Abhidharmasamuccaya · ભાગ 18

અભિધર્મસમુચ્ચય
નમો બુદ્ધાય
[અથ મૂલવસ્તુનિ ત્રિધર્મપરિચ્છેદઃ પ્રથમઃ ।]
ત્રિધર્મઃ સંગ્રહઃ સંપ્રયોગો ઽન્વયશ્ચ લક્ષણે ।
વિનિશ્ચયે સત્યધર્મૌ પ્રાપ્તિઃ સાંકથ્યમેવ ચ ॥
કતિ કસ્માદુપાદાનં વ્યવસ્થાનં ચ લક્ષણમ્ ।
અનુકમાર્થદૃષ્ટાન્તભેદા જ્ઞેયાઃ સમુચ્ચયે ॥
સ્કન્ધા ધાતવ આયતનાનિ ચ કતિ । સ્કન્ધાઃ પઞ્ચ । રૂપસ્કન્ધો વેદનાસ્કન્ધઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધો વિજ્ઞાનસ્કન્ધશ્ચ ॥ ધાતવો ઽષ્ટાદશ । ચક્ષુર્ધાતૂ રૂપધાતુશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુઃ શ્રોત્રધાતુઃ શબ્દધાતુઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતુર્ઘ્રાણધાતુર્ગન્ધધાતુર્ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુર્જિવ્હાધાતૂ રસધાતુર્જિવ્હાવિજ્ઞાનધાતુઃ કાયધાતુઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ કાયવિજ્ઞાનધાતુર્મનોધાતુર્ધર્મધાતુર્મનોવિજ્ઞાનધાતુશ્ચ ॥ આયતનાનિ દ્વદશ । ચક્ષુરાયતનં રૂપાયતનં શ્રોત્રાયતનં શબ્દાયતનં ઘ્રાણાયતનં ગન્ધાયતનં જિવ્હાયતનં રસાયતનં કાયાયતનં સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં મનઆયતનં ધર્માયતનં ચ ॥
કિમુપાદાય સ્કન્ધાઃ પઞ્ચૈવ । પંચાકારાત્મવસ્તૂદ્ભાવનતામુપાદાય । સપરિગ્રહદેહાત્મવસ્તુ ઉપભોગાત્મવસ્તુ અભિલાપાત્મવસ્તુ સર્વધર્માધર્માભિસંસ્કારાત્મવસ્તુ ( અભિધ્-સ્ 2 ) તદાશ્રયાત્મસ્વસ્તુ ચોપાદાય ॥ કિમુપાદાય ધાતોવો ઽષ્ટાદશૈવ । દ્વાભ્યાં દેહપરિગ્રહાભ્યામતીતવર્ત્તમાનષડાકારોપભોગધારણતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાયાયતનાનિ દ્વાદશૈવ । દ્વાભ્યાં દેહપરિગ્રહાભ્યામનાગતષડાકારોપભોગાયદ્વારતામુપાદાય ॥
કસ્માત્ સ્કન્ધા ઉપાદાનમિત્યુચ્યન્તે । ઉપાદાનેન સહિતત્વાત્ સ્કન્ધા ઉપાદાનમિ ત્યુચ્યન્તે । ઉપાદાનં કતમત્ । સ્કન્ધેષુ ચ્છન્દો રાગશ્ચ । કસ્માત્ । ઃચ્છન્દો રાગશ્ચોપાદાનમિત્યુચ્યતે । અનાગતવર્ત્તમાનસ્કન્ધાનામભિનિર્વર્ત્તનતો ઽપરિહારતશ્ચ । અનાગતે ઽભિલાષાદ્ વર્ત્તમાને ઽધાવસાનાચ્ચ ચ્છન્દો રાગશ્ચોપાદાનમિત્યુચ્યતે । કસ્માદ્ ધાતવ આયતનાનિ ચ સોપાદાનધર્મા ઇત્યુચ્યન્તે । તત્ર સ્કન્ધવન્નિર્દ્દેશઃ ॥
કિંલક્ષણં રૂપમ્ । રૂપણ લક્ષણં રૂપમ્ । તદ્ દ્વિવિધમ્ । સ્પર્શેન રૂપણં પ્રદેશેન રૂપણં ચ । સ્પર્શેન રૂપણં કતમત્ । કરચરણપાષાણશસ્રદણ્ડશીતોષ્ણક્ષુત્પિપાસામશકદંશસર્પવૃશ્ચિકાદીનાં સ્પર્શેન વ્યાબાધનમ્ । પ્રદેશેન રૂપણં કતમત્ । દેશેન રૂપણ મિદં ચેદં ચ રૂપમેવં ચૈવં ચ રૂપમિતિ પ્રણિહિતાપ્રણિહિતચેતોવિતર્કેણ પ્રતિબિમ્બચિત્રીકારતા ॥ કિંલક્ષણા વેદના । અનુભવલક્ષણા વેદના । નાનાવિધાનાં શુભશુભાનાં કર્મણાં ફલવિપાકં પ્રત્યનુભવન્ત્યનેનેત્યનુભવઃ ॥ કિંલક્ષણા સંજ્ઞા । સંજાનનાલક્ષણા સંજ્ઞા । સંજ્ઞા નાનાધર્મપ્રતિબિમ્બોદ્ગ્રહણ (સ્વભાવા) યયા દ્રષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતાનર્થાન્ વ્યવહરતિ ॥ કિંલક્ષણઃ સંસ્કારઃ । અભિસંસ્કારલક્ષણઃ સંસ્કારઃ । સંસ્કારભિસંસ્કાર (સ્વભાવો) યેન કુશલાકુશલાવ્યકૃતેષુ પક્ષેષુ ચિત્તં પ્રેરયતિ । કિંલક્ષણં ( અભિધ્-સ્ 3 ) વિજ્ઞાનમ્ । વિજાનનાલક્ષણં વિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનં યેન રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્માન્ નાના વિષયાન્ વિજાનાતિ ॥
ચક્ષુર્ધાતુઃ કિંલક્ષણઃ । યેન ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટવાન્ પશ્યતિ યચ્ચ તસ્ય બીજમુપચિતમાલયવિજ્ઞાનં તચ્ચક્ષુઃ ॥ યથા ચક્ષુર્ધાતુલક્ષણં તથા શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્યકાયમનોધાતૂનામપિ લક્ષણાનિ । રૂપધાતુઃ કિંલક્ષણઃ । રૂપં યચ્ચક્ષુષા દૃષ્ટં દૃશ્યતે ચ યચ્ચ તત્ર ચક્ષુર્ધાતોરાધિપત્યં તદ્રૂપધાતુ લક્ષણમ્ । યથા રૂપધાતુ લક્ષણં તથા શબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મધાતૂનામપિ લક્ષણાનિ । ચક્ષૂર્વિજ્ઞાનધાતુઃ કિંલક્ષણઃ । ચક્ષુરાશ્રયા રૂપાલમ્બના રૂપપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ યચ્ચ તસ્ય બીજમુપચિતં । વિપાકાલયવિજ્ઞાનં તચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુલક્ષણમ્ ॥ યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુલક્ષણં તથા શ્રોત્રઘ્રાણજિવ્હાકાયમનોવિજ્ઞાનધાતૂનામપિ લક્ષણાનિ ॥
આયતનં કિંલક્ષણમ્ । ધાતુવદ્ યથાયોગં વેદિતવ્યમ્ ॥
રૂપસ્કન્ધવ્યવસ્થાનં કતમત્ । યત્કિંચિદ્રૂપં સર્વં તચ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ ચ મહાભૂતાન્યુપાદાય ॥ કતમાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । પૃથિવીધાતુઃ અબ્ધાતુઃ તેજોધાતુઃ વાયુધાતુશ્ચ ॥ પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ । કઠિનતા ॥ અબ્ધાતુઃ કતમઃ નિષ્યન્દતા ॥ તેજોધાતુઃ કતમઃ । ઉષ્ણતા ॥ વાયુધાતુઃ કતમઃ । કમ્પનતા ॥ ઉપાદાય રૂપં કતમત્ । ચક્ષુરિન્દ્રિયં શ્રોત્રેન્દ્રિયં ઘ્રાણેન્દ્રિયં જિવ્હેન્દ્રિયં કાયેન્દ્રિયં રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનામેકદેશો ધર્માયતનસંગૃહીતં ચ રૂપમ્ ॥ ચક્ષુરિન્દ્રિયં કતમત્ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ચક્ષુવિજ્ઞાના શ્રયો રૂપપ્રસાદઃ ॥ શ્રોત્રેન્દ્રિયં કતમત્ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય શ્રોત્રવિજ્ઞાનાશ્રયો રૂપપ્રસાદઃ । ઘ્રાણેન્દ્રિયં કતમત્ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ઘ્રાણવિજ્ઞાનાશ્રયો રૂપપ્રસાદઃ ॥ જિવ્હેન્દ્રિયં કતમત્ । ચત્વારિ મહભૂતાન્યુપાદાય જિવ્હાવિજ્ઞાનશ્રયો રૂપપ્રસાદઃ ॥ કાયેન્દ્રિયં કતમત્ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય કાયવિજ્ઞાનાશ્રયો રૂપપ્રસાદઃ ॥ રૂપં કતમત્ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ચક્ષુરિન્દ્રિયગોચરો ઽર્થઃ । યથા નીલં પીતં લોહિતમવદાતં દીર્ઘં હ્રસ્વં વૃત્તં પરિમણ્ડલં સ્થૂલં સૂક્ષ્મમુન્નતમવનતં સાતં વિસાતમાતપઃ છાયા આલોકો ઽધકારમભ્રં ધૂમો રજો મહિકા ચ । અભ્યવકાશરૂપં વિજ્ઞપ્તિરૂપં નભ એકવર્ણં રૂપમ્ ॥ તત્ ( અભિધ્-સ્ 4 ) પુનસ્ત્રિધા । શોભનમશોભનમુભયવિપરીતં ચ ॥ શબ્દઃ કતમઃ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય શ્રોત્રેન્દ્રિયબ્રાહ્યો ઽર્થઃ । મનોજ્ઞો વા અમનોજ્ઞો વા ઉભયવિપરીતો વા । ઉપાત્તમહાભૂતહેતુકો વા અનુપાત્તમહાભૂતહેતુકો વા તદુભયો બાલોકપ્રસિદ્ધો વા સિદ્ધોપનીતો વા પરિકલ્પિતો વા આર્યૈર્દેશિતો વા તીર્થૈદશિતો વા । ગન્ધઃ કતમઃ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ઘ્રાણેન્દ્રિયગ્રાહ્યો ઽર્થઃ । યથા સુરભિરસુરભિઃ સમગન્ધઃ સહજગન્ધઃ સાંયોગિકગન્ધઃ પારિણામિકગન્ધશ્ચ ॥ રસઃ કતમ । ચત્વારિ મહાભૂતામ્યુપાદાય જિવ્હેન્દ્રિયબ્રાહ્યો ઽર્થઃ । તિક્તો ઽમ્લો મધુરઃ કટુકો લવણઃ કષાયશ્ચ । મનોજ્ઞો વા અમનોજ્ઞો વા ઉભયવિપરીતો વા સહજો વા સાંયોગિકો વા પારિણામિકો વા ॥ સ્પ્રષ્ટવ્યૈકદેશઃ કતમઃ । ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય કાયેન્દ્રિય ગ્રાહ્યો ઽર્થઃ । શ્લક્ષ્ણત્વં કર્કશત્વં લઘુત્વં ગુરૂત્વં પિચ્છિલત્વં મન્દત્વમમન્દત્વં શીતત્વમુષ્ણત્વં જિઘત્સા પિપાસા તૃપ્તિર્બલં દૌર્બલયં મૂર્ચ્છા કણ્ડૂતિઃ પૂતિર્વ્યાધિર્જરામરણં ક્લાન્તિર્વિશ્રામ ઊર્જા ચ ॥ ધર્માયતનસંગૃહીતં રૂપં કતમત્ । પઞ્ચવિધમ્ । આભિસંક્ષેપિકમાભ્યવકાશિંકં સામાદાનિકં પરિકલ્પિતં વૈભુત્વિકં ચ ।

વેદનાસ્કન્ધવ્યવસ્થાનં કતમત્ । ષડ્વેદનાકાયાઃ । ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના શ્રોત્રઘ્રાણજિવ્હાકાયમનઃ સંસ્પર્શજા વેદના ॥ એવં ષડ્વેદના કાયાઃ સુખા વા દુઃખા અદુઃખાસુખા વા ॥ પુનઃ સુખા કાયિકી વેદના દુઃખા કાયિકી વેદના અદુઃખાસુખા કાયિકીવેદના સુખા ચૈતસિકી વેદના દુઃખા ચૈતસિકી વેદના અદુઃખાસુખા ચૈતસિકી વેદના સુખા સામિષવેદના દુઃખા સામિષવેદના અદુઃખાસુખા સામિષવેદના સુખા નિરામિષવેદના દુઃખા નિરામિષવેદના અદુઃખાસુખા નિરામિષવેદના પુનઃ સુખા ગ્રેધાશ્રિતવેદના દુઃખા ગ્રેધાશ્રિતવેદના અદુઃખાસુખા ગ્રેધાશ્રિતવેદના સુખા નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતવેદના દુઃખા નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતવેદના અદુઃખાસુખા નૈષ્ક્રમ્યાન્નિતવેદના ચ ॥ કાયિકી વેદના કતમા । પંચવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા વેદના ॥ ચૈતસિકી વેદના કતમા । મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા વેદના । સામિષવેદના કતમા । ( અભિધ્-સ્ 5 ) આત્મભાવતૃષ્ણાસંપ્રયુક્તા વેદના । નિરામિષવેદના કતમા । તત્તૃષ્ણાવિપ્રયુક્તા વેદના ॥ ગ્રેધાશ્રિતવેદના કતમા । પંચકામગુણતૃષ્ણાસંપ્રયુક્તા વેદના ॥ નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતવેદના કતમા । તત્તૃષ્ણાવિપ્રયુક્તા વેદના ।
સંજ્ઞાસ્કન્ધવ્યવસ્થાનં કતમત્ । ષટ્ સંજ્ઞાકાયાઃ । ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા સંજ્ઞા । શ્રોત્રઘ્રાણ । જિવ્હાકાયમનઃસંસ્પર્શજા સંજ્ઞા યથા સનિમિત્તમ પિ સંજાનાતિ અનિમિત્તમપિ પરીત્તમપિ મહદ્ગત મપ્યપ્રમાણમપિ નાસ્તિ કિંચિદિત્યાકિંચન્યાયતનમપિ સંજાનાતિ ॥ સનિમિત્તસંજ્ઞા કતમા । અવ્યવહારકુશલસ્યાનિમિત્તધાતુસમા પન્નસ્ય ભવાગ્રસમાપન્નસ્ય ચ સંજ્ઞાં સ્થાપયિત્વા યાવદન્યા સંજ્ઞા ॥ અનિમિત્તસંજ્ઞા કતમા । યા સ્થાપિતા સંજ્ઞા ॥ પરીત્તા સંજ્ઞા કતમા । યયા કામધાતું સંજાનાતિ ॥ મહગ્દતા સંજ્ઞા કતમા । યયા રૂપધાતું સંજાનાતિ ॥ અપ્રમાણસંજ્ઞા કતમા । યયા આકાશાન ન્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં સંજાનાતિ ॥ અકિઞ્ચન સંજ્ઞા કતમા । યયા આકિઞ્ચન્યાયતનં સંજાનાતિ ॥

સંસ્કારસ્કન્ધવ્યવસ્થાનં કતમત્ । ષટ્ ચેતનાકાયાઃ । ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા ચેતના શ્રોત્રઘ્રાણજ્વિહાકાયમનઃસંસ્પર્શજા ચેતના યયા કુશલત્વાય ચેતયતે સંક્લેશાય ચેતયતે અવસ્થાભેદાય ચેતયતે ઇતીયં ચેતના વેદનાં સંજ્ઞાચ્ચ સ્થાપયિત્વા તદન્યે ચૈતસિકા ધર્માશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તાશ્ચ સંસ્કારાઃ સંસ્કારસ્કન્ધ ઇત્યુચ્યતે ॥ તે પુનઃ કતમે । મનસ્કારઃ સ્પર્શઃ ચ્છન્દો ઽધિમોક્ષઃ સ્મૃતિઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞાશ્રદ્ધા હીરપત્રાપ્યમાલોભો ઽદ્વેષો ઽમોહોઃ વીર્યં પ્રશ્રબ્ધિરપ્રમાદ ઉપેક્ષા અપ્રિસ્થિતા રાગઃ પ્રતિઘો માનો ઽવિદ્યા વિચિકિત્સા સત્કાયદૃષ્ટિરન્તરગ્રાહદૃષ્ટિર્દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવૃતપરામર્શઃ મિથ્યાદૃષ્ટિ ક્રોધ ઉપનાહઃ મ્રક્ષઃ પ્રદાશઃ ઈર્ષ્યાઃ માત્સર્યં શાઠ્યં મદો વિહિન્સા આહ્રિક્યમનપત્રાપ્યં સ્ત્યાનમૌદ્ધત્યં આશ્રદ્ધ્યં કૌસીદ્યં પ્રમાદો મુષિતસ્મૃતિતાસંપ્રજન્યં વિક્ષેપો મિદ્ધં કૌકૃત્યં વિતર્કો વિચારશ્ચ ॥ ચેતના ( અભિધ્-સ્ 6 ) કતમા । ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસ્કર્મ । કુશલાકુશલાવ્યાકૃતેષુ ચિત્તપ્રેરણકર્મિકા ॥ મનસ્કારઃ કતમઃ । ચેતસ આભોગઃ । આલમ્બનચિત્ત ધારણકર્મકઃ ॥ સ્પર્શઃ કતમઃ । ત્રિકસક્ષિપાતે ઇન્દ્રિયવિપારપરિચ્છેદઃ । વેદનાસન્નિશ્રયદાન કર્મકઃ ॥ ચ્છન્દઃ કતમઃ । ઈપ્સિતે વસ્તુનિ તત્તદુપસંહતા કર્ત્તૃકામતા । વીર્યાદાન સન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ ॥ અધિમોક્ષઃ કતમઃ । નિશ્ચિતે વસ્તુનિ યથાનિશ્ચયં ધારણા । અસંહાર્યતાકર્મકઃ ॥ સ્મૃતિ કતમા । સંસૃતે વસ્તુનિ ચેતસઃ અસંપ્રમોષો ઽવિક્ષેપકર્મિકા ॥ સમાધિઃ કતમઃ । ઉપપરીક્ષ્યે વસ્તુનિ વિત્તસ્યૈકાગ્રતા । જ્ઞાનસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ ॥ પ્રજ્ઞા કતમા । ઉપપરીક્ષ્ય એવ વસ્તુનિ ધર્માણાં પ્રવિચયઃ । સંશયવ્યાવર્ત્તનકર્મિકા ॥ શ્રદ્ધા કતમા । અસ્તિત્વગુણવત્ત્વશક્તત્વેષ્વભિસંપ્રત્યયઃ પ્રસાદો ઽભિલાપઃ । ચ્છન્દસક્ષિશ્રયદાનકર્મિકા । હ્રીઃ કતમા । સ્વયમવદ્યેન લજ્જના । દુશ્ચરિતસંયમસન્નિશ્રયદાનકર્મિકા ॥ અપત્રાપ્યં કતમત્ । પરતો ઽવદ્યેન લજ્જના । તત્કર્મકમેવ ॥ અલોભઃ કતમઃ । ભવે ભવોપકરણેષુ વા અનાસક્તિઃ દુશ્ચરિતાપ્રવૃત્તિસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ । અદ્વેષઃ કતમઃ । સત્ત્વેષુ દુઃખે દુઃખ સ્થાનીયેષુ ચ ધર્મે ષ્વનાઘાતઃ । દુશ્ચરિતાપ્રવૃત્તિસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ । અમોહઃ કતમઃ । વિપાકતો વા આગમતો વાધિગમતો વા જ્ઞાનં પ્રતિસંખ્યા । દુશ્ચરિતાપ્રવૃત્તિસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ । વીર્યં કતમત્ । કુશલે ચેતસો ઽભ્યુત્સાહઃ સન્નાહે વા પ્રયોગે વા અલીનત્વે વા અવ્યાવૃત્તૌ વા અસન્તુષ્ટૌ વા । કુશલપક્ષપરિપૂરણપરિનિષ્પાદનકર્મકમ્ ॥ અશ્રબ્ધિઃ કતમા । કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યાનાં પ્રતિપ્રશ્રબ્ધેઃ કાય ચિત્તકર્મણ્યતા । સર્વાવરણનિષ્કર્ષણકર્મિકા ॥ અમ્રમાદઃ કતમઃ । સવીર્યકાનલોભાદ્વેષામોહન્નિશ્રિત્ય યા કુશલાનાં ધર્માણામ્ભાવના સાસ્રવેભ્યશ્ચ ધર્મેભ્યશ્ચિત્તારક્ષા । સ ચ લૌકિકલોકોત્તરસમ્પત્તિ પરિપૂરણપરિનિષ્પાદનકર્મકઃ ॥ ઉપેક્ષા કતમા । સવીર્યકાનલોભાદ્વેષામોહાન્નિશ્રિત્ય યા સંક્લિષ્ટવિહારવૈરોધિકી ચિત્તસમતા ચિત્તપ્રશઠતા ચિત્તસ્યાનાભોગાવસ્થિતતા । સંક્લેશાનવકાશસન્નિશ્રયદાનકર્મિકા ॥ અવિહિન્સા કતમા । ( અભિધ્-સ્ 7 ) અદ્વેષાં શિકા કરૂણતા । અવિહેઠનકર્મિકા ॥ રાગઃ કતમઃ ત્રૈધાતુકો ઽનુનયઃ । દુઃખસંજનનકર્મકઃ ॥ પ્રતિઘઃ કતમઃ । સત્ત્વેષુ દુઃખે દુઃખસ્થાનીયેષુ ચ ધર્મેષ્વાઘાતઃ । અસ્પર્શવિહારદુશ્ચરિતસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ ॥ માનઃ કતમઃ । સત્કાયદૃષ્ટિસન્નિશ્રયેણ ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । અગૌરવદુઃખોત્પત્તિ સન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ ॥ અવિદ્યા કતમા । ત્રૈધાતુકમજ્ઞાનમ્ । ધર્મેષુ મિથ્યાનિશ્ચયવિચિકિત્સાત્સંક્લેશોત્પત્તિસન્નિશ્રયદાનકર્મિકા ॥ બિચિકિત્સા કતમા । સત્યેષુ વિમતિઃ । કુશલપક્ષાપ્રવૃત્તિ સન્નિશ્રયદાનકર્મિકા ॥ સત્કાયદૃષ્ટિઃ કતમા । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાનાત્મતઃ આત્મીયતો વા સમનુપશ્યતો યા ક્ષાન્તી રૂચિર્મતિઃ પ્રેક્ષા દૃષ્ટિઃ । સર્વદૃષ્ટિગતસન્નિશ્રયદાનકર્મિકા ॥ અન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ કતમા । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્ શાશ્વ(ત)તો વા ઉચ્છેદતો વા સમનુપશ્યતઃ યા ક્ષાન્તી રુચિર્મતિઃ પ્રેક્ષા દૃષ્ટિઃ । મધ્યમા પ્રતિપન્નિર્યાણપરિપન્થકર્મિકા ॥ દૃષ્ટિપરામર્શઃ કતમઃ । દૃષ્ટિં દૃષ્ટયાશ્રયાંશ્ચ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાનગ્રતઃ શ્રેષ્ઠતો વિશિષ્ટતઃ પરમતશ્ચ સમનુપશ્યતો યા ક્ષાન્તિ રુચિર્મતિઃ પ્રેક્ષા દૃષ્ટિ । અસદૃષ્ટ્યમિનિવેશસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ ॥ શીલવતપરામર્થઃ કતમઃ । શીલં વ્રતં શીલવ્રતા(શ્રયાં)શ્ચ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્ શુદ્ધિતો મુક્તિતો નૈર્યાણિકતશ્ચ સમનુપશ્યતો યા ક્ષાન્તી રૂચિર્મતિઃ પ્રેક્ષા દૃષ્ટિઃ । શ્રમવૈફલ્યસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ ॥ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કતમા । હેતું વાપવદતઃ ફલં વા ક્રિયાં વા સદ્વા વસ્તુ નાશયતઃ મિથ્યા ચ વિકલ્પયતો યા ક્ષાન્તિ રુચિર્મતિઃ પ્રેક્ષા દૃષ્ટિઃ । કુશલમૂલસમુચ્છેદકર્મિકા । અકુશલમૂલદૃઢતાસન્નિશ્રયદાનકર્મિકા । અકુશલે પ્રવૃત્તિકર્મિકા કુશલેચાપ્રવૃત્તિકર્મિકા વા ॥
યા એતાઃ પઞ્ચ દૃષ્ટયઃ આસાં કતિ સમારોપદૃષ્ટયઃ કત્યપવાદ્દૃષ્ટયઃ । ચતસ્રઃ સમારોપદૃષ્ટયઃ જ્ઞેયે સ્વભાવવિશેષસમારોપતામુપાદાય દૃષ્ટૌ ચાગ્રશુદ્ધિસમારોપતામુપાદાય । એકા યદ્ભૂયસા અપવાદદૃષ્ટિઃ । યાશ્ચ પુર્વાન્તકલ્પિકા દૃષ્ટયઃ યાશ્ચપરાન્તકલ્પિકા ( અભિધ્-સ્ 8 ) દૃષ્ટયઃ તાઃ કતિભ્યો દૃષ્ટિભ્યો વેદિતવ્યાઃ । દ્વાભ્યાં સર્વાભ્યો વા । યા અવ્યાકૃતચસ્તુષુ દૃષ્ટયસ્તાઃ કતિભ્યો દૃષ્ટિભ્યો વેદિતવ્યાઃ । દ્વાભ્યાં સર્વાભ્યો વા । કં દોષં પશ્યતા ભગવતા સ્કન્ધધાત્વાયતનેગુ પઞ્ચમિઃ કારણૈરાત્મા પ્રતિક્ષિપ્તઃ સત્કાયદૃષ્ટિપરિગૃહીતાન્ પઞ્ચ દોષાન્ પશ્યતા વિલક્ષણતાદોષં અનિત્યતાદોષં અસ્વાસ્થ્ય દોષં નિર્દેહતાદોષં અયત્નતો મોક્ષદોષં ચ ॥ યા પઞ્ચસૂપાદાનસ્કધેષુ વિંશતિકોટિકા સત્કાયદૃષ્ટિઃ રૂપ[મા]ત્મેતિ સમનુપશ્યતિ રૂપવન્તમાત્માનમાત્મીયં (રૂપં) રૂપે આત્માનં વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનમાત્મેતિ સમનુપશ્યતિ વિજ્ઞાનવન્તમાત્માનમાત્મીયં વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાને આત્માનં તત્ર કત્યાત્મદૃષ્ટયઃ કત્યાત્મીયદૃષ્ટયઃ પઞ્ચાત્મદૃષ્ટયઃ પઞ્ચદશાત્મીયદૃષ્ટયઃ ॥ કેન કારણેન પઞ્ચ [દશા]ત્મીયદૃષ્ટયઃ । સમ્બન્ધાત્મીયતામુપાદાય વશવર્ત્તનાત્મીયતામુપાદાય અવિનિર્ભોગવૃત્ત્યાત્મીયતાં ચોપાદાય । સત્કાયદૃષ્ટિર્નિરૂપિતવસ્તુકા વક્તવ્યા અનિરુપિતવસ્તુકા વક્તવ્યા । અનિરૂપિતવસ્તુ(કા) વક્તવ્યા રજ્જ્વાં સર્પબુદ્ધિવત્ ।

