેણેત્યભિપ્રાયઃ । અર્થાન્તરાભિપ્રાયો યદાહ - નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા અનુત્પન્ના ઇત્યેવમાદિ, અયથારુતાર્થત્વાત્ । પુદ્ગલાશયાભિપ્રાયો યત્તદેવ કુશલમૂલં કસ્યચિત્પ્રશંસન્તિ કસ્યચિદ્વિગર્હ તે ઽલ્પમાત્રસંતુષ્ટસ્ય । તથા રાગચરિતસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રવિભૂતિ દર્શયતિ, માનચરિતસ્ય કેષાંચિદેવ બુદ્ધાનામધિકાં સંપત્તિં વર્ણયન્તિ । કૌકૃત્યેનાવૃતસ્ય યે બુદ્ધબોધિસત્ત્વેષ્વપકારમપિ કરિષ્યન્તિ તે સર્વે સ્વર્ગોપગા ભવિષ્યન્તીત્યાહ । અનિયતગોત્રસ્ય મહાશ્રાવકા[ન્] બુદ્ધત્વે વ્યાકરોતિ, એકં ચ યાનં ન દ્વિતીયમસ્તીતિ દેશયતિ શ્રાવકત્વાશયત્યાજનાર્થમ્ ॥
પુનઃ સર્વે ઽભિસંઘયો ઽભિસમસ્ય ચત્વારો ભવન્ત્ય વતારણાભિસંધ્યાદયઃ । તત્ર અવતારણાભિસંધિઃ શ્રાવકેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ, શાસના વતારણાર્થમનુત્રાસાય રૂપાદ્યસ્તિત્વદેશનાત્ । લક્ષણાભિસંધિસ્ત્રિષુ પરિકલ્પિતાદિસ્વભાવેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ, નિઃસ્વભાવાનુત્પન્નાદિસર્વધર્મદેશનાત્ । પ્રતિપક્ષાભિસંધિઃ દોષાણાં વિનયે દ્રષ્ટવ્યો યથાષ્ટાવરણપ્રતિપક્ષતાગ્રયાનસંભાષા । અષ્ટાવરણાનિ બુદ્ધધર્માવજ્ઞેતિ વિસ્તરઃ । તદુદાહરણાનિ ચ યથાયોગં ચતુરભિપ્રાર્યાનિર્દેશાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ । પરિણામનાભિસંધિરભિધાનગામ્ભીર્યે દ્રષ્ટવ્યઃ, યદાહ -
અસારે સારમ[ત]યો વિપર્યાસે ચ સુસ્થિતાઃ ।
ક્લેશેન ચ સુસંક્લિષ્ટા લભન્તે બોધિમુત્તમામ્ ॥ ઇતિ ।
અત્રાયમભિસંધિઃ - અવિક્ષેપે યેષાં સારબુદ્ધિઃ પ્રધાનબુદ્ધિઃ, વિક્ષેપો હિ વિસારશ્ચેતસઃ વિપર્યાસે ચ સુસ્થિતાઃ ઇતિ નિત્યસુખશુચ્યાત્મવિપર્યયેણાનિત્યાદિકે વિપર્યાસે ચ સુસ્થિતા અપરિહાણિતઃ ક્લેશેન ચ સુસંક્લિષ્ટાઃ ઇતિ દીર્ઘદુષ્કર વ્યાયામશ્રમેણાત્યર્થ પરિક્લિષ્ટાઃ ॥
વૈપુલ્યે ધર્મસમાધિકુશલબોધિસત્ત્વનિર્દેશઃ શમથાનુશંસં વિપશ્યનાનુશંસં તદુભયાનુશંસં ચાધિકૃત્ય વેદિતવ્યઃ । તત્ર શમથાનુશંસો દ્વિવિધઃ । ક્ષણે ક્ષણે પ્રકર્ષગામિન્યા પ્રસ્રબ્ધ્યા નિરન્તરમાશ્રયસ્ફરણાત્ પ્રતિક્ષણં સર્વદૌષ્ઠુલ્યાશ્રય દ્રાવણમ્, અવિશેષેણ સર્વદેશનાધર્મે કરસતાધિમોક્ષસમાધાનાદ્વિવિધસ્કન્ધાદ્યર્થાકારસંજ્ઞાવિગતાયાઃ સૂત્રાદિધર્મારામરતેઃ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 116 ) પ્રતિલમ્ભશ્ચ । વિપશ્યનાનુશંસો ઽપિ દ્વિવિધઃ । યથાપ્રવિચિત્તધર્મનિરન્તરાસંપ્રમોષાત્પ્રતિસ્મૃતિમાત્રમુખેનાપરિચ્છિન્નાકારો ઽપ્રમાણઃ સૂત્રાદિધર્મેષુ પ્રજ્ઞાવભાસઃ, આશ્રયપરિવૃત્તિપૂર્વરૂપભૂતાનાં ચાવિકલ્પિતાનામનભિસંસ્કૃતાનાં નિમિત્તાનાં સમુદાચારશ્ચ । તદુભયાનુશંસો ધર્મકાયસ્ય જ્ઞેયાવરણ પ્રહાણાશ્રયપરિવૃત્તિસંગૃહીતસ્ય પરિપૂરયે દશમ્યાં ભૂમૌ પરિનિષ્પત્તયે વા તાથાગત્યાં ભૂમાવુત્તરાદુત્તરતર નિષ્યન્દવાસનાધાનયોગેન હેતુપરિગ્રહ ઇતિ ॥
તદેતત્પઞ્ચવિધાયા ભાવનાયાઃ ફલં પઞ્ચવિધં નિર્વર્તત ઇતિ સંદર્શિતમ્ । પઞ્ચવિધા ભાવના કતમા । પ્રસ્રબ્ધિનિમિત્તભાવનાસંભિન્નભાવનાનિમિત્તભાવનાનાભોગભાવના પરિનિર્વૃતિનિમિત્તભાવના ચ ॥
કેન કારણેન તુલ્યે ધર્મકાયનિષ્યન્દત્વે વૈપુલ્યધર્મો ધૂપમાલ્યાદિભિઃ પૂજ્યો ન તથા શ્રાવકયાનધર્મઃ । વૈપુલ્યધર્મસ્ય સર્વસત્ત્વહિતસુખાધિષ્ઠાનતામુપાદાય મહાર્થતયા નિરુત્તરાપ્રમેયપુણ્યપ્રસવાયતનત્વાત્ ॥
પ્રાપ્તિવિનિશ્ચયો ઽધિગન્તૃપુદ્ગલવ્યવસ્થાનતો ઽધિગમવ્યવસ્થાનતશ્ચ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
અસત્યપિ પુદ્ગલદ્રવ્યે પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં ચતુર્ભિઃ કારણૈઃ । તદ્યથા સુખસંવ્યવહારાર્થમ્, રૂપાદીનાં બહૂનાં બહુધાભિન્નલક્ષણસંજ્ઞાનામેકયા સામુદાયિક્યા સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્ત્યાકૃચ્છ્રેણ એહિ યાહિ ઇત્યેવમાદિસંવ્યવહરણાત્ । લોકાનુવૃત્ત્યર્થમ્, ન હિ લોકે ધર્મમાત્રસંજ્ઞાભિઃ સર્વઃ સંવ્યવહારો નિરૂઢઃ કિંતર્હિ પ્રાયેણ સત્ત્વસંજ્ઞયા । તસ્માલ્લોકેન સહ સંવ્યવહરદ્ભિરાર્યૈરવશ્યં સો ઽનુવર્તિતવ્ય ઇતિ । અનુત્રાસાર્થમ્, પ્રતીત્યસમુત્પાદધર્મતાયામ કોવિદાઃ સહસાદિતઃ સર્વથા સત્ત્વાભાવં શ્રુત્વોત્ત્રસ્યેયુરિતિ । આત્મનઃ પરેષાં ચ દોષવત્ત્વગુણવત્ત્વોદ્ભાવનાર્થં ચ, ઇતરથા હિ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિમન્તરેણ સંક્લેશવ્યવદાનલક્ષણમાત્રદેશનાયાં સત્યામમુષ્મિન્ સંતાને ઽમી દોષાઃ પ્રહીણા અમી વા ગુણા ઉત્પન્ના ઇતિ ન શક્યતે વિજ્ઞાતુમિતિ ॥
પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં પુનશ્ચરિતાદિપ્રભેદેન સપ્તવિધમ્ ॥
તત્ર રાગાદિચરિતસ્તીવ્રાયતરાગઃ, હીને ઽપિ રઞ્જનીયે વસ્તુન્યધિમાત્રરાગોત્પાદાદુત્પન્નસ્ય ચ ચિરમનુબન્ધાત્ । ઇત્યેવં યાવદ્વિતર્કચરિતો યથાસ્વં વસ્તુનિ યોજયિતવ્યઃ । સમભાગચરિતઃપ્રકૃતિ[સ્થ]ઃ સંક્લેશઃ ઔત્કટયમાન્દ્યવિવર્જિતસમાવસ્થે ક્લેશ ઇત્યર્થઃ, યથાવસ્ત્વનુરૂપં ક્લેશસમુદાચારાત્ । મન્દરજસ્કઃ પ્રકૃતિસ્થઃ તનુતરક્લેશઃ, પ્રકૃતિસ્થેભ્ય ઉક્તલક્ષણેભ્યસ્તનુતરાઃ ક્લેશા અસ્ય, સો ઽયં પ્રકૃતિસ્થઃ, ઉત્કટે ઽપિ વસ્તુનિ પૂર્વપ્રતિપક્ષાભ્યાસવશેન પ્રકૃત્યા મૃદુક્લેશસમુદાચારાદિતિ ॥
શ્રાવકયાનિકો ગોત્રેન્દ્રિયપ્રણિધાનાશયાલંબનપ્રતિપત્તિફલપ્રભેદૈર્નિદિષ્ટો વેદિતવ્યઃ । પ્રકૃત્યા મૃદ્વિન્દ્રિયત્વં પુનરસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વેન્દ્રિયા પેક્ષયા, ઇતરથા હિ ધર્માનુસાર્યાદયસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા ઇત્યેતદ્વિરુધ્યેત । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 118 ) તત્રાનુત્પાદિતપૂર્વનિર્વેધભાગીયો ઽપ્રાપ્તપૂર્વકફલશ્ચ ખડ્ગવિષાણકલ્પો ભવત્યેક વિહારી, તદન્યઃ પ્રત્યેકજિનો વર્ગચારી દ્રષ્ટવ્યઃ । વ્યાકરણં ચ પ્રત્યલભત ઇત્યષ્ટાભ્યાં ભૂમાવનુત્પત્તિકેષુ ધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રતિલભત ઇત્યર્થઃ ॥
અસંભૃતસંભારાદયો મોક્ષભાગીયાનાં ચ મૃદુમધ્યાધિ માત્રતયા નિર્વેધભાગીયોત્પાદનં સત્યાભિસમયં ચ પ્રતિનિયતાનિયતતજ્જન્મકાલિકત્વાદ્યથાક્રમં વેદિતવ્યાઃ । તત્ર સત્યાધિપતેયે ધર્મે ઽધિમુક્તિપ્રસાદલક્ષણાનિ મોક્ષભાગીયાનિ, તત્રૈવ ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિલક્ષણાનિ નિર્વેધભાગીયાનિ, શ્રદ્ધાપ્રધાનત્વાત્પ્રજ્ઞાપ્રધાનત્વાચ્ચ યથાક્રમમ્ । લૌકિકા ગ્રધર્મપ્રકૃત્યૈવ ક્ષણિક ઇત્યપ્રાવન્ધિક ઇત્યર્થઃ । નો તુ વાસનાપરિહાણિત ઇતિ નિર્વાણાધિકારિકસ્ય કુશલમૂલસ્યોત્પાદિતપૂર્વસ્યાપુનરુત્પાદ્યત્વાત્ ॥
મૃદુ મોક્ષભાગી યમધિકૃત્યોક્તં ભગવતા -
સમ્યગ્દૃષ્ટિરધિમાત્રં લૌકિકી યસ્ય વિદ્યતે ।
અપિ જાતિસહસ્રાણિ નાસૌ ગચ્છતિ દુર્ગતિમ્ ॥ ઇતિ ॥

અપિ ખલુ ચતુર્વિધં મોક્ષભાગીયમ્ - આધિકારિકમાધિમોક્ષિકમાધિકામિકમાભિગામિકં ચ । કુશલધર્મચ્છન્દમુપાદાય યાવન્મોક્ષાર્થં ક્રિયતે તદાધિકારિકમ્ । તત્પ્રતિસંયુક્તદેશનાધિમોક્ષસહગતં યત્તદાધિમોક્ષિકમ્ । પ્રીતિપ્રસાદસહગતમોક્ષાલંબનમનસ્કારબહુલં યત્તદાધિકામિકમ્ । નિર્વેધભાયીયોત્પાદ નિયતં તત્રૈવ જન્મનિ યત્તદાભિગામિકમ્ ॥
નિર્વેધમાગીયં ષડ્વિધમ્ - આનુલોમિકં પ્રાકર્ષિકં પ્રાતિવેધિકમન્યપારિણામિકમૈકજન્મિકમેકાસનિકં ચ । તત્ર યત્સત્યાલમ્બનકારમાદિતો મૃદુકં કુશલમૂલમુત્પદ્યતે તદાનુલોમિકમ્ । યન્મધ્યં તત્પ્રાકર્ષિકમ્, તતઃ તત્પ્રકૃષ્ટતરત્વાત્ । યદધિમાત્રં સત્યપ્રતિવેધાય તત્રૈવ જન્મનિ સંવર્તતે તત્પ્રાતિવેધિકમ્ । તત્પુનર્યદનિયતગોત્રાણાં બોધિવિશેષાય ( અભિધ્-સ્-ભ્ 119 ) પરિણામ્યતે તચ્ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનામનાચાર્યકાભિસંબોધાય જન્માન્તરે પરિણમતિ તદન્યપારિણામિકમ્ । યત્તત્રૈવ જન્મનિ સત્યપ્રતિવેધાય સંવર્તતે તદૈકજન્મિકમ્ । યત્તત્રૈવાસને તદેકાસનિકમિતિ ॥
કાયસાક્ષી વિમોક્ષલાભ્યનાગામી, અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરણાત્ । અષ્ટૌ વિમોક્ષા રૂપી રૂપાણિ પશ્યતીત્યેવમાદયઃ પશ્ચાન્નિર્દેક્ષ્યન્તે । પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ પ્રજ્ઞાવિપક્ષક્લેશાવરણમાત્રાશેષપ્રહાણાત્ । ઉભયતો ભાગવિમુક્તઃ સર્વક્લેશસમાપત્ત્યાવરણાભ્યાં યો વિમુક્તઃ । સ્રોતાપત્તિફલપ્રતિપન્નક એકાસનિકં નિર્વેધભાગીયમારભ્ય યાવદાદ્યં ફલં ન પ્રાપ્નોતિ ॥
કઃ પુનર્દર્શનમાર્ગાવસાને આદ્યં ફલં પ્રાપ્નોતિ । યઃ પ્રદેશવૈરાગ્યેણાપિ કામેભ્યો ઽવીતરાગઃ સમ્યક્ત્વં નિયામમવક્રામતિ । યસ્તુ પૂર્વં લૌકિકેન માર્ગેણ કામાવચરાન્ ભાવનાપ્રહાતવ્યાન્ ષટ્પ્રકારાન્ પ્રહાય યત્ર યો વીતરાગો ભવન્ પશ્ચાત્સમ્યક્ત્વં નિયામમવક્રામતિ સ ષોડશે ચિત્તક્ષણે સકૃદાગામ્યેવ ભવતિ । નવાપિ પ્રકારાન્ પ્રહાય કામવીતરાગો ભવન્ યો નિયામમવક્રામતિ સો ઽનાગામ્યેવ ભવતિ ॥
સર્વદર્શનપ્રહાતવ્યપ્રહાણે ઽપિ ત્રયાણામેવ સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સ્રોતાપન્નવચનમ્, એષાં મોક્ષપ્રાપ્તિબિબન્ધનત્વેન પ્રાધાન્યાત્ । તથાહિ સત્કાયદૃષ્ટયા પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાનાત્મત આત્મીયતશ્ચાભિનિવેશ્યાલયારામતયા દુઃખાન્નોચ્ચલતિ । ઉચ્ચલિતો ઽપિ કથંચિન્મોક્ષં પ્રતિ શીલવ્રતપરામર્શેન વિચિકિત્સયા ચાસન્માર્ગાભિનિવેશાત્સન્માર્ગસંશયનાચ્ચ મિથ્યા નિર્યાતિ સમ્યક્ત્વમનિર્યાતિ ॥ પુનઃ સત્કાયદૃષ્ટયા જ્ઞેયે વિપ્રતિપદ્યતે, દુઃખમાત્ર [આ]ત્માત્મીયલક્ષણ સમારોપણાત્ । શીલવ્રતપરામર્શેન દૃષ્ટૌ, તયા શુદ્ધિપ્રત્યયનાત્ । વિચિકિત્સયા પ્રતિપક્ષે, રત્નત્રયાનિશ્ચયનાદિતિ ॥