ક્રોધઃ કતમઃ । પ્રત્યુપસ્થિતે અપકારનિમિત્તે પ્રતિ[ઘાં] શિકશ્ચેતસ આઘાતઃ । શસ્ત્રાદાનં દણ્ડાદાનાદિસંરમ્ભસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ । ઉપનોહઃ કતમઃ તત ઊર્ધ્વં પ્રતિઘાંશિક એવ વૈરાશયસ્યાનુત્સર્ગઃ । અક્ષાન્તિસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ । મક્ષઃ કતમઃ । સમ્યક્ ચોદિતસ્ય મોહાંશિકા અવદ્યપ્રચ્છાદના । કૌકૃત્યાસ્પર્શ વિહારસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ । મદાશઃ કતમઃ । પ્રતિઘાંશિકઃ ક્રોધોપનાહપૂર્વઙ્ગમશ્ચેતસ આઘાતઃ । ઉચ્ચપ્રગાઢપારુષ્યવચનસન્નિશ્રયદાન કર્મકઃ અપુણ્યપ્રસવકર્મકઃ અસ્પર્શવિહારકર્મકશ્ચ ॥ ઈર્ષ્યા કતમા । લાભસત્કારા ધ્યવસિતસ્ય પરસંપત્તિવિશેષે દ્વેષાંશિકઃ અ[મર્ષ] કૃતશ્ચેતસો વ્યારોપઃ । દૌર્મનસ્યાસ્પર્શવિહારકર્મકઃ । માત્સર્યં કતમત્ । લાભસત્કારાધ્યવસિતસ્ય પરિષ્કારેષુ રાગાંશિશ્ચેતસ આગ્રહઃ । અસંલેખસન્નિશ્રયદાનકર્મકમ્ ॥ માયા કતમા । લાભસત્કારાધ્યવસિતસ્ય રાગમોહાંશિકા અભૂતગુણસંદર્શના । મિથ્યાજીવસન્નિશ્રયદાનકર્મિકા ॥ શાઠ્યં ક[તમત્] । લાભસત્કારાધ્યવસિતસ્ય ( અભિધ્-સ્ 9 ) રાગમોહાંશિકા ભૂતદોષવિમાલના । સમ્યગવવાદલાભપરિપન્થકરમ્ ॥ મદઃ કતમઃ । આરોગ્યં વા આગમ્ય યૌવનં વા દીર્ઘાયુષ્કલક્ષણં વોપલભ્યન્યતમાન્યતમાં વા સાસ્રવાં સંપત્તિં રાગાંશિકન્નન્દીસૌમનસ્યમ્ । સર્વ્વક્લેશોપક્લેશસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ ॥ વિહિન્સા કતમા । પ્રતિ[ઘાંશિ]કા નિર્વૃણતા નિષ્કરણતા નિર્દયતા । વિહેઠનકર્મિકા ॥ આહ્રીક્યં કતમત્ । રાગદ્વેષમોહાંશિકા સ્વયમવદ્યેનાલજ્જના । સર્વ્વક્લેશોપક્લેશસાહાય્યકર્મકમ્ ॥ અનપત્રાપ્યં કતમત્ । રાગદ્વેષમોહાંશિકા પરતો ઽવદ્યેનલજ્જના । સર્વ્વક્લેશોપક્લેશસાહાય્યકર્મકમ્ ॥
સ્ત્યાનં કતમત્ । મોહાંશિકા ચિત્તાકર્મણ્યતા । સર્વક્લેશોપક્લેશસાહાય્યકર્મકમ્ ॥ ઔદ્ધત્ય કતમત્ । શુભનિમિત્તમનુસરતો રાગાંશિકશ્ચેતસો ઽવ્યુપશમઃ । શમથપરિપન્થકર્મકમ્ ॥ આશ્રદુધ્વં કતમત્ । મોહાંશિકઃ કુશલેષુ ધર્મેષુ ચેતસો ઽનભિસંપ્રત્યયો ઽપ્રસાદો ઽનભિલાષઃ । કૌસીદ્યસન્નિશ્રયદાનકર્મકમ્ ॥ કૌસીદ્યં કતમત્ । નિદ્રાપાર્શ્વશયન સુખલ્લિકામાગમ્ય મોહાંશિકશ્ચેતસો ઽનભ્યુત્સાહઃ । કુશલપક્ષપ્રયોગપરિપન્થકર્મકમ્ ॥ પ્રમોદઃ કતમઃ । સકૌસીદ્યાન્ રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય કુશલાનાં ધર્માણામભાવના સાસ્રવેભ્યશ્ચ ધર્મેભ્યશ્ચેતસો ઽનારક્ષા । અકુશલવૃદ્ધિકુશલપરિહાણિસન્નિશ્રયદાનકર્મકઃ ॥ મુષિતસ્મૃતિતા કતમા । ક્લેશ સંપ્રયુક્તા સ્મૃતિઃ । વિક્ષેપસન્નિશ્રયદાનકર્મિકા ॥ અસંપ્રજન્યં કતમત્ । ક્લેશસંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા યયા અસંવિદિતા કાયવાક્ચિત્તચર્યા પ્રવર્તતે । આપત્તિસન્નિશ્રયદાનકર્મકમ્ ॥ વિક્ષેપઃ કતમઃ । રાગદ્વેષમોહાંશિકશ્ચેતસો વિસારઃ । સ પુનઃ સ્વભાવવિક્ષેપઃ બહિર્ધાવિક્ષેપઃ અધ્યાત્મવિક્ષેપઃ નિમિ(ત્ત) વિક્ષેપઃ દૌષ્ઠુલ્યવિક્ષેપઃ મનસિકારવિક્ષેપશ્ચ । સ્વભાવવિક્ષિપઃ કતમઃ । પઞ્ચ વિજ્ઞાન કાયાઃ ॥ બહિર્ધા વિક્ષેપ કતમઃ । કુશલપ્રયુક્તસ્ય પંચસુ કામગુણેષુ ચેતસો વિસારઃ ॥ અધ્યાત્મવિક્ષેપઃ કતમઃ । કુશલપ્રયુક્તસ્ય લયૌદ્ધત્યાસ્વાદના । નિમિત્તવિક્ષેપ કતમઃ । પરસંભાવનાં પુરસ્કૃત્ય ( અભિધ્-સ્ 10 ) કુશલપ્રયોગઃ ॥ હૌષ્ઠુલ્યવિક્ષેપઃ કતમઃ । અહંકારમમકારાસ્મિમાનપક્ષ્યં દૌષ્ઠુલ્યમાગન્ય કુશલપ્રયુક્તસ્યોત્પન્નોત્પન્નેષુ વેદિતેષ્વહમિતિ વા મમેતિ વા અસ્મીતિ વા ઉદ્ગ્રહો વ્યવકિરણા નિમિત્તીકારઃ ॥ મનસિકારવિક્ષેપઃ કતમઃ । સમપત્ત્યન્તરં વા યાનાન્તરં વા સમાપદ્યમાનસ્ય સંશ્રયતો વા યો વિસારઃ । વૈરાગ્યપરિ પન્થકર્મકઃ મિદ્ધં કતમત્ । મિદ્ધનિમિત્તમાગમ્ય મોહાંશિકશ્ચેતસો ઽભિસંક્ષેપઃ કુશલઃ અકુશલઃ અવ્યાકૃતઃ કાલે વા અકાલે વા યુક્તો વા અયુક્તો વા । કૃત્યાવિપત્તિસન્નિશ્રયદાનકર્મકમ્ ॥ કૌકૃત્યં કતમત્ । યદભિપ્રેતાનભિપ્રેતં કારણાકારણામાગમ્ય મોહાંશિકશ્ચેતસો વિપ્રતિસારઃ । કુશલમકુશલમવ્યાકૃતં કાલે અકાલે યુક્તમયુક્તઞ્ચ ॥ ચિત્તસ્થિતિપરિપન્થકર્મકઃ ॥ વિતર્કઃ કતમઃ । ચેતનાં વા નિશ્રિત્ય પ્રજ્ઞાં વા પર્યેષકો મનોજલ્પઃ । સા ચ ચિત્તસ્યૌદારિકતા ॥ વિચારઃ કતમઃ । ચેતનાં વા નિશ્રિત્ય પ્રજ્ઞાં વા પ્રત્યવેક્ષકો મનોજલ્પઃ । સ ચ ચિત્તસ્ય સૂક્ષ્મતા । સ્પર્શાસ્પર્શવિહારસંનિશ્રયદાનકર્મકૌ । અપિ ખલુ કુશલાનાં ધર્માણાં સ્વવિપક્ષપ્રહાણં કર્મ । ક્લેશોપક્લેશાનાં સ્વપ્રતિપક્ષપરિપન્થનં કર્મ ॥ 0 ॥

ચિત્ત વિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાઃ કતમે । પ્રાપ્તિરસંજ્ઞિસમાપત્તિનિરોધસમાપત્તિરાસંજ્ઞિકં જીવિતેન્દ્રિયં નિકાયસભાગતા જાતિર્જરા સ્થિતિરનિત્યતા નામકાયાઃ પદકાયાઃ વ્યઞ્જનકાયાઃ પૃથગ્જનત્વં પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિનિયમો યોગઃ જવો ઽનુક્રમઃ કાલો દેશઃ સંખ્યા સામગ્રી ચ ॥ પ્રાપ્તિઃ કતમા । કુશલકુશલાંનાં ધર્માણામાચયાપચયે પ્રાપ્તિઃ પ્રતિલગ્ભઃ સમન્વાગમ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ અસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ કતમા । શુભકૃત્સ્નવીતરાગસ્યોપર્યવીતરાગસ્ય નિઃસરણસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસિકારેણાસ્થાવરાણાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં નિરોધે અસંજ્ઞિસમાપત્તિરિતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ નિરોધસમાપત્તિઃ કતમા । આકિંચન્યાયતનવીતરાગસ્ય ભવાગ્રાદુચ્ચલિતસ્ય શાન્તવિહારસંજ્ઞાપૂર્વકેણ ( અભિધ્-સ્ 11 ) મનસિકારેણાસ્થાવરાણાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં નિરોધે નિરોધસમાપત્તિરિતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ આસંજ્ઞિકં કતમત્ । અસંજ્ઞિસત્ત્વેષુદેવેષૂપપન્નસ્યાસ્થાવરાણાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં નિરોધે આસંજ્ઞિકપ્રિતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ જીવિતેન્દ્રિયં કતમત્ । નિકાયસભાગે પૂર્વકર્માવિદ્ધે સ્થિતિકાલનિયમે આયુરિતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ નિકાયસભાગઃ કતમઃ । તેષાં તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્મિં સ્તસ્મિન્ સત્ત્વનિકાયે આત્મભાવસદૃશતાયાં નિકાયસભાગ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ જાતિઃ કતમા । નિકાયસભાગે સંસ્કારાણામભૂત્વાભાવે જાતિરિતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ જરા કતમા । નિકાયસભામે સંસ્કારાણાં પ્રબન્ધાન્યથાત્વે જરેતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ સ્થિતિઃ કતમા । નિકાયસભાગે પ્રબન્ધાવિપ્રણાશે સ્થિતિરિતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ અનિત્યતા કતમા । નિકાયસભાગે સંસ્કારાણાં પ્રબન્ધવિનાશે અનિત્યતેતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ નામકાયાઃ કતમે । ધર્માણાં સ્વભાવાધિવચને નામકાયા ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ પદકાયાઃ કતમે । ધર્માણાં વિશેષાધિવચને પદકાયા ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ વ્યઞ્જનકાયાઃ કતમેઃ તદુભયાશ્રયેષ્વક્ષરેષુ વ્યઞ્જનકાયા ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ । તદુભયાભિવ્યઞ્જનતામુપાદાય । વર્ણો ઽપિ સઃ । અર્થસંવર્ણનતામુપાદાય । અક્ષરે પુનઃ પર્યાયાક્ષરણતામુપાદાય ॥ પૃથગ્જનત્વં કતમત્ । આર્યધર્માણામપ્રતિલાભે પૃથગ્જનત્વમિતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ પ્રવૃત્તિઃ કતમા । હેતુફલ પ્રબન્ધાનુપચ્છેદે પ્રવૃત્તિરિતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ । પ્રતિનિયમઃ કતમઃ । હેતુફલનાનાત્વે પ્રતિનિયમ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ યોગઃ કતમઃ । હેતુફલાનુરૂપ્યે યોગ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ જવઃ કતમઃ । હેતુફલાશુપ્રવૃત્તૌ જવ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ અનુક્રમઃ કતમઃ । હેતુફલૈકત્યે પ્રવૃત્તૌ અનુક્રમ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ કાલઃ કતમઃ । હેતુફલપ્રબન્ધપ્રવૃત્તૌ કાલ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ દેશઃ કતમઃ । પૂર્વદક્ષિણપશ્ચિમોત્તરા ધરોર્ધ્વાસુ સર્વતો દશસુ દિક્ષુ હેતુફલ એવ દેશ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ સંખ્યા કતમા । સંસ્કારાણાં પ્રત્યેકશો ભેદે સંખ્યેતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ સામગ્રી કતમા । હેતુફલપ્રત્યયસમવધાને સામગ્રીતિ પ્રજ્ઞપ્તિઃ ॥ 0 ॥
વિજ્ઞાનસ્કન્ધવ્યવસ્થાનં કતમત્ । યચ્ચિત્તં મનોવિજ્ઞાનમપિ । તત્ર ( અભિધ્-સ્ 12 ) ચિત્તં કતમત્ । સ્કન્ધધાત્વાયતનવાસનાપરિભાવિતં સર્વવીજકમાલયવિજ્ઞાનં વિપાકવિજ્ઞાનમાદાનવિજ્ઞાનમપિ તત્ । તદ્વાસનાચિતતામુપાદાય ॥ મનઃ કતમત્ । યન્નિત્યકાલમ્મન્યનાત્માકમાલયવિજ્ઞાનં ચતુર્ભિઃ ક્લેશૈઃ સંપ્રયુક્તમાત્મદૃષ્ટ્યાત્મસ્નેહેનાસ્મિમાનેનાવિદ્યયા ચ । તચ્ચ સર્વત્રગં કુશલે ઽપ્યકુશલે ઽપ્યવ્યાકૃતે ઽપિ સ્થાપયિત્વા માર્ગસભ્મુખીભાવં નિરોધસમાપત્તિમશૈક્ષ ભૂમિં ચ યચ્ચ ષણ્ણાં વિજ્ઞાનાનાં સમનન્તરનિરુદ્ધં વિજ્ઞાનમ્ ॥ વિજ્ઞાનં કતમત્ । ષડ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રઘ્રાણજિવ્હાકાયમનોવિજ્ઞાનમ્ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં કતમત્ । ચક્ષુરાશ્રયા રૂપાલમ્બના પ્રતિ વિજ્ઞપ્તિઃ ॥ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં કતમત્ । શ્રોત્રાશ્રયા શબ્દાલમ્બના પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ ॥ ઘ્રાણવિજ્ઞાનં કતમત્ । ઘ્રાણાશ્રયા ગન્ધાલમ્બના પ્રતિબિજ્ઞપ્તિઃ । જિલ્હાવિજ્ઞાનં કતમત્ । જિવ્હાશ્રયા રસાલમ્બના પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ ॥ કાયવિજ્ઞાનં કતમત્ । કાયાશ્રયા સ્પ્રષ્ટવ્યાલમ્બના પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ ॥ મનોવિજ્ઞાનં કતમત્ । મનઆશ્રયા ધર્માલમ્બના પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ ॥
ધાતુવ્યવસ્થાનં કતમત્ । રૂપસ્કન્ધા એવ દશ ધાતવઃ । ચક્ષુર્ધાતુઃ રૂપધાતુઃ શ્રોત્રધાતુઃ શબ્દધાતુઃ ઘ્રાણધાતુઃ ગન્ધધાતુઃ જિવ્હાધાતુઃ રસધાતુઃ કાયધાતુઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ મનો ધાત્વેકદેશશ્ચ ॥ વેદનાસ્કન્ધઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધશ્ચ ધર્મધાત્વેકદેશઃ । વિજ્ઞાનસ્કન્ધ એચ સપ્ત વિજ્ઞાનઘાતવઃ । ચક્ષુરાદયઃ ષડ્ વિજ્ઞાનધાતવો મનોધાતુશ્ચ ॥ ધર્મધાતૌ સ્કન્ધૈરસંગૃહીતં કતમત્ । ધર્મધાતાવસંસ્કૃતા ધર્માઃ । તે ઽસંસ્કૃતાધર્માઃ પુનરષ્ટધા । કુશલધર્મતથતા અકુશલધર્મતથતા અવ્યાકૃતધર્મતથતા આકાશમ્ અપ્રતિસંખ્યા નિરોધઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ આનિંજ્યં સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધશ્ચ ॥ કુશલધર્મતથતા કતમા । નૈરાત્મ્યમ્ । સા પુનરુચ્યતે શૂન્યતા અનિમિત્તં ભૂતકોટિઃ પરમાર્થો ધર્માધાતુશ્ચ ॥ કિમુપાદાય તથતા તથતોચ્યતે । અનન્યયાભાવતામુપાદાય । કિમુપાદાય તથતા નૈરાત્મ્યમુચ્યતે । દ્વિવિધાત્મવિપ્રયુક્તતામુપાદાય । કિમુપાદાય તથતા શૂન્યતોચ્યતે । સર્વસંક્લેશાપ્રચારતામુપાદાય । ( અભિધ્-સ્ 13 ) કિમુપાદાય તથતા અનિમિત્તમુચ્યતે । સર્વનિમિત્તોપશમતામુપાદાય । કિમુપાદાય તથતા ભૂતકાટિરુચ્યતે । અવિપર્યાસાલમ્બનતામુપાદાય । કિમુપાદાય તથતા પરમાર્થ ઉચ્યતે । પરમાર્થજ્ઞાનગોચરસ્થાનતામુપાદાય । કિમુપાદાય તથતા ધર્મધાતુરુચ્યતે । સર્વેષાં શ્રાવકાણાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ બુદ્ધ ધર્મનિમિત્તાશ્રયતામુપાદાય ॥ યથા કુશલલધર્મતથતા તથા અકુશલધર્મતથતા અવ્યાકૃત ધર્મતથતા ચ જ્ઞેયા ॥ આકાશં કતમત્ । રૂપાભાવઃ સર્વકૃત્યાવકાશતામુપાદાય ॥ અપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ કતમઃ । યો નિરોધો ન વિસંયોગઃ ॥ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ કતમઃ । યો નિરોધો વિસંયોગઃ ॥ આનિજ્યં કતમત્ । શુભકૃત્સ્નવીતરાગસ્યોપર્યવીતરાગસ્ય સુખનિરોધઃ ॥ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધઃ કતમઃ । આકિંચન્યાયતનવીતરાગસ્ય ભાવાગ્રાદુચ્ચલિતસ્ય શાન્તવિહારસંજ્ઞામનસિકારપૂર્વકેણ અસ્થાવરાણાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં તદેકત્યાનાં ચ સ્થાવરાણાં નિરોધઃ ॥ પંચરૂપાણિ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારસ્કન્ધાઃ તે ઽષ્ટૌ અસંસ્કૃતા ધર્માશ્ચૈવં તે ષોડશ ધર્મધાતવ ઉચ્યન્તે ।
આયતનવ્યવસ્થાનં કતમત્ । દશ રૂપધાતવ એવ દશ રૂપાયતનાનિ । સપ્ત વિજ્ઞાનધાતવ એવ મનઆયતુનમ્ । ધર્મધાતુર્ધર્માયતનમ્ ॥ અનેને નયેન સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ત્રિષુ ધર્મેષુ સંગૃહીતાનિ ભવન્તિ । રૂપસ્કન્ધો ધર્મધાતુર્મનઆયતનં ચ ॥

યદુક્તં ચક્ષુશ્ચ ચક્ષુર્ધાતુશ્ચેતિ । કિં સ્યાચ્ચક્ષુશ્ચ ચક્ષુર્ધાતુશ્ચ । આહોસ્વિત્ સ્યાચ્ચક્ષુર્ધાતુશ્ચ ચક્ષુશ્ચ । સ્યાચ્ચક્ષુર્ન ચક્ષુર્ધાતુઃ । યથા અર્હતશ્ચરમં ચક્ષુઃ । સ્યાચ્ચક્ષર્ધાતુ ર્ન ચક્ષુઃ । યથા અણ્ડે વા કલલે વા અર્વુદે વા પેશ્યાં વા માતુઃકુક્ષૌ વાલબ્ધં ચક્ષુર્લબ્ધં વા નષ્ટમ્ । આરૂપ્યેષૂપપન્નસ્ય પૃથગ્જનસ્ય વા યશ્ચક્ષુર્હેતુઃ । સ્યાચ્ચક્ષુશ્ચક્ષુર્ધાતુશ્ચ । શિષ્ટાસ્વવસ્થાષુ । ન સ્યાચ્ચક્ષુર્ન ચક્ષુર્ધાતુશ્ચ । નિરુપાધિશેષનિર્વાણધાતુસમાપન્નસ્ય આરૂપ્યેષૂપપન્નસ્યાર્યસ્ય વા ॥ યથા ચક્ષુશ્ય ચક્ષુર્ધાતુશ્ચ તથા શ્રોત્રઘ્રાણજિવ્હાકાય ધાતવો યથાયોગ્યં વેદિતવ્યાઃ ॥ કિં સ્યાન્મનો ઽપિ મનોધાતુરપિ અહોસ્વિત્ સ્યાન્મનોધાતુરપિ મનો ઽપિ । સ્યાન્મનો ( અભિધ્-સ્ 14 ) ન મનોધાતુઃ । યથા અર્હતશ્ચરમં મનઃ । સ્યાન્મનોધાતુર્ન મનઃ । યથા નિરોધસમાપન્નસ્ય યો મનોહેતુઃ । સ્યાન્મનો ઽપિ મનોધાતુરપિ । શિષ્ટાસ્વવસ્થાસુ । ન સ્યાન્મનો ઽપિ મનોધાતુરપિ । યથા નિરૂપાધિશેષનિર્વાણધાતુસમાપન્નસ્ય ।
તદ્ભૂમાવુત્પન્નઃ કિં તદ્ભૂમિકેન ચક્ષુષા તદ્ભૂમિકાનિ રૂપાણિ પશ્યતિ । તદ્ભૂમિકેન ચક્ષુષા તદ્ભૂમિકાનિ રૂપાણિ પશ્યતિ, અન્યભૂમિકેનાપિ । કામધાતાવપપન્નઃ માવચરેણ ચક્ષુષા કામાવચરાણિ રૂપાણિ પશ્યતિ । રૂપાવચરેણોર્ધ્વભૂમિકેઅન ચક્ષુષા અધરભૂમિકાન્યપિ રૂપાણિ પશ્યતિ । યથા ચક્ષુષા રૂપાણિ પ્રતિગૃણ્હાતિ તથ શ્રોત્રેણ શબ્દં પ્રતિગૃણ્હાતિ । યથા કામધાતાવુત્પન્નસ્તથા રૂપધાતાવુત્પન્નઃ કામાવચરેણ ઘ્રાણેન જિવ્હયા કાયેન ચા કામાવચરાન્ ગન્ધાન્ જિઘ્રતિ રસાનાસ્વાદને સ્પર્શાન્ બુધ્યતિ ચ ॥ રૂપધાતાવુત્પન્નો રૂપાવચરેણ કાયેન સ્વભૂમિકાન્ સ્પર્શાન્ બુધ્યતિ । તસ્મિન્ ધાતૌ સ્વભાવતો ન ગન્ધરસૌ । વિજ્ઞપ્ત્યાહારરાગવિરહાત્ । અનેન નયેન ન ઘ્રાણજિવ્હયો ર્વિજ્ઞાનમ્ । કામધાતાવુત્પન્નઃ કામાવચરેણ મનસા ત્રૈધાતુકાનનાસ્રવાંશ્ચ ધર્માન વિજાનાતિ ॥ યધા કામધાતાવુત્પન્નસ્તથા રૂપધાતાવુત્પન્નઃ ॥ આરૂપ્યધાતાવુત્પન્ન આરૂપ્યાવચરેણ મનસા આરૂપ્યાવચરાન્ સ્વભૂમિકાનનાસ્રવાંશ્ચ ધર્માન્ વિજાનાતિ । અનાસ્રવેણ મનસા ત્રૈધાતુકાનનાસ્રવાંશ્ચ ધર્માન્ વિજાનાતિ ॥
કિમુપાદાય સ્કન્ધાનાં તથાનુક્રમઃ । વિજ્ઞાનાધિષ્ઠાનતામુપાદાય ॥ ચત્વારિ વિજ્ઞાનાધિષ્ઠાનાનિ વિજ્ઞાનાનિ ચ પૂર્વાપરાશ્રિતાનિ । યથા રૂપં તથા ભવઃ । યથા વેદયતે તથા સંજાનીતે । યથા સંજાનીતે તથા ચેતયતે । યથા ચેતયતે તથા વિજ્ઞાનં તત્ર તત્રોપગં ભવતિ । સંક્લેશવ્યવદાનતઃ । યત્ર સંક્લિશ્યતે વ્યવદાયતે ચ । વેદનાનિમિત્તગ્રહણાભિસંસ્કારેણ સંક્લેશવ્યવદાનાભ્યાં ચ સંક્લિશ્યતે વ્યવદાયતે ચ । અનેન નયેન સ્કન્ધાનામુક્રમો નિર્દિશ્યતે ।
કથં ધાતૂનાં તથાનુક્રમઃ । લૌકિક વસ્તુ વિકલ્પપ્રવૃત્તિતા મુપાદાય ॥ કતમા લૌકિકી વસ્તુવિકલ્પપ્રવૃત્તિઃ । લોકે પ્રથમં પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ( અભિધ્-સ્ 15 ) વ્યતિસારયતિ । વ્યતિસાર્ય સ્નાપિતં ગન્ધં માલ્યં ચ પરિચરતિ । તતો નાનાવિધં પ્રણીતં ભોજનં પરિચરતિ । તતો ઽનેકશય્યાસનદાસીપરિકાન્ પરિચરતિ । અપરતો મનોધાતોરપિ તેષુ તેષુ વિકલ્પઃ ॥ એવં ચ અધ્યાત્મધાતોરનુક્રમેણ બહિર્ધાધાતોર્વ્યવસ્થાનમ્ । તદનુક્રમેણ વિજ્ઞાનધાતોર્વ્યવસ્થાનમ્ ॥ યથા ધાતૂનામનુક્રમ આયતનાનામપિ તદ્વત્ ॥
સ્કન્ધાર્થઃ કતમઃ । યત્ કિંચિદ્રૂપમ્ । અતીતમનાગતં પ્રત્યુત્પન્નમધ્યાત્મં વા બહિર્ધા વા ઔદારિકં વા સૂક્ષ્મં વા હીનં વા પ્રણીતં વા યદ્વા દૂરે યદ્વાન્તિકે તત્સર્વમભિસંક્ષિપ્યોચ્યતે રૂપસ્કન્ધઃ રાશ્યર્થમુપાદય । યથા વિત્તરાશિઃ । એવં યાવત્ વિજ્ઞાનસ્કન્ધમ્ ॥ આપિચ દુઃખવૈપુલ્ય લક્ષણતામુપાદાય સ્કન્ધ ઉચ્યતે । યથામહાવૃક્ષસ્કન્ધઃ । યદુક્તં સૂત્રે । યથા ઐકાન્તિકમહાદુઃખસમુદયતઃ ॥ અપિ ચ સંક્લેશતો ભારવહનતામુપાદાય સ્કન્ધ ઉચ્યતે । યથા સ્કન્ધેન ભારમુદ્વહતિ ।
ધાત્વર્થઃ કતમઃ । સર્વધર્મવીજાર્થઃ । સ્વલક્ષણધારણાર્થઃ । કાર્યકારણ ભાવધારણાર્થઃ । સર્વપ્રકારધર્મસંગ્ર હધારણાર્થઞ્ચ ।
આયતનાર્થઃ કતમઃ । વિજ્ઞાનાયદ્વારાર્થ આયતનાર્થઃ । યથા બુદ્ધેન ભાષિતમ્ રૂપં બુદ્બુદોપમં વેદના ફેનોપમા સંજ્ઞા મરીચિકોપમા સંસ્કારાઃ પર્ણો પમા વિજ્ઞાનં માયોપમમિતિ । કિમર્થં રૂપં બુદ્બુદોપમં યાવદ્ વિજ્ઞાનં માયોપમમિતિ । અનાત્મતો ઽશુચિતો હીનરસતો ઽદૃઢતો ઽસારતશ્ચ ।
(અથમૂલવસ્તુનિ ત્રિધર્મપરિચ્છેદે પ્રથમે દ્વિતીયો ભાગઃ ।)
પુનઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં વિકલ્પાઃ કતમે । તથાચોદાનમ્ ।
દ્રવ્યમન્તો જ્ઞેયરૂપાણ્યાસ્રવોત્પન્નકાદિ ચ
અતીતાઃ પ્રત્યયાશ્ચૈવ કથં કતિ કિમર્થિભિઃ ॥
સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કથં દ્રવ્યમત્ કતિ દ્વયમન્તિ કિમર્થં દ્રવ્યમત્પરીક્ષા । અભિલાપનિરપેક્ષસ્તદન્યનિરપેક્ષશ્ચેન્દ્રિયગોચરો દ્રવ્યમત્ । સર્વં દ્રવ્યમત્ । આત્મદ્રવ્યા ભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં પ્રજ્ઞપ્તિમત્ । કતિ પ્રજ્ઞપ્તિમન્તિ કિમર્થં પ્રજ્ઞપ્તિમત્પરીક્ષા । અભિલાપસાપેક્ષસ્તદન્યસાપેક્ષશ્ચેન્દ્રિયગોચરઃ પ્રજ્ઞપ્તિમત્ । સર્વં પ્રજ્ઞપ્તિમત્ । પ્રજ્ઞપ્તિમદાત્મા ભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ । કથં સંવૃતિમત્ । કતિ સંવૃતિમન્તિ । કિમર્થં સંવૃતિમત્પરીક્ષા । સંક્લેશાલમ્બનં સંવૃતિમત્ । સર્વં સંવૃતિમત્ । સંક્લેશનિમિત્તાત્માભિનિવેશત્યજનાર્થમ્ ॥ કથં પરમાર્થસત્ । કતિ પરમાર્થસન્તિ । કિમર્થં પરમાર્થસત્પરીક્ષા । વ્યવદાનાલમ્બનં પરમાર્થસત્ । સર્વં પરમાર્થસત્ । વ્યવદાનનિમિત્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥

કથં જ્ઞેયં કતિ જ્ઞેયાનિ કિમર્થં જ્ઞેયપરીક્ષા । જ્ઞેયાનિ પંચ । રૂપં ચિત્તં ચૈતસિકા ધર્માશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારા અસંસ્કૃતં ચ । યત્ર સંક્લેશો વ્યવદાનં વયત્ સંક્લિશ્યતે વ્યવદાયતે વા યશ્ચ સંક્લેશયતિ વ્યવદાયયતિ વા યા ચ તત્રાવસ્થા યા ચ વ્યવદાનતા તદાશ્રયેણ સર્વં જ્ઞેયમ્ ॥ તત્ર રૂપં રૂપસ્કન્ધો દશરૂપધાતવો દશ રૂપાયતનાનિ ધર્મધાત્વાયતનસંગૃહીતાનિ ચ રૂપાણિ ॥ ચિત્તં વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ સપ્તવિજ્ઞાનધાતવો મનઆયતનં ચ ॥ ચૈતસિકા ધર્મા વેદનાસ્કન્ધઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધો ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશશ્ચ । ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાઃ ચિત્ત વિપ્રયુક્તઃ સંસ્કારસ્કન્ધો ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશશ્ચ ॥ અસંસ્કૃતં ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશઃ ॥ અપિ ખલુ જ્ઞેયા ધર્માઃ અધિમુક્તિજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ યુક્તિજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ અવિસારજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ પ્રત્યાત્મજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ પરાત્મજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ અધરજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ ઊર્ધ્વજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ વિદૂષણજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ (અ)સમુત્થાનજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ અનુત્પાદજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ જ્ઞાનજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ નિષ્ઠાજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ મહાર્થજ્ઞાનગોચરતો ઽપિ । જાનકપશ્યકાત્માભિનિવેશત્માજનાર્થમ્ ॥ ( અભિધ્-સ્ 17 ) કથં વિજ્ઞેયં કતિ વિજ્ઞેયાનિ કિમર્થં વિજ્ઞેયપરીક્ષા । અવિકલ્પનતો ઽપિ વિકલ્પનતો ઽપિ હેતુતો ઽપિ પ્રવૃત્તિતો ઽપિ નિમિત્તતો ઽપિ નૈમિત્તકતો ઽપિ વિપક્ષપ્રતિપક્ષતો ઽપિ સૂક્ષ્મપ્રભેદતો ઽપિ વિજ્ઞેયં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વાણિ વિજ્ઞેયાનિ । દ્રષ્ટા દ્યાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમભિજ્ઞેયં કત્યભિજ્ઞેયાનિ કિમર્થમભિજ્ઞેયપરીક્ષા । સંક્રાન્તિતો ઽપિ અનુશ્રવતો ઽપિ ચરિતપ્રવેશતો ઽપિ આગતિતો ઽપિ ગતિતો ઽપિ નિઃસરણતો ઽપિ । સર્વાણ્યભિજ્ઞેયાનિ । સાનુભાવાત્માભિનિવેશત્યાજનર્થમ્ ॥
કથં રૂપિ કતિ રૂપીણિ કિમર્થં રૂપિપરીક્ષા । રૂપિ તદાત્મતો ઽપિ ભૂતાશ્રયતો ઽપિ નન્દીસમુદયતો ઽપિ પ્રદેશતો ઽપિ દેશવ્યાપ્તિતો ઽપિ દેશોપદે(શ)તો ઽપિ દેશગોચરતો ઽપિ દ્વયસમય ગોચરતો ઽપિ સમ્બન્ધતો ઽપ્ય નુવન્ધતો ઽપિ પ્રરૂપણતો ઽપિ વ્યાબાધનતો ઽપિ સંપ્રાપણતો ઽપિ સંચયવ્યવસ્થાનતો ઽપિ વહિર્મુખતો ઽપિ અન્તર્મુખતો ઽપિ આયતતો ઽપિ પરિછિન્નતો ઽપિ તત્કાલતો ઽપિ નિદર્શનતો ઽપિ રૂપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વાણિ રૂપીણિ યથાયોગં વા । રૂપ્યા(ત્મા)ભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમરૂપિ કત્યરૂપીણિ કિમર્થમરૂપિપરીક્ષા । રૂપિવિપર્યયેણાપ્યં રૂપિ । સર્વાણ્યરૂપીણિ યથાયોગં વા । અરૂપ્યાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં સનિદર્શનં કતિ સનિદર્શનાનિ કિમર્થં સનિદર્શનપરીક્ષા । ચક્ષુર્ગોચરઃ સનિદર્શનમ્ । શિષ્ટસ્ય રૂપિવત્ પ્રભેદઃ । સર્વાણિ સનિદર્શનાનિ યથાયોગં વા । ચાક્ષુષાત્માભિનિવેશત્યાજના ર્થમ્ ॥ કથમનિર્દર્શનં કત્યનિદર્શનાનિ કિમર્થમનિદર્શનપરીક્ષા । સનિદર્શનવિપર્યયેણાનિદર્શનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વાણ્યનિદર્શનાનિ યથાયોગં વા । (અ)ચાક્ષુષા ત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ । કથં સપ્રતિઘં કતિ સપ્રતિઘાનિ કિમર્થં સપ્રતિઘ પરીક્ષા । યત્ સનિદર્શનં સપ્રતિ ઘમપિ તત્ । અપિ ખલુ ત્રિભિઃ કારણૈઃ સપ્રતિઘં દ્રષ્ટવ્યમ્ । જાતિતો ઽપિ ઉપચયતો ઽપિ અપરિકર્મકૃતતો ઽપિ તત્ર જાતિતઃ યદ્ય(દ)ન્યો ઽન્યમાવૃણોત્યવ્રિયતે ચ । તત્રોપચય(ત)ઃ પરમણોરૂર્દ્ધમ્ । તત્રાપરિકર્મકૃતતઃ યન્ન સમાધિવશવર્ત્તિરૂપમ્ । અપિ ખલુ પ્રકોપપદસ્થાનતઃ - સપ્રતિઘમ્ । સર્વાણિ સપ્રતિઘાનિ યથાયોગં વા । ( અભિધ્-સ્ 18 ) અસર્વગતાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમપ્રતિઘં કત્યપ્રતિઘાનિ કિમર્થમપ્રતિઘપરીક્ષા । સપ્રતિઘવિપર્યેણાપ્રતિઘમ્ । સર્વાણ્યપ્રતિઘાનિ યથાયોગં વા । સર્વગતાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥

કથં સાસ્રવં કતિ સાસ્રવાણિ કિમર્થં સાસ્રવપરીક્ષા । આસ્રવતદાત્મતો ઽપિ આસ્રવસંબન્ધતો ઽપિ આસ્રવાનુવન્ધતો ઽપિ આસ્રવાનુકૂલ્યતો ઽપિ આસ્રવાન્વયતો ઽપિ સાસ્રવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ સાસ્રવાઃ પઞ્ચદશ ધાતવો દશાયતનાનિ ત્રયાણાં ધાતૂનાં દ્વયોશ્ચાયતનયોઃ પ્રદેશઃ । આસ્રવયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમનાસ્રવં કત્યનાસ્રવાણિ કિમર્થમનાસ્રવપરીક્ષા । સાસ્રવવિપર્યયેણાનાસ્રવમ્ । પઞ્ચાનુપાદનસ્કન્ધાઃ ત્રયાણાં ધાતૂનાં દ્વયોશ્ચાયતતનયોઃ પ્રદેશઃ । આસ્રવવિયુક્તાત્માત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ । કથં સરણં કતિ સરણાનિ કિમર્થં સરણપરીક્ષા । યદ્રૂપાન્ રાગદ્વેષમોહાનાગમ્ય શસ્ત્રાદાનદણ્ડાદાનકલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદાઃ સંભવન્તિ તદાત્મતો ઽપિ તત્સમ્બન્ધતો ઽપિ તદ્બન્ધતો ઽપિ તદનુબન્ધતો ઽપિ તદાનુકૂલ્યતો ઽપિ તદન્વયતો ઽપિ સરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ । યાવન્તિ સાસ્રવાણિ તાવન્તિ સરણાનિ । રણયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમરણં કત્યરણાનિ કિમર્થમરણપરીક્ષા । સરણવિપર્યયેણારણમ્ । યાવન્ત્યનાસ્રવાણિ તાવન્ત્યરણાનિ । રણવિપ્રયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં સામિષં કતિ સામિષાણિ કિમર્થં સામિષપરીક્ષા । યદ્રૂપાન્ રાગદ્વેષમોહાનાગમ્ય પૌનર્ભવિકમાત્મભાવમધ્યવસ્યતિ તદાત્મતો ઽપિ તત્સમ્બન્ધતો ઽપિ તદ્બન્ધતો ઽપિ તદનુબન્ધતો ઽપિ તદાનુકૂલ્યતો ઽપિ તદન્વયતો ઽપિ સામિષં દ્રષ્ટવ્યમ્ । યાવન્તિ સરણાનિ તાવન્તિ સામિષાણિ । આમિષયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં નિરામિષં કતિ નિરામિષાણિ કિમર્થં નિરામિષપરીક્ષા । સામિષવિપર્યયેણ નિરામિષમ્ । યાવન્ત્યરણાનિ તાવન્તિ નિરામિષાણિ । આમિષવિયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં ગ્રેધાશ્રિતં કતિ ગ્રેધા શ્રિતાનિ કિમર્થં ગ્રેધાશ્રિતપરીક્ષા । યદ્રૂપાન્ રાગદ્વેષમોહાનાગમ્ય પઞ્ચકામગુણાનધ્યવસ્યતિ તદાત્મતો ઽપિ તત્સમ્બન્ધતો ઽપિ ( અભિધ્-સ્ 19 ) તબ્દન્ધતો ઽપિ તદનુબન્ધતો ઽપિ તદાનુકુલ્યતો ઽપિ તદન્વયતો ઽપિ ગ્રેધાશ્રિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ । યાવન્તિ સામિષાણિ તાવન્તિગ્રેધાશ્રિતાનિ । ગ્રેધયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ । કથં નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતં કતિ નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતાનિ કિમર્થં નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતપરીક્ષા । ગ્રેધાશ્રિતવિપર્યયેણ નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતમ્ । યાવન્તિનિરામિષાણિ તાવન્તિનૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતાનિ । ગ્રેધવિયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં સંસ્કૃતં કતિ સંસ્કૃતાનિ કિમર્થં સંસ્કૃતપરીક્ષા યસ્યોત્પા દો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે વ્યયો ઽપિ સ્થિત્યન્યથાત્વમપિ તત્સર્વં સંસ્કૃતં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વાણિ સંસ્કૃતાનિ સ્થાપયિત્વા ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશમ્ । અનિત્યાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમસંસ્કૃતં કત્યસંસ્કૃતાનિ કિમર્થમસંસ્કૃતપરીક્ષા । સંસ્કૃતવિપર્યયેણાસંસ્કૃતમ્ । ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશઃ । નિત્યાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ । અનુપાદાન સ્કન્ધાઃ સંસ્કૃતં વક્તવ્યમસંસ્કૃતં વક્તવ્યમ્ (?) । ન સંસ્કૃતં નાસંસ્કૃતં વક્તવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ । કર્મક્લેશાનભિસંસ્કૃતતામુપાદાય ન સંસ્કૃતમ્ । કામકારસંમુખી વિમુખીભાવતામુપાદાય નાસંસ્કૃતમ્ ॥ યદુક્તં ભગવતા દ્વયમિદં સંસ્કૃતં ચાસંસ્કૃતં ચેતિ [?] ॥ તત્કથં યેનાર્થેન સંસ્કૃતં ન તેનાર્થેનાસંસ્કૃતમ્ । યેનાસંસ્કૃતં ન તેનાર્થેન સંસ્કૃતમિત્યત્ર નયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ કથં લૌકિકં કતિ લૌકિકાનિ કિમર્થં લૌકિકપરીક્ષા । ત્રૈધાતુકપર્યાપન્નં લૌકિકં લોકોત્તર પૃષ્ઠલબ્ધં ચ તત્પ્રતિભાસમ્ । સ્કન્ધાનામેકદેશઃ પઞ્ચદશ ધાતવઃ દશાયતનાનિ ત્રયાણાં ધાતૂનાં દ્વયોશ્ચાયતનયોઃ પ્રદેશઃ । આત્મનિ લોકાભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં લોકોત્તરં કતિ લોકોત્તરાણિ કિમર્થં લોકોત્તરપરીક્ષા । ત્રૈધાતુકપ્રતિપક્ષો( ઽ) વિપર્યાસનિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતયા ચ નિર્વિકલ્પં લોકોત્તરમ્ । અપિ ખલુ પર્યાયેણ લોકો ત્તરપૃષ્ટલબ્ધં લોકોત્તરમ્ । (અ)લૌકિકા શ્રિતતામુપાદાય । સ્કન્ધાનામેકદેશઃત્રયાણાં ધાતૂનાં દ્વયોશ્ચાયતનયોઃ । કેવલાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥
કથમુત્પન્નં કત્યુત્પન્નાનિ કિમર્થમુત્પન્નપરીક્ષા । અતીત પ્રત્યુત્પન્નમુત્પક્ષમ્ । સર્વેપામેકદેશઃ અશાશ્વતાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ અપિ ખલુ ચતુર્વિશતિવિધમુત્પન્નમ્ । આદ્યુત્પન્નં પ્રબન્ધોત્પન્નમ્ ઉપચયોત્પન્નમ્ આશ્રયોત્પન્નં વિકારોત્પન્નં પરિપાકોત્પન્નં હાન્યુત્પન્નં વિશેષોત્પન્નં પ્રભાસ્વરોત્પન્નમ્ અપ્રભાસ્વરોત્પન્નં સંક્રાન્ત્યુત્પન્નં સવીજોત્પન્નમ્ અવીજોત્પન્નં પ્રતિબિમ્બવિભુત્વનિદર્શનોત્પન્નં પરંપરોત્પન્નં ક્ષણભઙ્ગોત્પન્નં સંયોગવિયોગોત્પન્નમ્ અવસ્થાન્તરોત્પન્નં ચ્યુતોપપાદોત્પન્નં સંવર્ત્તવિવર્ત્તોત્પન્નં પૂર્વકાલોત્પન્નં મરણકાલો ત્પન્નમ્ અન્તરોત્પન્નં પ્રતિસન્ધિકાલોત્પન્નં ચ ॥ કથમનુત્પન્નં કત્યનુત્પન્નાનિ કિમર્થમનુત્પન્નપરીક્ષા । અનાગતમસંસ્કૃતં ચાનુત્પન્નમ્ । સર્વેપામેકદેશઃ । શાશ્વતાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ અપિ ખલૂત્પન્નવિપર્યયેણાનુત્પન્નમ્ ॥ કથં ગ્રાહકં કતિ ગ્રાહકાણિ કિમર્થં ગ્રાહકપરીક્ષા । રૂપીન્દ્રિયં ચિત્તચૈતસિકાશ્ચ ધર્મા ગ્રાહકં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ત્રયઃ સ્કન્ધા રૂપસંસ્કારસ્કન્ધૈકદેશઃ દ્વાદશ ધાતવઃ ષડાયતનાનિ ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશશ્ચ । ભોક્તાત્મા ભિનિવેશલાજનાર્થમ્ ॥ અપિ ખલુ અપ્રાપ્તગ્રાહકં પ્રાપ્તગ્રાહકં સ્વલક્ષણવર્ત્તમાનપ્રત્યેક ગ્રાહકં સ્વસામાન્યલક્ષણસર્વકાલં સર્વવિષયગ્રાહકં ચ ગ્રાહકં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સામગ્રીવિજ્ઞાન સમુત્પત્તિતામુપાદાય । પ્રજ્ઞપ્તિકશ્ચ ગ્રાહકવાદો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ કથં ગ્રાહ્યં કતિ ગ્રાહ્યાનિ કિમર્થં ગ્રાહ્યપરીક્ષા । યત્તાવદ્ ગ્રાહકં ગ્રાહ્યમપિ તત્ । સ્યાદ્ગ્રાહ્યં ન (ગ્રાહકં) ગ્રાહકગોચર એવાર્થઃ । સર્વાણિ (ગ્રાહ્યાણિ) વિષયાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં વહિર્મુખં કતિ બહિર્મુખાનિ કિમર્થં બહિર્મુખ પરીક્ષા । કામપ્રતિસંયુક્તં બહિર્મુખં સ્થાપયિત્વા બુદ્ધશાસને શ્રુતમયચિન્તામયતદનુધર્મપરિગૃહીતાં શ્ચિત્તચૈતસિકાન્ ધર્માન્ । ચ ત્વારો ધાતવઃ દ્વે ચાયતને તદન્યેષાં ચૈકદેશઃ । અવીતરાગાત્માભિનિવેશત્યાજનર્થમ્ । કથમન્તર્મુખં કત્યન્તર્મુખાનિ કિમર્થમન્તમુખપરીક્ષા । બહિર્મુખવિપર્યયેણાન્તર્મુખમ્ । ચતુતો ધાતૂન્ સ્થાપયિત્વા દ્વે ચાયતને તદન્યેષામેકદેશઃ । વીતરાગાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ ( અભિધ્-સ્ 21 ) કથં ક્લિષ્ટં કતિ ક્લિષ્ટાનિ કિમર્થં ક્લિષ્ટપરીક્ષા । અકુશલં નિવૃતાવ્યાકૃતં ચ ક્લિષ્ટમ્ । નિવૃતાવ્યાકૃતં પુનઃ સર્વત્રગમનઃ સંપ્રયુક્તઃ ક્લેશો રૂપારૂપ્ય પ્રતિસંયુ(ક્ત)શ્ચ । સ્કન્ધાનાં દશાનાં ધાતુનાં ચતુર્ણ્ણામાયતનાનામેકદેશઃ । ક્લેશયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમક્લિષ્ટં કત્યક્લિષ્ટાનિ કિમર્થમક્લિષ્ટ(પ)રીક્ષા । કુશલમનિવૃતાવ્યાકૃતં વાક્લિષ્ટમ્ । અષ્ટૌ ધાતવઃ અષ્ટાયતનાનિ સ્કન્ધાનાં શેષાણાં ચ ધાત્વાયતનાનામેકદેશઃ । ક્લેશવિયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥

કથમતીતં કત્યતીતાનિ કિમર્થમતીતપરિક્ષા । ઉત્પન્નનિરુદ્ધ લક્ષણતો ઽપિ હેતુફલોપયો ગતો ઽપિ સંક્લેશવ્યવદાનકારિત્ર સમતિક્રાન્તિતો ઽપિ હેતુપરિગ્રહવિનાશતો ઽપિ ફલસ્વલક્ષણભાવાભાવતાપિ સ્મરસંકલ્પનિમિત્તતોહપિ અપેક્ષાસંક્લેશનિમિત્તતો ઽપિ ઉપેક્ષાવ્યવદાનનિમિત્તતો ઽપિ અતિતં દ્રષ્ટવ્યમ્ સર્વેષામેકેદશઃ । પ્રવર્ત્તકાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમનાગતં કત્યનાગતાનિ કિમર્થમનાગતપરીક્ષા । હેતૌ સત્ય નુત્પન્નતો ઽપિ અલબ્ધસ્વ લક્ષણતો ઽપિ હેતુફલાનુપયોગતો ઽપિ સંક્લેશવ્યવદાનભાવા પ્રત્યુપસ્થાનતો ઽપિ હેતુસ્વભા વાભાવતો ઽપિ અભિનન્દનાસંક્લેશ નિમિત્તતો ઽપિ અભિનન્દનાવ્યવદાનનિમિત્તતો ઽપ્યનાગતં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વેષામેકદેશઃ । પ્રવર્ત્તકાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥

કથં પ્રત્યુત્પન્નં કતિ પ્રત્યુત્પન્નાનિ કિમર્થં પ્રત્યુત્પન્નપરીક્ષા । ઉત્પન્નાનિરુદ્ધ લક્ષણતો ઽપિ હેતુફલોપયોગાનુપયોગતો ઽપિ સંક્લેશ વ્યવદાનપ્રત્યુપસ્થાનતો ઽપિ અતીતાનાગત ભાવ નિમિત્તતો ઽપિ કારિત્રપ્રત્યુપસ્થાનતો ઽપિ પ્રત્યુત્પન્નં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વેષામેકદેશઃ । પ્રવર્ત્તકાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમેવ ॥ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં પુનઃ કથાવસ્તુ ન નિર્વાણમ્ । પ્રત્યાત્મવેદનીયતયા નિરભિલપ્યતામુપાદાય ભુતભવ્યવર્ત્તમાનપરિહા રાધિષ્ઠાનતાં ચોપાદય ॥ કથં ( અભિધ્-સ્ 22 ) કુશલં કતિ કુશલાનિ કિમર્થં કુશલપરીક્ષા । સ્વભાવતો ઽપિ સમ્બન્ધતો ઽપિ અનુબન્ધતો ઽપિ ઉત્થાનતો ઽપિ પરમાર્થતો ઽપિ ઉપપત્તિલાભતો ઽપિ પ્રયોગતો ઽપિ પુરસ્કારતો ઽપિ અનુગ્રહતો ઽપિ પરિગ્રહતો ઽપિ પ્રતિપક્ષતો ઽપ્યુપશમતો ઽપિ નિષ્યન્દતો ઽપિ કુશલં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ્કન્ધાનાં દશાનાં ધાતુનાં ચતુર્ણાં ચાયતાનાનાં પ્રદેશઃ । ધર્મયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ સ્વભાવતઃ કુશલં કતમત્ શ્રદ્ધાદય એકાદશ ચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ સમ્બન્ધતઃ કુશલં કતમત્ । તત્સંપ્રયુક્તા ધર્માઃ ॥ અનુબન્ધતઃ કુશલં કતમત્ । તેષામેવ યા વાસના ॥ ઉત્થનતઃ કુશલં કતમત્ । તત્સમુત્થાપિતં કાયકર્મ્મ વાક્કર્મ્મ ॥ પરમાર્થતઃ કુશલં કતમત્ । તથતા ॥ ઉપપત્તિલાભતઃ કુશલં કતમત્ । એષામેવ કુશલાનાં ધર્માણાં પૂર્વાભ્યાસમાગમ્યં તદ્રૂપા વિપાકાભિનિર્વૃતિઃ । યથા તેષ્વેવ પ્રકૃત્યા અપ્રતિસંખ્યાય રૂચિઃ સંતિષ્ઠતે ॥ પ્રયોગતઃ કુશલં કતમત્ । સત્પુરુષસંસેવામાગમ્ય સદ્ધર્મશ્રવણં યોનિશો મનસ્કારં ધર્માનુધર્મપ્રતિપત્તિં કુશલસ્ય ભાવના ॥ પુસ્કારતઃ કુશલં કતમત્ । યત્તથાગતં વા પુરસ્કૃત્ય ચૈત્યે વા પુસ્તગતે વા ચિત્રગતે ધર્મં વા પુરસ્કૃત્ય ધર્માધિષ્ઠાનિ પુસ્તકે પૂજાકર્મ ॥ અનુગ્રહતઃ કુશલં કતમત્ । યચ્ચતુર્ભિ સંગ્રહવસ્તુભિઃ સત્ત્વાનનુગૃણ્હતઃ ॥ પરિગ્રહતઃ કુશલં કતમત્ । યદ્દાનમયેન પુણ્યક્રિયાવસ્તુના વા શીલમયેન વા સ્વર્ગોપપત્તિપરિગ્રહો વા આઢ્યો કુલોપપત્તિપરિગ્રહો વા વ્યવદાનાનુકૂલ્યપરિગ્રહો વા પ્રતિપક્ષતઃ કુશલં કતમત્ । યો વિદૂષણાપ્રતિપક્ષઃ આધારપ્રતિપક્ષ દૂરોભાવ પ્રતિપક્ષઃ વિષ્કમ્ભણાપ્રતિપક્ષઃ વિસંયોગપ્રતિપક્ષઃ ક્લેશાવરણપ્રતિપક્ષઃ જ્ઞેયાવરણપ્રતિપક્ષઃ ॥ ઉપશમતઃ કુશલં કતમત્ । યત્તત્પર્યાદાય રાગપ્રહાણં પર્યાદાય દ્વેષપ્રહાણં પર્યાદાય મોહપ્રહાણં પર્યાદાય સર્વક્લેશપ્રહાણં સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધઃ સોપધિશેષો નિરુપધિશેષો નિર્વાણધાતુરપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં ચ ॥ નિષ્યન્દતઃ કુશલં કતમત્ । ઉપશમપ્રાપ્તસ્ય તદાધિપત્યેન વૈશેષિકા ગુણા અભિજ્ઞાદયો લૌકિકલોકોત્તરાઃ સાધારણાસાધારણાઃ ॥ કથમકુશલં કત્યકુશલાનિ કિમર્થમકુશલપરીક્ષા । સ્વભાવતો ઽપિ સંબન્ધતો ઽપિ અનુબન્ધતો ઽપિ ઉત્થાનતો ઽપિ પરમાર્થતો ઽપિ ઉપપત્તિલાભતો ઽપિ પ્રયોગતો ઽપિ પુરસ્કારતો ઽપિ ઉપઘાતતો ઽપિ પરિગ્રહતો ઽપિ ( અભિધ્-સ્ 23 ) વિપક્ષતો ઽપિ પરિપન્થતો ઽપ્યકુશલં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ્કન્ધાનાં દશાનાં ધાતુનાં ચતુર્ણ્ણામાયતનાનાં પ્રદેશઃ ॥ અધર્મયુક્તાત્માભિનિ વેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ સ્વભાવતો ઽકુશલં કતમત્ । મનઃસંપ્રયુક્તં રૂપારૂપ્યાવચરં ચ ક્લેશં સ્થાપયિત્વા તદન્યઃ ક્લશોપક્લેશો દુશ્ચરિતસમુત્થાપકઃ ॥ સમ્બન્ધતો ઽકુશલં કતમત્ । તૈરેવ ક્લેશોપક્લેશૈઃ સંપ્રયુક્તા ધર્માઃ ॥ અનુબન્ધતો ઽકુશલં કતમત્ । તેષામેવ વાસના ॥ ઉત્થાનતો ઽકુશલં કતમત્ સમુત્થાપિતં કાયવાક્કર્મ ॥ પરમાર્થતો ઽકુશલં કતમત્ । સર્વસંસારઃ । ઉપપત્તિલાભતો ઽકુશલં કતમત્ । યથાપિ તદકુશલા ભ્યાસ સ્તૂદપો વિપાકો ઽભિનિવર્ત્તતે યેનાકુશલ એવ રૂચિઃ સન્તિષ્ઠતે ॥ પ્રયોગતો ઽકુશલં કતમત્ । યથાપિ તદસત્પુરુષસંસેવામાગમ્યસદ્ધર્મશ્રવણમયોનિ શોમનસ્કારં કાયેન દુશ્ચરિતં ચરતિ વાચા મનસા દુશ્ચરીતં ચરતિ ॥ પુરસ્કારતો ઽકુશલં કતમત્ । યથાપિ તદન્યતમાન્યતમં દેવનિકાયસન્નિશ્રયં પુરસ્કૃત્ય હિંસાપૂર્વકં વા કુદૃષ્ટિપૂર્વકં વા ચૈત્યં પ્રતિષ્ઠાપયતિ તત્ર વા પૂજાકર્મ પ્રયોજયતિ યત્ર મહાન્ જનકાયો ઽપુણ્યેન યુજ્યતે । ઉપઘાતતો ઽકુશલં કતમત્ । યથાપિ તત્સત્ત્વેષુ કાયેન વાચા મનસા મિથ્યા પ્રતિપદ્યતે ॥ પરિગ્રહતો ઽકુશલં કતમત્ । યથા તત્કાયેન દુશ્ચરિતં ચરિત્વા વાચા મનસા દુશ્ચરિતં ચરિત્વા દુર્ગતૌ વા સુગતૌ વા અનિષ્ટં ફલં ગૃણ્હાત્યક્ષેપકં વા પરિપૂરકં વા ॥ વિપક્ષતો ઽકુશલં કતમત્ । યે પ્રતિપક્ષવિપક્ષા ધર્માઃ ॥ પરિ પન્થતો ઽકુશલં કતમત્ યે કુશલાન્તરાયિકા ધર્માઃ ॥ કથમવ્યાકૃતં કત્યવ્યાકૃતાનિ કિમર્થમવ્યાકૃતપરીક્ષા । સ્વાભાવતો ઽપિ સમ્બન્ધતો ઽપિ અનુબન્ધતો ઽપિ ઉત્થાનતો ઽપિ પરમાર્થતો ઽપિ ઉપપત્તિલાભતો ઽપિ પ્રયોગતો ઽપિ પુરસ્કારતો ઽપિ અનુગ્રહતો ઽપિ ઉપભોગતો ઽપિ પરિગ્રહતો ઽપિ પ્રતિપક્ષતો ઽપિ ઉપશમતો ઽપિ નિષ્યન્દતો ઽપિ અવ્યાકૃતં પ્રષ્ઠવ્યમ્ । અષ્ટૌ ધાતવઃ અષ્ટાવાયતનાનિ શેષાણાં સ્કન્ધધાત્વાયતના(ના)મેકદેશઃ । ધર્માધર્મવિયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ સ્વભાવતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । અષ્ટૌ રૂપીણિ ધાત્વાયતનાનિ સસંપ્રયોગં મનોજીવિતેન્દ્રિયં નિકાયસભાગો નામ કાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયાશ્ચ ॥ સમ્બન્ધતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । અદુષ્ટાપ્રસન્નચિત્તસ્ય તૈરેવ નામપદવ્યઞ્જનકાયૈઃ પરિગૃહીતાઃ ચિત્તચૈતસિકા ( અભિધ્-સ્ 24 ) ધર્માઃ ॥ અનુબન્ધતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । તેષામેવાભિલાપવાસના । ઉત્થાનતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । તત્પરિગૃહીતૈશ્ચિત્તચૈતસિકૈર્ધર્મૈર્ય ત્સમુત્થાપિતં કાયવાક્કર્મ ॥ પરમાર્થતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । આકાશમપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ચ ॥ ઉપપત્તિલાભતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । અકુશલાનાં કુશલસાસ્રવાણાં ચ ધર્માણાં વિપાકઃ । પ્રયોગતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ અક્લિષ્ટાકુશલચેતસ ઐર્યાપથિકં શૈલ્પસ્થાનિકં ચ ॥ પુરસ્કારતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । યથાપિ તદન્યતમાન્યતમં દેવનિકાયસન્નિશ્રયં પુરસ્કૃત્ય હિંસાકુદૃષ્ટિ વિવર્જિતં ચૈત્યં વા પ્રતિષ્ઠાપયતિ પૂજાકર્મ વા પ્રયોજયતિ યત્ર મહાજનકાયો ન પુણ્યં પ્રસવતિ નાપુણ્યમ્ ॥ અનુગ્રહતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । યથાપિ તદ્દાસભૃતકકર્મકરેષુ પુત્રદારેષુ વા અદુષ્ટાપ્રસન્નચિત્તો દાનં દદાતિ ॥ ઉપભોગતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । યથાપિ તદપ્રતિસંખ્યાક્લિષ્ટચિત્તો ભોગાન્ભુંક્તે ॥ પરિગ્રહતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । યથાપિ તચ્છિલ્પસ્થાનસ્યાભ્યસ્તત્વાદાયત્યાં તદ્રૂપં માત્મભાવપરિગ્રહં કરોતિ યેન લઘુ લધ્વેવ તેષુ શિલ્પસ્થાનેષુ શિક્ષાનિષ્ઠાં ગચ્છતિ ॥ પ્રતિપક્ષતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । યથાપિ તત્ પ્રતિસંખ્યાય ભૈષજ્યં નિષેવતે ॥ ઉપશમતો ઽવ્યાકૃતં કતમત્ । રૂપારૂપ્યવચરઃ ક્લેશઃ શમથોપગૂઢતામુપાદાય ॥ નિષ્યન્દતો ઽવ્યાકૃમતં કતમત્ નિર્વાણચિત્તસહજમ્ ॥ અપિ ખલુ નિદર્શનતઃ

કુશલમપ્યકુશલમપ્યવ્યાકૃતમપિ

દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ તત્પુનઃ કતમત્ ॥ યદ્બુદ્ધાઃ પરમપારમિપ્રાપ્તાશ્ચ બોધિસત્ત્વા નિદર્શયન્તિ સત્ત્વાનામનુગ્રહાર્થં ન તુ તેષાં તત્ર તથા કાચિત્ પરિનિષ્પત્તિઃ । કથં કામપ્રતિસંયુક્તં કતિ કા(મ)પ્રતિસંયુક્તાનિ કિમર્થં કામપ્રતિસંયુક્તપરીક્ષા । અવીતરાગસ્ય સાસ્રવકુશલાકુશલાવ્યાકૃતં કામપ્રતિ સંયુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ચત્વારો ધાતવો દ્વે ચાયતને તદન્યેષાં ચ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનામેકદેશઃ । કામાવીતરાગાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં રૂપપ્રતિસંયુક્તાનિ કિમર્થં રૂપપ્રતિસંયુક્તપરીક્ષા । કામવીતરાગસ્ય રૂપાવીતરાગસ્ય કુશલાવ્યકૃતં રૂપપ્રતિસંયુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ ચતુરો ધાતૂન દ્વે ચાયતને સ્થાપયિતા તદન્યેષાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનામેકદેશઃ । ( અભિધ્-સ્ 25 ) કામવીતરાગાત્મભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમારૂપપ્યપ્રતિસંયુક્તં કત્યારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાનિ કિમર્થમારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાપરીક્ષા । રૂપવીતરાગસ્યારૂપ્યાવીતરાગસ્ય કુશલાવ્યાકૃતં વારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ચતુર્ણાંસ્કન્ધાનાં દ્વયો શ્ચાયતનયોઃ પ્રદેશઃ । રૂપવીતરાગાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ વૈરાગ્યં પુનરેકદેશવૈરાગ્યં સ્કલવૈરાગ્યં પ્રતિવેધવૈરાગ્યમુપઘાતવૈરાગ્યં સમુદ્ઘાતવૈરાગ્યં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અપિ ખલુ દશ વૈરાગ્યાણિ । પ્રકૃતિવૈરાગ્યમુપઘાતવૈરાગ્યમુપસ્તમ્ભવૈરાગ્યં સમુત્કર્ષવૈરાગ્યં સમ્મોહવૈરાગ્યં પ્રતિપક્ષવૈરાગ્યં પરિજ્ઞાવૈરાગ્યં પ્રહાણિ વૈરાગ્યં સોત્તરવૈરાગ્યં નિરુત્તરવૈરાગ્યમ્ ॥ પ્રકૃતિવૈરાગ્યં કતમત્ । દુઃખાયાં વેદનાયાં દુઃખસ્થાનીયેષુ ચ ધમષુ યા પ્રતિકુલતા ॥ ઉપઘાતવૈરાગ્યં કતમત્ । મૈથુનપ્રયુક્તસ્ય દાહવિગમે યા પ્રતિકૂલતા ॥ ઉપસ્તમ્ભવૈરાગ્યં કતમત્ । સુભુક્તવતો મૃષ્ટે ઽપિ ભોજને યા પ્રતિકૂલતા ॥ સમુત્કર્ષવૈરાગ્યં કતમત્ । ઉચ્ચતરં સ્થાનં પ્રાપ્તવ તો નિર્હીને સ્થાને યા પ્રતિકૂલતા ॥ સમ્મોહવૈરાગ્યં કતમત્ । બાલાનાં નિર્વાણે યા પ્રતિકૂલતા ॥ પ્રતિપક્ષ વૈરાગ્યં કતમત્ । લૌકિકેન વા લોકોત્તરેણ વા માર્ગેણ યત્ક્લેશપ્રહાણમ્ ॥ પરિજ્ઞાવૈરાગ્યં કતમત્ । પ્રતિલબ્ધદર્શનમાર્ગસ્ય ત્રૈધાતુકે યા પ્રતિકૂલતા ॥ પ્રહાણિવૈરાગ્યં કતમત્ । ભૂમૌ ભૂમૌ ક્લેશાન્ પ્રજહતો યા પ્રતિકૂલતા ॥ સોત્તરવૈરાગ્યં કતમત્ । લૌકિકાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ યદ્વૈરાગ્યમ્ ॥ નિરુત્તરં વૈરાગ્યં કતમત્ । યદ્ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં વૈરાગ્યં સર્વસત્ત્વહિતસુખાધિષ્ઠાનતા મુપાદાય ॥ કથં શૈક્ષં કતિ શૈક્ષાણિ કિમર્થં શૈક્ષપરીક્ષા । મોક્ષપ્રયુક્તસ્ય કુશલં શૈક્ષં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ્કન્ધાના દશાનાં ધાતૂનાં ચતુર્ણાં ચાયતનામેકદેશઃ । મોક્ષપ્રયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમશૈક્ષં કત્યશૈક્ષાણિ કિમર્થમશૈક્ષપરીક્ષા । શિક્ષાયાં નિષ્ઠાગતસ્ય કુશલમશૈક્ષં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ્કન્ધાનાં દશાનાં ધાતૂનાં ચતુર્ણાં ચાયતનાનાં પ્રદેશઃ । ભુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં નૈવશૈક્ષાનાશૈક્ષં કતિ નૈવશૈક્ષાનાશૈક્ષાનિ કિમર્થં નૈવશૈક્ષાનાશૈક્ષ પરીક્ષા । પૃથગ્જનસ્ય કુશલાકુશલાવ્યકૃતં શૈક્ષસ્ય ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતમશૈક્ષસ્ય ચાવ્યાકૃતમસંસ્કૃતં ચ નૈવશૈક્ષાનાશૈક્ષં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અષ્ટૌ ધાતવો ઽષ્ટા વાયતનાનિ તદન્યેષાં ( અભિધ્-સ્ 26 ) સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રદેશઃ । અમુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં દર્શનપ્રહાતવ્યં કતિ દર્શનપ્રહાતવ્યાનિ કિમર્થં દર્શનપ્રહાતવ્યપરીક્ષા । પરિકલ્પિતા ક્લિષ્ટા દૃષ્ટિઃ વિચિકિત્સાદૃષ્ટિસ્થાનં યે ચ દૃષ્ટૌ વિપ્રતિપન્નાઃ ક્લેશોપક્લેશાઃ યચ્ચ દૃષ્ટ્યા સમુત્થાપિતં કાયવા ક્કર્મ સર્વં ચાપાયિકં સ્કન્ધધાત્વાયતનં દર્શનપ્રહાતવ્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વેષામેકદેશઃ । દર્શનસંપન્નાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં ભાવનાપ્રહાતવ્યં કતિ ભાવનાપ્રહાતવ્યાનિ કિમર્થં ભાવનાપ્રહાતવ્યપરીક્ષા । લબ્ધદર્શનમાર્ગસ્ય તદૂર્ધ્વં દર્શનપ્રહાતવ્યવિપર્યયેણ સાસ્રવા ધર્માઃ । સર્વેષામેકદેશઃ । ભાવનાસંપન્નાત્માભિનિવેશત્યજનાર્થમ્ ॥ કથમપ્રહાતવ્યં કત્યપ્રહાતવ્યાનિ કિમમર્થમપ્રહાતવ્યપરીક્ષા । અનાસ્રવમપ્રહાતવ્યં દ્રષ્ટવ્યં સ્થાપયિત્વા નિર્વેધભાગીયમ્ । સ્કંધાનાં દશાનાં ધાતૂનાં ચતુર્ણાં ચાયતનાનાં પ્રદેશઃ । સિદ્ધાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં કતિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાનિ કિમર્થં પ્રતીત્યસમુત્પન્નપરીક્ષા । લક્ષણતો ઽપ્યઙ્ગવિભાગતો ઽપિ અઙ્ગસમાસતો ઽપ્યઙ્ગપ્રત્યયત્વવ્યવસ્થાનતો ઽપિ અઙ્ગકર્મવ્યવસ્થાનતો ઽપિ અઙ્ગસંક્લેશસંગ્રહતો ઽપિ અર્થતો ઽપિ ગામ્ભીર્યતો ઽપિ પ્રભેદતો ઽપ્યનુલોમ(પ્રતિલોમ) તો ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સર્વાણિ ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશં સ્થાપયિત્વા । અહેતુવિષમહેતુકાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં લક્ષણતઃ । નિરી(હ)પ્રત્યયોત્પત્તિતામુપાદાય અનિત્યપ્રત્યયોત્પત્તિતામુપાદાય સમર્થપ્રત્યયોત્પત્તિતામુપાદાય ॥ કથમઙ્ગવિભાગતઃ । દ્વાદશાઙ્ગાનિ । દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ અવિદ્યા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના તૃષ્ણોપદાનં ભવો જાતિ ર્જરામરણં ચ ॥ કથમઙ્ગસમાસતો ઽપિ । આક્ષેપકાઙ્ગમાક્ષિપ્તાઙ્ગમભિનિર્વર્ત્તકાઙ્ગમભિનિર્વૃત્ત્યઙ્ગં ચ ॥ આક્ષેપકાઙ્ગં કતમત્ । અવિદ્યા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં ચ ॥ આક્ષિપ્તકાઙ્ગં કતમત્ । નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના ચ ॥ અભિન્રિવર્ત્તકાઙ્ગં કતમત્ । તૃષ્ણા ઉપાદાનં ભવશ્ચ । અભિનિર્વૃત્ત્યઙ્ગં કતમત્ । જાતિ ર્જરામરણં ચ ॥ કથમઙ્ગપ્રત્યયત્વવ્યવસ્થાનતઃ । વાસનાતો ઽપ્યાવેધતો ઽપિ મનસિકારતો ઽપિ સહભાવતો ઽપ્યાઙ્ગાનાં પ્રત્યયત્વવ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યં તચ્ચ યથાયોગમ્ ॥ કથમઙ્ગકર્મવ્યવસ્થાનતઃ । અવિદ્યા કિંકર્મિકા । ભવે ચ સત્ત્વાન્ સંમોહયતિ પ્રત્યયશ્ચ ( અભિધ્-સ્ 27 ) ભવતિ સંસ્કારાણામ્ ॥ સંસ્કારાઃ કિંકર્મકાઃ । ગતિષુ ચ સત્ત્વાન્ વિભજન્તિ પ્રત્યયાશ્ચ ભવન્તિ વિજ્ઞાનવાસનાયાઃ ॥ વિજ્ઞાનં કિં કર્મકમ્ । સત્ત્વાનાં કર્મબન્ધં ચ ધારયતિ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ નામરૂપસ્ય ॥ નામરૂપં ચ કિંકર્મકમ્ । આત્મભાવં ચ સત્ત્વાન્ ગ્રાહયતિ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ ષડાયતનસ્ય ॥ ષડાયતનં કિંકર્મકમ્ ॥ આત્મભાવપરિપૂરિં ચ સત્ત્વાન્ ગ્રાહયતિ પ્રત્ય યશ્ચ ભવતિ સ્પર્શસ્ય ॥ સ્પર્શઃ કિંકર્મકઃ । વિષયોપભોગે ચ સત્ત્વાન્ પ્રવર્ત્તયતિ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ વેદનાયાઃ । વેદના કિંકર્મિકા । જન્મોપભોગે ચ સત્ત્વાન્ પ્રવર્ત્તયતિ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ તૃષ્ણાયાઃ ॥ તૃષ્ણા કિંકર્મિકા । જન્મનિ ચ સત્ત્વાનાકર્ષયતિ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ ઉપાદાનસ્ય ॥ ઉપાદાનં કિંકર્મકમ્ । પુનર્ભવાદાનાર્થં સોપાદાનં ચ સત્ત્વાનાં વિજ્ઞાનં કરોતિ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ ભવસ્ય ॥ ભવઃ કિંકર્મકઃ । પુનર્ભવે ચ સત્ત્વાનભિમુખીકરોતિ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ જાતેઃ ॥ જાતિઃ કિંકર્મિકા । નામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાનુપૂર્વ્યા ચ સત્ત્વાનભિનિર્વર્ત્તયતિ પ્રત્યયશ્ચ ભવતિ

જરામરણસ્ય ॥ જરામરણં કિંકર્મકમ્ । પુનઃ પુનર્વયઃપરિણામેન જીવિતપરિણામેન ચ સત્ત્વાન્યોજયતિ ॥ કથમઙ્ગસંક્લે શસંગ્રહતઃ । યા ચાવિદ્યા યા ચ તૃષ્ણા યચ્ચોપાદાનમિત્યયં સંક્લેશસંગ્રહઃ । યે ચ સંસ્કારા યચ્ચ વિજ્ઞાનં યશ્ચ ભવ ઇત્યયં કર્મસંક્લેશસંગ્રહઃ । શેષાણિ જન્મસંક્લેશસંગ્રહઃ ॥ કથમર્થતઃ । નિઃકર્તૃકાર્થઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થઃ । સહેતુકાર્થઃ નિઃસત્ત્વાર્થઃ પરતંત્રાર્થઃ નિરોહકાર્થઃ
અનિત્યાર્થઃ ક્ષણિકાર્થઃ હેતુફલપ્રબન્ધાનુપચ્છેદાર્થઃ અનુરૂપહેતુફલાર્થઃ વિચિત્રહેતુફલાર્થઃ પ્રતિનિયતહેતુફલાર્થશ્ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થઃ ॥ કથં ગામ્ભીર્યતઃ । હેતુ ગામ્ભીર્યતો ઽપિ લક્ષણગામ્ભીર્યતો ઽપિ ઉત્પત્તિભાગામ્ભીર્યતો ઽપિ સ્થિતિગામ્ભીર્યતો ઽપિ વૃત્તિગામ્ભીર્યતો ઽપિ ગામ્ભીર્યં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ અપિ ખલુ ક્ષણિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સ્થિતિતશ્ચોપલભ્યતે । નિરીહકપ્રત્યયઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સમર્થપ્રત્યયશ્ચોપલભ્યતે । નિઃસત્ત્વઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ અત્ત્વતશ્ચોપલભ્યતે । ન સ્વતો ન પરતો ન દ્વાભ્યાં ન સ્વયંકારાપ(ર)કારાહેતુસમુત્પન્નઃ । અતો ઽપિ ગમ્ભીરઃ ॥ કથં ( અભિધ્-સ્ 28 ) પ્રભેદતઃ । વિજ્ઞાનોત્પત્તિપ્રભેદતઃ ચ્યુત્યુપપત્તિપ્રભેદતઃ વાહ્યશસ્યોત્પત્તિપ્રભેદતઃ સંવર્ત્તવિવર્ત્તપ્રભે દત્તઃ આહારોપસ્તમ્ભપ્રભેદતઃ ઇષ્ટાનિષ્ટગતિવિભાગપ્રભેદતઃ વિશુદ્ધિપ્રભેદતઃ પ્રભાવપ્રભેદતશ્ચ પ્રભેદો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ કથમનુલોમપ્રતિલોમતઃ । સંક્લેશા નુલોમપ્રતિલોમતો ઽપિ વ્યવદાનાનુલોમપ્રતિલોમતો ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાનુલોમપ્રતિલોમનિર્દ્દેશો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
(અથ મૂલવસ્તુનિ ત્રિધમપરિચ્છેદે પ્રથમે તૃતીયો ભાગઃ)
કથં પ્રત્યયઃ કતિ પ્રત્યયાઃ કિમર્થં પ્રત્યયપરીક્ષા । હેતુતો ઽપિ સમનન્તરતો ઽપિ આલમ્બનતો ઽપ્યધિપતિતો ઽપિ પ્રત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ । સર્વાણિ પ્રત્યયઃ । આત્મહેતુકધર્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ હેતુપ્રત્યયઃ કતમઃ । આલયવિજ્ઞાનં કુશલવાસના ચ ॥ અપિ ખલુ સ્વભાવતો ઽપિ પ્રભેદતો ઽપિ સહાયતો ઽપિ સંપ્રતિપત્તિતો ઽપિ પરિપન્થતો ઽપિ પરિગ્રહતો ઽપિ હેતુપ્રત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ કથં સ્વભાવતઃ । કારણં હેતુસ્વભાવતઃ ॥ કથં પ્રભેદતઃ । ઉત્પત્તિકારણં તદ્યથા ચક્ષુઃ સામગ્રી વિજ્ઞાનસ્ય ॥ સ્થિતિકારણં તદ્યથા આહારો ભૂતાનાં સત્ત્વાનાં સંભવૈષિણાં ચ ॥ ધૃતિકારણં તદ્યથા પૃથિવી સત્ત્વાનામ્ ॥ પ્રકાશકારણં તદ્યથા પ્રદીપો રૂપાણામ્ ॥ વિકારકારણં તદ્યથા અગ્નિરિન્ધનસ્ય ॥ વિયોગકારણં તદ્યથા દાત્રં છેદ્યસ્ય ॥ પરિણતિકારણં તદ્યથા શિલ્પસ્થાના દિકં હિરણ્યાદીનામ્ ॥ સંપ્રત્યયકારણં તદ્યથા ધૂમો ઽગ્નેઃ । સંપ્રત્યાયનકારણં તદ્યથા પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તાઃ સાધ્યસ્ય ॥ પ્રાપણકારણં તદ્યથા માર્ગો નિર્વાણસ્ય ॥ વ્યવહારકારણં તદ્યથા નામ સંજ્ઞા દૃષ્ટિશ્ચ ॥ અપેક્ષાકારણં યદપેક્ષ્ય યત્રાર્થિત્વમુત્પદ્યતે । તદ્યથા જિઘત્સામપેક્ષ્ય ભોજને ॥ આક્ષેપકારણં વિદૂરઃ પ્રત્યયઃ । તદ્યથા અવિદ્યા જરામરણસ્ય ॥ અભિનિર્વૃત્તિકારણમાસન્નઃ પ્રત્યયઃ । તદ્યથા અવિદ્યા સંસ્કારાણામ્ ॥ પરિગ્રહકારણં તદન્યઃ પ્રત્યયઃ । તદ્યથા ક્ષેત્રોદકપાસ્યા (? વાપ્યા)દિકં સસ્યોદયસ્ય ॥ આવાહકકારણમનુકૂલતઃ પ્રત્યયઃ । તદ્યથા સમ્યગ્રાજાસેવા રાજારાધનાયાઃ ॥ પ્રતિ નિયમકારણં પ્રત્યયવૈચિત્ર્યમ્ । તદ્યથા પઞ્ચગતિપ્રત્યયાઃ પઞ્ચાનાં ગતીનામ્ ॥ સહકારિકારણં પ્રત્યયસામગ્રી । તદ્યથા વિજ્ઞાનસ્ય ઇન્દ્રિયમપરિભિન્નં વિષય આભાસગતઃ તજ્જશ્ચ મનસ્કારઃ પ્રત્યુપસ્થિતઃ ॥ ( અભિધ્-સ્ 29 ) વિરોધિ કારણમન્તરાયઃ । તદ્યથા સસ્યસ્યાશનિઃ ॥ અવિરોધકારણમ(ન)ન્તરાયઃ । તદ્યથા તસ્યૈવાન્તરાયસ્યાભાવઃ ॥ કથં સહાયતઃ । યે ધર્માઃ સહભાવેનોત્પદ્યન્તે નાન્યતમવૈકલ્યેન । તદ્યથા ભૂતાનિ ભૌતિકઞ્ચ ॥ કથં સંપ્રતિપત્તિતઃ । યે ધર્માઃ સ(હ)ભાવેનાલમ્બનં સંપ્રતિપદ્યન્તે નાન્યતમવૈકલ્યેન । તદ્યથા ચિત્તં ચૈતસિકાશ્ચ ॥ કથં પુષ્ટિતઃ । પૂર્વભાવિતાનાં કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાનાં ધર્માણાં યા અપરાન્તે ઉત્તરોત્તરા પુષ્ટતરા પુષ્ટતમા પ્રવૃત્તિઃ ॥ કથં પરિપન્થતઃ । યા ક્લેશાનામન્યતમભાવનયાન્યતમપ્રબન્ધપુષ્ટિદૃઢીકારઃ । નિર્વાણસન્તાનદૂરીકરણાય ॥ કથં પરિગ્રહતઃ । અકુશલાઃ કુશલસાસ્રવાશ્ચ ધર્માઃ । આત્મભાવપરિગ્રહાય ॥ કથં સમનન્તરતઃ નૈરન્તર્યસમનન્તરતો ઽપિ સભાગવિસભાગચિત્તચૈત્તોત્પત્તિસમનન્તરતો ઽપિ સમનન્તરપ્રત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ કથમાલમ્બનતઃ । પરિચ્છિન્નવિષયાલમ્બનતો ઽપિ અપરિચ્છિન્નવિષયાલમ્બનતો ઽપિ અચિત્રીકારવિષયાલમ્બનો ઽપિ (સચિત્રીકારવિષયાલમ્બનતો ઽપિ) સવસ્તુ શિક્ષાલમ્બનતો ઽપિ અવસ્તુકવિષયાલમ્બનતો ઽપિ વસ્ત્વાલમ્બનતો ઽપિ પરિકલ્પાલમ્બનતાપિ વિપર્યસ્તાલમ્બનતો ઽપિ અવિપર્યસ્તાલમ્બતોપિ સવ્યાઘાતાલમ્બનતો ઽપિ અવ્યાઘાતાલમ્બનતો ઽપિ આલમ્બનપ્રત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ કથમધિપતિતઃ । પ્રતિષ્ઠાધિપતીતો ઽપ્યાવેધાધિપતિતો ઽપિ સહભાવાધિપ તિતો ઽપિ વિષયાધિપતિતો ઽપિ પ્રસવાધિપતિતો ઽપિ સ્થાનાધિપતિતો ઽપિ ફલોપભોગાધિપતિતો ઽપિ લૌકિકવિશુદ્ધ્ય ધિપતિતો ઽપિ લોકોત્તરવિશુદ્ધ્ય ધિપતિતો ઽપિ અધિપતિ પ્રત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥

કથં સભાગતત્સભાગં કતિ સભાગતત્સભાગાનિ કિમર્થં સભાગતત્સભાગપરીક્ષા । વિજ્ઞાનાવિરહિતતત્સાદૃશ્યેન્દ્રિયવિષયપ્રબન્ધોત્પત્તિતો ઽપિ વિજ્ઞાનવિરહિતસ્વસાદૃશ્યપ્રબન્ધોત્પત્તિતો ઽપિ સભાગતત્સભાગં દ્રષ્ટવ્યમ્ । રૂપસ્કન્ધૈકદેશઃ પઞ્ચરૂપીણિ ધાત્વાયતનાનિ વિજ્ઞાનયુક્તાયુક્તાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમુપાત્તં કત્યુપાત્તાનિ કિમર્થમુપાત્તપરીક્ષા । વેદનોત્પત્યાશ્રય(રૂપ) ત ઉપાત્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ । રૂપસ્કન્ધૈકદેશઃ પઞ્ચ રૂપીણિ ધાત્વાયતનાનિ - ચતુર્ણાં ચૈકદેશઃ । ( અભિધ્-સ્ 30 ) દેહવશવર્ત્ત્યા ત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમિન્દ્રિયં કતીન્દ્રિયાણિ કિમર્થભિન્દ્રિયપરીક્ષા । વિષયગ્રહણાધિપતિતો ઽપિ કુશલપ્રબન્ધાધિપતિતો ઽપિ નિકાયસભાગસ્થાનધિપતિતો ઽપિ શુભાશુભકર્મફલભોગાધિપતિતો ઽપિ લૌકિકવૈરાગ્યાધિઓપતિતો ઽપિ લોકોત્તરવૈરાગ્યાધિપતિતો ઽપિ ઇન્દ્રિયં દ્રષ્ટવ્યમ્ । વેદનાસ્કન્ધો વિજ્ઞાનસ્કન્ધ રૂપસંસ્કારસ્કન્ધૈકદેશઃ દ્વાદશ ધાતવઃ ષડાયતનાનિ ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશશ્ચ । આત્માધિપત્યભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં દુઃખદુઃખતા કતિ દુઃખદુઃખતાનિ કિમર્થં દુઃખદુઃખતાપરીક્ષા । દુઃખવેદનાસ્વલક્ષણતો ઽપિ દુઃખવેદનીયધર્મસ્વલક્ષણતો ઽપિ દુઃખદુઃખતા દ્રષ્ટવ્યા । સર્વેપામેકદેશઃ । દુઃખિતાત્માભિનિવેશત્યાજ નાર્થમ્ ॥ કથં વિપરીણામદુઃખતા કતિ વિપરીણામદુઃખતાનિ કિમર્થં વિપરિણામદુઃખતાપરીક્ષા । સુખવેદનાવિપરિણતિસ્વલક્ષણતો ઽપિ સુખવેદનીયધર્મવિપરિણતિસ્વલક્ષણતો ઽપિ તત્ર ચાનુનયચિત્તવિપરિણતિતો ઽપિ વિપરિણામદુઃખતા દ્રષ્ટવ્યા । સર્વેપામેકદેશઃ । સુખિતાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં સંસ્કારદુઃખતા કતિ સંસ્કારદુઃખતાનિ કિમર્થં સંસ્કારદુઃખતાપરીક્ષા । અદુઃખાસુખવેદના સ્વલક્ષણતો ઽપિ અદુઃખાસુખ વેદનીયસ્વધર્મલક્ષણતો ઽપિ તદુભયદૌષ્ઠુલ્યપરિગ્રહતો ઽપિ દ્વયાવિનિર્મોક્ષાનિત્યાનુબન્ધાયોગક્ષેમતો ઽપિ સંસ્કારદુઃખતા દ્રષ્ટવ્યા । સ્કન્ધાનાં ત્રયાણાં ધાતૂનાં દ્વયોશ્ચાયતનયોરેકદેશં સ્થાપયિત્વા સર્વાણિ । અદુઃખાસુખાત્મભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથં સવિપાકં કતિ સવિપાકાનિ કિમર્થં સવિપાકપરીક્ષા । અકુશલં કુશલસાસ્રવં ચ સવિપાકં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ્કન્ધાનાં દશાનાં ધાતુનાં ચતુર્ણાં ચાયતનાનામેકદેશઃ । સ્કન્ધોપનિક્ષેપકપ્રતિસંઘાયકાત્માભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ વિપાકઃ પુનરાલયવિજ્ઞાનં સસંપ્રયોગં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદન્યત્તુ વિપાકજમ્ ॥ કથમાહારઃ કત્યાહારાઃ કિમર્થં માહારપરીક્ષા । પરિણતિતો ઽપિ પારિણામિકઃ વિષયતો ઽપિ વૈષયિકઃ આશયતો ઽપ્યાશિ (? શયિ)કઃ ઉપાદાનતો ઽપ્યુપાદાનિકઃ આહારો દ્રષ્ટવ્યઃ । ત્રયાણાં સ્કન્ધાનામેકાદશાનાં ધાતૂનાં પઞ્ચાનાઞ્ચાયતનાનામેકદેશઃ । આહારસ્થિતિકાત્મભિનિવેશત્યજનાર્થમ્ ॥ અપિ ખલ્વાહારો ઽશુદ્ધા શ્રયસ્થિતિકઃ શુદ્ધાશુદ્ધાશ્રયસ્થિતિકઃ શુદ્ધાશ્રયસ્થિતિકઃ સ્થિતિસાંદર્શિનકશ્ચ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ કથં સોત્તરં ( અભિધ્-સ્ 31 ) કતિ સોત્તરાણિ કિમર્થં સોત્તરપરીક્ષા । સંસ્કૃતતો ઽસંસ્કૃતૈકદેશતશ્ચ સોત્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશં સ્થાપયિત્વ સર્વાણિ । આત્મદ્રવ્યહીનાભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ ॥ કથમનુત્તરં કત્યનુત્તરાણિ કિમર્થમનુત્તર પરીક્ષા । અસંસ્કૃતૈકદેશતો ઽનુત્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ધર્મધાત્વાયતનૈકદેશઃ । આત્મદ્રવ્યાગ્રાભિનિવેશત્યાજનાર્થમ્ । ઇત્યનેન નયેનાપ્રમાણઃ પ્રભેદનયઃ ॥
અપિ ખલુ સમાસતઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રભેદસ્ત્રિવિધઃ । પરિકલ્પિતલક્ષણપ્રભેદઃ વિકલ્પિતલક્ષણપ્રભેદઃ ધર્મતાલક્ષણપ્રભેદશ્ચ ॥ તત્ર પરિકલ્પિતલક્ષણપ્રભેદઃ કતમઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનેષ્વાત્મેતિ વા સત્ત્વો જીવો જન્તુઃ પોષો પુગ્દલો મનુજો માનવ ઇતિ વા યત્પરિકલ્પ્યતે ॥ વિકલ્પિતલક્ષણપ્રભેદઃ કતમઃ । તાન્યેવ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ॥ ધર્મતાલક્ષણપ્રભેદઃ કતમઃ । તેષ્વેવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષ્વાત્માભાવઃ સત્ત્વજીવજન્તુપોષપુગ્દલમનુજમાનવાનામભાવઃ નૈરાત્મ્યાસ્તિતા ॥
અપિ ખલુ ચતુર્વિધઃ પ્રભેદઃ । લક્ષણપ્રભેદઃ પ્રકારપ્રભેવા આક્ષયપ્રભેદઃ સન્તતિપ્રભેદશ્ચ ॥ લક્ષણપ્રભેદઃ કતમઃ । પ્રત્યેકં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં સ્વલક્ષણ ભેદઃ ॥ પ્રકારપ્રભેદઃ । તેષામેવસ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં દ્રવ્યમન્તઃ પ્રજ્ઞપ્તિમન્તઃ સંવૃતિમન્તઃ પરમાર્થમન્તઃ રૂપિણો ઽરૂપિણઃ સનિદર્શના અનિદર્શના ઇત્યેવમાદિ યથાનિર્દ્દિષ્ટઃ ॥ આશ્રયપ્રભેદઃ કતમઃ । યાવન્તઃ સત્ત્વાશ્રયા સ્તાવન્તિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ॥ સન્તતિપ્રભેદઃ કતમઃ । પ્રતિક્ષણં સ્કન્ધધાત્વાયતાનાનાં પ્રવૃત્તિઃ ॥ લક્ષણપ્રભેદે કુશલઃ કિં પરિજાનાતિ । આત્માભિનિવેશં પરિજાનાતિ ॥ પ્રકારપ્રભેદે કુશલઃ કિં પરિજાનાતિ । પિણ્ડસંજ્ઞાં પરિજાનાતિ ॥ આશ્રયપ્રભેદે કુશલઃ કિં પરિજાનાતિ । અકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશસંજ્ઞાં પરિજાનાતિ ॥ સન્તતિપ્રભેદે કુશલઃ કિં પરિજાતિ । સ્થિરસંજ્ઞાં પરિજાનાતિ ॥
અપિ ખલુ ષડ્વિધઃ પ્રભેદઃ એષામેવ સ્કન્ધધાત્વાયતનનામ્ । બહિર્મુખપ્રભેદઃ અન્તર્મુખપ્રભેદઃ આયત કાલભેદઃ પરિચ્છિન્નકાલપ્રભેદઃ તત્કાલપ્રભેદઃ સંદર્શનપ્રભેદશ્ચ । બહિર્મુખપ્રભેદઃ કતમઃ । યદ્ભૂયસા કામાવચરપ્રભેદઃ ॥ અન્તર્મુખપ્રભેદઃકતમઃ । સર્વાઃ સામાધિભૂમયઃ ॥ આયતકાલપ્રભેદઃ કતમઃ । પૃથગ્જનાનામ્ ॥ પરિચ્છિન્નકાલપ્રભેદઃ કતમઃ । શૈક્ષાણાં સ્થાપયિત્વા ચરમક્ષણે સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ( અભિધ્-સ્ 32 ) તદન્યાનિ અશૈક્ષાણામ્ ॥ તત્કાલપ્રભેદઃ કતમઃ । અશૈક્ષાણાં ચરમક્ષણે સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ॥ સંદર્શનપ્રભેદઃ કતમઃ । બુદ્ધાનાં પારમિપ્રાપ્તાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ચ સનિદર્શનાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ॥ 0 ॥
(અથ મહાયાનાભિધર્મસમુચ્ચયશાસ્ત્રે મૂલવસ્તુનિ સંગ્રહપરિચ્છેદો દ્વિતીયઃ)