સકૃદા[ગા]મિફલપ્રતિપન્નકઃ દર્શનમાર્ગાદૂર્ધ્વં કામાવચરસ્ય યાવન્મધ્યમધ્યસ્ય ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રહાણમાર્ગે યઃ પુદ્ગલઃ । સકૃદાગામી મધ્યમૃદોઃ ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રહાણ માર્ગ પરિસમાપ્તૌ યઃ પુદ્ગલઃ । અનાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ સકૃદાગામિફલાદૂર્ધ્વં કામાવચરાણાં મૃદ્વધિમાત્રમૃદુમધ્યયોઃ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 120 ) ક્લેશપ્રકારયોઃ પ્રહાણમાર્ગે યઃ પુદ્ગલઃ । અનાગામી નવમસ્ય મૃદુમૃદોઃ ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રહાણાય માર્ગપરિસમાપ્તૌ યઃ પુદ્ગલઃ ॥
સર્વકામાવચરભાવનાપ્રહાતવ્યપ્રહાણે ઽપિ પઞ્ચાનામવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદનાગામિવચનં સૂત્રે એષાં ગતિધાત્વવરકારણત્વેન પ્રાધાન્યાત્ । ગત્યવરં પુનઃ નરકતિર્યક્પ્રેતગતયઃ । ધાત્વવરં કામધાતુઃ । તત્ર સત્કાયદૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શવિચિકિત્સાભિઃ ગત્ય વરાસમતિક્રાન્તત્વાત્કારણત્વમ્ । કામચ્છન્દવ્યાપાદાભ્યાં ધાત્વવરાસમતિક્રમાદિતિ ॥
ત્રૈધાતુકસર્વક્લેશપ્રહાણે ઽપિ પઞ્ચાનામૂર્ધ્વભાગીયાનાં પ્રહાણાદર્હદ્વચનમ્, ઊર્ધ્વોપાદાનાપરિત્યાગકારણત્વેન પ્રાધાન્યમ્ । તત્ર રૂપારૂપ્યરાગાભ્યાં કામધાતૌ ઊર્ધ્વોપાદાનં રૂપારૂપ્યધાતૂપપત્તિરિત્યર્થઃ । ઔદ્ધત્યમાનાવિદ્યાભિરુર્ધ્વાપરિત્યાગઃ, તૃષ્ણામાનવિચિકિત્સોત્તરધ્યાયિત્વેન સત્ર સંક્લેશાદિતિ ॥
કુલં કુલઃ કુલઃ સ્રોતાપન્ન એવ સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકો દેવેષુ વા મનુષ્યેષુ વા નિયમેન દ્વૌ ભવૌ સંસૃત્ય પરિનિર્વાતિ । એકવીચિકઃ સકૃદાગામ્યેવાનાગામિફલપ્રતિપન્નકો દેવેષ્વેવૈકં ભવં સંસૃત્યં પરિનિર્વાતિ । એકા વીચિરન્તરં જન્માવકાશો ઽસ્ય સો ઽયમેકવીચિકઃ । અન્તરાપરિનિર્વાયી યેન ક્લેશાવેધેનોપપત્તિદેશં ગત્વા પ્રતિસન્દધ્યાત્તત્પરિક્ષયે સતિ યેનાનુશયમાત્રેણ મરણાદૂર્ધ્વ સ્કન્ધાનભિનિર્વર્તયન્ તદવશેષે સત્યન્તરાભવમભિનિર્વર્ત્ય પૂર્વાભ્યસ્તમાર્ગસંમુખીભાવાદેવ સ વિશિષ્ટાનુશયપ્રહાણે પરિનિર્વાતિ । સ પુનરુપપત્તિદેશં પ્રત્યનુચ્ચલિતોચ્ચલિતમાત્રદૂરગભાવસ્થતયા ત્રિવિધો વેદિતવ્યઃ સત્પુરુષગતિસૂત્રાનુસારેણ । અનભિસંસ્કારેણ યો માર્ગં સંમુખીકૃત્યેતિ પૂર્વં સ્વભ્યસ્તત્વાત્સ્વરસવાહિતયાપ્રયત્ને[ને]ત્યર્થઃ । વિપર્યયાદભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી । ઊર્ધ્વસ્રોતા દ્વિવિધઃ - અકનિષ્ઠગો ભવાગ્રગશ્ચ । તત્ર અકનિષ્ઠગ આસ્વાદનાબહુલતયોત્પન્નોત્પન્નમૃદ્વાદિધ્યાનપ્રકારાસ્વાદનાત્ બ્રહ્મકાયિકાનારભ્ય નિરન્તરં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 121 ) સર્વેષુ સ્થાનાન્તરેષુ સકૃત્સકૃદુપપદ્યમાનો યાવદકનિષ્ઠાન્પ્રવિશ્ય પરિનિર્વાતિ । ભવાગ્રગશ્ચતુર્થસ્ય ધ્યાનસ્યાવ્યવકીર્ણભાવિત્વાત્ કેવલં શુદ્ધાવાસાન્ પરિહૃત્ય તથૈવ યાવદ્ભવાગ્રં ગત્વા પરિનિર્વાતિ । વ્યવકીર્ણભાવિતસ્ય ચતુર્થસ્ય ધ્યાનસ્ય મૃદ્વાદિપઞ્ચપ્રકારભાવિતત્વાદ્યથાક્રમં પઞ્ચસુ શુદ્ધાવાસેષૂપપત્તિર્વેદિતવ્યા । ચેતયિત્વાચેતયિત્વેતિ સ્વયમાત્માનમુપક્રમમાણો ઽનુ[પ]ક્રમમાણો વેત્યર્થઃ । દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાત્પરિહાણમેતિ લૌકિકેભ્યો ધ્યાનેભ્ય ઇત્યર્થઃ । ઇન્દ્રિયોત્તાપનં પુનરધિમાત્રતાનયનં તીક્ષ્ણકરણમિત્યર્થઃ । અત એવાકોપ્યધર્મા ભવ્યશ્ચેન્દ્રિયાણ્યુત્તાપયિતુમિતિ નોક્તમ્, પ્રકૃત્યા તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાત્ ॥
કામાવચરરૂપાવચર એવ બોધિસત્ત્વો નારૂપ્યાવચરઃ, પ્રભાવપ્રાપ્તસ્ય સત્ત્વપરિપાચનાનાયતનતામુપાદાય તત્રાનુપપત્તિતઃ । આરૂપ્યધાતુવ્યવકર્ષિતેન ધ્યાનેનેતિ પર્યુદસ્તારૂપ્યોપપત્તિકેન સમાધિનેત્યર્થઃ । ધ્યાનસુખવિહરત્યપરિહીણ એવ ધ્યાનેભ્યઃ, ધ્યાનવ્યાવર્તનકુશલત્વાત્ । સત્ત્વપરિપાચનાર્થં કામધાતાવપિ બોધિસત્ત્વ ઉપપદ્યત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
સર્વાં બોધિસત્ત્વચર્યામિતિ તુષિતભવનવાસમુપાદાય યાવન્મારપરાજયમ્ । બુદ્ધચર્યાં ચ દર્શયતીત્યભિસંબોધિમુપાદાય યાવન્મહાપરિનિર્વાણમ્ ॥
અધિમુક્તિચારી બોધિસત્ત્વગોત્રે વ્યવસ્થિત આદિતો મહાબોધિપ્રસ્થાનમુપાદાય યાવત્પ્રમુદિતાં ભૂમિં ન પ્રવિશતિ, પ્રત્યાત્મં લોકોત્તરાભિગમાભાવાત્ । અધ્યાશયચારો દશસુ ભૂમિષુ, લોકોત્તરેણાધિગમેન વિશુદ્ધાશયત્વાત્ । નિમિત્તચારી ષટ્સુ ભૂમિષુ, અનિચ્છતો ઽપિ નિમિત્તવ્યવકિરણાત્ । અનિમિત્તચારી સપ્તમ્યામ્, યત્નં કુર્વતો યાવદિચ્છં નિમિત્તાસમુદાચારાત્ । અનભિસંસ્કારચારી શેષાસુ ભૂમિષુ, વૈપાકિકનિર્વિકલ્પજ્ઞાનપ્રતિલમ્ભાદિતિ ॥
સકૃન્નૈર્યાણિકઃ સકૃત્ત્રૈધાતુકાવચરાન્ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । પ્રકારશ ઇત્યધિમાત્રાધિમાત્રાન્કામરૂપારૂપ્યાવચરાન્ભાવનાપ્રહાતવ્યાનનુશયાન્ પ્રજહાતિ, એવં યાવન્ મૃદુમૃદૂન્ દર્શનપ્રહાતવ્યાન્ ન તુ લૌકિકમાર્ગવદ્ભૂમિપ્રકારભેદેન પૃથક્પૃથગિત્યર્થઃ । તત્રેદં જ્ઞાપકં યથોક્તમંગુલ્યગ્રસૂત્રે - "યત્કિંચિદ્રૂપં યાવદ્વિજ્ઞાનમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમિતિ વિસ્તરેણ યાવદ્દૂરે યદ્વાન્તિકે તત્સર્વમેકધ્યમસંક્ષિપ્યૈકં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 122 ) ભાગં કરોત્યેકં પિણ્ડમેકં પુઞ્જમેકં રાશિં કરોત્યેકં કૃત્વાતઃ પ્રતિસંશિક્ષતે સર્વમેતદનિત્યં સર્વં દુઃખમિતિ વિસ્તરઃ । દ્વયોરેવાદ્યન્તયોઃ ફલયોઃ પ્રજ્ઞાપ્યતે । તયોસ્ત્રૈધાતુકસર્વદર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યાશેષપ્રહાણપ્રભાવિતત્વાદ્યથાક્રમમ્ । મધ્યયોસ્તુ ન પ્રજ્ઞાપ્યતે, તયોર્દૃષ્ટસત્યસ્ય કામવચરાણામેવ ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં સાવશેષનિરવશેષપ્રહાણપ્રભાવિતત્વાત્ । સકૃન્નૈર્યાણિકં ચાધિકૃત્ય વિભઙ્ગસૂત્રે સ્રોતાપન્નાનન્તરમર્હદ્વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । સ દૃષ્ટે ધર્મે યદ્યાજ્ઞાં તારાગયતિ સર્વતો નિઃશેષમવીતરાગત્વાત્પ્રણિધાનવશેન કામધાતાવુપપદ્યતે ક્ષિપ્રપરિનિર્વાણાર્થમ્ ॥

અભિસમયવ્યવસ્થાનં દશવિધમ્ । તત્ર ધર્માભિસમયઃ સત્યાધિપતેયેષુ સૂત્રાદિષુ ધર્મેષુ પરતોઘોષમધિપતિં કૃત્વા ધિમાત્રસ્યાધિમુક્તિપ્રસાદસ્ય પશ્ચિમમોક્ષભાગીયસંગૃહીતસ્ય પ્રતિલમ્ભઃ । તથાહિ તદધિમુક્તિપ્રસાદપ્રતિલમ્ભાત્તાનિ સત્યાનિ ધર્માભિસમયેનાભિસમિતાનીત્યુચ્યન્તે । અર્થાભિસમયસ્તેષ્વેવ ધર્મેષુ યોનિશોમનસ્કારમધિપતિકૃત્વાધિમાત્રાયાઃ સત્યેષુ ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તે[:] પશ્ચિમનિર્વેધભાગીય સંગૃહી[તા]યાઃ પ્રતિલમ્ભઃ । સા પુનર્ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિસ્ત્રિવિધેન યોનિશોમનસ્કારેણ પ્રભાવિતા અધિમાત્રમૃદુના તજ્જન્મકાલેષૂષ્મગતેષુ, અધિમાત્રમધ્યેન મૂર્ધ્વસુ ક્ષાન્તિષુ ચ, અધિમાત્રાધિમાત્રેણ લૌકિકેષ્વગ્રધર્મેષ્વિતિ । તત્ત્વાભિસમયો દર્શનમાર્ગઃ । તત્ર પુનઃ સત્યવ્યવસ્થાપનાન્યભિસમયાન્તિકાનિ સંવૃતિજ્ઞાનાનિ પ્રતિલમ્ભતો લોકોત્તરજ્ઞાનાધિપત્યેન તદબીજપોષણાન્ન તુ સમ્મુખીકરોતિ ષોડશાનાં દર્શનમાર્ગચિત્તક્ષણાનાં નિરન્તરત્વેન લૌકિકચિત્તાનવકાશાત્ । પૃષ્ઠાભિસમયો દર્શનમાર્ગાદૂર્ધ્વસર્વભાવનામાર્ગો લૌકિકો લોકોત્તરો વા । રત્નાભિસમયઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો વત ભગવાન્, સ્વાખ્યાતો ઽસ્ય ધર્મવિનયઃ, સુપ્રતિપન્નઃ શ્રાવકસંઘ ઇત્યેવમવેત્ય નિશ્ચિત્યાર્યશ્રાવકસ્ય બુદ્ધાદિષુ પ્રસાદઃ । અસમુદાચારાભિસમયો યસ્યાકરણસંવરસ્યાયંકાન્તશીલ સંગૃહીતસ્ય લાભાત્તદ્વિપક્ષનરકાદ્યસમુદાચારં પ્રત્યેવં નિશ્ચયઃ પ્રવર્ત્તતે ક્ષોણા મે નરકાઃ ઇત્યેવમાદિઃ સો ઽસમુદાચારાભિસમયઃ । નિષ્ઠાભિસમયઃ સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનાં પ્રતિપ્રસ્રબ્ધિરિત્યેવમાદિર્યથા માર્ગસત્યે નિષ્ઠામાર્ગો નિર્દિષ્ટઃ । એત એવ સપ્તાભિસમયાઃ શ્રાવકાણાં પરતોઘોષમાગમ્ય પ્રતિલમ્ભતઃ શ્રાવકાભિસમય ઇત્યુચ્યતે । પરતોઘોષમનાગમ્ય પ્રતિલમ્ભતઃ પ્રત્યેક[બુદ્ધ]ભિસમય ઇતિ । બોધિસત્ત્વાભિસમય એષુ સપ્તસ્વભિસમયેષુ બોધિસત્ત્વસ્ય યા સમુદાગમક્ષાન્તિઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવિનયોપાયકૌશલ્યાર્થં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 123 ) નો તુ સાક્ષાત્ક્રિયા સત્ત્વાપેક્ષયા હીનયાનાનિર્યાણાત્ । અપિ ખલુ તત્પ્રથમતો બોધિસત્ત્વસ્ય ભૂમિપ્રવેશાભિસમય ઇત્યુચ્યતે ॥
એતં ચાભિસમય નિશ્રિત્યોચ્યતે - શ્રાવકાભિસમયાદ્બોધિસત્ત્વાભિસમસ્ય કઃ પ્રતિવિશેષઃ આલંબનવિશેષતો વૈપુલ્યાલંબનત્વાત્ । ઉપસ્તમ્ભવિશેષતઃ પરિપૂર્ણમહાકલ્પાસખ્યેયમહાપુણ્યજ્ઞાનસંભારપરિપૂરણાત્ । પ્રતિવેધવિશેષતઃ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યાધિપતેયધર્મપ્રયોગવેધતો લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેન તદુભયપ્રતિવેધાત્ અભ્યુપગમવિશેષતઃ સ્વાત્મસમતયા સર્વસત્ત્વાભ્યુપગમાત્ । નિર્યાણવિશેષતો દશભિર્ભૂમિભિર્નિર્યાણાત્ । પરિગ્રહવિશેષતો ઽપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણપરિગ્રહણાત્ । પ્રતિષ્ઠાપરિવારવિશેષતો બુદ્ધક્ષત્રપરિશીધનાદ્વિનેયજનોપગ્રહણાચ્ચ । અભિજન્મવિશેષતઃ પિતૃવંશસંધારકૌરસપુત્રલક્ષણત્વાત્ । જન્મવિશેષતઃ પરિષન્મણ્ડલેષૂપપન્નઃ । ફલવિશેષશ્ચ પુનઃ [આશ્રય]પરિવૃત્તિવિશેષતઃ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટસર્વપ્રકારદૌષ્ઠુલ્યપ્રહાણાત્સર્વનિરુત્તરગુણાશ્રયત્વેનાશ્રયપરિવર્તનાત્ । ગુણસમૃદ્ધિવિશેષતો બલવંશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માદ્યપરિમિતગુણનિષ્પત્તેઃ । પઞ્ચાકારવિશેષતો વિશુદ્ધ્યાદિવિશેષાત્ । તત્ર વિશુદ્ધિવિશેષઃ સવાસનક્લેશપ્રહાણાત્ । પરિશુદ્ધિવિશેષો બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનાત્ । કાયવિશેષો ધર્મકાયપરિનિષ્પાદનાત્ । ભોગવિશેષઃ સદા બોધિસત્ત્વેઃ સહ પર્ષન્મણ્ડલેષુ વિચિત્રધર્મસંભોગાત્ । કમવિશેષો યથાર્હં નિર્માણેઃ સમન્તાદનન્તાપર્યન્તેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધકૃત્યાનુષ્ઠાનાદિતિ । કાયત્રયવિશેષતઃ સ્વભાવિકસામ્ભાગિકનૈર્માણિકાયપરિનિષ્પત્તિલાભાત્ । નિર્વાણવિશેષતો નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ સર્વસત્ત્વહિતાય સર્વગુણાસમુચ્છેદાત્ । મિશ્રોપમિશ્રજ્ઞાનશક્તિલાભવિશેષતઃ સુવિશુદ્ધધર્મધાત્વેકરસતયા તદાશ્રિતાસુ સર્વાકારવરજ્ઞતાસુ પ્રત્યેકં સર્વબુદ્ધાનાં સામર્થ્યાત્ । આવરણવિશુદ્ધિવિશેષતઃ સર્વક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણાત્ । મિશ્રોપમિશ્રકર્મક્રિયાવિશેષત એકૈકસત્ત્વવિનયનં પ્રતિ સર્વબુદ્ધાધિપત્યાત્ । અભિસંબોધિનિર્વાણસંદર્શનોપાયવિશેષતો દશસુ દિક્ષુ યથાયોગં સર્વલોકધાતુષુ યાવદપરાન્તં પુનઃપુનર્બુદ્ધોત્પાદાદિ સંદર્શનેન સર્વવિનેયજનપરિપાચનવિમોચનાત્ । પઞ્ચાકારપરિત્રાણવિશેષતશ્ચ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 124 ) વેદિતવ્ય ઉપદ્રવાદિપરિત્રાણાત્ । તત્ર ઉપદ્રવપરિત્રાણં નગરપ્રવેશાદિભિ રન્ધાદીનાં ચક્ષુરાદિપ્રતિલમ્ભાત્ । અનુપાયપરિત્રાણં લૌકિક સમ્યગ્દૃષ્ટિપ્રતિલમ્ભેન સર્વકુદૃષ્ટિવિવેચનાત્ । અપાયપરિત્રાણં દર્શનમાર્ગોત્પાદનેન દુર્ગતિસમતિક્રમણાત્ સત્કાયપરિત્રાણમર્હત્ત્વસાક્ષાત્કરણેન ત્રૈધાતુકવિ મોક્ષાણાત્ । યાનપરિત્રાણં બોધિસત્ત્વાનાં હીનયાનવિચ્છન્દનાદિતિ ॥
વૈશંષિકગુણા આર્યશ્રાવકૈર્ભાવનામાર્ગે વાભિનિર્હ્રિયન્તે ઽશૈક્ષમાર્ગે વેત્યત એષાં પૃષ્ઠનિષ્ઠાભિસમયાભ્યાં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । તે પુનર્મૈત્ર્યાદયો યથાસૂત્રાન્તરેષુ નિર્દિષ્ટાઃ શ્રાવકયાને મહાયાને ચ તથૈવ વેદિતવ્યાઃ । તેષાં ચાય સમાસેન પઞ્ચભિરાકારૈર્યથાયોગં લક્ષણનિર્દેશો વેદિતવ્યઃ - નિશ્રયત આલંબનત આકારતઃ સ્વભાવતઃ સહાયતશ્ચ ॥
તત્ર તાવત્ મૈત્ર્યા ધ્યાનં નિશ્રયઃ, સત્ત્વા આલંબનમ્, સુખેન સંપ્રયુજ્યેરન્નિત્યાકારઃ, સમાધિઃ પ્રજ્ઞા ચ સ્વભાવઃ શમથવિપશ્યનાસંગૃહીતત્વાત્સર્વગુણાનામ્, ચિત્તચૈતસિકાઃ સહાયા ઇત્યેવં કરુણાદિષુ યથાયોગં યોજયિતવ્યમ્ । ઉપેક્ષયા સુખાદિષુ સત્ત્વેષ્વનુનયાદ્યભ્યુપેક્ષણમહો વત સંક્લેશાદ્વિમુચ્યેરન્નિત્યયમાકારો વેદિતવ્યઃ । સ ચ હિતાશયવિહાર ઇત્યુચ્યતે ॥

અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ । રૂપી રૂપાણિ પશ્યત્યયં પ્રથમો વિમોક્ષ ઇતિ વિસ્તરઃ । તત્ર કથં રૂપીત્યુચ્યતે । સ્વાત્મન્યા રૂપ્યસમાપત્તિસંનિશ્રયેણ રૂપસંજ્ઞાયા અભિભાવનાદ્રૂપસંજ્ઞાસંનિવેશનાદ્વા દ્રષ્ટવ્યાનિ રૂપસંજ્ઞાસંમુખી કરણાદિત્યર્થઃ । કથં રૂપાણિ પશ્યતીત્યુચ્યતે । સુવર્ણદુર્વર્ણાદીનિ રૂપાણ્યધિમુચ્યદર્શનાત્ । કથં વિમોક્ષ ઇત્યુચ્યતે । વિમુચ્યતે ઽનેન નિર્માણાવરણાદિતિ કૃત્વા । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞારૂપ્યસમાપત્તિસંનિશ્રયેણ દ્રષ્ટરિ સ્વાત્મનિ રૂપસંજ્ઞાવિભાવનાદરૂપસંજ્ઞાસંનિવેશનાદ્વાદ્રષ્ટરિ નામસંજ્ઞાસંમુખીકરણાદિત્યર્થઃ । શેષં પૂર્વવત્ । શુભં વિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરત, શુભાશુભેષુ રૂપેષ્વન્યોન્યાપેક્ષાસંજ્ઞામન્યોન્યાનુગમસંજ્ઞાં ચ નિશ્રિત્યા[ન્યો]ન્યૈકરસસંજ્ઞાલાભાત્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 125 ) તથાહિ શુભાનિ રૂપાણ્યપેક્ષ્ય તદન્યેષ્વશુભાનીતિ ભવત્યશુભાનિ વાપેક્ષ્ય શુભાનીતિ નાનપેક્ષ્યૈકજાતીયાનામેવ દર્શને શુભાશુભતાબુદ્ધ્યભાવાત્ । તથાહિ શુભેષ્વપ્યશૂભતાનુગતાશુભેષ્વપિ શુભતા, શુભસંમતસ્યાપિ ત્વઙ્માત્રસ્ય કેશાદિષટ્ત્રિશદશુચિદ્રવ્યાન્તરભાવાદિત્યેવમન્યોન્યં સર્વરૂપાણિ મિશ્રયિત્વા શુભતૈકરસાકારયા સંજ્ઞયા વિમુચ્યતે । તસ્યૈવં રૂપાદિવિમોક્ષવિભુત્વલાભિનઃ શુભાશુભનિર્માણાવરણં ચ પ્રહીયતે તત્ર ચ સંક્લેશોત્પત્ત્યાવરણમ્ । કઃ પુનર્નિર્માણે સંક્લેશઃ । શુભરૂપનિર્માણે આભોગઃ, અશુભરૂપનિર્માણે પ્રાતિકૂલ્યમિતિ । આકાશાનન્ત્યાયતનાદીનિ ચત્વાર્યાર્યશ્રાવકસ્ય યાન્યનાશ્રવાનુકૂલાનિ શુદ્ધાનિ તાનિ વિમોક્ષકાખ્યાં લભન્તે, તદાસ્વાદનવિમોક્ષણાત્ । યે તે શાન્તા વિમોક્ષા અતિક્રમ્ય રૂપાણ્યારૂપ્યાસ્તેષ્વસક્તિઃ પરિશુદ્ધિઃ । તસ્યા આવરણમારૂપ્યાસ્વાદનમિતિ । સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસ્ય નિશ્રયો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્, આલંબનાકારસહાયા ન સન્તિ ચિત્તચૈતસિકાનામભાવાત્ । સ્વભાવસ્તસ્ય ચિત્તચૈતસિકાનાં નિરોધઃ । સ ચ મોક્ષાનુસદૃશો વિહારઃ, લોકોત્તરેણ માર્ગેણ પરિવૃત્યાશ્રયસ્યાર્યશ્રાવકસ્ય પુનશ્ચિતચૈતસિકાનામપ્યપ્રવૃત્ત્યવસ્થાયાઃ પરમશાન્તત્વાત્ ક્લિષ્ટમનો ઽસમુદાચારાચ્ચ । એતે ચાષ્ટૌ વિમોક્ષા વિહારા ઇત્યુચ્યન્તે, એભિરાર્યાણાં વિહરણાત્ । તત્રાપિ બહુલમાભ્યાં વિમોક્ષાભ્યાં વિહરન્તિ, તૃતીયેનાષ્ટમેન ચ પ્રધાનત્વાત્ । અત એવ ચાનયોઃ કાયેન સાક્ષાત્કૃત્યોપસંપદ્ય વિહરતીતિ વચનં નાન્યેષુ રૂપ્યરૂપિવિમોક્ષાવરણાશેષપ્રહાણાદ્યથાક્રમમ્ । તયોઃ સંપૂર્ણાશ્રયપરિવૃત્તિસાક્ષાત્કરણમુપાદાયેત્યપરઃ પર્યાયઃ ॥
અષ્ટાવભિભ્વાયતનાનિ તત્ર અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ હીનપ્રણી તાનિ, તાનિ ખલુ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 126 ) રૂપાણ્યભિભૂય જાનાત્યભિભૂય પશ્યતિ તથા ચ સંજ્ઞી ભવતિ । ઇદં પ્રથમમભિભ્વાયતનમ્ । અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્યધિમાત્રાણિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ વિસ્તરેણ યાવત્તયા ચ સંજ્ઞી ભવતિ । ઇદં દ્વિતીયમભિભ્વાયતનમ્ । ઇત્યેતે દ્વે અભિભ્વાયતને રૂપી રૂપાણિ પશ્યતીત્યેતસ્માદ્વિમોક્ષાદભિનિર્હ્રિયેતે । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પરીત્તાનિ વિસ્તરેણ યાવત્તથાસંજ્ઞી ચ ભવતિ । ઇદં તૃતીયમભિભ્વાયતનમ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્યધિમાત્રાણિ યથા તથાસંજ્ઞી ચ ભવતિ । ઇદં ચતુર્થમભિભ્વાયતનમ્ । ઇત્યેતે દ્વે અભિભ્વાયતને અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતીત્યેત સ્માદ્વિમોક્ષાદભિનિર્હ્રિયેતે । એવં કૃત્વા દ્વાભ્યાં વિમોક્ષાભ્યાં ચત્વાર્યભિભ્વાયતનાનિ વેદિતવ્યાનિ । અધ્યાત્મ[મ]રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ નીલાનિ નીલવર્ણાનિ નીલનિદર્શનાનિ નીલનિર્ભાસાનિ । તદ્યથા ઉમકાપુષ્પં સંપન્નં વા વારાણસીયકં વસ્ત્રં નીલં નીલવર્ણ નીલનિદર્શનં નીલનિર્ભાસમેવમેવાધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ નીલાનિ યાવન્નીલનિર્ભાસાનિ તાનિ ખલુ રૂપાણ્યભિભૂય જાનાત્યાભિભૂય પશ્યતિ તથાસંજ્ઞી ચ ભવતિ । ઇદં પઞ્ચમમભિભ્વાયતનમ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ પીતાનિ યાવત્પીતનિર્ભાસાનિ । તદ્યથા કર્ણિકારપુષ્પં સંપન્નં વા વારાણસીયકં વસ્ત્રં પીતં પીતવર્ણમિતિ વિસ્તરઃ । ઇદં ષષ્ઠમભિભ્વાયતનમ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ લોહિતાનિ યાવલ્લોહિતનિર્ભાસાનિ । તદ્યથા બન્ધુજીવકપુષ્પં સંપન્નં વા વારાણસીયં વસ્ત્રં લોહિતં લોહિત[વર્ણ]મિતિ વિસ્તરઃ । ઇદં સપ્તમમભિભ્વાયતનમ્ । અધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્યવદાતાન્યવદાતવર્ણાન્યવદાતનિદર્શનાન્યવદાતનિર્ભાસાનિ । તદ્યથા ઉષસિ તારકાયા વર્ણં સંપન્નં વા વારાણસીયકં વસ્ત્રમવદાતમવદાતવર્ણમવદાતનિદર્શનમવદાતનિર્ભાસમેવમેવાધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યત્ય વદાતાન્યવદાતવર્ણાન્યવદાતનિદર્શનાન્યવદાતનિર્ભાસાનિ તાનિ ખલુ રૂપાણ્યભિભૂય જાનાત્યભિભૂય પશ્યતિ તથાસંજ્ઞી ચ ભવતિ । ઇદમષ્ટમમભિભ્વાયતનમ્ । એતાનિ ચત્વારિ શુભં વિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરતીત્યેતસ્માદ્વિમોક્ષાદભિનિર્હ્રિયતે ॥
તત્ર વિમોક્ષૈરાલંબનમધિમુચ્યતે પરીત્તાદિકમ્, અભિભ્વાયતનૈસ્ત્વભિભવતિ, તદન્તર્ધાનાદ્યથેષ્ટં વા કરણાદ્વશવર્તમાનતામુપાદાય । તત્ર પરીત્તાનિ રૂપાણિ સત્ત્વસંખ્યાતાન્યલ્પપ્રમાણત્વાત્ । અધિમાત્રાણ્યસત્ત્વસંખ્યાતાનિ ગૃહવિમાનપર્વતાદીનિ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 127 ) મહાપ્રમાણત્વાત્ । સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ શુભાશુભવર્ણસંગૃહીતાનિ । હીનપ્રણીતાનિ માનુષ્યકદિવ્યાનિ યથાક્રમમ્ । તાનિ ખલુ રૂપાણ્યભિભૂયેતિ વશે વર્તયિત્વા । જાનાતીતિ શમથમાર્ગેણ । પશ્યતીતિ વિપશ્યનામાર્ગેણ । તથાસંજ્ઞી ચ ભવતીત્યભિભૂતે નાભિભૂતે વા તન્નિરભિમાનસંજ્ઞિતામુપાદાય । નીલાનીત્યુદ્દેશપદમ્ । નીલવર્ણાનિ સહજાં નીલતામુપાદાય । નીલનિદર્શનાનિ સંયોગનીલતામુપાદાય । નીલનિર્ભાસાનિ તદુભયોઃ પ્રભાનિર્મોક્ષભાસ્વરતામુપાદાય । યથા નીલાન્યેવં પીતલોહિતાવદાતાનિ વિસ્તરેણ વેદિતવ્યાનિ । દૃષ્ટાન્તદ્વયં ચૈકૈકસ્મિન્ સહજસાંયોગિકવર્ણોદ્ભાવનતામુપાદાય । અપરઃ પર્યાયસ્તદ્યથા નીલમિતિ પુષ્પવસ્ત્રયોઃ સમાનમુદ્દેશપદમ્ । નીલવર્ણમિતિ પુષ્પમેવાધિકૃત્ય, તસ્ય સાંયોગિકનીલત્વસંભવાત્ । નીલનિર્ભાસમિત્યુચ્યતે પુષ્પવસ્ત્રે અધિકૃત્ય, દ્વયોરપિ ભાસ્વરત્વસંભવાત્ । ઇત્યેવં કૃત્વા દૃષ્ટાન્તે ઽપિ તદ્યથોમકાપુષ્પં સંપન્નં વા વારાણસીયકં વસ્ત્રં નીલં નીલવર્ણમિત્યેવમાદિનિર્દેશ ઉપપન્નો ભવતિ । એવં પીતાદિકં યોજયિતવ્યમ્ । શિષ્ટં યથાધિમોક્ષેષુ । કિં શિષ્ટમ્ । અધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતીત્યેવમાદિ । તત્પુનર્યથા રૂપી રૂપાણિ પશ્યતીત્યેવમાદિ નિર્દેશાનુસારેણ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥

એવમભિભ્વાયતનૈરાલંબનં વશે વર્તયિત્વા કૃત્સ્નાયતનૈઃ કૃત્સ્નં સ્ફરતિ સમન્તાનન્તા પર્યન્તં વિસ્તારયતીત્યર્થઃ । તાનિ પુનઃ કૃત્સ્નાયતનાનિ દશ ભવન્તિ । તદ્યથા પૃથિવીકૃત્સ્નમપ્કૃત્સ્નં તેજઃકૃત્સ્નં વાયુકૃત્સ્નં પીતકૃત્સ્નં લોહિતકૃત્સ્નમવદાતકૃત્સ્નમાકાશાનન્ત્યાયતનકૃત્સ્નં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનકૃત્સ્નં ચ । કૃત્સ્નાયતનેષુ પૃથિવ્યાદીનિ યદિ ન વ્યવસ્થાપ્યેરન્ તેનાશ્રયમહાભૂતૈર્વિના તદુપાદાયરૂપં નીલાદિઅકં સ્ફરિતું ન શક્યેત । તસ્યાશ્રયસ્ય રૂપસ્ય સ્ફરણસમૃદ્ધિમુપાદાયૈષાં કૃત્સ્નેષુ વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । શેષં યથાસંભવં વિમોક્ષવદાકાશાનન્ત્યાયતનકૃત્સ્નાદિ ॥
તત્ર વિમોક્ષૈરારમ્ભઃ, અભિભ્વાયતનેઃ પ્રયોગઃ, કૃત્સ્નાયતનૈઃ પરિનિષ્પત્તિર્વિમોક્ષાણાં વેદિતવ્યાઃ ॥
અરણા વિહારી યેષાં સત્ત્વાનામાભાસં ગન્તુકામો ભવતિ તેષામાત્મનિ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 128 ) ક્લેશસમુદાચારમધિકૃત્યાનાગતવૃત્તાન્તં વિહારગત એવ પ્રણિધિજ્ઞાન બલેનાવલોક્ય તથા તત્સમીપમુપસંક્રામતિ ન વા યથા તે તત્રાનુનયપ્રતિધેર્ષ્યામાત્સર્યાદિકં ક્લેશોપક્લેશસરણં નોત્પાદયન્તિ । અત ઇદમુચ્યતે ઽરણા ધ્યાનં નિશ્રિત્ય ક્લેશોત્પત્ત્યનુરક્ષાવિહારસમૃદ્ધાવિતિ વિસ્તરઃ ।
પ્રણિધિજ્ઞાનં તલ્લાભી યદ્યદેવ ત્રૈયધ્વિકાદિકજ્ઞેયવૃત્તાન્તં જ્ઞાતુકામોભવતિ, તત્ર તત્ર માનસં પ્રણિધાયેદં જાનીયામિતિ ધ્યાનં સમાપદ્યતે, તતો વ્યુત્થિતસ્ય તત્પ્રણિધાનં સમૃધ્યતિ, તજ્જ્ઞેયં જાનાતીત્યર્થઃ ॥
ધર્મપ્રતિસંવિત્ પર્યાયેષુ, તદ્યથાવિદ્યાદીનારભ્યાજ્ઞાનમદર્શનમનભિસમય ઇત્યેવમાદિષ્વવ્યાઘાતસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિરિતિ વિસ્તરઃ । અર્થપ્રતિસંવિત્સ્વસામાન્યલક્ષણે ધર્માણામ્, અર્થાન્તરાદ્યભિપ્રાયે ચાવ્યાઘાતસમૃદ્ધાવિતિ વિસ્તરઃ । નિરુક્તિપ્રતિસંવિજ્જનપદભાષાયામિતિ પ્રતિવિષયં યથાસ્વમન્યોન્યસંજ્ઞાન્તરાનુવ્યવહારે, ધર્મનિર્વચને ચેતિ તદ્યથા લુજ્યતે પ્રલુજ્યતે તસ્માલ્લોકઃ, રૂપ્યતે તસ્માદ્રૂપ ઇત્યેવમાદિકે । પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદ્ધર્મપ્રભેદેષ્વિતિ દ્રવ્યસન્તઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તઃ સંવૃતિસન્તઃ પરમાર્થસન્ત ઇત્યેવમાદિષુ ॥
ઋદ્ધયભિજ્ઞા વિચિત્રદ્ધિવિકુવિતસમૃદ્ધાવિતિ તદ્યથા એકો ભૂત્વા બહુધા ભવતીત્યેવમાદૌ । વિચિત્રાણાં શબ્દાનામનુશ્રવસમૃદ્ધાવિતિ દિવ્યમાનુષ્યકાદીનામ્ । પરસત્ત્વેષુ ચિત્તચરિતપ્રવેશસમૃદ્ધાવિતિ સરાગાદિચિત્તપ્રચારયથાભૂતજ્ઞાનસમૃદ્ધાવિત્યર્થઃ । પૂર્વાન્તચર્યાયા અનુસ્મરણસમૃદ્ધાવિત્યતીતં જન્મપરંપરામારભ્ય નામજાતિગોત્રાદિપ્રકારવૃત્તાયા ઇત્યર્થઃ । ચ્યુત્યુત્પાદાભિજ્ઞા દિવ્યેન ચક્ષુષા સત્ત્વાનાં ચ્યવમાનાનામુપપદ્યમાનાનાં સુવર્ણાનાં દુર્વર્ણાનાં સુગતિમપિ ગચ્છતાં દુર્ગતિમપ્યપરાન્તમારભ્ય ચ્યુત્યુપપાદસંદર્શનસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ । આસ્રવક્ષયજ્ઞાન સમૃદ્ધાવિતિ યેનોપાયેનાસ્રવાઃ પરિક્ષોયન્તે, યશ્ચૈષાં પરિક્ષયસ્તજ્જ્ઞાનનિષ્પત્તિનિમિત્તમિત્યર્થઃ ॥
લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાનિ યત્સમાધિપ્રજ્ઞાધિપત્યેન બુદ્ધા ભગવન્તો દ્વાત્રિંશતા લક્ષણૈરશીત્યાનુવ્યઞ્જનૈઃ વિભ્રાજમાનં રૂપકાયં સંદર્શયન્તિ વિનેયાનામ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 129 ) તત્સ્વભાવાનિ તાનિ તેષાં વેદિતવ્યાનિ, ધર્મકાયપ્રભાવિતત્વાદ્બુદ્ધાનાં ભગવતામિતિ । બોધિસત્ત્વાનાં તુ તથાસંદર્શનસમર્થાનાં સમાધિપ્રજ્ઞાસ્વભાવાનિ । તદન્યેષાં પર્ષન્મણ્ડલેષૂપપન્નાનાં તત્સમુત્થિતવિપાકસ્વભાવાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
ચતસ્રઃ સર્વકારાઃ પરિશુદ્ધયો બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાભિજ્ઞાપ્રાપ્તાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનામ્ । તત્ર યથાકામમાશ્રયસ્યોપાદાનસ્થાનપરિત્યાગાનાં સમૃદ્ધાવિતિ યત્રેચ્છતિ તત્રોપપત્તિગ્રહણતઃ, તસ્યાં ચોપપત્તાવાયુઃસંસ્કારાનધિષ્ઠાય યાવદિચ્છમવસ્થાનતઃ, યદેચ્છતિ તદાયુઃસંસ્કારોત્સર્જનતશ્ચ યથાક્રમમ્ । યથાકામમાલંબનમધિકૃત્ય નિર્માણપરિણામનજ્ઞાનાનાં સમૃદ્ધાવિત્યપૂર્વરૂપાદિનિર્માણતઃ, પૂર્વોત્પન્નાનાં રૂપાદીનાં સુવર્ણાદિત્વેન પરિણામતઃ, સર્વપ્રકારાવગમનતશ્ચ યથાક્રમમ્ । યથાકામં સમાધિમુખવશવર્તિસમૃદ્ધાવિતિ પ્રતિક્ષણં યથેષ્ટમપરિમિતસમાધ્યન્તરસમાપત્તયે । યથાકામં ધારણીમુખસંધારણસમૃદ્ધાવિતિ દ્વાચત્વારિંશતો ઽક્ષરાણામન્યતમાક્ષરમનસિકારે તદાદિસર્વધર્મપર્યાયાભિલપનસામર્થ્યપ્રતિલમ્ભાયેત્યર્થઃ ॥
દશ બલાનિ - સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં કર્મસ્વકજ્ઞાનબલં ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલમિન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલં નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલં નાનાધાતુજ્ઞાનબલં સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલં પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલં ચ્યુત્યુપપાદજ્ઞાનબલમાસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલં ચ । તત્ર સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સર્વપ્રકારહેત્વહેતુજ્ઞાનાસંગાપ્રતિહતસંમુખીભાવે સમાધ્યાદયઃ । એવં કર્મસ્વકજ્ઞાનબલાદિષુ સર્વાકારકર્મસ્વકતાજ્ઞાનાસંગાપ્રતિહતસંમુખીભાવ ઇતિ યોજયિતવ્યમ્ ॥
ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ - સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય વત મે સત ઇમે તે ધર્મા અનભિસંબુદ્ધા ઇત્યત્ર માં કશ્ચિચ્છ્રમણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા સહધર્મેણ ચોદયેદ્વા સ્મારયેદ્વા નિમિત્તમપિ ન સમનુપશ્યામ્યેતચ્ચ નિમિત્ત[મ]સમનુપશ્યન્ ક્ષેમપ્રાપ્તશ્ચ વૈશારદ્યપ્રાપ્તશ્ચોદારમાર્ષભં સ્થાનં પ્રજાનામિ, બ્રહ્મચર્યં પ્રવર્તયામિ, પરિષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદામિ । ક્ષીણાસ્રવસ્ય વત મે સત ઇમે આસ્રવા અપરિક્ષીણા ઇતિ । યે વા પુનર્મે શ્રાવકા[ણા]મન્તરાયિકા ધર્મા આખ્યાતાઃ તાન્ પ્રતિષેવમાનસ્ય નાલમન્તરાયાતેતિ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 130 ) યો વા પુનર્મે શ્રાવકાણાં નિર્યાણાય માર્ગ આખ્યાત આર્યોનૈર્યાણિકો નૈર્વેધિકઃ સ વત ન સમ્યઙ્નિર્યાતિ તત્કરસ્ય સમ્યગ્દુઃ[ખ]ક્ષયાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ ઇત્યત્ર માં કશ્ચિત્ શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા યાવત્સિંહનાદં નદામીતિ વિસ્તરેણૈકૈકસ્મિન્ વક્તવ્યમ્ । તાન્યેતાનિ વૈશારદ્યાનિ સ્વાર્થં પરાર્થં ચારભ્ય વેદિતવ્યાનિ । તત્ર દ્વિવિધઃ સ્વાર્થઃ - જ્ઞાનવિશેષઃ પ્રહાણવિશેષશ્ચ । દ્વિવિધઃ પરાર્થઃ - વિપક્ષધર્મવિવર્જનં પ્રતિપક્ષધર્મનિષેવણં ચ । તત્રાભિસંબોધિવૈશારદ્યં જ્ઞાનાત્મકં સ્વાર્થમેવારભ્ય સર્વાકારં મયા સપ્રભેદપર્યન્તં જ્ઞેયમભિસંબુદ્ધમિત્યેતસ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સમ્યઙ્નિરનુયોજ્યત્વેન સર્વસ્મિન્ લોકે પ્રતિષ્ઠાપનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિરિતિ પૂર્વવત્ । એવં શેષાણ્યપિ વૈશારદ્યાનિ યોજયિતવ્યાનિ । સર્વાકારાઃ પુનરાસ્રવાઃ સવાસનાઃ ક્લેશા દ્રષ્ટવ્યાઃ । સર્વાકારા અન્તરાયિકા ધર્માઃ સર્વે સાંક્લેશિકાઃ વિપક્ષધર્મા દ્રષ્ટવ્યાઃ । સર્વાકારો નૈર્યાણિકો માર્ગઃ પ્રયોગમાર્ગમારભ્ય યાવન્નિષ્ઠામાર્ગો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥

ત્રીણ્યાવેણિકાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ । ઇહ શાસ્તા શ્રાવકાણાં ધર્મં દેશયત્યનુકમ્પકઃ કારુણિકો ઽર્થકામો હિતૈષી કરુણાયમાનઃ - ઇદં વો ભિક્ષવો હિતાય ઇદં સુખાય ઇદં હિતસુખાયેતિ । તસ્ય તે શ્રાવકાઃ શુશ્રૂષન્તે શ્રોત્રમવદધત્યાજ્ઞાચિત્તમુપસ્થાપયન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મસ્યાનુધર્મમ્ । તત્ર તથાગતસ્ય ન નાન્દી ભવતિ ન સૌમનસ્યં ન ચેતસ ઉત્પ્લાવિતત્વમુપેક્ષકસ્તત્ર તથાગતો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજાનન્ । ઇદં પ્રથમાવેણિકં સ્મૃત્યુપસ્થાનમ્ । યદાર્યઃ સેવતે યદાર્યઃ સેવમાનો ઽર્હતિ ગણમનુશાસિતુમ્ । પુનરપરં શાસ્તા શ્રાવકાણાં ધર્મં દેશયતિ યાવદિદં હિતસુખાય । તસ્ય તે શ્રાવકા ન શુશ્રૂષન્તે યાવન્ન પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મસ્યાનુધર્મમ્ । તત્ર તથાગતસ્ય નાઘાતો ભવતિ નાક્ષાન્તિર્નાપ્રત્યયો ન ચેતસો ઽનભિરાદ્ધિરુપેક્ષકસ્તત્રેતિ વિસ્તરઃ । ઇદં દ્વિતીયમ્ । તૃતીયે ઽયં વિશેષઃ - અસ્યૈકે શ્રાવકાઃ શુશ્રૂષન્તે યાવત્પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મસ્યાનુધર્મમેકે ન શુશ્રૂષન્તે યાવન્ન પ્રતિપદ્યન્તે ધર્મસ્યાનુધર્મમ્ । તત્ર તથાગતસ્ય ન નાન્દો ભવતિ યાવચ્ચેતસો નાભિરાદ્ધિરિતિ । એતા[નિ] ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ( અભિધ્-સ્-ભ્ 131 ) શાસ્તુર્ગણપરિકર્ષણે યથાક્રમં સર્વાકારાનુનયપ્રતિઘતદુભયસંક્લેશવાસનાયા અસમુદાચારસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ ॥
ત્રીણ્યરક્ષાણિ । પરિશુદ્ધકાયસમુદાચારસ્તથાગતઃ । નાસ્તિ તથાગતસ્યાપરિશુદ્ધકાયસમુદાચારતા યાં તથાગતઃ પ્રતિચ્છાદયિતવ્યાં મન્યેત કચ્ચિન્મે પરે વિ[જા]નીયુરિતિ । એવં વાઙ્મનઃસમુદાચારતે વેદિતવ્યે । એભિર્નિર્વક્તવ્યતયા નિરાશઙ્કત્વાત્સ્વયં શાસ્તુવિનેયજનપરિકર્ષણમારભ્ય યથેષ્ટં નિગૃહ્ય પ્રસજ્યાવવાદાનુશાસનીપ્રયોગઃ સમૃદ્ધયતીતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
અસંમોષધર્મતા સર્વવિનેયકાર્યમારભ્ય યથાવત્કૃતસ્ય ભાષિતસ્ય ચાભિલપનસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ ॥
વાસનાસમુદ્ઘાતઃ સર્વજ્ઞસ્ય સતઃ ક્લેશજ્ઞેયાવરણશેષસૂચકાનાં કાયવાક્ચેષ્ટિતાનામસમુદાચારસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ ॥
મહાકરુણા ત્રૈધાતુકાવચરેષુ સર્વસત્ત્વેષુ નિરન્તરસર્વપ્રકારદુઃખાલંબન કરુણાવિહારસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ ॥
અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માસ્તદ્યથા નાસ્તિ તથાગતસ્ય સ્ખલિતમ્, નાસ્તિ રવિતમ્, નાસ્તિ મુષિતા સ્મૃતિઃ, નાસ્ત્યસમાહિતં ચિત્તમ્, નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા, નાસ્ત્ય પ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા, નાસ્તિ છન્દપરિહાણિઃ, નાસ્તિ વીર્યપરિહાણિઃ, નાસ્તિ સ્મૃતિપરિહાણિઃ, નાસ્તિ સમાધિપરિહાણિઃ, નાસ્તિ પ્રજ્ઞારિહાણિઃ, નાસ્તિ વિમુક્તિપરિહાણિઃ, સર્વં તથાગતસ્ય કાયકર્મ જ્ઞાનપૂર્વગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ, સર્વં વાક્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ, સર્વં મનસ્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વગમં જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ, અતીતે ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતં જ્ઞાનમ્, અનાગતે ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતં જ્ઞાનમ્, પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતં જ્ઞાનમિતિ ॥
એષાં પુનર્વ્યવસ્થાનમ્, તદ્યથા અર્હન્ ભિક્ષુઃ ક્ષીણાસ્રવઃ ગ્રામં પિણ્ડાય ચરન્નેકદા ચણ્ડેન હસ્તિના સાર્ઘ સમાગચ્છતિ । યથા ચણ્ડેન હસ્તિનેવં ચણ્ડનાશ્વેન, ( અભિધ્-સ્-ભ્ 132 ) ચણ્ડયા ગવા, ચણ્ડેન કુક્કુરેણ । ગહનં વા કણ્ટકબાટં વા મૃદ્નાતિ । અલગર્દં વા પદાભ્યાં સમાક્રામતિ । તદ્રૂપં વાગારં પ્રવિશતિ યત્રૈનં માતૃગ્રામો ઽયોગવિહિતેનોપનિમન્ત્રયતિ । અરણ્યે વા પુનમાર્ગં હિત્વા કુમાર્ગેણ ગચ્છતિ । ચોરૈર્વા તસ્કરૈર્વા સાર્ધં સમાગચ્છતિ સિંહૈર્વ્યાઘ્રૈર્વાપરવૃકૈર્વા ઇત્યેવંભાગીયં સ્ખલિતમર્હતસ્તથાગતસ્ય સર્વેણ સર્વ નાસ્તિ । પુનરયમર્હન્નેકદારણ્યે પ્રવણે ઽન્વાહિણ્ડન્માર્ગાદપનશ્ય શૂન્યાગારં પ્રવિશ્ય શબ્દમુદીરયતિ, ઘોષમનુશ્રાવયતિ, મહારુતં રવતિ । વાસનાદોષં વાગમ્ય ક્લિષ્ટં મહાહાસં હસતિ, દન્તવિદર્શકં સંચગ્ધિતમુપદર્શયતિ । ઇત્યેવંભાગીયમર્હતો રવિતં તથાગતસ્ય સર્વેણ સર્વં નાસ્તિ । નાસ્તિ તથાગતસ્ય મુષિતા સ્મૃતિરક્લિષ્ટચિરકૃતચિરભાષિતાનુસ્મરણતામુષાદાય । પુનરપરમર્હન્ સમાપન્નઃ સમાહિતો ભવતિ વ્યુત્થિતો ઽસમાહિતઃ । તથાગતસ્ય તુ સર્વાવસ્થં નાસ્ત્યસમાહિતં ચિત્તમ્ । પુનરપરમર્હન્નેકાન્તેનોપધા ચ પ્રતિક્રમણસંજ્ઞી ભવતિ નિરુપધિકે ચ નિર્વાણે શાન્તસંજ્ઞી । તથાગતસ્ય ઉપધૌ નિર્વાણે ચ નાનાત્વસંજ્ઞા નાસ્તિ, પરમોપેક્ષાવિહારિતામુપાદાય । પુનરપરમર્હન્નપ્રતિસંખ્યાય સત્ત્વાર્થક્રિયામધ્યુપેક્ષતે । તથાગતસ્ય ત્વિયમેવંભાગીયાપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા નાસ્તિ । પુનરપરમર્હન્ જ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધિમારભ્યાપ્રાપ્તપરિહાણ્યા છન્દેનાપિ પરિહીયતે વીર્યે ણાપિસ્મૃત્યા સમાધિના પ્રજ્ઞયા વિમુક્ત્યા વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનેનાપિ પરિહીયતે । ઇતીયં સપ્તાકારા પરિહાણિસ્તથાગતસ્ય નાસ્તિ । પુનરપરમર્હન્નેકદા કુશલે કાયકર્મણિ પ્રવર્તતે, એકદાવ્યાકૃતે । યથા કાયકર્મણ્યેવં વાક્કર્મણિ મનસ્કર્મણિ ચ । તથાગતસ્ય ત્રયાણામપિ કર્મણાં જ્ઞાનપૂર્વગમત્વાજ્જ્ઞાનાનુપરિવર્તિત્વાચ્ચ નાસ્ત્યવ્યાકૃતં કર્મ તત્ર જ્ઞાનસમુત્થાપનતામુપાદાય જ્ઞાનપૂર્વગમમ્ । જ્ઞાનસહચરતામુપાદાય જ્ઞાનાનુપરિવર્તિ । પુનરપરમર્હન્ ત્રૈયધ્વિકં જ્ઞેયવસ્તુ ન ચાભોગમાત્રાત્પ્રતિપદ્યતે યેનાસ્ય સક્તં જ્ઞાનદર્શનં ભવતિ । ન ચ સર્વં પ્રતિપદ્યતે યેનાસ્ય પ્રતિહતં જ્ઞાનદર્શનં ભવતિ । તથાગતસ્ત્રૈયધ્વિકમાભોગમાત્રાત્ સર્વં વસ્તુ પ્રતિપદ્યતે । તસ્માદેતે અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ઇત્યુચ્યન્તે । તત્રૈષામાદ્યાઃ ષટ્ અસાધારણકાયવાઙ્મનસ્કર્મપરિશુદ્ધિસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 133 ) તત્ર નાસ્તિ સ્ખલિતમિત્યયં કાયકર્મપરિશુદ્ધિમારભ્ય । નાસ્તિ રવિતમિત્યયં વાક્કર્મપરશુદ્ધિમારભ્ય । તત્ર નાસ્તિ મુષિતસ્મૃતિઃ નાસ્ત્યસમાનિતં ચિત્તં નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા નાસ્ત્યપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષેત્યેતચ્ચતુષ્ટયં મનસ્કર્મપરિશુદ્ધિમધિકૃત્ય વેદિતવ્યમ્ । નાસ્તિ છન્દપરિહાણિર્યાવન્નાસ્તિ વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનપરિહાણિરિતિ સાશ્રયાણાં સફલાનાં તથાગતેન્દ્રિયાણામપ્રાપ્ત્યપરિહાણિસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ । તત્રાશ્રયશ્છન્દઃ । ફલં વિમુક્તિર્વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં ચ । ઇન્દ્રિયાણિ વીર્યાદીનિ વેદિતવ્યાનિ । સર્વં કાયકર્મ વાક્કર્મ મનસ્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વગમં જ્ઞાનાનુવર્તીત્યેતે ત્રયો ઽસાધારણકર્મચારસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ । અતીતે ઽધ્વન્યસઙ્ગમપ્રતિહતં જ્ઞાનં યાવત્પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વનીત્યેતે ત્રયો ઽસાધારણજ્ઞાનવિહારસમૃદ્ધૌ સમાધ્યાદયઃ ॥
સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ સર્વાકારજ્ઞતાસમૃદ્ધાવિતિ સ્કન્ધાદીનાં સ્વભાવવિશેષલક્ષણપ્રભેદપર્યન્તજ્ઞાનનિષ્પત્તાવિત્યર્થઃ ॥

તેષાં પુનરભિનિર્હારો નિશ્રયતો ઽભિનિર્હારકપુદ્ગલતો ઽભિનિર્હારોપાયતશ્ચ પરિદીપિતઃ । અભિનિર્હારોપાયઃ પુનર્યથાવ્યવસ્થાનં મનસ્કારબહુલીકારતા યથાદેશનં સમાહિતસ્ય ચિત્તસ્ય પુનઃપુનસ્તત્ર ધારણમિત્યર્થઃ । તદ્યથાપ્રમાણાન્યભિનિર્હર્તુકામો મંત્રીસહગતેન ચિત્તેનાવૈરેણાસપત્નેનેત્યેવમાદિકાં દેશનાં ધ્યાનસંનિશ્રયેણ ભાવયન્ મનસિકુર્વન્ બહુલીકરોતિ, એવમભિજ્ઞાદીનભિ નિર્હર્તુકામ એકો ભૂત્વા બહુધા ભવતીત્યેવમાદિકં વ્યવસ્થાનં મનસિકુર્વન્ બહુલીકરોતીતિ યોજયિતવ્યમ્ ॥
ત એતે ઽપ્રમાણાદયો ગુણા દ્વિપ્રકારાઃ । સ્વકારિત્રપ્રત્યુપસ્થાનાશ્ચ યૈરાર્યો યથાયોગં વિપક્ષપ્રહાણાદિકં કર્મ કરોતિ, વૈહારિકાશ્ચ યૈઃ પરમપ્રશાન્તનિર્વિકલ્પજ્ઞાનસંગૃહીતૈરનાલંબનાપ્રમાણાદિભિર્દૃષ્ટે ધર્મે સુખં વિહરતિ ॥
તત્રાપ્રમાણૈવિપક્ષં પ્રજહાતીતિ યથાક્રમં વ્યાપાદં વિહિંસામરતિમનુનયપ્રતિઘૌ ચ । એતાનિ ચ ચત્વાર્યપ્રમાણાન્યનુકમ્પેત્યુચ્યતે, એભિઃ સત્ત્વાર્થં પ્રત્યનુગુણં પ્રવર્તનાત્ । અતસ્તૈર્વિહરમાણઃ સર્વસત્ત્વેષ્વનુકમ્પાવિહારિતયા પુણ્યસંભારં પરિપૂરયતિ । અત એવ સત્ત્વપરિપાકે ચ ન પરિખિદ્યતે, સર્વસત્ત્વાનુકમ્પિત્વેન સ્વાત્મનિરપેક્ષત્વાત્ ॥
વિમોક્ષેષુ દ્વાભ્યાં વિમોક્ષાભ્યાં નિર્માણકર્માભિનિર્હરતિ । તૃતીયેન શુભે નિર્માણે ન સંક્લિશ્યતે । ચતુભિરાર્યવિમોક્ષૈઃ શાન્તેષુ મોક્ષેષુ ન સજ્જતે । પ્રશ્ચિમેન પરમપ્રશાન્તેનાર્યવિહારેણ વિહરતિ । તથા તથાધિમોક્ષાર્થશ્ચ વિમોક્ષો વેદિતવ્યઃ ॥
અભિભ્વાયતનાદીનાં કર્મ પૂર્વવત્ તન્નિર્દેશાનુસારેણૈવ યોજયિતવ્યમ્ ॥
અરણાયા આદેયવચનો ભવતિ, પરચિત્તાનુરક્ષણપ્રધાનતયા યથાનુરૂપં વચનાત્ ॥
પ્રણિધિજ્ઞાનેન બહુમતશ્ચ ભવતિ લોકસ્ય, સર્વં જાનાતીતિ ગૌરવિતત્વાત્ ॥

પ્રતિસંવિદ્ભિર્દેશનયા સત્ત્વચિત્તાનિ સંતોષયતિ, બહુવિચિત્રૈઃ પ્રકારૈઃ સંશયચ્છેદનાત્ ॥
ઋદ્ધિદિવ્યશ્રોત્રપરચિત્તજ્ઞાનપૂર્વેનિવાસચ્યુત્યુપપાદાસ્રવક્ષયાભિજ્ઞાભિર્યથાક્રમં કાયકર્માદિના શાસને આવર્જયતિ । દિવ્યશ્રોત્રાભિજ્ઞયા સર્વરુતપ્રકારાભ્યુપપત્તિતો વાક્કર્મણાવર્જનં વેદિતવ્યમ્ ॥
આશ્રયપરિશુદ્ધયા યથાકામમાશ્રયસ્યોપાદાનસ્થાનપરિત્યાગાનધિકૃત્ય સંચિન્ત્ય ભવોપપત્તિપરિગ્રહણાદીનિ ત્રીણિ વેદિતવ્યાનિ । આલંબનપરિશુદ્ધયા ધર્મવશવર્તી ભવતિ, ચિત્તપરિશુદ્ધયા સમાધિવશવર્તી, જ્ઞાનપરિશુદ્ધ્યા સદ્ધર્મં ધારયતિ ॥
બલેષુ દ્વાભ્યાં બલાભ્યામભ્યુદયમાર્ગ દેશયતિ શેષૈર્નિઃશ્રેયસમાર્ગમે તાવચ્ચ બુદ્ધાનાં ભગવતાં કરણીયમ્ । તત્ર સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલેન ભગવન્નિર્હેતુકો ઽભ્યુદયઃ પ્રકૃતીશ્વરાદિહેતુકો વેત્યેવમહેતુવિષમહેતુવાદં પ્રતિક્ષિપતિ । કર્મસ્વકતાજ્ઞાનબલેન સ્વયમકૃતમપિ કર્માગચ્છતીત્યેવમકૃતાભ્યાગમવાદં પ્રતિક્ષિપતિ, યતઃ સમ્યગવિપરીતં સુગતિમાર્ગ દેશયતિ । ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલેન સત્ત્વાનાં ચિત્તચરિતાનિ ચેતઃ પ્રચરાનનુપ્રવિશતિ । ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનબલેન દેશનાભાજનતાં શ્રદ્ધાદીન્દ્રિયપરિપાકમનુપ્રવિશતિ । નાનાધિમુક્તિજ્ઞાનબલેનાશયં હીનપ્રણીતાધિમુક્તિકતામનુપ્રવિશતિ । નાનાધાતુજ્ઞાનબલેનાનુશયસમુદ્ઘાતનશક્યક્લેશતામનુપ્રવિશતિ । સર્વત્રગામિનીપ્રતિપજ્જ્ઞાનબલેનાલંબનં શ્રાવકયાનં મહાયાનં વા દેશનાધર્મસંગૃહીતધર્મમનુપ્રવિશતિ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 135 ) પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલેન સંભારં પૂર્વજન્મસમુદાયગતમાર્યમાર્ગહેતુમનુપ્રવિશતિ ॥ ચ્યુત્યુપપાદજ્ઞાનબલેન ભવ્યતા માયત્યામનુપ્રવિશતિ । આસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલેન નિઃસરણં ચ સર્વસ્માત્ત્રૈધાતુકાદનુપ્રવિશતિ યતો યથાવન્મોક્ષમાર્ગ દેશયતિ ॥
બલત્વં પુનરેષામેભિઃ સ્કન્ધક્લેશદેવપુત્રમરણમારનિગ્રહણવિશેષાત્ । વિશેષઃ પુનર્જ્ઞેયાવરણપ્રહાણે ઽપ્યનન્તરાયકૃતત્વાત્, સ્થાનાસ્થાને યાવદાસ્રવક્ષય ઇતિ સર્વત્ર પ્રશ્નં પૃષ્ટસ્ય પ્રશ્નવ્યાકરણવ્યાઘાતાચ્ચ ॥
વૈશારદ્યૈઃ પરિષદિ સમ્યગાત્મનઃ શાસ્તૃત્વમાત્મપરહિતપ્રતિપન્નત્વં વ્યવસ્થાપયતિ । ચોદકાંશ્ચાભિસંબોધૌ યાવન્માર્ગે તીર્થ્યાન્ સહધર્મેણ નિગૃહ્ણાતિ ॥
સ્મૃત્યુપસ્થાનૈરસંક્લિષ્ટો ગણં પરિકર્ષતિ, શૂશ્રૂષમાણાદિષ્વનુનયાદિસંક્લેશાભાવાત્ ॥
અરક્ષ્યૈર્નિરન્તરં ગણમવવદતિ સમનુશાસ્તિ, સ્વદોષાવિર્ભાવના શંકયાનુરક્ષ્યાભાવાત્ ॥
અસંમોષધર્મતયા બુદ્ધકૃત્યં ન હાપયતિ, ઉપસ્થિતે સત્ત્વાર્થકૃત્યે પ્રમાદેન ક્ષણમપ્યલંઘનાત્ ॥
વાસનાસમુદ્ઘાતેન નિઃક્લેશઃ ક્લેશપ્રતિરૂપાં ચેષ્ટાં ન દર્શયતિ યથાર્હન્ ભિક્ષુઃ સ્ખલિતાદિકં દર્શયતિ ॥
મહાકરુણયા ષટ્કૃત્વા રાત્રિંદિવસેન લોકં વ્યવલોકયતિ, કો હીયતે કઃ પરિહીયત ઇત્યેવમાદિભિઃ પ્રકારૈઃ પ્રત્યવેક્ષણાત્ ॥
આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં કર્માસાધારણકાયવાઙ્મનસ્કર્મપરિશુદ્ધિસમૃદ્ધાવિત્યેવમાદિલક્ષણનિર્દેશાધિકારેણયોજયિતવ્યમ્ ॥
સર્વકારજ્ઞતયા સર્વસત્ત્વાનાં સર્વસંશયાન્ છિનત્તિ, સર્વત્રાવ્યાહતજ્ઞાનત્વાત્ । ધર્મનેત્રીં ચ દીર્ઘકાલમવસ્થાપયતિ, તત્ર તત્ર વિનેયસંશયચ્છેદનાર્થ દેશિતાનાં ધર્મપર્યાયાણાં સંગીતિકારૈરનુક્રમેણ સંજ્ઞાપનાત્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 136 ) ધર્મનેત્રીં નિસ્રિત્યાપરિપક્વાઃ સત્ત્વાઃ પરિપચ્યન્તે પરિપક્વાશ્ચ વિમુચ્યન્તે ॥
વિશિષ્ટમાર્ગલાભે હીનમાર્ગવિહાનિસ્તદ્યથા ફલસંગૃહીતમાર્ગલાભે પ્રતિપન્નકમાર્ગો વિહીન ઇત્યુચ્યતે, પુનરસંમુખીકરણાત્ । સકલપ્રહાણં ચ સાક્ષાત્કરોતિ ફલપ્રાપ્તિકાલે તુ તદ્વિપક્ષજાતીયક્લેશપ્રતિપક્ષદૌષ્ઠુલ્યાશેષપ્રહાણાદાશ્રયપરિવૃત્તિવિશેષલાભતઃ સમવસર્ગવિહાન્યા વિજહાતી[ત્ય]ત્યન્તાસમુદાચારં વિજહા[તી]ત્યર્થઃ । નો તુ બોધિસત્ત્વસ્તથા વિજહાતિ, સર્વસત્ત્વપરિનિર્વાણાભિપ્રાયપૂર્વકત્વાત્તન્માર્ગસ્ય । અત એવ બોધિસત્ત્વા અક્ષયકુશલમૂલા અક્ષયગુણા ઇત્યુચ્યન્તે તદ્યથાક્ષમિતિ [સૂત્રે] ઽક્ષયતાનિર્દિષ્ટેતિ ॥
શાશ્વતો લોક અશાશ્વત ઇત્યેવમાદિષુ પ્રશ્નેષ્વવ્યાકૃતવસ્તુવ્યવસ્થાનમનર્થોપસંહિતત્વેનાયોનિશત્વાત્ । તેષાં તેષાં પ્રશ્નાનાં કીદૃશઃ પુનઃ પ્રશ્નો ઽર્થોપસંહિતઃ । તદ્યથા ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યારભ્ય યઃ પ્રશ્નઃ । તથાહિ સહેતુફલસંક્લેશવ્યવદાનચિન્તાન્તર્ભૂત ઇતિ ॥
બોધિસત્ત્વસ્ય ન્યામાવક્રાન્તાવપિ શ્રોતાપન્નત્વાવ્યવસ્થાનમ્, અપ્રતિષ્ઠિતમાર્ગપ્રતિલમ્ભાત્ પ્રતિશ્રોતઃ પ્રતિપત્ત્યપરિનિષ્પન્નતામુપાદાય ॥
જ્ઞેયં ષડ્વિધં - ભ્રાન્તિર્યાવદભ્રાન્તિનિષ્યન્દશ્ચ । તત્ર ભ્રાન્તિર્ગ્રાહ્યગ્રાહકાભિનિવેશઃ । ભ્રાન્ત્યાશ્રયો યસ્મિન્નાર્યજ્ઞા નગોચરે સંસ્કારનિમિત્તમાત્રે ઽભૂતપરિકલ્પાત્મકે સતિ બાલાનાં સો ઽભિનિવેશઃ પ્રવર્તતે । અભ્રાન્ત્યાશ્રયસ્તથતા, નિર્વિકલ્પસ્ય જ્ઞાનસ્ય તદધિષ્ઠાનત્વાત્ । ભ્રાન્ત્યભ્રાન્તિલોકોત્તરજ્ઞાનાનુકૂલાઃ શ્રુતમય્યાદયઃ કુશલા ધર્માઃ, જ્ઞેયવિકલ્પનાન્નિર્વિકલ્પજ્ઞાનાનુકૂલ્યાચ્ચ । અભ્રાન્તિર્નિર્વિકલ્પજ્ઞાનમ્ । અભ્રાન્તિનિષ્યન્દ આર્યમાર્ગપૃષ્ઠલબ્ધાઃ કુશલા ધર્માઃ ॥
ઉપાયકૌશલ્યં પુનશ્ચતુર્વિધમ્ । સત્ત્વપરિપાકકૌશલ્યં ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ, તૈઃ સંગૃહ્ય કુશલેષુ ધર્મેષુ નિયોજનાત્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 137 ) બુદ્ધધર્મપરિપૂરણકૌશલ્યં પ્રજ્ઞાપારમિતા, દાનપારમિતાં યાવત્ સર્વાકારવરજ્ઞતાં પરિપૂરયિતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાસ્યામેવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમિતિ વચનાત્ । ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતાકૌશલ્યં ષટ્કૃત્વા રાત્રિદિવસં પાપપ્રતિદેશના પુણ્યાનુમોદના બુદ્ધાધ્યેષણા કુશલમૂલપરિણામના ચ યથાક્ર[મ]માર્યમૈત્રેયપરિપૃચ્છાયામ્ । ધર્માનુપચ્છેદકૌશલ્યં ચાપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણતયા પુનઃપનરનુપરતમત્યન્તં ચ સમન્તાલ્લોકધાતુષુ યથાવિનેયં બુદ્ધબોધિસત્ત્વચર્યાસંદર્શનાદિતિ ॥
અભૂતપરિકલ્પો દશવિધઃ । તત્ર મૂલવિકલ્પ આલયવિજ્ઞાનમ્, સર્વવિકલ્પાનાં બીજભૂતત્વાત્ । નિમિત્તવિકલ્પો દેહપ્રતિષ્ઠાભોગપ્રતિભાસા વિજ્ઞપ્તયઃ, ગ્રાહ્યનિમિત્તભૂતત્વાત્ । તાઃ પુનર્યથાક્રમં રૂપીન્દ્રિય ભાજનલોકરૂપાદિવિષયલક્ષણા દ્રષ્ટવ્યાઃ । નિમિત્તપ્રતિભાસસ્ય વિકલ્પઃ ષડ્વિજ્ઞાનકાયાઃ મનશ્ચ, યથોક્તગ્રાહ્યનિમિત્તાકારત્વાત્ । નિમિત્તવિકારવિકલ્પો યથોક્તદેહાદિનિમિત્તસ્યાન્યથાત્વેનોત્પાદઃ । નિમિત્તપ્રતિભાસવિકાર વિકલ્પો યથોક્તસ્ય ચક્ષર્વિજ્ઞાનાદિનિમિત્તપ્રતિભાસસ્ય સુખાદ્યવસ્થાન્તરેણોત્પાદઃ । પરોપનીતો વિકલ્પો દેશનાસંગૃહીતનામપદવ્યઞ્જનકાયલક્ષણઃ । સ પુનર્દ્વિવિધઃ - દુરાખ્યાતધર્મવિનયાત્મકઃ સ્વાખ્યાધર્મવિનયાત્મકશ્ચ । અતસ્તદધિપતેયમનસ્કારસંગૃહીતૌ યથાક્રમં યોનિશોવિકલ્પો ઽયોનિશોવિકલ્પશ્ચ વેદિતવ્યઃ । અભિનિવેશવિકલ્પો ઽયોનિશોવિકલ્પાદ્વાષષ્ટિદૃષ્ટિગતસંગૃહીતો યો વિકલ્પઃ । વિક્ષેપવિકલ્પઃ યોનિશો વિકલ્પાદભાવાદિગ્રાહલક્ષણો યો વિકલ્પઃ ॥