સંગ્રહઃ કતમઃ । સંગ્રહ એકાદશવિધો દ્રષ્ટવ્યઃ । લક્ષણસંગ્રહઃ ધાતુસંગ્રહઃ જાતિસંગ્રહઃ અવસ્થાસંગ્રહઃ સહાયસંગ્રહઃ દેશસંગ્રહઃ કાલસંગ્રહઃ એકદેશસંગ્રહઃ સકલસંગ્રહઃ ઇતરેતરસંગ્રહઃ પરમાર્થસંગ્રહશ્ચ ॥ લક્ષણસંગ્રહઃ કતમઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રત્યેકં સ્વલક્ષણેનૈવ તત્તત્સંગ્રહઃ ॥ ધાતુસંગ્રહઃ કતમઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં વીજભૂતેનાલયવિજ્ઞાનેન તત્તદ્ધાતુસંગ્રહઃ ॥ જતિસંગ્રહઃ કતમઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં વિલક્ષણાનામપિ સ્કન્ધધાત્વાયતનૈરન્યો ઽન્યસંગ્રહઃ ॥ અવસ્થાસંગ્રહઃ કતમઃ । સુખાવસ્થાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતાનાનાં સ્વલક્ષણેન સંગ્રહઃ । દુઃખાવસ્થાનામદુઃખાસુખાવસ્થાનામપિ । અવસ્થામુપાદાય ॥ સહાય સંગ્રહઃ કતમઃ । રૂપસ્કન્ધઃ તદન્યૈઃસ્કન્ધૈરન્યો ઽયં સહાયતઃ સહાયૈઃ સંગૃહીતઃ । એવં તદન્યે સ્કન્ધા ધાતવ આયતનાનિ ચ । દેશસંગ્રહઃ કતમઃ । પૂર્વદિગાશ્રિતાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં સ્વલક્ષણેન સંગ્રહઃ । એવં તદન્યદિશામપિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં વેદિતવ્યમ્ ॥ કાલસંગ્રહઃ કતમઃ । અતીતાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં સ્વલક્ષણેન સંગ્રહઃ । અનાગતાનાં પ્રત્યુત્પન્નાનામપિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનામ્ । એકદેશસંગ્રહઃ કતમઃ । યાવન્તો ધર્માઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનૈઃ સંગૃહીતાઃ તેષામન્યતમસંગ્રહ એકદેશ સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ ॥ સકલસંગ્રહઃ કતમઃ । યાવન્તો ધર્માઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનૈઃ સંગૃહીતાઃ તેષામશેષતઃ સંગ્રહઃ સકલસંગ્રહો વેદિતવ્યઃ ॥ ઇતરેતરસંગ્રહઃ કતમઃ રૂપસ્કન્ધસંગ્રહે કતિ ધાતવઃ કત્યાયતનાનિ । દશાનામેકદેશઃ । વેદનાસ્કન્ધસંગ્રહે કતિ ધાતવઃ કત્યાયતનાનિ । એકદેશઃ । યથા વેદનાસ્કન્ધસ્તથાસંજ્ઞાસંસ્કાર સ્કન્ધૌ ॥ વિજ્ઞાનસ્કન્ધસંગ્રહે કતિ ધાતવઃ કત્યાયતનાનિ । સપ્ત ધાતવ એકમાયતનમ્ ॥ ચક્ષુર્ધાતુસંગ્રહે કતિ સ્કન્ધઃ કત્યાયતનાનિ । રૂપસ્કન્ધૈકદેશ ( અભિધ્-સ્ 33 ) એકમાયતમ્ ॥ ચક્ષુર્ધાતુવત્ શ્રોત્રધ્રાણજિવ્હાકાય રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યભ્રાતવઃ ॥ મનોધાતુસંગ્રહે કતિ સ્કન્ધાઃ કત્યાયતનાનિ । એકઃ સ્કન્ધ એકમાયતનમ્ ॥ ધર્મધાતુસંગ્રહે કતિ સ્કન્ધાઃ કત્યાયતનાનિ । ત્રયઃ સ્કન્ધા રૂપસ્કન્ધૈકદેશ એકમાયતનમ્ ॥ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુસંગ્રહે કતિ સ્કન્ધાઃ કત્યાયતનાનિ વિજ્ઞાનસ્કન્ધામનઆયતનયોરેકદેશઃ । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવત્ શ્રોત્રઘ્રાંણજિવ્હાકાયમનોવિજ્ઞાનધાતવઃ ॥ ચક્ષુરાયતનસંગ્રહે કતિ સ્કન્ધાઃકતિ ધાતવઃ । રૂપસ્કન્ધૈકદેશ એકો ધાતુશ્ચ । યથા ચક્ષુરાયતનં તયા શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયરૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાયતનાનિ ॥ મનઆયતનસંગ્રહે કતિ સ્કન્ધાઃ કતિ ધાતવઃ । એકઃ સ્કન્ધઃ સપ્ત ધાતવઃ । ધર્માયતનસંગ્રહે કતિસ્કન્ધાઃ કતિ ધાતવઃ । ત્રયાણાં સ્કન્ધાના મેકદેશ એકો ધાતુશ્ચ ॥ તદ્વત્ તદન્યે ધર્માઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનૈર્નિર્દૃશ્યન્તે અન્યે ચ ન સ્કન્ધધાત્વાયતનૈર્નિર્દ્દિશ્યન્તે । યથા દ્રવ્યમન્તઃ પ્રજ્ઞાપ્તિમન્તઃ સંવૃતિમન્તઃ પરમાર્થમન્તો જ્ઞેયા વિજ્ઞેયા અભિજ્ઞેયા રૂપિણો ઽરૂપિણઃ સનિદર્શના અનિદર્શના ઇત્યેવમાદયઃ પૂર્વં નિર્દૃષ્ટાઃ । (તેષાં) યથાયોગં સ્કન્ધધાત્વાયતનૈરિતરેતરસંગ્રહેવેદિતવ્યઃ ॥ પરમાર્થસંગ્રહઃ કતમઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં તથતાસંગ્રહકુશલઃ કમનુશંસ લભતે । આલમ્બને ઽભિસંક્ષેપાનુશંસં પ્રતિલભતે । યથા યથા આલમ્બનેષુ ચિત્તાભિસંક્ષેપઃ તથા તથા કુશલમૂલાભિવૃદ્ધિઃ ॥ 0 ॥
(અથ મહાયાનાભિધર્મસમુચ્ચયશાસ્ત્રે મૂલવસ્તુનિ સંપ્રયોગપરિચ્છેદસ્તૃતીયઃ ।)
સંપ્રયોગઃ કતમઃ । સમાસતઃ સંપ્રયોગઃ ષડ્વિધઃ । અવિનિર્ભાગ સંપ્રયોગઃ મિશ્રીભાવ સંપ્રયોગઃ સમવધાનસંપ્રયોગઃ સહભાવસંપ્રયોગઃ કૃત્યાનુષ્ઠાનસંપ્રયોગઃ સંપ્રતિપત્તિસંપ્રયોગશ્ચ ॥ અવિનિર્ભાગસંપ્રયોગઃ કતમઃ । સર્વેષાં દેશિનાં પરમાણુપર્યાપન્નાનાં રૂપાંશિકાનામન્યોન્યમવિનિર્ભાગઃ ॥ મિશ્રીભાવસંપ્રયોગઃ કતમઃ । ( અભિધ્-સ્ 34 ) પરમાણોરૂર્ધ્વં સર્વેષાં દેશિનાં રૂપાંશિકાનાં પરસ્પરં મિશ્રીભાવઃ ॥ સમવધાનસંપ્રયોગઃ કતમઃ । દેશિનામેવ સમુદાયિનાં રૂપપરંપરાયાં સમવધાનમ્ ॥ સહભાવસંપ્રયોગઃ કતમઃ । એકસ્મિન્ કાયે સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં સહકાલપ્રવૃત્તિઃ સમમુત્પત્તિ સ્થિતિનિરોધાઃ । કૃત્યાનુષ્ઠાનસંપ્રયોગઃ કતમઃ । એકસ્મિન્ કૃત્યાંનુષ્ઠાને પરસ્પરં સંપ્રયોગઃ । યથા દ્વયોર્ભિક્ષ્વોરન્યતરભિક્ષોઃ ક્રિયાનુષ્ઠાને અન્યો ઽયં સંપ્રયોગઃ ॥ સંપ્રતિપત્તિ સંપ્રયોગઃ કતમઃ । ચિત્તચૈતસિકાનામેકસ્મિન્નાલમ્બને ઽન્યોન્યં સંપ્રતિપત્તિઃ । સ સંપ્રતિપત્તિસંપ્રયોગઃ પુનરનેકાર્થકઃ । યથા પરભાવેન સંપ્રયોગઃ ન સ્વભાવેન । અવિરુદ્ધ્યોઃ સંપ્રયોગો ન વિરુદ્ધયોઃ । સદૃશકાલયોઃ સંપ્રયોગો અવિસદૃશકાલયોઃ સભાગધાતુભૂમિકયોરવિસભાગ(ધાતુ)ભૂમિકયોઃ ॥ સર્વત્રગસંપ્રયોગસ્તદ્યથા વેદના સંજ્ઞાચેતનાસ્પર્શમનસ્કાર વિજ્ઞાનાનામ્ ॥ અપિ ખલુ ક્લિષ્ટસર્વત્રગઃ સંપ્રયોગો મનસિ ચતુર્ણ્ણાં ક્લેશાનામ્ ॥ કાદાચિત્કઃ સંપ્રયોગસ્તદ્યથા ચિત્તે શ્રદ્ધાદીનાં કુશલાનાં રાગાદીનાં ચ ક્લેશોપક્લેશાનામ્ ॥ આવસ્થિકઃ સંપ્રયોગઃ સુખાયા વેદનાયાઃ સસંપ્રયોગાયાઃ । એવં દુઃખાયા અદુઃખાસુખાયાઃ ॥ અવિચ્છિન્નઃ સંપ્રયોગઃ સચિત્તિકાયામવસ્થાયામ્ । વિચ્છિન્નઃ સંપ્રયોગો ઽચિત્તકસમાપત્ત્યન્તરિતસ્ય ॥ બહિર્મુખઃ સંપ્રયોગો યદ્ભૂયસા કામ પ્રતિસંયુક્તાનાં ચિત્તચૈતસિકાનામ્ ॥ અન્તર્મુખઃ સંપ્રયોગઃ યદ્ભૂયસા સમાહિતભૂમિકાનાં ચિત્તચૈતસિકાનામ્ ॥ ઉચિતઃ સંપ્રયોગઃ પાર્થગ્જનિકાનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં તદેકત્યાનાં ચ શૈક્ષાશૈક્ષાણામ્ ॥ અનુચિતઃ સંપ્રયોગઃ લોકોત્તરાણાં ચિત્તચૈતસિકાનામાદ્યતદુત્તરાણાં લોકોત્તરપૃષ્ઠલબ્ધાનાં ચ ॥ સંપ્રયોગકુશલઃ કમનુશંસં પ્રતિલભતે । ચિત્તમાત્રે વેદનાદીનાં સાંક્લેશિકાનાંવ્યાવદાનિકાનાઞ્ચ ધર્માણાં સંપ્રયોગં જાનાતિ । તચ્ચ જાનનાત્મા વેદયતે સંજાનાતિ ચેતયતે સ્મરતિ સંક્લિશ્યતે વ્યવદાયતે ચેતયત્ય ભિનિવેશં પ્રજહાતિ નૈરાત્મ્યમવતરતિ ॥
(અથાભિધમસમુચ્ચયશાસ્ત્રે મૂલવસ્તુનિ સમન્વાગમપરિચ્છેદશ્ચતુર્થઃ)

સમન્વાગમઃ કતમઃ । લક્ષણતઃ પૂર્વવત્ ॥ તત્પ્રભેદઃ પુનઃ ત્રિવિધઃ । બીજસમન્વાગમઃ વશિતાસમન્વાગમઃ સમુદાચારસમન્વાગમશ્ચ ॥ વીજસમન્વાગમઃ કતમઃ । કામધાતૌ જાતો ભૂતઃ કામપ્રતિસંયુક્તૈઃ ક્લેશોપક્લેશૈઃ રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તૈશ્ચ ક્લેશોપક્લેશૈર્વીજસમન્ચાગમેન સમન્ચાગતઃ ઉપપત્તિપ્રાતિલાભિકૈશ્ચ ॥ કુશલૈઃ ॥ રૂપધાતૌ જાતો ભૂતઃ કામપ્રતિસંયુક્તૈઃ ક્લૈશોપક્લેશૈઃ વીજસમન્વાગમેન સમન્વાગતો ઽસમન્વાગતશ્ચ વક્તવ્યઃ । રૂપપ્રતિસંયુક્તૈરારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તૈશ્ચ ક્લૈશોપક્લેશૈઃ બીજસમન્વાગમેન સમન્વાગતો ઽસમન્વાગતશ્ચ વક્તવ્યઃ । આરૂપ્યપ્રતિસં(યુ)ક્તૈઃ ક્લેશોપક્લેશૈઃ બીજસમન્વાગમેન સમન્વાગતઃ ઉપપત્તિ(પ્રાતિ)લાભિકૈશ્ચ કુશલૈઃ ॥ ત્રૈધાતુ કપ્રતિપક્ષ લાભી યસ્ય યસ્ય પ્રકારસ્ય પ્રતિપક્ષ ઉત્પન્નસ્તસ્ય બીજસમન્વાગમેનાસમન્વાગતઃ । યસ્ય પ્રતિપક્ષો નોત્પન્નસ્તસ્ય બીજસમન્વાગમેન સમન્વાગતઃ ॥ વશિતાસમન્વાગમઃ કતમઃ । પ્રયોગિકાનાં ધર્માણાં વશિતાસમન્વાગમેન સમન્વાગતઃ લૌકિકાનાં લોકોત્તરાણાં વા ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્ત્યાદીનાં તદેકત્યાજાં(ચા) વ્યાકૃતાનામ્ ॥ સમુદાચારસમન્વાગમઃ કતમઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં યો ય એવ ધર્મઃ સંમુખીભૂતઃ કુશલો વા અકુશલો વા અવ્યાકૃતો વા તસ્ય સમુદાચારસમન્વાગમેન સમન્વાગતઃ ॥ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ કુશલાનાં ધર્માણાં બીજસમન્વાગમેન સમન્વાગતો ઽસમન્વાગતશ્ચ વક્તવ્યઃ ॥ આત્યન્તિકઃ પુનઃ સંક્લેશસમન્વાગમઃ અપરિનિર્વાણધર્મકાણામિચ્છન્તિકાનાં દ્રષ્ટવ્યઃ । મોક્ષહેતુવૈકલ્યાદાત્યન્તિક એષાં હેત્વસમન્વાગમઃ ॥ સમન્વાગમકુશલઃ કમનુશંસં પ્રતિલભતે । આચયાપચયજ્ઞો ભવતિ ધર્માણામ્ । તથા આચયાપચયજ્ઞો ન કસ્યાં ચિલ્લૌકિક્યાં સંપત્તૌ વિપત્તૌ વા એકાન્તિકસંજ્ઞી ભવતિ યાવદેવાનુનયપ્રતિઘપ્રહાણાય ॥
અભિધર્મસમુચ્ચયે લક્ષણસમુચ્ચયો નામ પ્રથમઃ સમુચ્ચયઃ ॥
[અથાભિધર્મસમુચ્ચયશાસ્ત્રે વિનિશ્ચયસમુચ્ચયે સત્યપરિચ્છેદઃ પ્રથમઃ ॥ ]
વિનિશ્ચયઃ કતમઃ । સત્યવિનિશ્ચયો ધર્મવિનિશ્ચયઃ પ્રાપ્તિવિનિશ્ચ સાંકથ્યવિનિશ્ચયશ્ચ ॥
સત્યવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । ચત્વાયાર્યસત્યાનિ દુઃખં સમુદયો નિરોધો માર્ગશ્ચ । દુઃખસત્યં કતસત્ । તત્સત્ત્વજન્મતો જન્માધિષ્ટાનતશ્ચ વેદિતવ્યમ્ । સત્ત્વજન્મ કતમત્ । નરકસત્ત્વજન્મતિર્યક્પ્રેતેષુ મનુષ્યેષુ પૂર્વવિદેહેષ્વપગોદાનીયેષુ જામ્બૂદ્વીપેષુ ઉત્તરેષુ કુરુષુ દેવેષુ ચતુર્મા(હા)રાજકાયિકેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ યામેષુ તુષિતેષુ નિર્માણરતિષુ પરનિર્મિતવશવર્તિષુ બ્રહ્મપુરોહિતેષુ મહાબ્રાહ્મેષુપરીત્તાભેષ્વ (પ્રમાણાભેષુ આભાસ્વરેષુ પરીત્તશુભેષ્વ)પ્રમાણશુભેષુ શુભકૃત્સ્નેષ્વનભ્રકેષુ પુણ્યપ્રસવેષુ વૃહત્ફલેષ્વ સંજ્ઞિસત્ત્વેષ્વબૃહેષ્વતપેષુ સુદૃશેષુ સુદર્શનેષ્વકનિષ્ઠેષ્વાકાશાનન્ત્યાયતનેષુ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનેષ્વાકિઞ્ચન્યાયતનેષુ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનેષુ ॥
જન્માધિષ્ઠાનં કતમત્ । ભાજનલોકઃ । વાયુમણ્ડલે અપ્મણ્ડલમ્પ્રતિષ્ઠિતમ્ । અપ્મણ્ડલે પૃથિવીમણ્ડલમ્ । પૃથિવીમણ્ડલે સુમેરુઃ સપ્તકાઞ્ચનપર્વતાઃ ચત્વારો દ્વીપાઃ અષ્ટાવન્તરદ્વીપાઃ અભ્યન્તરઃ સમુદ્રો વાહ્યસમુદ્રશ્ચતસ્રઃ સુમેરુપરિષણ્ડાઃ ચતુર્મહારાજકાયિકાનાં વાપસ્ત્રિંશાનાં સ્થાનાન્તરાણિ ચક્રચાડઃ પર્વતઃ આકાશે વિમાનાનિ યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્ત્તિનાં દેવાનાં રૂપાવચરાણાં ચ અસુરાણાં સ્થાનાન્તરાણિ નારકાણાં સ્થાનાન્તરાણિ । ઉષ્ણનરકાઃશીતનરકાઃ પ્રત્યેકનરકાશ્ચ તદેકત્યાનાં ચ તિર્યક્પ્રેતાનાં સ્થાનાન્તરાણિ યાવદાદિત્યાઃ પરિચરન્તો દિશો ઽવભાસયન્તે વૈરોચનાસ્તાવત્સાહસ્રકે લોકે સહસ્રં ચન્દ્રાણાં સહસ્રં સૂર્યણાં સહસ્રં સુમેરૂણાં પર્વતરાજાણાં સહસ્રં ચતુર્ણાં દ્વીપાનાં સહસ્રં ચતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવાનાં સહસ્રં ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં સહસ્રં યામાનાં સહસ્રં તુષિતાનાં સહસ્રં નિર્માણરતીનાં સહસ્રં પરનિર્મિતવશવર્ત્તિનાં સહસ્રં બ્રહ્મલૌકિકાનામિદમુચ્યતે સહસ્રચૂડિકો લોકધાતુઃ ॥ સહસ્રં સહસ્રચૂડિકાનાં ધાતૂનામુચ્યતે દ્વિતીયો ( અભિધ્-સ્ 37 ) મધ્યમસાહસ્રો લોકધાતુઃ ॥ સહસ્રં મધ્યમસાહસ્રધાતૂનામુચ્યતે તૃતીયો મહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ । એવં સ ત્રિસાહસ્રો મહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ મહાચક્રવાડ પર્વતમણ્ડલ પરિવેષ્ટિતઃ । સ ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ સપ્રસંવર્ત્તવિવર્ત્તઃ । તથા ચ દેવઃ ચક્રાકારાન્ વૃષ્ટિવિન્દૂન્ નિરન્તરં નિરવચ્છિન્ન માકાશાદ્ વર્ષતિ । તથા ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ નિરન્તરં નિરવચ્છિન્ન મપ્રમાણો લોકધાતુઃ સંવર્ત્તિષ્યતે વા વિવર્ત્તિષ્યતે વા સંવર્ત્તતે વા સંવૃત્તસ્તિષ્ઠતિ વા વિવર્ત્તતે વા વિવૃત્તસ્તિષ્ઠતિ વા । યથા પૂર્વસ્યાં દિશિ તથા સર્વાસુ દશસુ દિક્ષુ । યશ્ચ સત્ત્વલોકો યશ્ચ ભાજનલોકઃ કર્મક્લેશઃ જનિતઃ કર્મક્લેશાધિપતેયશ્ચ સર્વમુચ્યતે દુઃખસત્યમ્ । પરિશુદ્ધલોકધાતુસ્તુ ન દુઃખસત્યસંગૃહીઃતો ન કર્મક્લેશ જનિતઃ ન કર્મક્લેશાધિપતેયશ્ચ । કેવલં મહાપ્રણિધાનેન વ્યવદાનકુશલમૂલાધિપતિના આકૃષ્યતે તદુત્પત્તિસ્થાનં ચાચિન્ત્યં કેવલં બુદ્ધેન બુધ્યતે ન ધ્યાયિનાં ધ્યાનગોચરઃ કિં પુનઃ ચિન્તયતામ્ ॥
અપિ ખલુ દુઃખલક્ષણપ્રભેદા અષ્ટૌ । "જાતિર્દુઃખં જરા દુઃખં વ્યાધિદુઃખં મરણં દુઃખમ્ અપ્રિયસંપ્રયોગો દુઃખં પ્રિયવિપ્રયોગો દુઃખં યદપીચ્છન્ન લભતે તદપિ દુઃખં સંક્ષિપ્તેન પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમ્" ॥ જાતિઃ કિમુપાદાય દુઃખમ્ । સંબાધદુઃખતાં તદન્યદુઃખાશ્રયતાં ચોપાદાય । જરા કિમુપાદાય દુઃખમ્ । કાલે વિપરીણતિદુઃખતામુપાદાય ॥ વ્યાધિ કિમુપાદાય દુઃખમ્ । ભૂતેષુ વિપરીણતિદુઃખતામુપાદાય ॥ મરણં કિમુપાદાય દુઃખમ્ । જીવિતવિપ્રણાશદુઃખતામુપાદાય ॥

અપ્રિયસંપ્રયોગઃ કિમુપાદાય દુઃખમ્ । સંયોગજ દુઃખતામુપાદાય ॥ પ્રિયવિપ્રયોગઃ કિમુપાદાય દુઃખમ્ । વિપ્રયોગજ દુઃખતામુપદાય ॥ યદપીચ્છન્ન લભતે તત્ કિમુપાદાય દુઃખમ્ । કામ્યફલાભાવજ દુઃખતામુપાદાય ॥ સંક્ષિપ્તેનપઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ કિમુપાદાય દુઃખમ્ । દૌષ્ઠુલ્યદુઃખતામુપાદાય ॥ એવમષ્ટૌ સંગૃહીતાનિ ષડ્ ભવન્તિ । સંવાધદુઃખં વિપરિણતિ દુઃખં સંપ્રયોગદુઃખં વિપ્રયોગદુઃખં કામ્યફલાભાવદુઃખં દૌષ્ઠુલ્યદુઃખં ચ ॥ એવં ષડ્ બાહુલ્યેનાષ્ટૌ ભવન્તિ । ( અભિધ્-સ્ 38 ) ષડ્ સમાનાન્યષ્ટૌ ભવન્તિ ॥ યદુક્તં તિસ્રો દુઃખતાઃ । તાસુ અષ્ટૌ દુઃખાનિ સંગૃહિતાનિ ભવન્તિ । તત્ર કથં તિસૃષુ સંગૃહીતાન્યષ્ટૌ અષ્ટસુ વા સંગૃહીતાસ્તિસ્રઃ । પારંપર્ષલક્ષણ સંગ્રહાત્ । જાતિર્દુખં જરા દુઃખં વ્યાધિર્દુઃખં મરણં દુઃખમ્ અપ્રિયસંપ્રયોગો દુઃખમિતિ સન્તાનદુઃખદુઃખતા । પ્રિયવિપ્રયોગો દુઃખં યદપીચ્છન્ન લભતે તદપિ દુઃખં તદ્વિપરિણામદુઃખતા । સંક્ષિપ્તેન પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખં તત્ સંસ્કારદુઃખતા ॥ યદુક્તં દ્વિવિધે દુઃખે ઇતિ । તત્ સંવૃતિસત્યેન દુઃખં પરમાર્થસત્યેન દુઃખં ચ । કતમત્ સંવૃતિસત્યેન દુઃખં કતમત્ પરમાર્થસત્યેન દુઃખમ્ । જાતિર્દુઃખં યાવત્ યદપીચ્છન્ન્ લભતે તદપિ દુઃખમિતિ સંવૃતિસત્યેન દુઃખમ્ । યદુક્તં સંક્ષિપ્તેન પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા દુઃખમિતિ પરમાર્થસત્યેન દુઃખમ્ ॥
દુઃખસત્યસ્ય સામાન્યલક્ષણં કતમત્ । અનિત્યલક્ષણં દુઃખલક્ષણં શૂન્યલક્ષણમનાત્મલક્ષણં ચ ॥ અનિત્યલક્ષણં કતમત્ । સમાસતો દ્વાદશવિધમ્ । અસલ્લક્ષણં વિનાશલક્ષણં વિપરિણતિલક્ષણં વિયોગલક્ષણં સન્નિહિતલક્ષણંધર્મતાલક્ષણં ક્ષણલક્ષણં પ્રબન્ધલક્ષણં વ્યાધ્યાદિ લક્ષણં ચિત્તચિત્તાકારવૃત્તિલક્ષણં ભોગસંપત્તિર્વિપત્તિ લક્ષણં ભાજનલોકસંવર્ત્તવિવર્ત્તલક્ષણમ્ ॥ અસલ્લક્ષણં કતમત્ । સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ સર્વકાલિ કાત્માત્મીયતા નિત્યાભાવઃ ॥ વિનાશલક્ષણં કતમત્ । સંસ્કારાણામુત્પન્નાનાં નિરોધઃ । તક્તાલં ભૂત્વાભાવઃ ॥ વિપરિણતિલક્ષણં કતમત્ । સંસ્કારાણામન્યથાભાવઃ । પ્રબન્ધાસાદૃશ્યેન પ્રવૃત્તિઃ ॥ વિયોગલક્ષણં કતમત્ । સંસ્કારેષુ વશિત્વભ્રંશઃ પરૈઃસ્વીકરણં વા । સન્નિહિતલક્ષણં કતમત્ । સમુપસ્થિતાનિત્યતા । યત્તદાનીમેવાનુભૂયમાનાનિત્યતા ॥ ધર્મતાલક્ષણં કતમત્ । આગામિન્યનિત્યતા । યામાવશ્યમનુભવિષ્યતિ ॥ ક્ષણલક્ષણં કતમત્ । સંસ્કારાણાં ક્ષણાદૂર્દ્ધમનવસ્થાનમ્ ॥ પ્રબન્ધલક્ષણં કતમત્ । અનાદિમતિ સંસ્કારે ઉત્પન્નનિરુદ્ધા નાં પ્રબન્ધાપ્રહાણમ્ ॥ વ્યધ્યાદિ લક્ષણ કતમત્ । ( અભિધ્-સ્ 39 ) ચતુર્ણાં ભૂતાનાં કાલોપભોગઃ જીવિતવિપરિણામઃ । ચિત્તચિત્તાકાર વૃત્તિલક્ષણં કતમત્ । કદાચિત્ સારાગં ચિત્તં સંભવતિ કદાચિદ્ વીતરાગં ચિત્તં સંભવતિ । યદ્વત્ સદ્વેષં વા વીતદ્વેષં વા સમોહં વા વીતમોહં વા સંક્ષિપ્તં વા વિહિસાં વા નિમ્નં વા ઉન્નતં વા ઉદ્ધતં વા અનુદ્ધતં વા ઉપશાન્તં વા અનુપશાન્તં વા સમાહિત વા અસમાહિતં વા । એવમાદિ ચિત્તસંસારવૃત્તિઃ ॥ ભોગસંપત્તિવિપત્તિ લક્ષણં કતમત્ । સંપત્તીનામન્તે વિપત્તિર્વિનાશઃ । ભાજનલોકસંવર્ત્ત વિવર્ત્ત લક્ષણં કતમત્ । અગ્ન્યમ્બુવાયુભિસ્ત્રિવિધઃ સંવર્ત્તવિવર્ત્તઃ । તિસૃણાં સંવર્ત્તર્નાનાં શીર્ષાણિ દ્વિતીય તૃતીય ચતુર્થધ્યાનાનિ । ચતુર્થધ્યાને વાહ્યાનાં વિમાનાનાં તુ વાહ્યાભાવત્ એવ સંવર્ત્તવિવર્ત્તઃ । કેવલં તૈર્દેવૈઃ તાનિ વિમાનાનિ સહ નિર્વર્ત્તન્તે સહ નિરુધ્યન્તે એતદુચ્યતે સંવર્ત્ત વિવર્ત્તઃ ॥ અપિ ખલુ ત્રયો ઽન્તરકલ્પાઃ દુર્ભિક્ષવ્યાધિશસ્ત્રૈર્ભવન્તિ । હીનસ્ય ત્રિવિધકલ્પાસ્યાન્તે તૈઃ શસ્ત્રાદિભિર્નિર્યાણં ભવતિ । યદાલોકધાતુઃ સંવૃત્તો ભવતિ । એકો ઽન્તરકલ્પ પ્રથમઃ અપકર્ષઃ । એકાન્તરકલ્પઃ પશ્ચિમ ઉત્કર્ષઃ । અષ્ટાદશ અન્તરકલ્પા ઉત્કર્ષાપકય । એવં ચ વિંશતિમન્તરકલ્પાન્ લોકધાતુઃ સંવર્ત્તતે । વિંશતિમાતરકલ્પાત્ લોકધાતુર્વિવર્ત્તતે । વિંશતિમન્તરકલ્પાન્ લોકધાતુર્વિવૃત્તસ્તિષ્ઠતિ । સંકલિકાશ્ચૈતે ઽશીતિરન્તરકલ્પા એકો મહાકલ્પો ભવતિ । તયા કલ્પસંખ્યાયા રૂપારૂપ્યાચરાણાં દેવાનામાયુઃપ્રમાણં વર્ણ્યતે ॥ યદુક્તમ્ અન્યતરે, સત્ત્વા આયુઃક્ષયાદ્ વા પુણ્ય ક્ષયાદ્ વા કર્મક્ષયાદ્ વા તસ્માદધિષ્ઠાનાત્ ચ્યવન્તે ઇતિ । તત્ર આયુદાયઃ કતમઃ । કાલે મરણમ્ । પુણ્યક્ષયઃ કતમઃ । અકાલે મરણમ્ અપુણ્યમરણમ્ । યેન સત્ત્વા આસ્વાદ સમાપત્ત્યાં રજ્યન્તે । પુણ્યક્ષયાચ્ચ હેતોઃ તે જીવિતાચ્ચ્યવન્તે । કર્મક્ષયઃ કતમઃ । ઉપપદ્યવેદનીયકર્મણઃ અપરપર્યાવેદનીયકર્મણશ્ચ ઉભયો ક્ષયાન્મરણ ।
દુઃખલક્ષણં કતમત્ । તિસ્રો દુઃખતાઃ અષ્ટાકા વા દુઃખં ષડાકારં વા ( અભિધ્-સ્ 40 ) દુઃખં બાહુલ્યેન પૂર્વમુક્તં તદ્ દુઃખં નામ । કિં પ્રતીત્યસૂત્રે ઉક્તં યદનિત્યં તદ્ દુઃખમિતિ । ઉભયાંશિકીમનિત્યતાં પ્રતીત્ય દુઃખલક્ષણં પ્રજ્ઞાયતે । ઉત્પાદાંશિકીમનિત્યતાં પ્રતીત્ય દુઃખદુઃખતા પ્રજ્ઞાયતે । વ્યયાંશિકીમનિત્યતાં પ્રતીત્ય વિપરિણામદુઃખતા પ્રજ્ઞાયતે । ઉભયાંશીકિમનિત્યતાં પ્રતીત્ય સંસ્કારદુઃખતા પ્રજ્ઞાયતે ॥ તથા ચ સંસ્કારાનિત્યતાં સંસ્કારવિપરિણામતાં ચ સંધાયોક્તં ભગવતા મયા યત્કિંચિદ્ વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેતિ ॥ અપિ ખલુ ઉત્પાદવ્યયધર્મદ્વયાનુગતેષુ સંસ્કારેષુ જાત્યાદયો ઽષ્ટૌ દુઃખાનિ । પ્રજ્ઞાયન્તે ઇત્યભિસંધાય બુદ્ધેન ભાષિતં યદનિત્યં તદ્ દુઃખમિતિ । અપિ ચ અનિત્યેષુ સંસ્કારેષુ જાત્યાદિકં દુઃખં પ્રજ્ઞાયતે ઇતિ અનિત્યતો દુઃખં ન સર્વે સંસ્કારા ઇત્યત્રાધિસન્ધિર્વેદિતવ્યઃ ॥
શૂન્યતાલક્ષણં કતમત્ । તેષુ તસ્ય અભાવઃ । અનેન નયેન સમનુપશ્યનાશૂન્યતા । પુનઃ તેષુ અન્યસ્ય ભાવઃ । અનેન નયેન યથાભૂતજ્ઞાનભાવઃ । એતદ્ વતારશૂન્યતોચ્યતે । યથાભૂતજ્ઞાનમવિપરીતો ઽર્થઃ । તેષુ અભાવઃ કતમઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ નિત્યધ્રુવકૂટસ્થાવિપરિણામધર્માત્માત્મીયાભાવઃ । અનેન નયેન તેષાં શૂન્યતા । તેષુ અન્યસ્ય ભાવઃ કતમઃ । તે ષ્વેવ નૈરાત્મ્યમ્ । તચ્ચ આત્મનો નાસ્તિતા અનાત્મનો ઽસ્તિતા સતી શૂન્યતા ॥ એતદભિસંધાયોક્તં ભગવતા સતો યથાભૂતજ્ઞાનં ભાવઃ । અસતો યથાભૂતજ્ઞાનમભાવઃ ॥ અપિ ખલુ ત્રિવિધા શૂન્યતા । સ્વભાવશૂન્યતા તથાભાવશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતા ચ । આદ્યા પરિકલ્પિતા દ્રષ્ટવ્યા । તૃતીયા પરિનિષ્પન્નસ્વભાવા દ્રષ્ટવ્યા ॥

અનાત્મલક્ષણં કતમત્ । યથાત્મવાદે સ્થિતસ્ય આત્મલક્ષણસ્ય સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ ( અભિધ્-સ્ 41 ) તલ્લક્ષણસ્યાભાવઃ । સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ આત્મલક્ષણાભાવતામુપાદાય । ઇદમુચ્યતે અનાત્મલક્ષણમ્ ॥ એતદભિસંઘાયોક્તં ભગવતા સર્વે ધર્મા અનાત્માન ઇતિ ॥ અપિ ચોક્તં ભગવતા નૈતત્ સર્વં મમ નૈષો ઽહમસ્મિ ન મે સ આત્મા ઇતિ । એવમેતં યથાભૂતં સંપ્રજ્ઞાય દ્રષ્ઠવ્યમ્ ઇતિ તસ્ય કો ઽર્થ ઉક્તઃ । બહિર્ધાવસ્તભિસંધાયોક્તં નૈતત્ સર્વં મમેતિ । કુત એતત્ । બહિર્ધાવસ્તુનિ કલ્પિતાત્મીયલક્ષણમ્ । અતઃ આત્મીયનિષ્કર્ષણમ્ । અધ્યાત્મવસ્તુનિ પરિકલ્પિતાત્માત્મીયલક્ષણમ્ । અત આત્માત્મીયોભયનિષ્કર્ષણમ્ ।
પૂર્વમુક્તમ્ અનિત્યં ક્ષણલક્ષણમિતિ । તત્ કથં જ્ઞાયતે । યથા ચિત્તચૈતસિકાનાં ક્ષણિકતા તથા રૂપાદીનામપિ ક્ષણિકતા દ્રષ્ટવ્યા । ચિત્તોપાત્તતામુપાદાય ચિત્તૈકયોગક્ષેમતામુપાદાય ચિત્તવિકારતદ્વિકારતામુપાદાય ચિત્તાશ્રયતામુદાપાદાય ચિત્તાધિપત્યસંભૂતતામુપાદાય ચિત્ત્વશવર્ત્તિનાં ચોપાદાય ॥ અપિ ખલુ અત્યન્તવિકારોપાલબ્ધિતામુપાદાય ઉત્પન્નસ્ય ચાનપેક્ષ્ય પ્રત્યયં સ્વરસવિનાશિતામુપાદાય રૂપસ્યાપિ ક્ષણિકતા દ્રષ્ટવ્યા ॥
યદુક્તં યત્કિંચિદ્રૂપં સર્વન્તચ્ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ ચ મહાભૂતાન્યુપાદાયેતિ । તત્કિં સન્ધાયોક્તમ્ । સંભવં સન્ધાયોક્તમ્ । એકદેશાશ્રયીભાવાર્થ ઉપાદાયાર્થઃ ॥ યત્ર પુનઃ સમુદાયે યદ્ભૂતમુપલભ્યતે તત્તત્રા સ્તિતિ વક્તવ્ય । (અસ્તિ એકભૌતિકઃ અસ્તિ દ્વિભૌતિકઃ) અસ્તિ યાવત્સાર્વભૌતિકઃ । ઉપાદાયરૂપે ઽપિ યદુપાદાયરૂપં યસ્મિન્ સમુદાય ઉપલભ્યતે તત્તત્રાસ્તીતિ વેદિતવ્યમ્ ॥ યત્પુનરૂચ્યતે પરમાણુસંચિત્તો રૂપ સમુદાય ઇતિ તત્ર નિઃશરીરઃ ( અભિધ્-સ્ 42 ) પરમાણુર્વેદિતવ્યઃ । બુદ્ધ્યા પર્યન્તપ્રભેદતસ્તુ પરમાણુવ્યવસ્થાનં પિણ્ડસંજ્ઞાવિભાઘનતામુપાદાય રૂપે દ્રવ્યાઃ પરિનિષ્પત્તિપ્રવેશતાં ચોપાદાય ॥
તત્ પુનરેતદ્ દુઃખમસ્તિ વિપુલમસંલિખિતં સંલિખિતં સંલિખિતા સંલિખિતં ચ ॥ અસ્તિ મધ્યમસંલિખિતમ્ અસ્તિ તનુકમસંલિખિતમ્ અસ્તિ તનુત્તરં સંલિખિતમ્ અસ્તિ તનુતમં સંલિખિતમ્ અસ્ત્યદુઃખં દુઃખપ્રતિભાસં મહાસંલેખપ્રત્યુપસ્થાનં ચ ॥ કતમદ્વિપુલં દુઃખમસંલિખિતમ્ । યત્કામાવચરમનુપચિતકુશલમૂલાનામ્ ॥ કતમત્સંલિખિતમ્ । તદેવોત્પન્નમોક્ષભાગીયાનામ્ ॥ કતમત્સંલિખિતાસંલિખિતમ્ । તદેવ લૌકિકવૈરાગ્યાયાવરોપિતકુશલમૂલાનામ્ ॥ કતમન્મધ્યમસંલિખિતમ્ । રૂપધાતૂપપન્નાનાં વિવર્જિતમોક્ષભાગીયાનામ્ । કતમત્તનુકમસંલિખિતમ્ ॥ આરૂપ્યોપપન્નાનાં વિવર્જિતમોક્ષભાગીયાનામ્ ॥ કતમત્તનુત્તરં સંલિખિતમ્ । યચ્છૈક્ષાણામ્ ॥ કતમત્તનુતમં સંલિખિતમ્ । યદશૈક્ષાણાં જીવિતેન્દ્રિયપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ ॥ કતમદદુઃખં દુઃખપ્રતિભાસં મહાસંલેખપ્રત્યુપસ્થાનમ્ । યત્પારમિપ્રાપ્તાનાં બોધિસત્ત્વાનામચિન્ત્ય ભવોપપત્તિષુ ॥
યદુક્તં મરણં દુઃખમિતિ । તત્ર મરણં ત્રિવિધમ્ । કુશલચિત્તસ્યાવ્યાકૃતચિત્તસ્ય ચ ॥ પટુકે ચિત્તપ્રકારે સ્વકુશલ મૂલબલાધાનતો (વા) પરોપસંહારતો વા કુશલચિત્તસ્ય મરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ પટુક એવ ચિત્તપ્રકારે સ્વાકુશલમુલબલાધા નતો વા પરોપસંહારતો વા અકુશલચિત્તસ્ય મરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ પટુકે વા ચિત્તપ્રકારે અપટુકે વા તદુભયવૈ કલ્યાદભિસંસ્કારાસમર્થસ્ય વા અવ્યાકૃતચિત્તસ્ય મરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ શુભકારિણઃ અધઃકાય સ્તત્પ્રથમતઃ શીતીભવતિ ॥ અશુભકારિણઃ પુનઃ ઊર્ધ્વંકાયઃ શીતીભવતિ ॥ તત્રાશુભકારિણો ઽન્તરાભવો ઽભિનિર્વર્ત્તતે । તદ્યથા કૃષ્ણસ્ય કુતપસ્ય નિર્ભાસો ઽન્ધકારતમિસ્રાયા વા રાત્ર્યાઃ ॥ અશુભકારિણસ્તદ્યથા શુક્લસ્ય પરસ્ય નિર્ભાસજ્યોત્સ્નાયા વા રાત્ર્યાઃ । અન્તરાભવ(ઃ) કામધાતૌ રૂપધાતૌ ચોપપદ્યમાનસ્યારૂપધાતોશ્ચયમાનસ્ય । ( અભિધ્-સ્ 43 ) સ ચ મનોમયો ગન્ધર્વ ઇત્યપિ । પરં સપ્તાહં તિષ્ઠત્યન્તરેણ ચ્યવતે । એકદા ચ વ્યાવર્ત્તતે । તત્રસ્થશ્ચ કર્મોપચિનોનિ સભાગાંશ્ચ સત્ત્વાન્ પશ્યતિ । યત્ર ચોપપદ્યતે તદાકૃતિરપ્રતિહતગતિશ્ચ । ઋદ્ધિમાનિવ વાશુગામી ઉપપત્ત્યાયતને પ્રતિહન્યતે । ઉપપત્ત્યાયતને તુલાવનામોન્નામયોગેન ચ્યવતે પ્રતિસન્ધિ ચ વધ્નાતિ । અન્તરાભવસ્થશ્ચોપપત્ત્યાયતને રાગમુત્પાદયતિ । યદન્યશ્ચ ક્લેશઃ પ્રત્યયો ભવતિ । સહરાગેણાન્તરાભવો નિરુધ્યતે કલલં ચ સવિજ્ઞાનકમુત્પદ્યતે ॥ સ ચ વિપાકસ્તત ઊર્ધ્વમિન્દ્રિયાભિન્રિવૃત્તિઃ યથા પ્રતિત્યસમુત્પાદે ચતૃસૃષ્વાયોનિષુ । અણ્ડજાયાં જરયુજાયાં સંસ્વેદજાયામુપપદુકાયઞ્ચ ॥ 0 ॥
(અથ વિનિશ્ચયે સત્યપરિચ્છેદે પ્રથેમે દ્વિતીયો ભાગઃ)
સમુદયસત્યં કતમત્ । ક્લેશઃ ક્લેશાધિપતેયઞ્ચ કર્મ ॥ પ્રાધાન્યનિર્દ્દેશસ્તુ (? શાસ્તુ) ભગવતા તૃષ્ણા પૌનર્ભવિકી નન્દીરાગસહગતા તત્ર તત્રાભિનન્દિની સમુદયસત્યનિર્દેશેન નિર્દિષ્ટા ॥ પ્રાધાન્યાર્થઃ કતમઃ । યઃ સર્વત્રગાર્થઃ ॥ સર્વત્રગાર્થઃ કતમઃ । તથ હિ તૃષ્ણા વસ્તુસર્વત્રગા અવસ્થાસર્વત્રગા અધ્વસર્વત્રગા ધાતુસર્વત્રગા એષણા સર્વત્રગા પ્રકારસર્વત્રગા ચ કેશઃ કતમઃ । પરિસંખ્યાનતો ઽપિ લક્ષણતો ઽપ્યુત્થાન તો ઽપ્યાલમ્બનતો ઽપિ સંપ્રયોગતો ઽપિ પર્યાયતો ઽપિ વિપ્રતિપત્તિતો ઽપિ ધતુતો ઽપિ નિકાયતો ઽપિ પ્રહાણતો ઽપિ ક્લેશો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પરિસંખ્યાનં કતમત્ ॥ ષટ્ ક્લેશા દશ વા ॥ ષટ્ ક્લેશાઃ કતમત્ । રાગઃ પ્રતિઘો માનો ઽવિદ્યા વિચિકિત્સા દૃષ્ટિશ્ચ ॥ ત એવ દૃષ્ટેઃ પઞ્ચાકાર્જભેદેન દશ ભવન્તિ ॥ લક્ષણં કતમત્ । યો ધર્મ ઉત્પદ્યમાનો ઽપ્રશાન્તલક્ષણ ઉત્પદ્યમાનેન યેન કાય ચિત્તપ્રબન્ધાપ્રશમપ્રવૃત્તિઃ । ઇદં ક્લેશલક્ષણમ્ । ઉત્થાનં કતમત્ । ક્લેશાનુશયશ્ચાપ્રહીણો ભવતિ ક્લેશસ્થાનીયશ્ચ ધર્મ આભાસગતો ભવતિ । તત્ર ચ અયોનિશો મનસ્કારઃ પ્રત્યવસ્થિતો ભવતિ । એવં ક્લેશ ઉત્પદ્યતે । ઇદમુચ્યતે ઉત્થાનમ્ ॥ આલમ્બનં કતમત્ સર્વક્લેશપ્રયોગઃ ॥ સર્વક્લેશાલમ્બનં સર્વક્લેશવસ્ત્વાલમ્બનં ( અભિધ્-સ્ 44 ) ચ । અપિ ખલુ કામાવચરઃ ક્લેશઃ સ્થાપયિત્વા અવિદ્યા દૃષ્ટિ વિચિકિત્સાં ચ તદન્યઃ ઉર્ધ્વભૂમ્યનાલમ્બનઃ । ઊર્ધ્વભૂમિકઃ ક્લેશઃ અધોભૂમ્યનાલમ્બનઃ । તદ્ભૂમિતો વીતરાગત્વાત્ । નિરોધમાર્ગસત્યા લમ્બનઃ ક્લેશો નિરોધમર્ગાલમ્બનાનભિશ્લિષ્ટઃ । તત્પરિકલ્પસ્ત્વસ્યાલમ્બનમિત્યુચ્યતે ॥ ક્લેશઃ પુનર્દ્વિવિધઃ । અવસ્તુકાલમ્બનઃ સવસ્તુકાલમ્બનશ્ચ ॥ અવસ્તુકાલમ્બનઃ કતમઃ દૃષ્ટયો દૃષ્ટિસંપ્રયુક્તાશ્ચ ધર્માઃ ॥ તદન્યઃ સવસ્તુકાલમ્બન ઇત્યુચ્યતે ॥

સંપ્રયોગઃ કતમઃ । રાગઃ પ્રતિઘેન ન સંપ્રયુજ્યતે । પ્રતિઘવદ્વિચિકિત્સયાપિ ન સંપ્રયુજ્યતે । શિષ્ટેષુ સંપ્રયોગો લભ્યતે ॥ યથા રાગસ્તથા પ્રતિઘો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્રતિઘો રાગેણ માનેન દૃષ્ટ્યા ચ ન સંપ્રયુજ્યતે ॥ માનઃ પ્રતિઘેન વિચિકિત્સયા ચ ન સંપ્રયુજ્યતે ॥ અવિદ્યા દ્વિવિધા । સર્વક્લેશસંપ્રયુક્તા અવિદ્યા । અસામાન્યા અવિદ્યા । અસામાન્ય અવિદ્યા કતમા । સત્યેષ્વજ્ઞાનમ્ ॥ દૃષ્ટિઃ પ્રતિઘેન વિચિકિત્સયા ચ ન સંપ્રયુજ્યતે ॥ ક્રોધાદય ઉપક્લેશા અન્યો ઽન્યં ન સંપ્રયુજ્યન્તે ॥ આહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં ચ સર્વત્રાકુશલે સામાન્યેન સંપ્રયુજ્યેતે ॥ સ્ત્યાનમૌદ્ધત્યમાશ્રદ્ધ્યં કૌસીદ્યં પ્રમાદશ્ચ સર્વત્ર ક્લિષ્ટે સંપ્રયુજ્યતે ॥
પર્યાયઃ કતમઃ । સર્વક્લેશા નાનાર્થાશ્રયા નાનવસ્થાઃ પર્યાયાઃ । સંયોજનં બન્ધનં અનુશયઃ ઉપક્લેશઃ પર્યવસ્થાનમ્ ઓઘઃ યોગઃ ઉપાદાનમ્ ગ્રન્થઃ નિવરણમ્ ખિલઃ મલઃ નિઘઃ શલ્યઃ કિંચનઃ દુશ્ચરિતમ્ આસ્રવઃ વિઘાતઃ પરિદાહઃ રણઃ જ્વરઃ વનસઃ વિબન્ધઃ ॥
સંયોજનાનિ કતિ કથં સંયોજનં કુત્ર સંયોજનમ્ । સંયોજનાનિ નવ । અનુનયસંયોજનમ્ પ્રતિઘસંયોજનમ્ માનસંયોજનમ્ અવિદ્યાસંયોજનમ્ દૃષ્ટિસંયોજનમ્ પરામર્શસંયોજનમ્ વિચિકિત્સાસંયોજનમ્ ઈર્ષ્યાસંયોજનમ્ માત્સર્યસંયોજનં ચ ।
અનુનયસંયોજનં કતમત્ । ત્રૈધાતુકો રાગઃ । અનુનયસંપ્રયોજનેન સંપ્રયુક્તઃ ત્રૈધાતુકં નોદ્વેજયતિ । અનુદ્વેગેન કુશલસમુદાચારઃ કુશલાસમુદાચારશ્ચ । તેન આયત્યાં દુઃખાભિનિવૃત્તો દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥
પ્રતિઘસંયોજનં કતમત્ । સત્ત્વેષુ દુઃખે દુઃખસ્થાનીયેષુ ન ધર્મેષુ ચિત્તસ્ય વિહિંસા । પ્રતિઘસંયોજનેન સંપ્રયુક્તો પ્રતિઘનિમિત્તેષુ ચિત્તં નોપેક્ષતે । અનુપેક્ષયા ચ અકુશલસમુદાચારઃ કુશલાસમુદાચારશ્ચ । તેન આયત્યાં લૌકિકદુઃખાભિનિવૃત્તૌ દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥
માનસંયોજનં કતમત્ । સપ્ત માનાઃ । માનો ઽતિમાનો માનતિમાનો ઽસ્મિમાનો ઽભિમાન ઊનમાનો મિથ્યામાનશ્ચ । માનઃ કતમઃ । હીનાન્ શ્રેયાનસ્મિ (અ) સદૃશેન સદૃશો ઽસ્મીતિ વા યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । અતિમાનઃ કતમઃ । સદૃશાત્ શ્રેયાનસ્મિ શ્રેયસા સદૃશો ઽસ્મીતિ વા યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । માનાતિમાનઃ કતમઃ । શ્રેયસઃ શ્રેયાનસ્મીતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । અસ્મિમાનઃ કતમઃ । પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વાત્માત્મીયાભિનિવેશાદ્યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । અભિમાનઃ કતમઃ । અપ્રાપ્ત ઉત્તરે વિશેષા ધિગમે પ્રાપ્તો મયેતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । ઊનમાનઃ કતમઃ । વહ્વન્તરવિશિષ્ટાદલ્પાન્તરહીનો ઽસ્મીતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । મિથ્યામાનઃ કતમઃ । અગુણવતો ગુણવાનસ્મીતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ । માનસંયોજનેન સંપ્રયુક્ત આત્માત્મીયૌ ન સંજાનાતિ । અસંજ્ઞાનાત્ આત્માત્મીયગ્રહઃ અકુશલસમુદાચારઃ કુશલા સમુદાચારશ્ચ । તેનાયત્યાં દુઃખાભિનિવૃત્તૌ દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥
અવિદ્યાસંયોજનં કતમત્ । ત્રૈધાતુકમજ્ઞાનમ્ । અવિદ્યસંયોજનેન સંપ્રયુક્તા દુઃખધર્માન્ સમુદયધર્માન્ નાધ્યવસ્યતિ । અનધ્યવસાયેન અકુશલસમુદાચારઃ કુશલાસમુદાચારશ્ચ । તેનાયત્યાં લૌકિકદુઃસ્વાભિનિવૃત્તૌ દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥

દૃષ્ટિસંયોજનં કતમત્ । તિસ્રો દૃષ્ઠયઃ । સત્કાયદૃષ્ટિરન્તાગ્રાહદૃષ્ટિર્મિથ્યાઃદૃષ્ટિશ્ચ । દૃષ્ટિસંયોજનેન સંપ્રયુક્તો મિથ્યાનિઃસરણં પરિકલ્પિતવિપ્રતિસારં પર્યેષને અભિનિવિશતે । મિથ્યાનિઃસરણાભિનિવેશેનાકુશલસમુદાચારઃ કુશલાસમુદાચારશ્ચ । તેનાયત્યાં લૌકિકદુઃખભિનિવૃત્તૌ દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥
પરામર્શસંયોજનં કતમત્ । દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવ્રતપરામર્શશ્ચ । ( અભિધ્-સ્ 46 ) પરામર્શસંયોજનેન સંપ્રયુક્તો મિથ્યાનિઃસરણોપાયં કલ્પયત્યભિનિવિશતે । મિથ્યાનિઃસરણોપાયામિનિવેશેનાકુશલસમુદાચારઃ કુશલાસમુદાચારશ્ચ । તેનાયત્યાં લૌકિકદુઃખાભિનિવૃત્તૌ દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥
વિચિકિત્સાસંયોજનં કતમત્ । સત્યેષુ વિમતિઃ । વિચિકિત્સાસંયોજનેન સંપ્રયુક્તો બુદ્ધધર્મસંઘેષુ રત્નેષુ વિચિકિત્સતે રત્નત્રયં ન સમુદાવરતિ । રત્નત્રયાસમુદાચારેણાકુશલસમુદાચારઃ કુશલાસનુદાચારશ્ચ । તેનાયત્યાં લૌકિકદુઃખાભિનિવૃત્તૌ દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥
ઈર્ષ્યાસંયોજનં કતમત્ । લાભસત્કારાધ્યવસિતસ્ય પરસંપત્તાવમર્ષકૃતશ્ચેતસો વ્યારોષઃ । ઈર્ષ્યાસંયોજનેન સંપ્રયુક્તો લાભસત્કારાન્ અનુનયતિ ધર્મં ન ગુરુકરોતિ । લાભસત્કારગુરુકારેણા કુશલસમુદાચારઃ કુશલાસમુદાચારશ્ચ । તેનાયત્યાં લૌકિકદુઃખભિનિવૃત્તૌ દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥
માત્સર્યસંયોજનં કતમત્ । લાભસત્કારાધ્યવસિતસ્ય પરિષ્કારેષુ ચેતસ આગ્રહઃ । માત્સર્યસંયોજનેન સંપ્રયુક્ત ઉપચયમનુનયતિ ત દ્વર્જનતાં ચ ન સત્કરોતિ । ઉપચયાનુનયેનાકુશલસમુદાચારઃ કુશલાસમુદાચારશ્ચ । તેનાયત્યાં લૌકિકદુઃખભિનિવૃત્તૌ દુઃખેન સંયુજ્યતે ॥
બન્ધનં ત્રિવિધમ્ । રાગબન્ધનં દ્વેષબન્ધનં મોહબન્ધનં ચ । રાગબન્ધનેન સત્ત્વાનાં વિપરીણામદુઃખતાયાં બન્ધનમ્ । દ્વેષબન્ધનેન સત્ત્વાનાં દુઃખદુઃખતાયાં બન્ધનમ્ । મોહબન્ધનેન સત્ત્વાનાં સંસ્કારદુઃખતાયાં બન્ધનમ્ । અપિચ રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય કુશલસમુદાચારેષુ ન વશવર્ત્તિતાં લભતે । અત ઉચ્યતે બન્ધનમ્ ॥
અનુશયાઃ સપ્ત । કામરાગાનુશયઃ પ્રતિઘાનુશયઃ ભવરાગાનુશયઃ માનાનુશયઃ અવિદ્યાનુશયઃ દૃષ્ટયનુશયઃ વિચિકિત્સાનુશયશ્ચ । કામરાગાનુશયઃ કતમઃ । કામરાગપક્ષીયં દૌષ્ઠુલ્યમ્ ॥ પ્રતિઘાનુશયઃ કતમઃ । પ્રતિઘપક્ષીયં દૌષ્ઠુલ્યમ્ ॥ ભવરાગાનુશયઃ કતમઃ । રૂપારૂપ્યરાગપક્ષીયં દૌષ્ઠુલ્યમ્ ॥ માનાનુશયઃ કતમઃ । માનપક્ષીયં દોષ્ઠુલ્યમ્ ॥ અવિદ્યાનુશયઃ કતમઃ અવિદ્યાપક્ષીયં દૌષ્ઠુલ્યમ્ ॥ દૃષ્ટ્યનુશયઃ કતમઃ । દૃષ્ટિપક્ષીયં દૌષ્ઠુલ્યમ્ ॥ વિચિકિત્સાનુશયઃ કતમઃ । વિચિકિત્સાપક્ષીયં દૌષ્ઠુલ્યમ્ ॥ કામૈષાણાયા અવિરતસ્ય કામરાગપ્રતિઘાનુશયાવનુશયાતે । ( અભિધ્-સ્ 47 ) ભવેષણાયા અવિરતસ્ય ભવરાગાનુશયો ઽનુશેતે । મિથ્યાબ્રહ્મચર્યૈષણાયા અવિરતસ્ય માનાવિદ્યાદૃષ્ટિ વિચિકિત્સાનુશયા અનુશેરતે । તે સત્ત્વા હીનપ્રતિપક્ષં લભન્તે મદો માનશ્ચોત્પદ્યતે આર્યસત્યેષુ સંમોહશ્ચ । મિથ્યામોક્ષં મોક્ષોપાયં ચ સંતોરયન્તિ બુદ્ધશાસનધર્મવિનયેષુ વિમતિઃ વિચિકિત્સા ચ ॥
ઉપક્લેશસ્તુ યક્લેશાસ્તે ઉપક્લેશા અપિ ભવન્તિ । ઉપક્લેશાસ્તુ ન ક્લેશાઃ । ક્લેશાન્ સ્થાપયિત્વા તદન્યઃ ક્લિષ્ટઃ સંસ્કારસ્કન્ધસંગૃહીતઃ સર્વશ્ચૈતસિકો ધર્મઃ । સ પુનઃ કતમઃ । ષડ્રાગાદીન્ ક્લેશાન્ સ્થાપયિત્વા ક્લિષ્ટઃ સંસ્કારસ્કન્ધસંગૃહીતઃ ક્રોધાદિકશ્ચૈતસિકો ધર્મઃ । અપિ ખલુ રાગો દ્વેષો મોહશ્ચ ચૈતસિકા ઉપક્લેશા ઉચ્યન્તે । યૈશ્ચિત્તે ઉપક્લેશો ન વૈરાગ્યં ન વિઉમોક્ષો નાવરણપ્રહાણમ્ । અત ઉચ્યન્તે ઉપક્લેશાઃ । તથા ચ ભગવતોક્તમ્ દીર્ઘરાત્રં વો રાગદ્વેષમોહા ઉપક્લિશ્યન્તુઇ વિક્ષિપન્તિ ચિત્રં સંક્લિશ્યન્તિ ।
પર્યવસ્થાનાન્યષ્ટૌ । સ્ત્યાનં મિદ્ધમૌદ્ધત્યં કૌકૃત્યમીર્ષ્યા માત્સર્યમાહિક્યમનપત્રાપ્યં ચ । પુનઃ પુનઃ ઉદ્વેગેન ચિત્તં પર્યયનહ્યન્તીતિ પર્યવસ્થાનાનિ । તથાચ શમથપ્રગ્રહનિમિત્તભાવનાકાલે તત્સન્નિશ્રય બ્રહ્મચર્યા દિશુદ્ધિ સંગૃહીતશીલ કાલે ચિત્તં પર્યવનહ્યન્તિ ॥
ઓઘશ્ચતુર્વિધઃ । કામૌઘઃ મવૌઘઃ દૃષ્ટ્ચોઘઃ અવિદ્યૌઘશ્ચ । સ્ત્રોતો ઽનુકૂલઃ પ્રવાહાવર્ત્ત ઓઘાર્થઃ । સંકેશાન્વયતઃ । આદ્યઃ કામૈષણાભાવના । દ્વિતીયઃ ભવૈષણાભાવના । અપરાવુભૌ મિથ્યાબ્રહ્મચર્યૈષણાભાવના । આશ્રયાશ્રિતસંબન્ધયોગેન ॥
યોગશ્ચતુર્વિધઃ । કામયોગઃ ભવયોગઃ દૃષ્ટિયોગઃ અવિદ્યાયોગશ્ચ । વિસંયોગપરિપન્થકરો યોગાર્થઃ । વિશુદ્ધિવિપર્યયતઃ । તે પુનર્યથાયોગમેષણાત્રયભાવના ।
ઉપાદાનાનિ ચત્વારિ । કામોપાદાનં દૃષ્ટ્યુપાદાનં શીલવ્રતોપાદાનમાત્મવાદોપાદાનં ચ । વિવાદમૂલોપાદાનં પૌનર્ભવિકોપાદાનં ચોપાદાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ( અભિધ્-સ્ 48 ) તેન કિં ભવતિ । કામરાગવિબન્ધગ્રેધાસંક્લેશહેતુના ગૃહિણો ઽન્યો ઽન્યં વિવદન્તિ । તદુ વિવાદમૂલં પ્રથમમુપાદનમ્ । દૃષ્ટિરાગવિબન્ધગ્રેધા સંક્લેશહેતુના પ્રવ્રજિતા અન્યો ઽન્યં વિવદન્તિ । તદ્ વિવાદમૂલમપરમુપાદાનત્રયમ્ ॥ દ્વાષષ્ટિર્દૃષ્ટિગતયો દૃષ્ટ્યુપાદાનમ્ । નાનાવૃતશીલૈઃ કૃચ્છ્રં તપઃ શીલવ્રતોપાદાનમ્ ॥ તદાશ્રિતા ચ સત્કાયદૃષ્ટિઃ આત્મવાદોપાદાનમ્ ॥ દૃષ્ટિશીલવ્રતોપાદાનાભ્યાં તીર્થ્યા અન્યો ઽન્યં વિવદન્તિ । આત્મવાદોપાદાને તુ તીર્થ્યા અન્યો ઽન્યં ન વિવદન્તિ । ધાર્મિકૈઃ સાર્ધમન્યો ઽન્યં વિવદન્તિ ॥ એવં ચ વિવાદમૂલે ઽભિનિવેશાત્ પૌનર્ભવિકદુઃખવિપાકોપાદાનાક્ષેપાચ્ચોપાદાનાન્યુચ્યન્તે ।
ગ્રન્થાશ્ચત્વારઃ । અભિધ્યાકાયગ્રન્થઃ વ્યાપાદકાયગ્રન્થઃ શીલવ્રત પરામર્શકાયગ્રન્થઃ તત્સત્યાભિનિવેશોપાદાનકાયગ્રન્થશ્ચ । સમાહિતમનઃસ્વભાવસ્ય કાયસ્ય પરિગ્રન્થાર્થેન ગ્રન્થો વેદિતવ્યઃ । તેન કિં ભવતિ । ચતુર્વિધં ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । વિત્તાદિષુ અનુનયહેતોઃ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । વિવાદસ્તુષુ અપ્રતિપત્તિહેતોઃ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । દુષ્કરશીલવ્રતદુઃખહેતોઃ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતે । અયોનિશો જ્ઞેય સન્તીરણહેતોઃ ચિત્તં વિક્ષિપ્યતેએ ॥
નિવરણાનિ પઞ્ચ । કામચ્છન્દનિવરણમ્ વ્યાપાદનિવરણમ્ સ્ત્યાનમિદ્ધનિવરણમ્ ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યનિવરણમ્ વિચિકિત્સાનિવરણં ચ । કુશલપક્ષસ્યાસંપ્રખ્યાનં નિવરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તચ્ચ પ્રવ્રજ્યાયામભિરતૌ ચોદનાયાં પ્રતિપત્તૌ શમથે પ્રગ્રહે ઉપેક્ષાયાં ચ ॥
ખિલસ્ત્રિવિધઃ । રાગખિલો દ્વેષખિલો મોહખિલશ્ચ । રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય પૂર્વાભ્યાસેન રાગાદિચર્યાપરિનિષ્પાદનમ્ । ચિત્તસ્યાદાન્તતયા અકર્મણ્યતયા દુર્વિમોક્ષતયા ચ સત્ત્વૈસ્તસ્યાશ્ચર્યાયા દુર્ભેદ્યત્વાત્ ખિલ ઇત્યુચ્યતે ॥
મલાસ્ત્રયઃ । રાગમલો દ્વેષમલો મોહમલશ્ચ । તચ્ચ રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય ( અભિધ્-સ્ 49 ) દૌશીલમ્ । તત્ સંપ્રજાનબ્દિઃ સબ્રહ્મચારિભિર્ગ્રામે વા અરણ્યે વા તથા કુર્વન્તં પશ્યદ્ભિરુચ્યતે અયં ખલ્વાયુષ્માન્ કરોત્યેવં કૃત્યં ચરત્યેવમાચરિતં ગ્રામકણ્ટક આમિષો ઽશુચિઃ । અતો મલા નામ ॥

નિઘાસ્ત્રયઃ । રાગનિઘો દ્વેષનિઘો મોહનિઘશ્ચ । રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય દીર્ઘકાલં પુનઃ પુનર્જાતિમરણેષુ વિલશ્યન્તે ઇત્યુચ્યન્તે નિઘાઃ ॥
શલ્યાસ્ત્રયઃ । રાગશલ્યો દ્વેષશલ્યો મોહશલ્યશ્ચ । રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય ભવે ભવોપકરણેષુ વા અધ્યેષણાસમુત્પાદેન પ્રબન્ધાનુપચ્છેદેન બુદ્ધે ધર્મે સંઘે દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગેષુ વા વિચિકિત્સાસમુત્પાદેન વા શલ્યા નામ ॥
કિંચનાસ્ત્રયઃ । રાગકિંચનો દ્વેષકિંચનો મોહકિંચનશ્ચ । રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય વિત્તસંચયેષુ સભયાઃ સવૈરા ભૂયો વિહારવિક્ષેપાઃ કિંચના નામ ।
દુશ્ચરિતાનિ ત્રીણિ । રાગદુશ્ચરિતં દ્વેષદુશ્ચરિતં મોહદુશ્ચરિતં ચ । રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતાનિ ચરન્તીતિ દુશ્ચરિતાનીત્યુચ્યતે । પુનઃ રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્યોત્પન્નાનાં બહૂનામકુશલદુશ્ચરિતાનામકુશલમૂલત્વેન ત્રિભિર્વ્યવસ્થાનમ્ । તત્ કથમ્ । સત્ત્વા લોકે આમિષકિંચિત્કહતો ચરન્તિ । લોકે ઽપકાર નિમિત્તપરિકલ્પહતોઃ દુશ્ચરિતં ચરન્તિ । લોકે મિથ્યાધર્માભિનિવેશહેતોઃ દુશ્ચરિતં ચરન્તિ । ઇતિ તે રાગદ્વેષમોહા દુશ્ચરિતાનિ અકુશલમૂલાનિ ।
આસ્રવાસ્રયઃ । કામાસ્રવો ભવાસ્રવો ઽવિદ્યાસ્રવશ્ચ । ચિત્તાવેસારં સ્ત્રતં કુર્વન્તી ત્યાસ્રવાઃ ઇત્યુચ્યન્તે । તે પુનઃ કથમ્ । બહિર્ધા વિસારં નિશ્રિત્ય કામાસ્રવઃ । અન્તર્ધાવિસારં નિશ્રિત્ય ભવાસ્રવઃ । તદુભયાશ્રયવિસારં નિશ્રિત્ય અવિદ્યાસ્રવઃ ॥
વિઘાતાસ્ત્રયઃ । રાગવિઘાતો દ્વેષવિઘાતો મોહવિઘાતશ્ચ । રાગદ્વેષમોહાન્નિશ્રિત્ય ભવે પરિષ્કરેષુ વા એષણા । અભાવે વિઘાતે સર્વદા દારિદ્ય દુઃખાદિભિઃ ક્લિષ્ટા ભવન્તીતિ વિઘાતાઃ ।
પરિદાહાસ્ત્રયઃ । રાગપરિદાહો દ્વેષપરિદાહો મોહપરિદાહશ્ચ । રાગદ્વેષમોહસન્નિશ્રયેણ અયોનિશો નિમિત્તાભિનિવેશો ઽનુવ્યઞ્જનાભિનિવેશશ્ચ । તેન નિમિત્તાનુવ્યઞ્જનાભિનિવેશેન કાયં ચિત્તં ચ પરિદહન્તીતિ પરિદાહાઃ ॥
ઉપાયાસાસ્ત્રયઃ । રાગોપાયાસો દ્વેષોપાયાસો મોહોપાયસશ્ચ । રાગદ્વેષમોહસન્નિશ્રયેણ તત્ર તત્ર રતિરધ્યવસાનં ચ । તદ્વિપરિણામે શોકપરિદેવનાદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયસૈઃ સ્પૃષ્ટા ભવન્તીત્યુ પાયાસાઃ ॥
રણાસ્ત્રયઃ । રાગરણો દ્વેષરણો મોહરણશ્ચ । રાગદ્વેષમોહસન્નિશ્રયેણ શસ્ત્રાદાનદણ્ડાદિભિઃ રણયન્તિ નાનાવિધં ભણ્ડનં કલહં કુર્વન્તીતિ રાગાદયો રણા ઉચ્યન્તે ॥
જ્વરાસ્ત્રયઃ । રાગજ્વરો દ્વેષજ્વરો મોહ જ્વરશ્ચ । રાગદ્વેષમોહસન્નિશ્રયેણ અધર્મરાગેણ મહાદહનેન પરિદહન્તિ વિષમલોભેન મહાદહનેન પરિદહન્તિ મિથ્યાધર્મેણ મહાદહનેન પરિદહન્તીતિ જ્વરા નામ ॥
વનસાસ્ત્રયઃ । રાગવનસો દ્વેષવનસો મોહવનસશ્ચ । રાગદ્વેષમોહસન્નિશ્રયેણ જાતિમરણમૂલેષુ સંસ્કારેષુ સંયોજયન્તિ સંજનયન્તિ સત્ત્વાન્ નાનાવિધકાયેષુ પઞ્ચગતિસંસારેષુ અભિનિર્વર્ત્તયન્તીતિ રાગાદયો વનસા ઇત્યુચ્યન્તે ॥
વિબન્ધાસ્ત્રયઃ । રાગવિબન્ધો દ્વેષવિબન્ધો મોહવિબન્ધશ્ચ । રાગદ્વેષમોહસન્નિશ્રયેણ કાયસાપેક્ષતા વિત્તસાપેક્ષતા બોધ્યભાવઃ કોલાહલરતિઃ પરિત્તકુશલધર્મલાભે ઽપિ સન્તોષઃ । તૈઃ કુશલધર્માન્ન ભાવયન્તીતિ વિબન્ધાઃ ઉચ્યન્તે । એવમાદયઃ ક્લેશાર્થાનાં પર્યાયા અપ્રમાણાઃ ॥
વિપ્રતિપત્તિઃ કતમા । રાગઃ પ્રતિઘશ્ચ દ્વૌ ક્લેશૌ વિષયે દૃષ્ટૌ ચ વિપ્રતિપન્નૌ । ( અભિધ્-સ્ 51 ) માનઃ સત્ત્વેષુ દૃષ્ટૌ ચ વિપ્રતિપન્નઃ । સત્કાયાન્તગ્રાહમિથ્યાદૃષ્ટયો જ્ઞેયે વિપ્રતિપન્નાઃ । દૃષ્ટિપરામર્શશીલવ્રતપરામર્શૌ દૃષ્ટૌ વિપ્રતિપન્નૌ । વિચિકિત્સા પ્રતિપક્ષે વિપ્રતિપન્ના । અવિદ્યા સર્વત્ર વિપ્રતિપન્ના । દશ ક્લેશા દુઃખે સમુદયે ચ વિપ્રતિપન્નાઃ । તન્નિદાનપદસ્થાનતઃ । પુનઃ દશ ક્લેશા નિરોધે માર્ગે ચ વિપ્રતિપન્નાઃ । તૈસ્તત્રોત્રાસસંજનનતઃ ॥
ધાતુ કતમઃ । પ્રતિઘં સ્થાપયિત્વા તદન્યે સર્વે ત્રૈધાતુકપ્રતિસંયુક્તાઃ । પ્રતિઘસ્તુ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તઃ । અપિ ખલુ રાગઃ કામધાતૌ સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાભિ સંપ્રયુજ્યતે । યથા કામધાતૌ તથા પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનયોઃ । તૃતીયધ્યાને સુખોપેક્ષાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે । તદૂર્ધ્વમુપેક્ષયા સંપ્રયુજ્યતે ॥ પ્રતિઘો દુઃખદૌર્મનસ્યોસુખોપેક્ષાભિઃ સંપ્રયુજ્યતે ॥ માનઃ કામધાતૌ સૌમનસ્યોપેક્ષાભિઃ સંપ્રયુજ્યતે । પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનયો સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાભિઃ સંપ્રયુજ્યતે । તૃતીયધ્યાને સુખોપેક્ષાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે । તદૂર્ધ્વમુપેક્ષયૈવ સંપ્રયુજ્યતે ॥ યથા માનસ્તથા સત્કાયદૃષ્ટિઃ અન્તગ્રાહદૃષ્ટિઃ દૃષ્ટિપરામર્શઃ શીલવ્રતપરામર્શશ્ચ ॥ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કામધાતૌ દૌર્મનસ્યસૌમનસ્યોપેક્ષાભિઃ સંપ્રયુજ્યતે । રૂપધાતાવારુપ્યધાતૌ ચ યથાવેદિતં સંપ્રયુજ્યતે ॥ વિચિકિત્સા કામધાતૌ દૌરમનસ્યોપેક્ષાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે । રૂપધાતાવારૂપ્યધાતૌ ચ યથાવેદિતં સંપ્રયુજ્યતે ॥ અવિદ્યા દ્વિવિધા । સંપ્રયુક્તા અસામાન્યા ચ । સર્વક્લેશસંપ્રયોગતઃ સંપ્રયુક્તા અવિદ્યા યથાવેદિતં સંપ્રયુજ્યતે । આસામાન્યા અવિદ્યા કામધાતૌ દૌર્મનસ્યોપેક્ષાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે । તદૂર્ધ્વધાતૌ યથાવેદિતં સંપ્રયુજ્યતે ॥ કથં સર્વક્લેશા ઉપેક્ષયા સંપ્રયુજ્યન્તે । સર્વક્લેશાનામૌદાસીન્યમાગમ્યાસ્તગમનતામુપાદાય ॥ અપિ ખલુ રાગઃ કામધાતૌ ષડ્વિજ્ઞાનકાયિકઃ ॥ યથા રાગસ્તથા પ્રતિઘો ઽવિદ્યા ચ ॥ રાગો રૂપધાતૌ ચતુર્વિજ્ઞાનકાયિકાઃ । આરૂપ્યધાતૌ મનોવિજ્ઞાનકાયિકઃ ॥ યથા રાગસ્તથા અવિદ્યા ॥ માનો દૃષ્ટિર્વિચિકિત્સા ચ સર્વત્ર મનોવિજ્ઞાનકાયિકાઃ ॥ અપિ ખલુ રાગઃ પ્રતિઘો માનશ્ચ કામધાતૌ વસ્ત્વેકદેશપ્રવૃત્તિકાઃ । કામધાતુવદ્ રૂપધાતાવારૂપ્યધાતાવપિ શિષ્ટાઃ ક્લેશાઃ સર્વત્ર સર્વવસ્તુ પ્રવૃત્તિકાઃ ॥
નિકાયઃ કતમઃ । દ્વૌ ક્લેશનિકાયૌ । દર્શનપ્રહાતવ્યનિકાયો ભાવનાપ્રહાતવ્યનિકાયશ્ચ । દર્શનપ્રહાતવ્યનિકાયઃ પુનશ્ચતુર્વિધઃ । દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યનિકાયઃ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યનિકાયઃ । નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યનિકાયઃ માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યનિકાયશ્ચ । કામધાતૌ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યા દશ ક્લેશાઃ । દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યવત્ સમુદયદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ નિરોધદર્શનપ્રહાતવ્યા માર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાશ્ચ । રૂપધાતૌ દુઃખાદિચતુર્વિધદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ પ્રત્યેકં નવક્લેશાઃ સ્થાપયિત્વા પ્રતિઘમ્ । રૂપધાતુવદારૂપ્યધાતાવપિ । એવં ચ દર્શનપ્રહાતવ્યક્લેશનિકાયા દ્વાદશાધિકં શતં ક્લેશાઃ ॥ કામધાતૌ ભાવના પ્રહાતવ્યાઃ ષટ્ક્લેશાઃ । સહજા સત્કાયદૃષ્ટિઃ અન્તપ્રાહદૃષ્ટિઃ રાગઃ પ્રતિઘો માનો ઽવિદ્યા ચ । રૂપધાતૌ ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ પઞ્ચ ક્લેશાઃ સ્થાપયિત્વા પ્રતિઘમ્ । રૂપધાતુવદારૂપ્યધાતાવપિ । એવં ચ ભાવનાપ્રહાતવ્યનિકાયાઃ ષષ્ટિઃ ક્લેશાઃ ॥