સ પુનર્દશવિધઃ - અભાવવિકલ્પઃ યાવદ્યથાર્થનામવિકલ્પશ્ચ । સ એષ દશવિધો વિકલ્પઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાદિનિર્દેશમધિકૃત્ય વેદિતવ્યઃ । યથોક્તમ્ ઇહ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ એવ સન્ બોધિસત્ત્વં ન સમનુપશ્યતિ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 138 ) બોધિસત્ત્વનામ ન સમનુપશ્યતિ । પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ । બોધિં ન સમનુપશ્યતિ । ચરતીતિ ન સમનુપશ્યતિ । ન ચરતીતિ ન સમનુપશ્યતિ । તથાહિ નામ સ્વભાવેન શૂન્યં ન શૂન્યતયા, રૂપં સ્વભાવેન શૂન્યં ન શૂન્યતયા યાવદ્વિજ્ઞાનં સ્વભાવેન શૂન્યં ન શૂન્યતયા । તત્કસ્ય હેતોઃ । યા રૂપસ્ય શૂન્યતા ન તદ્રૂપમ્, નાપ્યન્યત્ર, રૂપાચ્છન્યતા, રૂપમેવ શૂન્યતાઃ, શૂન્યતૈવ રૂપમ્, એવં યાવદ્વિજ્ઞાનમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । નામમાત્રમિદં યદુત બોધિસત્ત્વનામેતિ બોધિસત્ત્વ ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ બોધિરિતિ રૂપમિતિ યાવદ્વિજ્ઞાનમિતિ । સ્વભાવસ્ય હિ નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનમ્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિસત્ત્વ ઉત્પાદમપિ ન સમનુપશ્યતિ યાવદ્વયવદાનમપિ ન સમનુપશ્યતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । કૃત્રિમં નામ પ્રતિ પ્રતિ તે ધર્માઃ કલ્પિતા આગન્તુકેન નામ્નાનુવ્યવહ્રિયન્તે । [યથા યથાનુવ્યવહ્રિયન્તે] તથા તથાભિનિવિશન્તિ । તાનિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વનામાનિ ન સમનુપશ્યતિ, અસમનુપશ્યન્નાભિનિવિશતે । તત્ર અભાવવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ એવ સન્નિત્યેવમાદિ, સચ્છબ્દસ્ય ભાવાર્થત્વાત્ । ભાવવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - બોધિસત્ત્વં ન સમનુપશ્યતિ યાવદ્વયવદાનમપિ ન સમનુપશ્યતિ યાવન્ન ચરતીતિ ન સમનુપશ્યતિ પુદ્ગલધર્મભાવપ્રતિષેધાત્ । સમારોપવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - તથાહિ નામ સ્વભાવેન શૂન્યમિતિ, અભૂતપરિકલ્પસ્ય સ્વભાવપ્રતિષેધાત્ । અપવાદવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - ન શૂન્યતયેતિ, તસ્મિન્નામ્નિ તેન પરિકલ્પિતેન પરિકલ્પિત સ્વભાવેન વિરહિતતાયાઃ સર્વદાસ્તિત્વાત્ । એકત્વવિકલ્પપ્રતિ પક્ષૈણાહ - યા રૂપસ્ય શૂન્યતા ન તદ્રૂપં યાવદ્વિજ્ઞાનમિતિ, ભાવાન્તરત્વાત્ । રૂપાદયો હિ પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવઃ શૂન્યતા પરિનિષ્પન્ન ઇતિ । પૃથકત્વવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - નાપ્યન્યત્ર રૂપાચ્છૂન્યતાયા રૂપમ્, યાવચ્છન્યતૈવ વિજ્ઞાનમિતિ, પરિકલ્પિતસ્વભાવસ્યા લક્ષણત્વાત્તદ્વ્યતિરેકેણ તદ્ભા વાસંભવતઃ । સ્વભાવવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - નામમાત્રમિદં યદુત રૂપમિતિ યાવદ્વિજ્ઞાનમિતિ, અભિલાપવ્યતિરેકેણાભિલાપ્યસ્વભાવાભાવાત્ । વિશેષવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - સ્વભાવસ્ય નોત્પાદો યાવદ્વયવદાનમપિ ન સમનુપશ્યતીતિ, ઉત્પાદાદિવિશેષલક્ષણપ્રતિષેધાત્ । યથાનામાર્થવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - કૃત્રિમં ( અભિધ્-સ્-ભ્ 139 ) નામ પ્રતિ પ્રતિ તે ધર્માઃ કલ્પિતા આગન્તુકેન નામ્ના વ્યવહ્રિયન્તે ઇત્યેવમાદિ । યથાર્થનામવિકલ્પપ્રતિપક્ષેણાહ - તાનિ બોધિસત્ત્વઃ સર્વનામાનિ ન સમનુ પશ્યન્નાભિનિવિશત ઇતિ, યથાર્થં નામ્નામદર્શના[ન]ભિનિવેશાત્ ॥
નિર્વિકલ્પનાત્ ત્રિધા સંતુષ્ટિનિર્વિકલ્પનાદિભિઃ । તત્ર પૃથગ્જના યદિ [અ]નિત્યતાદિકાં કાંચિદેવધર્મતામારભ્ય ચિત્તપર્યવસાનં નીત્વા લબ્ધપરિતોષા ભવન્ત્યેવમેતદિતિ નિશ્ચિન્વન્તઃ સા તેષાં સંતુષ્ટિનિર્વિકલ્પતેત્યુચ્યતે, તત્ર સર્વતર્કાખ્યવિકલ્પોપરતેઃ । શ્રાવકાઃ સ્કન્ધેષુ નિત્યાદિવિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ યથાવદ્રૂપાદિકં ધર્મધાતું પરીક્ષમાણા લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેન નૈરાત્મ્યં પ્રતિવિધ્યન્ત્યતઃ સા તેષામવિપર્યાસનિર્વિકલ્પતેત્યુચ્યતે । બોધિસત્ત્વાસ્તદપિ રૂપાદિધર્મમાત્રં પ્રપઞ્ચ ઇતિ વિદિત્વા સર્વધર્મનિમિત્તાનિ વિભાવયન્તઃ પરમશાન્તેન લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેન સર્વત્રગાં તથતાં પ્રતિવિધ્યન્ત્યતઃ સા તેષાં નિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતેત્યુચ્યતે । કથં પુનરસૌ નિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતેત્યુચ્યતે । યદ્યમનસ્કારતસ્તેન સુપ્તમત્તાદીનાં નિર્વિકલ્પતાપ્રસઙ્ગઃ, તેષાં ધર્મનિમિત્તામનસ્કારાત્ । અથ સમતિક્રમતસ્તેન દ્વિતીયધ્યાનાત્ પ્રભૃતિ સર્વત્ર નિર્વિકલ્પતા પ્રાપ્નોતિ, [વિ]તર્કવિચારવિકલ્પાનાં સમતિક્રમાત્, તતશ્ચ વિકલ્પસ્ય શરીરં હિ ચિત્તચૈત્તાઃ ત્રૈધાતુકા ઇત્યસ્ય વિરોધઃ । અથ વ્યુપશમતસ્તેન સંજ્ઞાવેદિતનિરોધસમાપત્તિર્નિવિકલ્પતા પ્રાપ્નોતિ, તત્ર ચિત્તચૈતવિકલ્પવ્યુપશમાત્, તતશ્ચ જ્ઞાનાભાવઃ પ્રસજ્યતે । અથ સ્વભાવતસ્તેન રૂપં નિર્વિકલ્પતા પ્રાપ્નોતિ, તસ્યાવિકલ્પસ્વભાવત્વાત્ । અથાલંબને ઽભિસંસ્કારસ્તેન સવિકલ્પતૈવ નિર્વિકલ્પતા પ્રાપ્નોતિ, નિર્વિકલ્પમેતદિત્યેતસ્યાભિસંસ્કારસ્ય નિમિત્તવિકલ્પલક્ષણત્વાત્ । તસ્માન્નૈભિઃ પ્રકારૈઃ નિર્વિકલ્પતા દ્રષ્ટવ્યા । અપિ ત્વાલંબને ઽનભિસંસ્કારતાદ્રષ્ટવ્યા । કથં કૃત્વા । યદા હ્યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્યાનુલોમિકમવવાદમાગમ્ય પ્રકૃત્યા સર્વધર્મનિમિત્તાન્યપરિનિષ્પન્નાનીતિ વિચારયતસ્તદ્વિચારણાભ્યાસબલાધાનાત્ પ્રત્યાત્મમનભિસંસ્કારેણૈવ યથાવન્નિષ્પ્રપઞ્ચધાતૌ સર્વધર્મતથતાયાં ચિત્તં સમાધીયતે સાસાવુચ્યતે નિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતેતિ ॥
પ્રકૃત્યા તીક્ષ્ણેન્દ્રિયો બોધિસત્ત્વ ઇત્યુક્તં પ્રાક્કથં તેન કાલેન કાલમિન્દ્રિયાણ્યુતાપયિતવ્યાનીત્યુચ્યતે । સ્વજાતીયાનાં મૃદ્વાદિત્રૈવિધ્યાદુત્તરોત્તરાભિનિર્હારતસ્તદુત્તાપનં વેદિતવ્યમ્ । અન્યથા તીક્ષ્ણેન્દ્રિયગોત્રાણામિન્દ્રિયાણામૈકવિધ્યે સતિ બોધિસત્ત્વાનામિન્દ્રિયકૃતો વિશેષો નૈવોપલભ્યતે । સ ચોપલભ્યત ઇતિ ॥
સાંકથ્યવિનિશ્ચયો નામ પઞ્ચમઃ સમુચ્ચયઃ
સપ્તવિધસાંકથ્યવિનિશ્ચયે ઽર્થવિનિશ્ચયઃ સ્વભાવાર્થાદીન્ ષડર્થાનારભ્ય વેદિતવ્યઃ । તત્ર -
સ્વભાવસ્ત્રયઃ સ્વભાવાઃ પરિકલ્પિતઃ પરતન્ત્રઃ પરિનિષ્પન્નશ્ચ ॥
હેત્વર્થસ્ત્રયો હેતવઃ । ઉત્પત્તિહેતુસ્તથા હેતુસમનન્તરાલંબનાધિપતિપ્રત્યયાઃ, તતઃ સર્વસંસ્કૃતનિર્વર્તનાત્ । પ્રવૃત્તિહેતુસ્તદ્યથાવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવત્સમુદયો નિરોધશ્ચ ભવતીત્યેતયાનુપૂર્વ્યા સંક્લેશવ્યવદાનપ્રવૃત્તેઃ । સિદ્ધિહેતુઃ પ્રત્યક્ષોપલમ્ભાનુપલમ્ભસમાખ્યાનસંગૃહીતઃ, તેન સાધ્યસ્યાપ્રતીતસ્યાર્થસ્ય સાધનાત્ ॥
ફલાર્થઃ પઞ્ચ ફલાનિ । વિપાકફલં તદ્યથાલયવિજ્ઞાનમ્ । નિષ્પન્દફલં તદ્યથા પૂર્વોત્પન્નાનાં કુશલાદીનાં ધર્માણાં તત્સાન્તાનિકા ઉત્તર કુશલાદયો ધર્માઃ । અધિપતિફલં તદ્યથા સર્વસત્ત્વસાધારણં કર્માધિપત્યેન ભાજનલોકઃ । પુરુષકારફલં તદ્યથા સસ્યાદયઃ વિસંયોગફલં તદ્યથાર્યમાર્ગેણાનુશયસમુદ્ઘાતઃ ॥
કર્માર્થઃ પૂર્વવદ્દ્રષ્ટવ્યસ્તદ્યથા કર્મસંક્લેશનિર્દેશે ॥

યોગાર્થઃ પઞ્ચ યોગાઃ સામૂહિકો યોગસ્તદ્યથા ગૃહકાષ્ઠેષ્ટકાદીનામ્ । આનુબન્ધિકો યોગસ્તદ્યથા[નુ]શયાદિહેતુઃ, તથાહિ તસ્મિન્ સત્યસમુદાચરદ્ભિરપિ ક્લેશાદિભિર્યુક્ત ઇત્યુચ્યતે । સામ્બન્ધિકો યોગસ્તદ્યથા સ્વજન્મનાં પરસ્પરમ્ । આવસ્થિકો યોગસ્તદ્યથાનુગ્રહાદ્યાઃ સંતાનવ્યવસ્થાઃ, તથાહિ તાસુ વર્તમાનઃ સુખેન યુક્તો યાવદ્દુઃખાસુખેન યુક્ત ઇત્યુચ્યતે । વૈકારિકો યોગ આગન્તુકોપક્લેશાદિક સંમુખીભાવઃ, તથાહિ તસ્મિન્ સતિ રાગાદિભિઃ શ્રદ્ધાદિભિશ્ચ યુક્ત ઇત્યુચ્યતે ॥
વૃત્ત્યર્થઃ પઞ્ચ વૃત્તયઃ । લક્ષણવૃત્તિઃ સંસ્કૃતસ્ય ત્રીણિ લક્ષણાન્યુત્પાદાદીનિ, તૈઃ પ્રકારૈર્વર્તનાત્ । અવસ્થાનવૃત્તિરાધેયસ્યાધારે ( અભિધ્-સ્-ભ્ 142 ) વ્યવસ્થાનમ્ । વિપર્યાસવૃત્તિઃ સાંક્લેશિકાનાં ધર્માણામયથાભૂતં વર્તનાત્ । અવિપર્યાસવૃત્તિર્વ્યાવદાનિકાનાં ધર્માણામ્ । પ્રભેદવૃત્તિઃ સર્વસંસ્કારાણામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાધ્યાત્મિકબાહ્યાદિપ્રકારૈર્વર્તનાત્ ॥
વ્યાખ્યાવિનિશ્ચયો યેન સૂત્રાન્તાનામર્થં નિર્દિશતિ । સ પુનઃ પરિજ્ઞેયવસ્ત્વાદીનાં ષષ્ણામર્થાનાં પ્રતિસૂત્રં યથાસંભવં પ્રતિપાદનાત્ । તત્ર પરિજ્ઞેયં વસ્તુ સ્કન્ધાદિ । પરિજ્ઞેયો ઽર્થો ઽનિત્યતાદિ । પરિજ્ઞોપનિષચ્છીલેન્દ્રિયગુપ્તદ્વારતાદિ । પરિજ્ઞા બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ । પરિજ્ઞાફલં વિમુક્તિઃ । તત્પ્રવેદના વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનમિતિ ॥
અપિ ખલુ ચતુર્દશ મુખાનિ વ્યાખ્યાયાઃ ॥
વ્યાખ્યાસંગ્રહમુખં યત્ર સૂત્રસ્યોત્પત્તિપ્રયોજનં પદાર્થો ઽનુસન્ધિરભિપ્રાયશ્ચોદ્યપરિહારશ્ચ વર્ણ્યતે ॥
વસ્તુસંગ્રહમુખં યત્ર સૂત્રમુખં શિક્ષાર્યસત્યવસ્ત્વાદિષુ પ્રતિપાદ્યતે । તદ્યથા સર્વપાપસ્યાકરણમિતિ ગાથા તિસ્રઃ શિક્ષા[મ]ધિકૃત્યેત્યેવમાદિ ॥
અઙ્ગોપાઙ્ગમુખં યત્રૈકેન પદેનોદ્દેશઃ શેષૈર્નિર્દેશ ઇતિ પ્રદર્શ્યતે । તદ્યથા દ્વાદશક્ષરણસંનિપાતદેશનાયામાત્મસમ્પત્પરસમ્પદિત્યનયોર્દ્વયોર્યથાક્રમં પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિરુત્તરૈઃ પદૈર્નિદેશ ઇતિ ॥
ઉત્તરોત્તરનિર્હારમુખં યત્રોત્તરસ્યોત્તરસ્યાભિનિર્હરણાશ્રયત્વાદેત્તે ધર્મા એવં દેશિતા ઇતિ પ્રદર્શ્યતે । તદ્યથા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ । તથાહિ શ્રદ્દધાનો વીર્યમારભતે, આરબ્ધવીર્યસ્ય સ્મૃતિરુપતિષ્ઠતે, ઉપસ્થિતસ્મૃતેશ્ચિતં સમાધીયતે, સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતીતિ ॥
પ્રતિક્ષેપમુખં યત્રેદમારભ્યેદં પ્રતિક્ષિપ્યત ઇતિ પ્રદર્શ્યતે । તદ્યથા વાસ્યૌપમ્યસૂત્રે આસ્રવક્ષયમારભ્ય ચત્વારઃ પુદ્ગલાઃ પ્રતિક્ષિપ્યન્તે । ઇતો બાહ્યક ઇહધાર્મિકઃ શ્રુતચિન્તામાત્રસંતુષ્ટઃ ભાવનાયાં પરિતસ્યમાનો ઽપરિપૂર્ણસંભારશ્ચ । જાનતશ્ચાહં ભિક્ષવઃ પશ્યતશ્ચાસ્રવાણાં ક્ષયં વદામીત્યેવમાદિના સૂત્રખણ્ડેનાદ્યઃ પુદ્ગલઃ પ્રતિક્ષિપ્તઃ । ભાવનાયોગમનુયુક્તસ્યેત્યેવમાદિના દ્વિતીયઃ । વાસ્યૌપમ્યદૃષ્ટાન્તેન તૃતીયઃ । નૌદૃષ્ટાન્તેન ચતુર્થ ઇતિ ॥
અક્ષરપણિમમુખં યત્રાન્યસ્મિન્નર્થે પ્રસિદ્ધાન્યક્ષરાણ્યન્યસ્મિન્ પરિણામ્યન્તે । તદ્યથાશ્રદ્ધશ્ચાકૃતજ્ઞશ્ચેતિ ગાથાયામ્ ।
નાશાનાશમુખં તત્ર પ્રણાહો ઽપ્રણાશસ્તદુભયોપાયસ્તદુભયપ્રભેદશ્ચ પ્રદર્શ્યતે । તદ્યથા સુજાતસૂત્રે પ્રણાશો બાહ્યાધ્યાત્મિકોપધ્યવસાનમ્ । તત્ર બાહ્ય ઉપધિર્ગૃહકલત્રાદિલક્ષણઃ, આધ્યાત્મિકઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધલક્ષણઃ । અપ્રણાશસ્તદુભયાધ્યવસાનવિગમઃ । પ્રણાશોપાયો ઽપ્રવ્રજનં પ્રવ્રજિતસ્ય ચાસ્રવક્ષયં પ્રતિ પ્રમાદઃ । વિપર્યયાદપ્રણાશોપાયો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્રોભયતો વતાયં સુજાતઃ કુલપુત્રઃ શોભતે યચ્ચ કેશશ્મશ્રૂણ્યવહાર્ય યાવત્ પ્રવ્રજિતો યચ્ચાસ્રવાણાં ક્ષયાદ્યાવત્પ્રજાનામીત્યનેનાપ્રણાશતદુપાયાપદેશેન તદ્વિપરીતલક્ષણપ્રણાશતદુપાયૌ સૂચિતૌ ભવતઃ । અપ્રણાશપ્રભેદો ગાથાનુગીતેન દર્શિતઃ - "શોભતે વત ભિક્ષુરયમુપશાન્તો નિરાશ્રવ" ઇતિ । તદેવં પ્રવ્રજનમાસ્રવક્ષયશ્ચ પરિદીપિતઃ । સ પુનરાસ્રવક્ષયઃ -
વીતરાગો વિસંયુક્તો હ્યનુપાદાય નિર્વૃતઃ ।

ધારયત્યન્તિ મં દેહં જિત્વા મારસ્ય વાહિનીમ્ ॥
ઇત્યનેન લૌકિકમાર્ગવૈરાગ્યતઃ, લોકોત્તરેણ માર્ગેણાવરભાગીયસંયોજનપ્રહાણતઃ, ઊર્ધ્વભાગીયસંયોજનપ્રહાણતઃ, આધ્યાત્મિકોપધિપ્રહાણતશ્ચ પરિદીપિતઃ । હેતુફલક્ષયાધિકારાચ્ચાયં નિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ । એતદ્વિપર્યયેણ પ્રણાશપ્રભેદઃ સૂચિતો દ્રષ્ટવ્યઃ ઇતિ ॥
પુદ્ગલવ્યવસ્થાનમુખં યત્રેયતઃ પુદ્ગલાનધિકૃત્યેદં ભાષિતમિતિ પ્રદર્શ્યતે । તદ્યથા ઔદકોપમે સૂત્રે દ્વિવિધૌ પુદ્ગલૌ ત્રિચતુઃપ્રભેદાનધિકૃત્ય ભાષિતમ્ - પૃથગ્જનં દૃષ્ટસત્યં ચ । પૃથગ્જનસ્ત્રિભેદઃ - અશુક્લો ઽલ્પશુક્લઃ બહુશુક્લશ્ચ । દૃષ્ટસત્યશ્ચતુઃપ્રભેદઃ - ચત્વારઃ પ્રતિપન્નકાઃ, ચત્વારઃ ફલસ્થાઃ, ત્રયઃ શેક્ષાઃ, એકો ઽશૈક્ષઃ ॥
પ્રભેદવ્યવસ્થાનમુખં યત્ર ચતુષ્કોટિકદિભિઃ પ્રશ્નૈરર્થો વર્ણ્યતે । તદ્યથાનિત્યસૂત્રે - યઃ સદિદં સમનુપશ્યતિ સર્વો ઽસૌ રૂપં સમનુપશ્યતિ, યો વા રૂપં સમનુપશ્યતિ સર્વઃ સ સદિદં સમનુપશ્યતીતિ ચતુષ્કોટિકઃ । પ્રથમા કોટિર્વેદનાર્દીશ્ચતુરઃ સ્કન્ધાન્નિત્યશુચિસુખાત્મવિપર્યાસૈરસમારોપ્ય પરિજ્ઞેયપ્રહાતવ્યાંશ્ચ સમનુપશ્યતઃ । દ્વિતીયા કોટી રૂપં નિત્યશુચિસુખાત્મવિપર્યાસૈઃ સમારોપ્યાપરિજ્ઞેયાપ્રહાતવ્યં ચ સમનુપશ્યતઃ । તૃતીયા કોટી રૂપં નિત્યશુચિસુખાત્મવિપર્યાસૈરસમારોપ્ય પરિજ્ઞેયપ્રહાતવ્યાંશ્ચ સમનુપશ્યતઃ ચતુર્થીકોટિર્વેદનાદીંશ્ચતુરઃ સ્કન્ધાન્નિત્યશુચિસુખાત્મવિપર્યાસૈઃ સમારોપ્યાપરિજ્ઞેયાપ્રહાતવ્યં ચ સમનુપશ્યતઃ । યથા રૂપે ચતુષ્કોટિક એવં વેદનાદૌ સર્વત્ર વિસ્તરેણ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યાવદ્યસ્ય કૃતં કરણીયં સર્વઃ સ નાપરમસ્માદ્ભવં પ્રજાનાતિ, યાવન્નાપરમસ્માદ્ભવં પ્રજાનાતિ સર્વસ્ય તસ્ય કૃતં કરણીયમ્ । આહ ચતુષ્કોટિકમ્ । પ્રથમા કોટિર્યાવજ્જીવં સુચરિતચારિણઃ પૃથગ્જનસ્ય । દ્વિતીયોચ્છેદદૃષ્ટયાદીનામ્ । તૃતીયા અશૈક્ષસ્ય । ચતુર્થી તાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ॥
નયમુખં યત્ર ષડ્ભિર્નયૈરર્થો વર્ણ્યતે - તત્ત્વાર્થનયેન પ્રાપ્તિનયેન દેશનાનયેનાન્તદ્વયવિવર્જનાનયેનાચિન્ત્યનયેનાભિપ્રાયનયેન ચ । એષાં ચ ષણ્ણાં નયાનાં પૂર્વકાસ્ત્રયો નયા ઉત્તરૈસ્ત્રિભિર્નયૈર્યથાક્રમમનુગન્તવ્યાઃ । તદ્યથાસ્વાદનસૂત્રે - અસ્તિ ભિક્ષવઃ રૂપે આસ્વાદ ઇત્યેવમાદિનાપવાદાન્તં સમારોપાન્તં ચ વર્જયિત્વા તત્ત્વાર્થનયો ઽભિદ્યોતિતઃ । અસ્ત્યાસ્વાદ આદીનવો નિઃસરણમિત્યનેનાપવાદાન્તો વર્જિતઃ, રૂપે યાવદ્વિજ્ઞાન ઇત્યનેન સમારોપાન્તઃ, સ્કન્ધમાત્રે સંક્લેશો વ્યવદાનં ચાનાત્મનીતિ પ્રદર્શયતા યાવચ્ચાહં ભિક્ષવઃ યાવદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ઽસ્મીત્યધ્યજ્ઞાસિષમિત્યનેન પ્રાપ્તિનયો ઽચિન્ત્યનયેન પરિદીપિતઃ, પ્રત્યાત્મવેદનીયાધિગમસૂચનાત્ । સર્વમેવેદં સૂત્રં દેશનાનયઃ । સ ચાભિપ્રાયેણાનુગન્તવ્યઃ । સ પરિજ્ઞેયં વસ્તુ, પરિજ્ઞેયમર્થમ્, પરિજ્ઞામ્, પરિજ્ઞાફલમ્, તત્પ્રવેદનાં ચાભિપ્રેત્યેદં સૂત્રં ભાષિતમિતિ । તત્ર પરિજ્ઞેયં વસ્તુ રૂપાદિકમ્ । પરિજ્ઞેયો ઽર્થ આસ્વાદાદિકઃ, તેન પ્રકારેણ તસ્ય રૂપાદિકસ્ય વસ્તુનઃ પરિજ્ઞાનાત્ । પરિજ્ઞૈષાં પઞ્ચાનામુપાદાનસ્કન્ધાનામેવં ત્રિપરિવર્તેન યથાભૂતપરિજ્ઞાનમ્ । પરિજ્ઞાફલમસ્માત્ સદેવકાલ્લોકાદ્યાવત્ સદેવમાનુષાયાઃ પ્રજ્ઞાયા વિમુક્તિર્યાવદ્વિપ્રમુક્તિઃ । તત્પ્રવેદનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધો ઽસ્મીત્યધ્યજ્ઞાસિષમિતિ ॥
પરિજ્ઞાદિમુખં યત્ર તત્ત્વલક્ષણમારમ્ય પરિજ્ઞાલક્ષણેન, પ્રહાણલક્ષણેન, સાક્ષાત્ક્રિયાલક્ષણેન, એષામેવ તત્ત્વલક્ષણાદીનાં પ્રકારભેદલક્ષણેન, આશ્રયાશ્રિતસંવન્ધલક્ષણેન, પરિજ્ઞાદીનામાન્તરાયિકધર્મલક્ષણેન, આમુલોમિકધર્મલક્ષણેન, અપરિજ્ઞાદિષુ ચાદીનવાનુશંસાલક્ષણેન ચાર્થો નિર્દિશ્યતે । તદ્યથાત્રૈવાસ્વાદનસૂત્રે । તત્ર તત્ત્વલક્ષણમુપાદાનસ્કન્ધસંગૃહીતદુઃખસત્યમ્ । પરિજ્ઞાલક્ષણં તસ્યૈવાસ્વાદાદિના યથાભૂતં, પરિજ્ઞાનમ્ । પ્રહાણલક્ષણં સાક્ષાત્ક્રિયાલક્ષણં ચ સર્વસ્માલ્લોકાદ્વિમુક્તિઃ, આવરણપ્રહાણે નાશ્રયપરિવૃત્તિસાક્ષાત્કરણાત્ ભાવનાલક્ષણં વિપર્યાસાપગતેન ચેતસા બહુલવિહારઃ । પ્રકારભેદલક્ષણમ્ - તત્ત્વલક્ષણસ્ય પઞ્ચધા ભેદો રૂપં યાવદ્વિજ્ઞાનમિતિ । પરિજ્ઞાલક્ષણસ્ય ત્રિધા ભેદ આસ્વાદં ચાસ્વાદયતો યાવન્નિઃસરણં ચ નિઃસરતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પ્રહાણલક્ષણસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાલક્ષણસ્ય દ્વિધા ભેદઃ ક્લેશવિમુક્તિર્દુઃખવિમુક્તિશ્ચ । તત્ર સદેવકાલ્લોકાદ્યાવત્સદેવમાનુષાયાઃ પ્રજાયા વિમુક્તિઃ ક્લેશેભ્યો વિમોક્ષાદત એવ તદ્વિશેષણાર્થમાહ નિઃસૃત ઇતિ । તદ્યથા હ્યન્યત્ર સૂત્રે - નિઃસરણં કતમદ્ભયઃ । છન્દરાગવિનયઃ છન્દરાગપ્રહાણં છન્દરાગસમતિક્રમ ઇત્યુક્તમ્ । એવમનાગતદુઃખાભિનિર્વર્તક ક્લેશવિસંયોગે સતિ દુઃખાદપિ વિપ્રમુક્તો ભવતીતિ વિશેષણાર્થમાહ - વિસંયુક્તો વિપ્રમુક્ત ઇતિ । ભાવનાલક્ષણસ્ય દ્વિધા ભેદો દર્શનમાર્ગો ભાવનામાર્ગશ્ચ । તત્ર વિપર્યાસાપગતેન ચેતસેતિ દર્શનમાર્ગં દર્શયતિ, બહુલં વ્યહાર્ષમિત્યનેન ભાવનામાર્ગમ્ । આશ્રયાશ્રિતસંબન્ધલક્ષણં તત્વલક્ષણાદીનામુત્તરોત્તરાણામાશ્રયત્વસૂચનાત્ । પરિજ્ઞાદીનામાન્તરાયિકલક્ષણમેવં ત્રિપરિવર્તેન યથાભૂતમપરિજ્ઞાનમ્ । અનુલોમિકલક્ષણં યથાવ્યવસ્થાનમેષામેવ રૂપાદીનામાસ્વાદાદિતો વિચારણા । અપરિજ્ઞાનાદીનવલક્ષણમવિમુક્તિર્યાવદનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેરસંબોધઃ । વિપર્યયાદનુશંસલક્ષણં વેદિતવ્યમિતિ ॥
બલાબલમુખં યત્રૈકેન પદેનાનુચ્યમાનેનાયમર્થો ન ગમિતઃ સ્યાદિતિ પ્રત્યેકં સર્વેષાં પદાનાં સામર્થ્ય પ્રદર્શ્યતે । તદ્યથા પ્રતીત્યોત્પાદસૂત્રે ઽસ્મિન્ સતીદં ભવત્યસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે, યદુતાવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યેવમાદિ, એષાં ચ પદાનાં પ્રત્યેકં સામર્થ્ય પૂર્વવદ્વેદિતવ્ય યથા પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય લક્ષણનિર્દેશે ॥

પ્રત્યાહારમુખં યત્ર સૂત્રસ્યૈકં પદં ગૃહીત્વા વિસ્તરેણાર્થઃ પ્રતિનિર્દિશ્યતે । તદ્યથા ષડ્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતો ભિક્ષુર્હિમવન્તમપિ પર્વતરાજં મુખવાયુના ચાલયેત્, કઃ પુનર્વાદઃ સવાસનાયા અવિદ્યા[યા]ઃ । કતમૈઃ ષડ્ભિઃ । ઇહ ભિક્ષવો ભિક્ષુશ્ચિત્તસ્યોત્પાદકુશલો ભવતિ ઇહ ભિક્ષુર્વિવિક્તં કામૈર્યાવચ્ચતુર્થધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ । એવં હિ ભિક્ષુશ્ચિત્તસ્યોત્પાદકુશલો ભવતિ । કથં ચ ભિક્ષુશ્ચિત્તસ્ય સ્થિતિકુશલો ભવતિ । ઇહ ભિક્ષુરાસેવનાન્વયાદ્યદ્ધાનભાગીયં ધ્યાનં તત્ સ્થિતિભાગીયં કરોતિ । એવં ભિક્ષુઃ સ્થિતિકુશલો ભવતિ । કથં ચ ભિક્ષુર્વ્યુત્થાનકુશલો ભવતિ । ઇહ ભિક્ષુરાસેવનાન્વયાદ્યત્સ્થિતિભાગીયં ધ્યાનં તદ્વિશેષભાગીયં કરોતિ । એવં હિ ભિક્ષુર્વ્યુત્થાનકુશલો ભવતિ । કથં ચ ભિક્ષુરાયકુશલો ભવતિ । ઇહ ભિક્ષુરનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામિતિ વિસ્તરેણ દ્વે સમ્યક્પ્રહાણે । એવં હિ ભિક્ષુરાયકુશલો ભવતિ । કથં ચ ભિક્ષુરપાયકુશલો ભવતિ । ઇહ હિ ભિક્ષુરુત્પન્નાનાં પાપકા નામકુશલાનામિતિ વિસ્તરેણ દ્વે સમ્યક્પ્રહાણે । એવં હિ ભિક્ષુરપાયકુશલો ભવતિ । કથં હિ ભિક્ષુરુપાયકુશલો ભવતિ । ઇહ હિ ભિક્ષુશ્છન્દસમાધિપ્રધાનસંસ્કારસમન્વાગતમૃદ્ધિપાદં ભાવયતીતિ વિસ્તરેણ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ । એવં હિ ભિક્ષુરુપાયકુશલો ભવતીતિ ॥
અભિનિર્હારમુખં યત્ર પ્રતિપદં ચતુષ્કાદિભિર્નિર્દિશ્યતે । તેષ્વપિ ચતુષ્કાદિષ્વેકૈકં પદમપરૈશ્ચતુષ્કાદિભિરપર્યન્તો હિ નિર્હારો વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા બુદ્ધાક્ષેપસૂત્રે - ચત્વાર ઇમે બોધિસત્ત્વાનાં બોધિપરિશોધકા ધર્માઃ - શૂન્યતાભાવના, સર્વસત્ત્વેષ્વપ્રતિહતચિત્તતા, બોધિસત્ત્વાનાં નિત્યં હિતોપસંહરણતા, નિરામિષેણ ચિત્તેન ધર્મદાનસંપ્રકાશનતા ચેતિ । ચતુષ્કઃ સ્વાર્થ પરમાર્થ ચારભ્ય બોધિપરિશોધનાય ચતુર્વિપક્ષપ્રતિપક્ષેણ વેદિતવ્યઃ । ચત્વારો વિપક્ષાઃ - સમાપત્ત્યાસ્વાદના, વ્યાપાદઃ, માનઃ, તૃષ્ણા ચ લાભસત્કારે ॥
અપરઃ પર્યાયઃ - પ્રથમેન ધર્મેણ ક્લેશપ્રહાણપ્રતિપક્ષઃ । શેષૈર્હીનયાનપરિવર્જના પરિદીપિતાસ્ત્રિભિઃ કારણૈઃ બોધિચિત્તેન સર્વસત્ત્વોપાદાનતઃ, અવતીર્ણપરિપાચનતઃ, અનવતીર્ણાવતારણતશ્ચ ॥
અપરઃ પર્યાયઃ - પ્રથમેન જ્ઞાનસંભારસ્ત્રિભિઃ પુણ્યસંભારઃ પરિદીપિતઃ, ઉપાદાનપરિપાચનાવતારણૈઃ, પ્રત્યેકં પુણ્યવિશેષપ્રસવનતઃ ॥
પુનર્દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામાશયતશ્ચ મૈત્રચિત્તતયા, પ્રતિપત્તિતશ્ચાધિગમાગમોપદેશાભ્યામ્ ।
ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વાઃ શૂન્યતાં ભાવયન્તિ - અધ્યાત્મં ચિત્તાવિકંપનતયાધિમુક્તિપ્રવિચયબલાધાનતયા, સર્વધર્માણાં યથાત્મ્યપ્રતિવેધતઃ, સર્વાવરણવિમોક્ષતશ્ચ । યદાશ્રિત્ય યથા ચ ભાવયન્તિ તદેતેન પરિદીપિતમ્ । કિમાશ્રિત્ય । ધ્યાનપારમિતામ્ । કથં ભાવયન્તિ । પૃથગ્જનમાર્ગેણ શ્રુતચિન્તાબલાધાનતઃ શૈક્ષમાર્ગેણાશૈક્ષમાર્ગેણ ચ ॥
ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વાઃ સર્વસત્ત્વેષ્વપ્રતિહતચિત્તા ભવન્તિ મૈત્રીભાવનયા, પ્રતિપત્યવિકોપનતયા, નિમિત્તાવિકલ્પનતયા, ખેદસહિષ્ણુતયા ચ । અત્રાપિ યદાશ્રિત્ય યથા ચાપ્રતિહતચિત્તા ભવન્તિ તત્પરિદીપિતં ભવતિ । કિમાશ્રિત્ય । પૌર્વજન્મિકીં મૈત્રીભાવનામ્ । કથમપ્રતિહતચિત્તા ભવન્તિ । મિથ્યાપ્રતિપત્તિસ્થિતેષુ સ્વચિતાવિકોપનતઃ, અપકારિષ્વપકારનિમિત્તાવિકલ્પનતઃ, પરહિતાર્થં વ્યાયામાપરિખેદતશ્ચ ॥
ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા બોધિસત્ત્વાનાં નિત્યં હિતમુપસંહરન્તિ - આત્મનઃ પરિતુલનતયા, સમ્યગવવાદપ્રવર્તનતયા, સૌરભ્યસુખસંવાસનતયા, પૂજાલાભસત્કારપરિચર્યોપસંહરણતયા ચ । અત્રાપિ યદાશ્રિત્ય યથા ચોપસંહરતિ તત્પરિદીપિતમ્ । કિમાશ્રિત્ય । નિહતમાનતામ્ । કથમુપસંહરતિ । યથોક્તં ત્રિભિઃ પ્રકારૈર્હીનસમશિષ્ટાનાં બોધિસત્ત્વાનાં યથાક્રમમ્ ॥
ચતુર્ભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા નિરામિષેણ ચિત્તેન ધર્મદાનં સંપ્રકાશયન્તિ - અન્તરાયસુખપ્રતિવેધતયા, મોહલયાપનયનકૌશલ્યતયા, નાથકરધર્મારામતયા ચ । અત્રાપિ યદાશ્રિત્ય । યથા ચ સંપ્રકાશયન્તિ તત્પરિદીપિતમ્ । કિમાશ્રિત્ય । લાભસત્કારસ્યાન્તરાયકરત્વપ્રતિવેઘતામ્ । કથં સંપ્રકાશયન્તિ । સંદર્શનતો મૂઢાનામ્, સમાદાપનતઃ સમુત્તેજનતશ્ચ પ્રમાદસઙ્ગાનાત્મપરિભવેન વા લીનાનામ્, સંપ્રહર્ષણતઃ સમ્યક્પ્રતિપન્નાનામ્, પ્રકૃત્યૈવ ચ ધર્મારામતયા । પ્રથમસ્યાન્યચતુષ્કઃ પદપ્રભેદાદિભિર્નિર્હારો વેદિતવ્યઃ ॥
પ્રભિદ્યસંદર્શન[વિ]નિશ્ચયો યથાનિર્દિષ્ટેષુ સ્કન્ધાદિષુ ધર્મેષુ યથાયોગમેકાવચારકાદીનિ । તત્ર -
એકાવચારકો નામ પ્રશ્નો યેનૈકં ધર્મં પરિશિષ્ટૈઃ સહ પ્રત્યેકં પ્રશ્નયિત્વા તમપહાય દ્વિતીયં તેનાન્યૈશ્ચ સહ પ્રશ્નયત્યેવમેકૈકસ્યૈવ સર્વાન્ પ્રશ્નયતિ । તદ્યથા યશ્ચક્ષુરાયતનેન સમન્વાગતો રૂપાયતનેનાપિ સઃ, યો વા રૂપાયતનેન ચક્ષુરાયતનેનાપિ સ ઇતિ પૂર્વપાદકઃ । યશ્ચક્ષુરાયતનેન સમન્વાગતઃ શ્રોત્રાયતનેનાપિ સ ઇત્યત્ર ચતુષ્કોટિકમ્ । એવં યાવન્મનઆયતનેનાપિ સ ઇત્યત્ર યથાયોગં યોજયિતવ્યમ્ । ધર્માયતનેનાપિ સ ઇત્યત્ર પૂર્વપાદકઃ । યો રૂપાયતનેન સમન્વાગતશ્ચક્ષુરાયતનેનાપિ સઃ, યો વા ચક્ષુરાયતનેન રૂપાયતનેનાપિ સ ઇતિ પશ્ચાત્પાદકઃ । યો રૂપાયતનેન સમન્વાગતઃ શ્રોત્રાયતનેનાપિ સ ઇત્યત્ર ચાપિ પશ્ચાત્પાદકઃ । એવં યાવદ્ધર્માયતનેન યથાયોગં યોજયિતવ્યમ્ । યઃ શ્રોત્રાયતનેન સમન્વાગતશ્ચક્ષુરાયતનેનાપિ સ ઇત્યત્ર ચતુષ્કોટિકમ્ । એવં યાવદ્ધર્માયતનેના[પિ] યોજ્યમ્ । એવમેકંકામર્ષેણાનુક્રમશઃ સર્વાણ્યાયતનાનિ પરસ્પરં યોજયિતવ્યાનિ ।
પૂર્વપાદકં દ્વયોર્ધર્મયોઃ કથંચિદેવ ધર્મમારભ્ય પરસ્પરં પૃષ્ટયોઃ પૂર્વધર્મમધિષ્ઠાય યદ્વયાક્રિયતે । તદ્યથા યજ્જ્ઞાનં જ્ઞેયમપિ તદ્યદ્વા જ્ઞેયં જ્ઞાનમપિ તદિતિ । પૂર્વપાદકમ્ - યત્તાવજ્જ્ઞાનં જ્ઞેયમપિ તદિતિ । સ્યાજ્જ્ઞેયં ન જ્ઞાનમ્, તદન્યે ધર્મા ઇતિ ॥
પશ્ચાત્પાદકં તથૈવ દ્વયોર્ધર્મયોઃ પરસ્પરં પૃષ્ટયોર્યત્પશ્ચિમમધિષ્ઠાય વ્યાક્રિયતે । તદ્યથા યદ્ગ્રાહ્યં ગ્રાહકમપિ તદ્યદ્વા ગ્રાહકં ગ્રાહ્યમપિ તદિતિ । પશ્ચાત્પાદકમ્ - યત્તાવદ્ગ્રાહકં ગ્રાહ્યમપિ તત્ । સ્યાદ્ગ્રાહ્યં ન ગ્રાહકમ્, રૂપાદયઃ પઞ્ચ વિષયા ધર્માયતનં ચ સંપ્રયુક્તકવર્જ્યમ્ ॥
દ્વિકોટિકં યત્ર દ્વે કોટી વ્યાક્રિયેતે તદન્યાસંભવાત્ તદ્યથા સ્કન્ધસ્ય વ્યવસ્થાનં ધાતુવ્યવસ્થાનં ચ નિગમય્યોચ્યતે - યા સ્કન્ધસંખ્યા ધાતુસંખ્યાપિ સા, યા વા ધાતુસંખ્યા સ્કન્ધસંખ્યાપિ સેતિ । દ્વિકોટિકમ્ - સ્યાત્ સ્કન્ધસંખ્યા ન ધાતુસંખ્યા, રૂપસ્કન્ધો વિજ્ઞાનસ્કન્ધશ્ચઃ । તથાહિ નૈકો ધાતુરસ્તિ યઃ સકલરૂપસ્કન્ધલક્ષણો વા સ્યાત્ સકલવિજ્ઞાનસ્કન્ધલક્ષણો વા । ધાતુસંખ્યા ન સ્કન્ધસંખ્યાઃ, ધર્મધાતુરિતિ ॥

ત્રિકોટિકં યત્ર તિસ્ર એવ કોટયો વ્યાક્રિયન્તે । તદ્યથા યા સ્કન્ધસંખ્યાયતનસંખ્યાપિ સા, યા વાયતનસંખ્યા સ્કન્ધસંખ્યાપિ સેતિ । ત્રિકોટિકમ્ - સ્યાત્ સ્કન્ધસંખ્યા નાયતનસંખ્યા, રૂપસ્કન્ધઃ । સ્યાદાયતનસંખ્યા ન સ્કન્ધસંખ્યા, ધર્માયતનમ્ । સ્યાત્ સ્કન્ધસંખ્યાયતનસંખ્યા ચ વિજ્ઞાનસ્કન્ધો મનઆયતનં ચ । અનુભયસંખ્યાયાઃ સ્કન્ધાયતનેષ્વસંભવ એવેતિ ॥
ચતુષ્કોટિકં યત્ર ચતસ્રો ઽપિ કોટયો વ્યાક્રિયન્તે । તદ્યથા યશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ સમન્વાગતઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયેણાપિ સઃ, યો વા શ્રોત્રેન્દ્રિયેણ સમન્વાગતશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયેણાપિ સ ઇતિ । ચતુષ્કોટિકમ્ - પ્રથમા કોટિરુત્પન્નાવિહીનચક્ષુર્બધિરઃ । દ્વિતીયોત્પન્નાવિહીનશ્રોત્રો ઽન્ધઃ । તૃતીયોત્પન્નાવિહીનચક્ષુઃશ્રોત્રઃ । ચતુર્થી તાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ॥
ઓંકારિતં યત્ર પ્રશ્ને વ્યાકરણમોમિતિ ક્રિયતે એવમેતદિત્યભ્યુપગમ્યત ઇત્યર્થઃ । તદ્યથા યે ઽનિત્યાઃ સર્વે તે સંસ્કારાઃ, યે વા સંસ્કારાઃ સર્વે તે ઽનિત્યા ઇતિ પૃષ્ટેન ઓમિતિ વ્યાકર્તવ્યમ્ ॥
પ્રાતિક્ષેપિકં યત્ર નેતિ પ્રતિક્ષિપ્યતે । તદ્યથા સ્કન્ધવિનિર્મુક્તાઃ સંસ્કારાઃ કતિભિઃ સત્યૈઃ સંગૃહીતા ઇતિ । પ્રાતિક્ષેપિકમ્ - ન સન્તિ સ્કન્ધવિનિર્મુક્તાઃ સંસ્કારા ઇતિ ॥
સંપ્રશ્નવિનિશ્ચયઃ - અષ્ટાકારઃ કાપદેશસ્તદ્યથા કો નોપલભતે । પ્રજ્ઞાપારમિતાલાભી બોધિસત્ત્વઃ । કિં નોપલભતે । ગ્રાહ્યલક્ષણં ગ્રાહકલક્ષણં ચ । કેન નોપલભતે । પ્રજ્ઞાપારમિતયા । કસ્મૈ નોપલભતે । સર્વસત્ત્વપરિત્રાણાર્થમનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે । કુતો નોપલભતે । બુદ્ધોત્પાદારાગણતઃ સદ્ધર્મશ્રવણતો યોનિશોમનસ્કારતો ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિતશ્ચ । કસ્ય નોપલભતે । સર્વધર્માણામ્ । કુત્ર નોપલભતે । અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ યાવદ્દશમ્યાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ । કતિવિઘશ્ચાનુપલમ્ભઃ । એકાદશવિધઃ - ઉત્પન્નવિરુદ્ધઃ, અનુત્પન્નઃ, સંમુખીભૂતઃ, હેતુવલોત્પન્નઃ, મિત્રબલોત્પન્નઃ, સર્વધર્માનુપલમ્ભઃ, શૂન્યતાનુપલમ્ભઃ, સાસ્મિમાનઃ, નિરસ્મિમાનઃ, અસંભૃતસંભારસ્ય, [સંભૃતસંભારસ્ય] ચ । એતે ચાનુપલમ્ભા યત્ કિંચિદતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં યાવદ્યદ્વા દૂરે યદ્વાન્તિક ઇત્યેતદનુક્રમાનુસારેણ દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥
યથા કાપદેશ એવં યાપદેશઃ । યો નોપલભતે યદ્યેન યસ્મૈ યતો યસ્ય યત્ર નોપલભતે યાવદ્વિવિધશ્ચાનુપલમ્ભ ઇતિ ॥
અપિ ખલુ ચત્વારો વિનિશ્ચયમાર્ગા દૂષકાદયઃ । તત્ર દૂષકઃ દુરાખ્યાતસ્ય પરપક્ષસ્યાસાધુરયમિતિ પ્રતિષેધકઃ । સાધકઃ સ્વાખ્યાતસ્ય સ્વપક્ષસ્ય સાધુરયમિતિ પ્રતિષ્ઠાપકઃ । છેદકઃ પરેષામુત્પન્નોત્પન્નેષુ સંશયેષુ નિશ્ચયદાયકઃ । બોધકસ્તેષ્વર્થેષુ સમૂઢાનાં તદર્થવ્યુત્પાદકઃ ॥
કૃત્યાનુષ્ઠાનવિનિશ્ચયો લૌકિકાનામન્યોન્યં જીવિકોપાયાદિસમર્થનપ્રયોજનમ્ । અવતારવિનિશ્ચયસ્ત્રયાણાં યાનાનાં કતમસ્મિન્યાને ઽવતરેયમવતારયેયં ચેતિ વિચારણા । અધિમુક્તિવિનિશ્ચયઃ શ્રુતમય્યા પ્રજ્ઞયા યથાદેશનં સંપ્રત્યયઃ । યુક્તિવિનિશ્ચયઃ ચિન્તામય્યા પ્રજ્ઞયા પૌર્વાપર્યેણાભિપ્રાયપરિતુલનમ્ । સાંકથ્યવિનિશ્ચયો યથાશ્રુતચિન્તિતાનાં પ્રશ્નપ્રતિપ્રશ્નક્રિયાયોગેનાન્યોન્યં ધર્મસંભોગઃ । પ્રતિવેધવિનિશ્ચયો દર્શનમાર્ગસ્તેન સત્યપ્રતિવેધાત્ । વિશુદ્ધિવિનિશ્ચયો ભાવનામાર્ગસ્તેનાવશેષ ક્લેશ વિશોઘનાત્ । અભિનિર્હારવિનિશ્ચયો વિશેષમાર્ગસ્તેન વૈશેષિકગુણાભિનિર્હારાત્ । પદપ્રભેદવિનિશ્ચયો દ્વિકત્રિકચતુષ્કાદિપ્રકારાભિનિર્હારમુખેનાપર્યન્તા ધર્મદેશના । અનાભોગાભોગમાત્રસર્વાર્થસિદ્ધિવિનિશ્ચયસ્તથાગતં જ્ઞાનમ્, વિના પૂર્વાભોગેન સર્વેષ્વર્થેષ્વાભોગસહકાલમસંગાપ્રતિહતજ્ઞાનદર્શનપ્રવૃત્તેઃ ॥
વાદવિનિશ્ચયો વાદવાદાધિકરણાદિષુ કૌશલ્યમ્ ॥
તત્ર સર્વં વચનં વાદઃ । પ્રકારશો લોકે વાદઃ પ્રવાદઃ । વિરુદ્ધયોર્વાદો વિવાદઃ । અપવાદો ગર્હિતો વાદઃ । અનુકૂલો વાદો ઽનુવાદઃ સાંકથ્યવિનિશ્ચયઃ । અવગમાય વાદો ઽવવાદઃ ॥
[વાદાધિકરણમ્] અત્ર વાદઃ ક્રિયત ઇતિ કૃત્વા । રાજકુલં યત્ર રાજા સ્વયં સંનિહિતઃ યુક્તકુલં યત્ર રાજ્ઞાધિયુક્તાઃ સભા વણિક્ સભાદિ । પ્રામાણિકાઃ સહાયકાઃ યેષાં વચનં વાદિપ્રતિવાદિનૌ ન સંશયતઃ । ધર્માર્થકુશલાશ્ચ શ્રમણબ્રાહ્મણા યે તેષુ શાસ્ત્રેષુ ગ્રન્થતશ્ચાર્થતશ્ચ વ્યુત્પન્નબુદ્ધયઃ ॥
વાદાધિષ્ઠાનં યદધિષ્ઠાય વાદઃ ક્રિયતે તદ્યથા સાધ્યં સાધનં ચ ॥
તત્ર સ્વભાવઃ સાધ્ય આત્મસ્વભાવો ધર્મસ્વભાવશ્ચ નાસ્તીતિ વાસ્તીતિ વા ॥
વિશેષઃ સાધ્ય આત્મવિશેષો ધર્મવિશેષશ્ચ સર્વગતો ન સર્વગતો નિત્યાનિત્યો રૂપ્યરૂપીત્યેવમાદિભિઃ પ્રકારૈઃ ॥
પ્રતિજ્ઞા સાધ્યસ્ય સ્વરુચિતાર્થસ્ય પરસંપ્રાપણવિજ્ઞાપના । સાધ્યગ્રહણં યદિ ન ક્રિયેત સિદ્ધસ્યાપિ સ્વપક્ષસ્ય પરેષાં દેશના પ્રતિજ્ઞા પ્રસજ્યેત । સ્વરુચિતાર્થગ્રહણં ન ક્રિયેત પરપક્ષસ્યાપિ સાધ્યસ્ય વચનં પ્રતિજ્ઞા પ્રસજ્યેત । પરગ્રહણં ન ક્રિયેત એકાકિનો ઽપિ તદ્વચનં પ્રતિજ્ઞા પ્રસજ્યેત । સંપ્રાપણગ્રહણં ન ક્રિયેત કાયેનાપિ તદર્થાભિનયનં પ્રતિજ્ઞા પ્રસજ્યેત । વિજ્ઞાપનાગ્રહણં ન ક્રિયેતાવિજ્ઞાતે ઽપિ તદર્થે શ્રોતૃભિઃ પ્રતિજ્ઞા પ્રસજ્યેત । યથોક્તે તુ વ્યવસ્થાને સર્વ એતે દોષા ન ભવન્તિ, તસ્માદેવમસ્યા વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ।
હેતુસ્તસ્મિન્નેવ સાધ્યે ઽપ્રતીતસ્યાર્થસ્ય સંપ્રત્યયનિમિત્તં પ્રત્યક્ષોપલંભાનુપલંભસમાખ્યાનમ । સંપ્રત્યયનિમિત્તાર્થ ઇહ હેત્વર્થ ઇતિ દર્શયતિ । તથાહિ પ્રત્યક્ષાનુપલંભાદુપલંભાદ્વેત્યનેન સમાખ્યાનેન તસ્મિન્ સાધ્યે ઽપ્રતીતસ્યાર્થસ્ય સંપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે । તેન તત્સમાખ્યાતં તન્નિમિત્તત્વાદ્ધેતુરિત્યુચ્યતે । પ્રત્યક્ષોપલંભાનુપલંભૌ પુનઃ સ્વભાવં લિઙ્ગં ચાધિકૃત્ય વેદિતવ્યૌ ॥
દૃષ્ટાન્તો દૃષ્ટેનાન્તેનાદૃષ્ટસ્યાન્તસ્ય સમીકરણસમાખ્યાનમ્, પ્રતીતેન ભાગેનાપ્રતીતસ્ય ભાગસ્ય પ્રત્યાયનાય સમાખ્યાનમિત્યર્થઃ ॥
ઉપનયઃ શિષ્ટતજ્જાતીયતદ્ધર્મોપગમાય નયત્વસમાખ્યાનમ્ । યથા સાધ્યો ઽર્થસ્ત્રિભિરવયવૈઃ સાધિતસ્તથા શિષ્ટાનામપિ તજ્જાતીયાનાં સાધ્યાનાં સાધિતાર્થધર્મોપગમાય નયત્વેન સમાખ્યાનં યુક્ત્યાતિદેશ ઉપનયઃ ॥
નિગમનં નિષ્ઠાગમનસમાખ્યાનમ્ । યસ્માદેવં યુક્ત્યા સૂપપન્નં તસ્માદિત્થમેવેદમિત્યેતન્નિગમનં વેદિતવ્યમ્ ॥

એષાં પ્રતિજ્ઞાદીનામિદમુદાહરણમાત્રં પ્રદર્શ્યતે ॥ તદ્યથા
નૈરાત્મ્યવાદિનસ્તદ્રૂપે ઽધિકરણે સપ્રતિવાદિકે નાસ્ત્યાત્મેતિ વચનં પ્રતિજ્ઞા ॥
સ્કન્ધવિજ્ઞપ્તૌ ચતુર્વિધદોષોપલંભાદિતિ હેતુઃ । સ હ્યાત્મા પ્રજ્ઞપ્યમાનઃ સ્કન્ધલક્ષણો વા પ્રજ્ઞપ્યેત, સ્કન્ધેષુ વા, અન્યત્ર વા સ્કન્ધેભ્યઃ, અસ્કન્ધકો વા । તદ્યદિ સ્કન્ધલક્ષણસ્તેનાસ્વતન્ત્રાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઉદગવ્યયધર્માણસ્તલ્લક્ષણ આત્માનોપપદ્યત ઇતિ દોષઃ । અથ સ્કન્ધેષુ તેનાનિત્યસ્કન્ધાશ્રિત આત્માનિત્યઃ પ્રાપ્નોતીતિ દોષઃ । અથાન્યત્ર સ્કન્ધેભ્યસ્તેન નિર્દેહક આત્મા નિષ્પ્રયોજન ઇતિ દોષઃ । અથાસ્કન્ધકસ્તેન પ્રકૃત્યૈવ મુક્તસ્ય કેવલિનો મોક્ષાર્થપ્રયત્નવૈયર્થ્યમિતિ દોષઃ ॥
વર્તમાને ઽતીતપ્રજ્ઞપ્તિવદિતિ દૃષ્ટાન્તઃ । તદ્ધયતીતં વિદ્યમાનલક્ષણત્વેન પ્રજ્ઞપ્યમાનં વર્તમાનલક્ષણં વા પ્રજ્ઞપ્યેત, વર્તમાને વા અન્યત્ર વા વર્તમાનાત્ વર્તમાનનિરપેક્ષં વા । તદ્યદિ વર્તમાનલક્ષણં તેન વર્તમાનમુત્પન્નાનિરુદ્ધતલ્લક્ષણમતીતમુત્પન્ના નિરુદ્ધાત્મકમિતિ દોષઃ । અથ વર્તમાને તેનાનિરુદ્ધે નિરુદ્ધાત્મકસ્ય સંબન્ધો ન યુજ્યત ઇતિ દોષઃ । અથાન્યત્ર વર્તમાનાત્તેન વર્તમાનં હિત્વા ન કિંચિત્તદ્વસ્તૂપલભ્યતે યત્ર તત્પ્રજ્ઞપ્યત ઇતિ દોષઃ । અથ વર્તમાનનિરપેક્ષં તેનાસંસ્કૃતમપ્યતીતં પ્રાપ્નોતીતિ દોષઃ । તચ્ચાતીતં ભ્રષ્ટલક્ષણત્વાલ્લક્ષણતો નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્ । અતો ઽનેન વર્તમાનપ્રજ્ઞપ્તૌ ચતુર્દોષેણ સિદ્ધેનાસિદ્ધ આત્મા નાસ્તીતિ સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તૌ ચતુર્વિધદોષોપલંભાત્ પ્રસાધ્યતે નાસ્તીતિ ॥
એવમાત્મવિપર્યાસં પ્રતિષિધ્યૈતયૈવ યુક્ત્યા નિત્યાદયો ઽપિ ન સન્તીત્યતિદેશ ઉપનયઃ ॥
યસ્માદેતદેવં તસ્માદનિત્યાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ યાવદનાત્માન ઇતિ નિગમનમિતિ ॥
પ્રત્યક્ષં સ્વસત્પ્રકાશાભ્રાન્તો ઽર્થઃ । તત્ર સ્વો ઽર્થસ્તદ્યથા ચક્ષુષો રૂપમ્ । સદ્ગ્રહણં ઘટાદિદ્રવ્યાણાં લોકે પ્રત્યક્ષસંમતાનાં પ્રત્યક્ષત્વવ્યુદાસાર્થ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રત્વાત્ । પ્રકાશગ્રહણમાવૃતત્વાદિભિરનુપલબ્ધિકારણૈરનાભાસગતવિષયવ્યુદાસાર્થમ્ । અભ્રાન્તગ્રહણમલાતચક્રમાયામરીચિકાદિવ્યુદાસાર્થમિતિ ॥
અનુમાનં પ્રત્યક્ષશિષ્ટસંપ્રત્યયઃ । પ્રત્યક્ષાદ્યદન્યચ્છિષ્ટમપ્રત્યક્ષં નિયમેન તત્સહવર્તિ પ્રસિદ્ધં દ્રષ્ટુઃ પૂર્વં તસ્ય તત્પ્રત્યક્ષમીક્ષમાણસ્ય તદન્યસ્મિન્ શિષ્ટસંપ્રત્યય ઉત્પદ્યતે તેનાપ્યત્ર ભવિતવ્યમેતત્ સહવર્તિનેતિ તત્પ્રત્યક્ષપૂર્વકમનુમાનમ્ । તદ્યથા ધૂમં પશ્યતો ઽગ્નાવિતિ ॥
આપ્તાગમસ્તદુભયાવિરુદ્ધોપદેશઃ । યત્રોપદેશે તત્પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ સર્વથા ન વિરુધ્યેતે ન વ્યભિચરતઃ સ આપ્તાગમઃ સંપ્રત્યયિત્વાત્ ॥
વાદાલંકારો યેન યુક્તો વાદી વાદં કુર્વાણો ઽત્યર્થં શોભતે । સ પુનઃ સ્વપરસમયજ્ઞતાદિઃ । તત્ર સ્વપરસમયજ્ઞતા સ્વસિદ્ધાન્તં પરસિદ્ધાન્તં ચારભ્ય ગ્રન્થતશ્ચાર્થતશ્ચ પૌર્વાપર્યેણ નિરન્તરં વ્યુત્પત્તિપરિપાકઃ । વાક્કરણસંપત્ શબ્દવાદિનો વક્ષ્યમાણકથાદોષવિપર્યયેણાનાકુલાદિવાદિતા । વૈશારદ્યમનેકોદાહારાભિનિવિષ્ટવિદ્વજ્જનસમાવર્તે ઽપિ બ્રુવતો નિરાસ્થતા ગતવ્યથતા । સ્થૈર્યં પ્રતિવાદિનો વચનાવસાનમાગમય્યાત્વરમાણભાષિતા । દાક્ષિણ્યં પ્રકૃતિભદ્રતા પ્રાશ્નિકપ્રતિવાદિચિત્તાનુવર્તિતા ॥
વાદનિગ્રહો યેન વાદી નિગૃહીત ઇત્યુચ્યતે । સ પુનઃ કથાત્યાગાદિભિઃ । તત્ર કથાત્યાગો ઽસાધુ મમ સાધુ તવેત્યેવમાદિભિઃ પ્રકારૈઃ સ્વપરવાદદોષગુણાભ્યુપગમઃ । કથાસાદો ઽન્યેનાન્યપ્રતિસરણાદિભિઃ વિક્ષેપ ઇત્યર્થઃ । યથોક્તં સૂત્રે - આયુષ્માંશ્ચુન્દિકસ્તીર્થિકૈઃ સહ વાદં કુર્વન્નવજાનિત્વા પ્રતિજાનાતિ પ્રતિજાનિત્વાવજાનાતીતિ । કથાદોષ આકુલા દિવચનમ્ । તત્ર આકુલં યદધિકારમુત્સૃજ્ય વિચિત્રકથાપ્રતાનનમ્ । સંરબ્ધં યત્કોપોદ્ધવં દ્રવોદ્ધવમ્ । અગમકં યદ્ધર્મતો ઽર્થતશ્ચ પર્ષદ્વાદિભ્યામગૃહીતમ્ । અમિતં યદધિકં પુનરુક્તાર્થં જ્ઞાતાર્થં ચ । અનર્થમનર્થયુક્તમ્, તત્પઞ્ચાકારં દ્રષ્ટવ્યમ્ । નિરર્થકમ્, અપાર્થકમ્, યુક્તિભિન્નમ્, સાધ્યસમમ્, જાતિચ્છલોપસંહિતમ્, અર્થાનુપલબ્ધિતો ઽસંબદ્ધાર્થતો ઽનૈકાન્તિ[ક]તઃ સાધનસ્યાપિ સાધ્યતો ઽયોનિશો ઽસભ્યસર્વવાદાનુગમતશ્ચ । અકાલયુક્તવચનં યત્પૂર્વકં વક્તવ્યંપશ્ચાદભિહિતમ્, પશ્ચાદ્વક્તવ્યં પૂર્વમભિહિતમ્ । ( અભિધ્-સ્-ભ્ 154 ) અસ્થિરં યત્પ્રતિજ્ઞાયાવજ્ઞાતમવજ્ઞાય પ્રતિજ્ઞાતમતિત્વરમાણયા વાચા હિ તૂર્ણપરામૃષ્ટઃ । [અ]પ્રદીપ્તવચનં યચ્છન્દલક્ષણસમતિક્રાન્તમપ્રત્યનુભાષ્યોત્તરવિહિત્તમ્, સંસ્કૃતેનારભ્ય પ્રાકૃતેનાવસિતમ્, પ્રાકૃતેનારભ્ય સંસ્કૃતેન પર્યવસિતં ચ । અપ્રબદ્ધં યદન્તરાધિષ્ઠિતવિચ્છિન્નં વાક્પ્રતિભાનમિતિ ॥
વાદનિઃસરણં યેન વાદાન્નિઃસરતિ, અકરણેન વા ગુણદોષૌ વિચાર્ય વાદસ્ય નિગ્રહસ્થાનાનાસાદનાત્, કરણેન વા નિર્વહનાદિતિ । તત્ર પ્રતિવાદિન્યભાજનતાકુશલાત્સ્થાનાદ્વ્યુત્થાપ્ય કુશલે સ્થાને પ્રતિષ્ઠાપયિતુમશક્યતા । પર્ષદો વૈગુણ્યમસભ્યાભિનિવિષ્ટપક્ષપાતિતાદિના । આત્મનો ઽકૌશલ્યં વાદે યાવદ્વાદાલઙ્કારે ઽવ્યુત્પત્તિઃ વિપર્યયાત્પ્રતિવાદિભાજનતાદીનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
વાદે બહુકરા ધર્મા યે વાદે ઽવશ્યમુપયુજ્યન્તે । તદ્યથા સ્વપરસમયજ્ઞતા વાદે બહુકરો ધર્મો યેન સર્વત્ર કથાવસ્તુનિ વાદં કરોતિ । શેષં સુગમમ્ ॥
કુશલપક્ષપ્રયુક્તેનેત્યુક્ત્વા પ્રતિપત્તિસારકેણેતિ વચનમાશયવિશુદ્ધિજ્ઞાપનાર્થં ન લાભસત્કારાદિનિમિત્તં શ્રુતાદિકુશલપક્ષે પ્રયુક્તેનેત્યર્થઃ । સત્ત્વસંગ્રાહકેણેતિ શ્રાવકાદિવિશેષણાર્થં પરહિતપ્રતિપત્તિપ્રધાનેનેત્યર્થઃ । એવં ચ સ્વહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યત ઇત્યયમેષાં પદાનામનુસંધિર્વેદિતવ્યઃ । અવિગૃહ્યાપિ તાવદ્વાદે ક્રિયમાણે પ્રકૃતિગમ્ભીરત્વાન્મહાયાનધર્મસ્ય દુર્લભાજ્ઞા પ્રાગેવ વિગૃહ્ય । યૈશ્ચ સહ વિગૃહ્ય વાદઃ ક્રિયતે તે ઽપિ પ્રતિપત્તારો નાજ્ઞાભિપ્રાયાઃ પ્રતિબ્રુવન્તિ કિંતર્હ્યુપાલમ્ભાભિપ્રાયાઃ । યેષ્વપિ પ્રાશ્નિકેષુ સ વાદઃ ક્રિયતે તે વાસભ્યા અવ્યુત્પન્ના વા ભવન્ત્યભિનિવિષ્ટા વા । સર્વો ઽપિ ચ વાદા પ્રાયેણ ષડ્ભિર્દોષૈર્યુક્તો ભવતિ । તથાહિ વાદં કુર્વાણઃ કદાચિદતિરભસેનાસત્પક્ષમપિ પરિગૃહ્યાભિનિવેશેન છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાન્યપિ પ્રયુક્તે । વચનપર્યવસાનમનિગમય્યાપ્યકાલેન વક્તુમારભતે । સમ્યગપ્યુક્તાં પ્રતિવાદિનઃ કથામપપાતયતિ પંસયતીત્યર્થઃ । પરુષમપિ બ્રુવતે, યેન પ્રતિવાદ્યાદયઃ ચિત્તં પ્રદૂષયન્તિ । સ્વયં ચ તેષુ ચિત્તં પ્રદૂષયતીત્યેભિઃ ષડ્ભિર્દોષૈર્યુક્તો ભવતિ ॥

ઉપશાન્તસ્ય ચ દુર્લભો વાદઃ । સતિ ચાનુપશમે દુર્લભં પરચિત્તાનુરક્ષણં સ્વચિત્તાનુરક્ષણં ચ યેન પરે પ્રસાદં લભેરન્ વિમુક્ત્યાયતનયોગેન સ્વચિત્તં સમાધીયતે । પ્રાયેણ વાદે કથમહં જયેયં પરે પરાજીયેરન્નિત્યેવં ચિત્તં સમુદાચરતિ । સતિ ચ તસ્મિન્ પરિદાહદુઃખસંક્લેશઃ । તસ્મિન્સત્યસ્પર્શવિહારઃ । તતો નિરન્તરકુશલપક્ષપ્રયોગાસામર્થ્યાત્તતો વિશેષાધિગમં પ્રત્યપ્રાપ્તિપરિહાણિરિતિ ॥
માતરં પિતરં હત્વા ઇત્યસ્યાં ગાથાયાં લોકે યદત્યર્થમવદ્યં પાતકં તદભિધાયીન્યક્ષરાણ્યેતાનિ વિશુદ્ધૌ પરિણામિતાનિ । કિં ચ લોકે ઽત્યર્થમવદ્યં સંમતમ્ । ગુરુજનઘાતો મહાજનઘાતશ્ચ । સ પુનર્ગુરુજનો દ્વિવિધઃ પ્રતિનિયતો લોક[સાધારણશ્ચ] । લોકસાધારણો ઽપિ પુનર્દ્વિવિધઃ - પરિપાલકો દક્ષિણીયશ્ચ । તત્ર પ્રતિનિયતો ગુરુજનો માતા પિતા ચ, પાલકો રાજા, દક્ષિણીયઃ શ્રોત્રિયબ્રાહ્મણાઃ, તેષાં શુદ્ધતરસમતત્વાત્ । તદેષાં સર્વેષાં ઘાતો ગુરુજનઘાત ઇત્યુચ્યતે । મહાજનઘાતો રાષ્ટ્રસ્ય સાનુચરસ્ય ઘાતઃ । અનુચરાઃ પુનઃ ગવાશ્વમહિષોષ્ટ્રાદયો વેદિતવ્યાઃ ॥
કથં પુનરેતાન્યક્ષરાણિ વિશુદ્ધૌ પરિણામ્યન્તે । માત્રાદિઘાતવચનસ્ય તૃષ્ણાદિપ્રહાણપરિણામનાદ્યથાક્રમં તૃષ્ણામ્, કર્મભવમ્, સોપાદાનં વિજ્ઞાનમ્, દૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શદ્વયમ્, ષડાયતનં ચ સગોચરમધિકૃત્ય માત્રાદયો દ્રષ્ટવ્યાઃ, તત્સાધર્મ્યાત્ । તત્ર તૃષ્ણા નિર્વૃત્તિહેતુઃ । કર્મભવ ઉત્પત્તિહેતુઃ । સ ચ ભાવનાબીજાઘાનયોગેન પિતૃભૂતો દ્રષ્ટવ્યઃ । આભ્યાં હેતુભ્યાં સોપાદાનં વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે । તસ્યૈવં પ્રવર્તમાનસ્ય સત્યપિ મોક્ષાભિલાષે મોક્ષપ્રાપ્તિવિઘ્નકરાવનુપાયાગ્રશુદ્ધિપ્રત્યાયકૌ પરામર્શૌ । શ્રોત્રિયસાધર્મ્યમનયોરેતદેવ વેદિતવ્યં યદુતાગ્રશુદ્ધયભિનિવેશઃ । તસ્યૈવ પુનર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયાલંબનભાવેન ષડાયતનં સગોચરં વેદિતવ્યમિતિ ॥
અશ્રાદ્ધશ્ચાકૃતજ્ઞશ્ચેત્યસ્યાં ગાથાયાં હીનાર્થાભિધાયીન્યક્ષરાણ્યુત્તમાર્થે પરિદીપિતાનિ । હીનો લોકે ચતુર્વિધઃ - મનસ્કર્મહીનઃ કાયકર્મહીનો વાક્કર્મહીન ઉપભોગહીનશ્ચ । મનસ્કર્મહીનઃ પુનર્દ્વિવિધઃ કુશલપ્રવૃત્તિવૈલોમ્યેન ચાશ્રાદ્ધઃ, પરલોકાદ્યસંપ્રત્યયેન દાનાદિષ્વપ્રયોગાત્ । અકુશલપ્રવૃત્ત્યાનુકૂલ્યેન ચાકૃતજ્ઞઃ, યત્રોપકારાનપેક્ષિત્વેન માતૃવધાદિદુશ્ચરિતે નિર્મર્યાદત્વાત્ । કાયકર્મહીનશ્ચૌરઃ સંધિચ્છેદકઃ અત્યર્થં ગર્હિતજીવિતત્વાત્ । વાક્કર્મહીનો મૃષાવાદાદિપ્રધાનઃ, તદ્રૂપસ્ય સભાદિષુ પ્રવેશાભાવાત્ । ઉપભોગહી નઃ શ્વા કા કઃ પ્રેતો વેત્યેવમાદિકઃ, છર્દિતભક્ષણાદિતિ ॥
કથં પુનરેતાન્યક્ષરાણ્યુત્તમાર્થે પરિણામ્યન્તે । અશ્રાદ્ધાદિવચનાનામર્હતિ પરિણામનાત્ । તત્રાશ્રાદ્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનયોગેન સ્વપ્રત્યયત્વાત્ । અકૃતજ્ઞો ઽસંસ્કૃતનિર્માણજ્ઞાનાત્ । સંધિચ્છેત્તા પુનર્ભવપ્રતિસંધિહેતુક્લેશપ્રહાણાત્ । હતાવકાશ આયત્યાં સર્વગતિષુ દુઃખાનભિનિર્વર્તનાત્ । વાન્તાશો દૃષ્ટે ધર્મે ઉપકરણબલેન કાયં સંધા રયતો ઽપિ ભોગજીવિતાશાભાવાદિતિ ॥
યથા ચોક્તમ્ - અસારે સારમતય ઇતિ । અસ્યા ગાથાયાઃ પૂર્વવદર્થનિર્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ । શરીરં પુનરસ્યાઃ સમાધિં નિશ્રિત્ય બોધિસત્ત્વા દર્શનભાવનામાર્ગાભ્યાં મહાબોધિં સ્પૃશન્તીતિ ॥
માત્સર્યધર્મતામનુવૃંહયતીતિ સવાસનમાત્સર્યાનુશયપ્રહાણેન તત્તથતાશ્રયપરિવૃત્તિસાક્ષાત્કરણાત્ । દાનેન ચ પરિખિદ્યતે, દીર્ઘકાલં દાનનિમિત્તં પરમદુષ્કરશ્રમાભ્યુપગમાત્ । યાચનકં ચ દ્વેષ્ટિ, સ્વયં ગ્રાહાભિરુચિતતયા યાચનકપ્રાતિકૂલ્યાત્ । ન કિંચિત્ કદાચિદ્દદાતિ, સર્વસ્ય વસ્તુનઃ સર્વદા દાનાત્ । દૂરે ચ ભવતિ દાનસ્ય, આસાદ્યદાનાદિપરિવર્જનાત્ ॥
તત્ર પરમેણ બ્રહ્મચર્યેણ સમન્વાગત ઇતિ લોકોત્તરેણ માર્ગેણેત્યર્થઃ । નાન્યત્ર મૈથુનાન્મૈથુનસ્ય નિઃસરણં પર્યેષત ઇતિ તસ્યૈવ યથાભૂત પરિજ્ઞાનેન તત્પ્રહાણાત્ । યથાભૂતપરિજ્ઞાનં પુનરસ્ય તથતાપ્રતિબેધાદ્વેદિતવ્યમ્ । મૈથુનપ્રહાણેનોપેક્ષકો ભવતિ, અબ્રહ્મચર્યપ્રહાણોપેક્ષણાત્ । ઉત્પન્નં ચ મૈથુનરાગમધિવાસયતિ, કામરાગસ્યાધ્યાત્મમુત્પન્નસ્ય બહિઃપ્રવાસનાત્ । મૈથુનપ્રતિપક્ષેણ ચ ધર્મેણોત્ત્રસ્યતિ તત્પ્રતિપક્ષેણ માર્ગેણ સર્વસત્ત્વોત્તરણાય વ્યવસ્યતીતિ કૃત્વા । અભીક્ષ્ણં ચ દ્વયદ્વયં સમાપદ્યતે સંક્લેશવ્યવદ નદ્વયેન ફલહેતુભેદેન ચતુઃસત્યાત્મકેન [શમથવિપશ્યનાદ્વયેન] પુનઃપુનર્લૌકિકલોકોત્તરમાર્ગદ્વયં સમાપદ્યત ઇતિ કૃત્વા ॥
કિમુપાદાયેદં શાસ્ત્રમભિધર્મસમુચ્ચય ઇતિ નામ લભતે । નિરુક્તિન્યાયેન । સમેત્યોચ્ચયતામુપાદાય તત્ત્વમભિસમેત્યાધિગમ્ય બોધિસત્ત્વંઃ સંકલનાદિત્યર્થઃ । સમન્તાદુચ્ચયતામુપાદાયાભિધર્મસૂત્રતઃ સર્વચિન્તાસ્થાનસંગ્રહાદિત્યર્થઃ । સમ્યગુચ્ચયત્વાયાયતનતાં ચોપાદાયેત્યવિપરીતેનોપાયેન યાવદ્બુદ્ધત્વપ્રાપણાદિત્યર્થઃ ॥
ઇત્યભિધર્મસમુચ્ચયે ભાષ્યતઃ સાંકથ્યવિનિશ્ચયો નામ પઞ્ચમઃ સમુચ્ચયઃ સમાપ્તઃ ॥
લિખાપિતમિદં પણ્ડિતવૈદ્યશ્રી અમરચન્દ્રેણ જગદ્બુદ્ધત્વસંપદ ઇતિ ॥