પ્રહાણં કતમત્ । તથા પર્યાયપ્રહાણં તેન મનસ્કારેણ પ્રહાણમ્ । તસ્માત્ પ્રતિલમ્ભાત્ પ્રહાણમ્ । તથા પર્યાયપ્રહાણં કતમત્ । પરિજ્ઞાનતઃ પરિવર્જનતઃ પ્રતિપક્ષલાભતશ્ચ । પરિજ્ઞાનં કતમત્ । તન્નિદાનવસ્તુપરિજ્ઞાનમ્ સ્વભાવપરિજ્ઞાનમ્ આદીનવપરિજ્ઞાનં ચ । પરિવર્જનં કતમત્ । તત્કાલોત્પન્નસ્યાનાદાનમ્ । પ્રતિપક્ષલાભઃ કતમઃ । અનુત્પન્નસ્યાનુત્પાદત ઉત્પન્નસ્ય વર્જનતો વા પ્રતિપક્ષ લાભમાર્ગઃ ॥ તેન મનસ્કારેણ પ્રહાણમ્ । કીદૃશેન મનસ્કારેણ કિં પ્રજહાતિ । અસંભિન્નાલમ્બનેન મનસ્કારેણ સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ પશ્યતિ । અનિત્યાકારા ઇતિ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । અનિત્યાકાર પરિકર્મતઃ ॥ તસ્માત્ પ્રતિલમ્ભાત્ પ્રહાણમ્ । કસ્માત્ પ્રતિલમ્ભાત્ પ્રજહાતિ । નાતીતાત્ નિરુદ્ધતઃ । નાનાગતાત્ અનુત્પન્નતઃ । ન પ્રત્યુત્પન્નાત્ અસહભાવતઃ । કેવલં ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યપ્રતિલમ્ભાત્ પ્રજહાતીતિ પ્રહાણમ્ । યથા યથા દૌષ્ઠુલ્યમુત્પદ્યતે તથા તથા પ્રતિપક્ષ ઉત્પદ્યતે યથા યથા પ્રતિપક્ષ ઉત્પદ્યતે તથા તથા દૌષ્ઠુલ્યનિરોધઃ । સમં સમમ્ । યથા ( અભિધ્-સ્ 53 ) લોકે જ્યોતિરુત્પદ્યતે તમશ્ચ નિરુધ્યતે । તદ્વિસંયોગતો યદાનાગતક્લેશો ઽનુત્પન્નધમષુ અવતિષ્ઠતે તત્ પ્રહાણમુચ્યતે ॥
ક્લેશાધિપતેયં કર્મ કતમત્ । ચેતના કર્મ ચેતયિત્વા કર્મ ચ । સર્વં કર્મલક્ષણં નામ ॥ પુનઃ કર્મ પઞ્ચવિધમ્ । ઉપલબ્ધિકર્મ કારિત્રકર્મ વ્યવસાયકર્મ પરિણતિકર્મ પ્રાપ્તિકર્મ ચ । અસ્મિંસ્ત્વર્થે યદ્ ભૂયસા વ્યવસાયકર્માભિપ્રેતમ્ ॥ ચેતનાકર્મ કતમત્ । પુણ્યકર્મ અપુણ્યકર્મ આનિંજ્યકર્મ ચ ॥ ચેતયિત્વા કર્મ કતમત્ । કાયકર્મ વાક્કર્મ મનસ્કર્મ ચ । તાનિ ત્રીણિ કાયવાઙ્મનસ્કર્માણિ અકુશલાનિ કુશલાનિ ચ । અકુશલાનિ કતમાનિ દશાકુશલકર્મપથાઃ । પ્રાણાતિપાતઃ અદત્તાદાનમ્ કામમિથ્યાચારઃ મૃષાવાદઃ પિશુનવાક્ પરુષવાક્ સંભિન્નપ્રલાપઃ અભિદ્યા વ્યાપાદઃ મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચ । કુશલાનિ કતમાનિ । દશ કુશલકર્માપથાઃ । પ્રાણાતિપાતાદ્ વિરતિઃ અદત્તાદાનાદ્વિરતિઃ કામમિથ્યાચારાદ્વિરતિઃ મૃષાવાદાદ્વિરતિઃ પિશુનવાચો વિરતિઃ પરુષવાચો વિરતિઃ સંભિન્નપ્રલાપાદ્વિરતિઃ અનભિધ્યા અવ્યાપાદઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિશ્ચ ॥ અપિચ પ્રાણાતિપાતાદીનાં યથાયોગં પઞ્ચ લક્ષણપ્રભેદાઃ । વસ્તુતઃ આશયતઃ પ્રયોગતઃ ક્લેશતઃ નિષ્ઠાગમનતશ્ચ ॥
યદુક્તં સૂત્રે ચેતનાકર્મ । કતમાનિ ચેતનાકર્માણિ પરાજ્ઞપ્તિસંચેતનીયતાકર્મ પરમસંજ્ઞપ્તિસંચેતતીયતાકર્મ અવિજ્ઞાયસંચેતનીયતાકર્મ મૂલાભિનિવેશસચેતનીયતાકર્મ વિપર્યાસસંચેતનીયતાકર્મ ચ । તેષુ મૂલાભિનિવેશસંચેતનીયતાકર્મ વિપર્યાસંચેતન યતા કર્મ ચ । તેષુ મૂલાભિનિવેશસંચેતનીયતા કર્મવિપર્યાસસંચેતનીયતાકર્મભ્યાં યદિ કૃતં ભવત્યુપચિતં ચ ન નાસ્ય વિપાકઃ પ્રતિસંવેદ્યતે । કૃતં સમુદાચારસમુત્થાપિતમ્ । ઉપચિતં ચ વાસના સમુપચિતમ્ ॥
યદૂક્તં સૂત્રે નિયતવેદનીયં કર્મ ઇતિ । કતમે નિયપ્તાઃ કર્મકિયાનિયમઃ વિપાકપતિસંવેદનાનિયમઃ અવસ્થાનિયમશ્ચ ॥
તન્ન દશાનામકુશલાનાં કર્મપથાનાં વિપાકફલં ત્રિષુ અપાયેષુ । મૃદૂમધ્યાધિમાત્રાણાં તિર્યક્પ્રેતનરકેષુ વિપાકઃ । નિપ્યન્દફલં પ્રત્યેકં તદાનુરૂપ્યેણ મનુષ્યેષૂપનન્નાના માત્મભાવપરિગ્રહયોર્વિપત્તિઃ । અધિપતિફલં પ્રત્યેકં તદાનુરૂપ્યેણૈવ વાહ્યાનાં ભાવાનાં વિપત્તિઃ । યથોક્તં સૂત્રે । દશાનાં કુશલાનાં કર્મપથાનાં વિપાકફલં દેવમનુષ્યમતિષૂપપદ્યમાનાનાં દેવેષુ મનુષ્યેષુ વા વિપાકઃ । નિષ્યન્દફલં તદાયતનેષુ પ્રત્યેકં તદાનુરૂપ્યેણ આત્માભાવપરિગ્રહયોઃ સંપત્તિરભિનિર્વર્ત્તતે । અધિપત્તિફલં તદાયતનેષુ પ્રત્યેકં તદાનુરૂપ્યેણૈવ વાહ્યાનાં ભાવાનાં સંપત્તિરભિનિર્વર્ત્તતે ।
કુશલાનામકુશલાનાં ચ કર્મણાં સુગતૌ દુર્ગતૌ ચ વિપાકો ઽભિનિર્વર્ત્તતે । તચ્ચાક્ષેપકેણ કર્મણા પરિપૂરકેણ ચ કર્મણા । આક્ષેપકં કર્મ કતમત્ । યેન ફલ વિપાકો ઽભિનિર્વર્ત્તતે । પરિપૂરકં કર્મ કતમત્ । યેનોપપન્ન ઇષ્ટાનિષ્ટફલં વેદયતે । યેન એકેન કર્મણા એકમાત્મભવનાક્ષિપતિ વા અનેકેન કર્મણા એકમાત્મભાવમાક્ષિપતિ વા અનેકેન કર્મણા અનેકમાત્મભાવમાક્ષિપતિ વા ॥ એકઃ સત્ત્વો ઽનેકેન કર્મણા સમન્વાગતઃ । તત્ર વિપાકફલવેદનાયાઃ કઃ ક્રમઃ । કાયે યદ્ ઔદારિકં પૂર્વં પચ્યતે ચ્યુતિકાલે પ્રત્યુપસ્થિતં વા પૂર્વં બહુલીકારતાં ગતં વા અત્રસમાચરિતં વા । તદ્વિપાકઃ પૂર્વં પચ્યતે ॥
યદુક્તં સૂત્રે ત્રિવિધં કર્મ પુણ્યકર્મ અપુણ્ય કર્મ આનિંજ્યકર્મ ચ । પુણ્યકર્મ કતમત્ । કામપ્રતિસંયુક્તં કુશલં કર્મ । અપુણ્યકર્મ કતમત્ । અકુશલં કર્મ । આનિંજ્યકર્મ કતમત્ । રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તં કુશલં કર્મ ॥ યદુક્તં સૂત્રે અવિદ્યાલમ્બનાઃ સંસ્કારાઃ પુણ્યાનિંજ્યા અપુણ્યાનિંજ્યાશ્ચેતિ । કતમે ( અભિધ્-સ્ 55 ) પુણ્યાનિંજ્યા અવિદ્યાલમ્બનાઃ સંસ્કારા ઉત્પદ્યન્તે । દ્વિવિધઃ સંમૂઢઃ । ફલવિપાકસંમૂઢઃ તત્ત્વાર્થસંમૂઢશ્ચ । ફલવિપાકસંમૂઢસ્યાપુણ્યાઃ સંસ્કારાઃ । તત્ત્વાર્થસંમૂઢસ્ય પુણ્યાનિંજ્યાઃ સંસ્કારાઃ ।
પ્રાણાતિપાતસ્ય કર્મપથસ્ય લોભદ્વેષમોહૈઃ પ્રયોગઃ । દ્વેષેણૈવ નિષ્ઠા । પ્રાણાતિપાતવત્ પરુષવાગવ્યાપાદયોરપિ કર્મપથયોઃ । અદત્તાદાનસ્ય કર્મપથસ્ય લોભદ્વેષમોહૈઃ પ્રયોગઃ । લોભેનૈવ નિષ્ઠા । અદત્તાદાનવત્ કામમિથ્યાચારાભિધ્યયોઃ કર્મપથયોઃ । મૃષાવાદસ્ય કર્મપથસ્ય લોભદ્વેષમોહૈઃ પ્રયોગઃ । ત્રયાણામન્યતમેન નિષ્ઠા । મૃષાવાદવત્ સંભિન્નપ્રલાપપિશુનવાચોઃ કર્મપથયોઃ । મિથ્યાદૃષ્ટેઃ કર્મપથસ્ય રાગદ્વેષમોહૈઃ પ્રયોગઃ । મોહેનૈવ નિષ્ઠા ।

યદુક્તં સૂત્રે સાધારણં કર્મ અસાધારણં કર્મ વલવત્કર્મ દુર્વલં કર્મ ચ । સાધારણં કર્મ કતમત્ । યત્કર્મ ભાજનલોકે નાનાવિધં વિકલ્પં કરોતિ ॥ અસાધારણં કર્મ કતમત્ । યત્કર્મ સત્ત્વલોકે નાનવિધં વિકલ્પં કરોતિ ॥ અપિ ચ સત્ત્વાનામન્યોન્યાધિપતેયં કર્માપિ । યેન કર્મબલેન સત્ત્વાનામન્યોન્યાધિપતિપ્રત્યયઃ પ્રોક્તઃ । તેષામન્યોન્યાધિપતિબલતસ્તદપ્યુચ્યતે સાધારણં કર્મ । યતઃ સૂત્રે ઉક્તમ્ । યથા સત્ત્વાનામાન્યૈઃ સત્ત્વૈઃ સહ અન્યોન્યં દર્શનાદિકં નોપભોગો નોપલબ્ધિઃ । બલવત્કર્મ કતમત્ । પ્રતિપક્ષબલવત્પુગ્દલસ્ય સંચેતનીયમકુશલં કર્મ । પ્રતિપક્ષવલવિસ્કામ્ભણેન વેદનીયનરકકર્મપ્રવૃત્તેઃ દૃષ્ટધર્મવેદનાયાઃ પરિનિષ્પાદનં દૃષ્ટધર્મવેદનીયનરકકર્મપ્રવૃત્તેરનુત્પાદઃ । યેન તત્કર્મ બલવદિત્યુચ્યતે । પ્રાતિપક્ષિકકર્મબલવતઃ સર્વં સંચેતનીયં કુશલં કર્મ બલવદિત્યુચ્યતે । તત્કર્મ નિશ્રિત્યોક્તં ભગવતા મમાર્યશ્રાવકા અપ્રમાણવૈપુલ્યકર્મણિ ચિત્તં કુશલં પરિભાવયન્તિ અભિસંસ્કૃતે સપ્રમાણે કર્મણિ નાક્ષિપન્તિ નાવસ્થાપયન્તિ ન પરિહાપયન્તિ તત્સંખ્યાતે । યદપિ પ્રતિપક્ષદુર્બલપુગ્દલસ્ય સંચેતનીયમકુશલં કર્મ તદપિ કુશલાત્કર્મણો ( અભિધ્-સ્ 56 ) બલવદિત્યુચ્યતે । યત્ પુનઃ સંચેતનીયં કર્મ નિયતવિપાકમપ્રહીણમપરિજ્ઞાતં તદ્ બલવત્ કર્મ ઇત્યુચ્યતે । તન્મનસિ નિધાયોક્તં સર્વં ચ કુશલાકુશલં કર્મ નિયતવિપાકમાર્યમાર્ગેણ પ્રહીણં બલવત્ કર્મ ઇત્યુચ્યતે । યદપિ કામપ્રતિસંયુક્તમકુશલં કર્મ યદપિ પૂર્વમભ્યસ્તં યદપિ પદસ્થં યદપ્યસાધ્યમભિસંસ્કૃતં કર્મ અપરિનિર્વાણધર્મતઃ તદપિ પ્રકૃત્યા બલવત્ કર્મ ઇત્યુચ્યતે । ક્ષેત્રતો ઽપિ ચિત્તાભિસંસ્કારતો ઽપિ બલવત્ કર્મ વેદિતવ્યમ્ । પુનર્નવભિરાકારૈર્બલવત્ કર્મ વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથા ક્ષેત્રતઃ વસ્તુતઃ સ્વભાવતઃ આશ્રયતઃ મનસિકારતઃ આશયતઃ સહાયતઃ બહુલીકારતઃ બાહુજન્યતશ્ચ ॥ તદ્વિપર્યેણ દુર્બલં કર્મ ॥

ભગવતોક્તં ય એવં વદેદ્યથાયં પુરુષપુગ્દલઃ કર્મ કરોત્યુપચિનોતિ તથા તથા વિપાકં પ્રતિસંવેદયત ઇત્યેવં સતિ બ્રહ્મચર્યભાસો ન ભવત્યવકાશશ્ચ ન પ્રજ્ઞાયતે સમ્યગ્ દુઃખક્ષયાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ । યસ્ત્વેવં વદેદ્યથાયં પુરુષપુગ્દલો યથાવેદનીયં કર્મ કરોત્યુપચિનોતિ તથા તથા યથાવેદનીયં વિપાકં પ્રતિસંવેદયત ઇત્યેવં સતિ બ્રહ્મચર્યભાસો ભવત્યવકાશશ્ચ પ્રજ્ઞાયતે સમ્યગ્ દુઃખક્ષયાય દુઃખસ્યાન્તક્રિયાયૈ । ઇતિ યદુક્તં સૂત્રે તત્ર કો ઽભિસંધિઃ । તત્ર બુદ્ધા મનસ્યેવં મિથ્યાવચનં પ્રતિષેદ્ધું કામયન્તે । યત્ સુખસહગતસ્ય કર્મણઃ સુખસહગત એવ વિપાકો ઽભિનિર્વર્ત્તતે દુઃખસહગતસ્ય કર્મણો દુઃખસહગત એવ વિપાકો ઽભિનિર્વર્ત્તતે અદુઃખાસુખસહગતસ્ય કર્મણસ્તત્સહગત એવ વિપાકો ઽભિનિર્વર્ત્તતે । ઇત્યેવમુક્તમ્ । સમ્યગ્વચનં ત્વેવમનુમન્યતે । સુખસહગતસ્ય કર્મણઃ સુખવેદનીયસ્ય સુખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે દુઃખવેદનીયસ્ય દુઃખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે અદુઃખાસુખવેદનીયસ્યાદુઃખાસુખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે । દુઃખસહગતસ્ય કર્મણઃ સુખવેદનીયસ્ય સુખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે દુઃખવેદનીયસ્ય દુઃખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે અદુઃખાસુખવેદનીયસ્યાદુઃખાસુખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે । અદુઃખાસુખસહગતસ્ય કર્મણઃ સુખવેદનીયસ્ય ( અભિધ્-સ્ 57 ) સુખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે દુઃખવેદનીયસ્ય દુઃખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે અદુઃખાસુખવેદનીયસ્યાદુઃખાસુખવિપાકો ઽનુજ્ઞાયતે । એષો ઽભિસન્ધિઃ તત્ર સૂત્રે ।
અપિ ખલુ કર્મપ્રભેદસ્ત્રિવિધઃ । સંવરકર્મ અસંવરકર્મ નૈવસંવરનાસંવરકર્મ ચ । સંવરકર્મ કતમત્ । પ્રાતિમોક્ષસંવરસંગૃહીતં કર્મ ધ્યાનસંવરસંગૃહીતં કર્મ અનાસ્રવસંવરસંગૃહીતં કર્મ ચ ॥ પ્રાતિમોક્ષસંવરસંગૃહીતં કર્મ કતમત્ । સપ્ત સંઘોપપન્નાનાં સંવરાઃ । ભિક્ષુસંવરઃ ભિક્ષુણીસંવરઃ શિક્ષમાણવસંવરઃ શ્રામણેરસંવરઃ શ્રામણેરી સંવરઃ ઉપાસકસંવરઃ ઉપાસિકાસંવરઃ ઉપવાસસંવરશ્ચ ॥ કતમં પુગ્દલમધિકૃત્ય પ્રવ્રજિતસંવરો વ્યવસ્થાપિતઃ । દુશ્ચરિતવિવેકચરિતં કામવિવેકચરિતં પુગ્દલમધિકૃત્ય । કં પુગ્દલમધિકૃત્ય ઉપાસકોપાસિકાસંવરો વ્યવસ્થાપિતઃ । દુશ્ચરિતવિવેકચરિતમધિકૃત્ય નો તુ કામવિવેકચરિતં પુગ્દલમ્ ॥ કં પુગ્દલમધિકૃત્યોપવાસસંવરો વ્યવસ્થાપિતઃ । નૈવ દુશ્ચરિતવિવેકચરિતં ન કામવિવેકચરિતં પુગ્દલમધિકૃત્ય ॥ ઉપાસકાનામેકત્યાનાં શિક્ષાસ્યાનીયાનાં શિક્ષસમવાગમ ઇત્યુચ્યતે । ઉપાસકસંવરો ઽસમન્વાગમ ઇત્યુચ્યતે । ઉક્તઃ સમન્વાગમઃ શીલવિપત્તિરપ્યુચ્યતે । યથા ષણ્ડપણ્ડકાનામ્ । તેષા મુપાસકસંવરઃ પ્રતિષિધ્યતે ન વા । તેષામુપાસકસંવરો ન પ્રતિષિધ્યતે । કેવલં તેષામુપાસકત્વં પ્રતિષિધ્યતે । ભિક્ષુભિક્ષુણીનામુભયપ્રવ્રજિતાનાં સંઘસ્ય પક્ષસ્ય સંસેવોપાસનાયોગ્યત્વાત્ । પણ્ડકઃ પુનઃ પઞ્ચવિધઃ । જાતિપણ્ડકઃ ઈર્ષ્યાપણ્ડકઃ પક્ષપણ્ડકઃ આસેચનકપણ્ડકઃ આપત્પણ્ડકશ્ચ ॥
ધ્યાનસંવરસંગૃહિતં કર્મ કતમત્ । દૌઃશીલ્યસમુત્થાપકાનાં ક્લેશાનાં વીજોપઘાતે સતિ કામેભ્યો વીતરાગસ્ય યા વિરતિઃ । પ્રથમધ્યાનવીતરાગસ્ય યા વિરતિઃ । દ્વિતીયધ્યનવીતરાગસ્ય યા વિરતિઃ । તૃતીયધ્યાનવીતરાગસ્ય યા વિરતિઃ । સોચ્યતે ધ્યાનસંવરસંગૃહીતં કાયવાક્કર્મ ।
અનાસ્રવસંવરસંગૃહીતં કર્મ કતમત્ । સત્યદર્શનેન અનાસ્રવમનસ્કારબલેન પ્રતિલબ્ધા અનાસ્રવા વિરતિઃ । સોચ્યતે અનાસ્રવસંવરસંગૃહીતં કર્મ ॥
અસંવરકર્મ કતમત્ । અભિજન્મતો વા તત્કર્મસમાદાનતો વા તત્કર્માધ્યાચારનિશ્ચયઃ અસંવર ઇત્યુચ્યતે । તે પુનરસંવરાઃ કતમે । ઔરભ્રિકાઃ કૌક્કૃટિકાઃ શૌકરિકાઃ શાકુનિકાઃ માત્સ્યિકાઃ લુબ્ધકાઃ વાગુરિકાઃ ચોરાઃ ઘાતકાઃ ગોવંધકાઃ નાગવંધકાઃ માણ્ડલિકાઃ નાગમણ્ડલિકાઃ કારાગારિકાઃ સૂચકાઃ ઉપઘાતકાઃ પ્રભૃતયઃ ।
નૈવસંવરનાસંવર સંગૃહીતં કર્મ કતમત્ । નૈવસંવરનાસંવરવિહારઃ કુશલાકુશલં કર્મ ॥
પુનઃ કર્મપ્રભેદસ્ત્રિવિધઃ । સુખવેદનીયં કર્મ દુઃખવેદનીયં કર્મ અદુઃખાસુખવેદનીયં કર્મ ચ ॥ સુખવેદનીયં કર્મ કતમત્ । કામાવચરાત્ તૃતીયધ્યાનં યાવદ્ યત્ કુશલં કર્મ ॥ દુઃખવેદનીયં કર્મ કતમત્ । અકુશલં કર્મ ॥ અદુઃખાસુખવેદનીયં કર્મ કતમત્ । તૃતીયધ્યાનાદૂર્ધ્વં યત્ કુશલં કર્મ ।
કર્મપ્રભેદઃ પુનસ્ત્રિવિધઃ । દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ ઉપપદ્યવેદનીયં કર્મ અપરપર્યાયવેદનીયં કર્મ ચ ॥ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ કતમત્ । તત્કર્મ દૃષ્ટે ધર્મે યસ્ય વિપાકો વિપચ્યતે । તચ્ચ મૈત્રીસમાપત્તેરુચ્ચલિતસ્યં પરિહાણિં વૃદ્ધિં વા કુર્વતઃ દૃષ્ટે ધર્મે વિપાકો લભ્યતે ॥ યથા મૈત્રીસમાપત્તેરુચ્ચલિતસ્ય તથા અરણસમાપત્તેરુચ્ચલિતસ્ય નિઉરોધસમાપત્તેરુચ્ચલિતસ્ય સ્ત્રોતાપત્તિફલાદુચ્ચલિતસ્ય અર્હત્ત્વફલાદુચ્ચલિતસ્ય ચ । બુદ્ધપ્રમુખે સંઘે કુશલમકુશલં ચ કુર્વતઃ દૃષ્ટે ધર્મે વિપાકો લભ્યતે ॥ અન્યેષાં તીવ્રાશયપ્રયોગેણ કુશલાકુશલકર્મપ્રતિપન્નાનામપિ દૃષ્ટે ધર્મે વિપાકો લભ્યતે ॥ ઉપપદ્યવેદનીયં કર્મ કતમત્ । તત્કર્મ અનન્તરે જન્મનિ યસ્ય વિપાકો વિપચ્યતે । ( અભિધ્-સ્ 59 ) તદ્યથા પંચનાન્તર્યકર્માણિ । અપિ ચ યાન્યન્યાનિ કુશલાકુશલાનિ કર્માણિ યેષામનન્તરે જન્મનિ વિપાકો વિપચ્યતે તત્સર્વમુચ્યતે ઉપપદ્યવેદનીયં કર્મ ॥ અપરપર્યાયવેદનીયં કર્મ કતમત્ । તત્કર્મ યસ્યાનન્તરજન્મનો ઽપરપર્યાયેષુ વિપાકો વિપચ્યતે । તદુચ્યતે ઽપરપર્યાયવેદનીયં કર્મ ।

પુનઃ કર્મપ્રભેદશ્ચતુર્વિધઃ । કૃષ્ણં કૃષ્ણવિપાકં કર્મ શુક્લં શુક્લવિપાકં કર્મ કૃષ્ણશુક્લં કૃષ્ણશુક્લવિપાકં કર્મ અકૃષ્ણશુક્લાવિપાકં વ્યામિશ્રં કર્મ ॥ કૃષ્ણં કૃષ્ણવિપાકં કર્મ કતમત્ । અકુશલં કર્મ ॥ શુક્લં શુક્લવિપાકં કર્મ કતમત્ । ત્રૈધાતુકં કુશલં કર્મ ॥ કૃષ્ણશુક્લં કૃષ્ણશુક્લવિપાકં કર્મ કતમત્ । કામપ્રતિસંયુક્તં કર્મ યત્ કર્મ વા આશયતઃ પ્રયોગતો વા શુક્લં યત્ કર્મ વા પ્રયોગતઃ કૃષ્ણમાશયતઃ શુક્લમ્ ॥ અકૃષ્ણશુક્લાવિપાકં વ્યામિશ્રં કર્મ કતમત્ । પ્રયોગાનન્તર્યમાર્ગે ઽનાસ્રવં કર્મ અવિશેષેણ ચ સર્વસ્યાનાસ્રવકર્મણઃ પરિપન્થમાનુકૂલ્યસ્વભાવમધિકૃત્ય વંકદોષકષાયાણાં શૌચેયાનાં મૌનેયાનાં ચ કર્મણાં યથાક્રમં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । તથા ચ દાનાનિ શૌચેયાનિ કર્માણિ । દાનકર્મ કતમત્ । નિદાનતઃ ઉત્થાનતઃ પ્રદેશતઃ સ્વભાવતશ્ચ દાનકર્મ વિકલ્પ્યતે । નિદાનમ્ અલોભો ઽદ્વેષો ઽમોહશ્ચ કુશલમૂલાનિ ॥ ઉત્થાનં તાન્યેવ ચેતનાસહગતાનિ ॥ પ્રદેશો દેયાનિ વસ્તૂનિ ॥ સ્વભાવો દાનસંપત્તિકાલે કાયવાઙ્મનસ્કર્માણિ ॥ દાનસંપત્ કતમા । અભીક્ષ્ણદાનતઃ અપક્ષપાતદાનતઃ ઇચ્છાપરિપૂરણદાનતશ્ચ દાનસંપદ્ વેદિતવ્યા । અપિ ચ અનિશ્રિતદાનતઃ મહાશુચિદાનતઃ પરમ પ્રહૃષ્ટદાનતઃ અભિક્ષ્ણદાનતઃ ક્ષેત્રભાજનદાનતઃ નવપુરાણસંવિભાગદાનતશ્ચ દાનસંપદ્ વેદિતવ્યા ॥ દેયસંપત્ કતમા । અનભિદુતદેયવસ્તુતઃ અપરાપકૃતદેયવસ્તુતઃ અકુથિતવિમલદેયવસ્તુતઃ શુચિદેયવસ્તુતઃ ધર્માર્જિતદેયવસ્તુતશ્ચ દેયસંપદ્ વેદિતવ્યા ॥
તથાચોક્તં સૂત્રે શીલસમન્વાગતઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃત આચારગોચરસંપન્નો ઽણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ મહાભયદર્શી શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ ઇતિ ॥ કથં શીલસમન્વાગતો ભવતિ । વિશુદ્ધશીલનુપ્ક્ષણોપપન્નતઃ ॥ કથં પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃતો ભવતિ । નૈર્યાણિકશીલસંધારણતઃ ॥ કથમાચારગોચરસંપન્નો ભવતિ । વિશુદ્ધશીલસહભાવતો ઽગર્હિતાનામ્ ॥ કથમણુમાત્રેષ્વવદ્યેષુ મહાભયદર્શી ભવતિ ॥ તીવ્રેણ ગૌરવેણ શીલશિક્ષણતઃ ॥ કથં શિક્ષતે શિક્ષાપદેષુ । શિક્ષાશીલાનાં શિક્ષણતઃ ॥
અતઃ પરં શીલમારભ્ય યદ્ બુદ્ધેન સૂત્રેષુ નિર્દૃષ્ટં કાયેન સંવૃતો ભવતીત્યેવમાદિ ॥ કથમુચ્યતે કાયેન વાચા સંવૃતો ભવતિ । સંપ્રજન્યપરિગૃહીતતઃ ॥ કથં કાયવાક્સંપત્ત્યા સંપન્નો ભવતિ । આપત્ત્યનાપત્તિદાનતઃ ॥ કથં પરિશુદ્ધકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । અવિપ્રતિસારાદીનાં ક્રમેણ સંપ્રતિપત્ત્યા યાવત્ સમાધિલાભસન્નિશ્રય તઃ ॥ કથં કુશલકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । ક્લિષ્ટવિતર્કવ્યવતીર્ણતઃ ॥ કથમનવદ્યકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । મિથ્યાપ્રણિધિપરિવર્જનેન બ્રહ્મચર્યભાવનાતઃ ॥ કથમવ્યાવધ્યકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । પરેષામનવજ્ઞયા સુખસંવાસતઃ । કથમાનુલોમિકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । નિર્વાણપ્રાપ્ત્યનુકૂલતઃ । કથ મનુચ્છવિકકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । કુશલસ્ય ચ્છાદનતો ઽકુશલસ્ય પ્રકાશનતશ્ચ ॥ કથમૌપયિકકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । સબ્રહ્મચર્યગ્રહણશીલતઃ ॥ કથં પ્રતિરૂપકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । ગુરુષુ ગુરુસ્થાનીયેષુ ચાનિહિતમાનતઃ ॥ કથં પ્રદક્ષિણકાયાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । અવવાદે પ્રદક્ષિણપ્રાહિતતઃ ॥ કથમતપ્તકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । કષ્ટપોહીનાધિમુક્તિ વિવર્જિતતઃ ॥ કથમતનુતાપ્યકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । સમુત્સૃષ્ટભોગકર્માન્તાવિપ્રતિસારિતઃ । કથમવિપ્રતિસારિકાયવાક્સમુદાચારો ભવતિ । અલ્પમાત્રેણાસંતુષ્ટાવિપ્રતિસારિતયા ॥
યદુક્તં ભગવતા યથા સત્ત્વાઃ । કર્મસ્વકા કર્મદાયાદાઃ કર્મયોનીયાઃ કર્મપ્રતિસરણાઃ કર્મ સર્વાન્ સત્ત્વાન્ વિભજતિ ઉચ્ચનીચતયા હીનપ્રણીતતયા ( અભિધ્-સ્ 61 ) ઇતિ ॥ કથં સત્ત્વાઃ કર્મસ્વકા ભવન્તિ । સ્વયંકૃતકર્મનિપાકપ્રતિસંવેદનાતામુપાદય ॥ કથં કર્મદાયાદા ભવન્તિ । સ્વયં કૃતકર્મવિપાકપ્રતિસંવેદનતાયાં કુશલાકુશલાનાં કર્મણામન્યોન્યદાયાદતામુપાદાય ॥ કથં કર્મયોનીયા ભવન્તિ । સત્ત્વાનાં મહેતુવિષમહેતુવિવર્જિતયોનિતામુપાદાય ॥ કથં કર્મપ્રતિસરણા ભવન્તિ । પ્રતિપક્ષકર્મવિશિષ્ટકર્મબન્ધનાશ્રયતામુપાદાય ॥ કથં કર્મણા સત્ત્વો ઉચ્ચનીચા ભવન્તિ । યત્ કર્મણા સુગતૌ દુર્ગતૌ વાત્મભાવપ્રભેદં લભન્તે ॥ કથં હીનપ્રણીતા ભવન્તિ । યત્ સત્ત્વા ગુણદોષપ્રભેદેન સમન્વાગતા ભવન્તિ ॥
યદુક્તં ભગવતા સત્ત્વાનાં કર્મવિપાકો ઽચિન્ત્ય ઇતિ । તત્ર કથં કર્મવિપાકશ્ચિન્ત્યઃ કથં કર્મવિપાકો ઽચિન્ત્યઃ । કુશલસ્ય કર્મણો દેવમનુષ્યગતિસ્વિષ્ટ વિપાકલા ભશ્ચિન્ત્યઃ । અકુશલસ્ય કર્મણો હીનાસુ તિસૃષુ દુર્ગતિષુ અનિષ્ટવિપાકલાભશ્ચિન્ત્યઃ । અયં ચિન્ત્યઃ ॥ યેન કર્મણા સત્ત્વાનામાત્મભાવવિપાકવૈચિત્ર્યમભુનિર્વર્ત્તતે સો ઽચિન્ત્યઃ । તદેવ કુશલાકુશલં કર્મસ્થાનવસ્તુહેતુવિપાકપ્રકારાદિપ્રભેદેરચિન્ત્યમ્ । વિવિધવાહ્યવસ્તુવૈચિત્ર્યાભિનિર્વર્ત્તકં કર્માચિન્ત્યમ્ । મણિમન્ત્રૌપધિમુષ્ટિયોગપ્રતિસંયુક્તં કર્માચિન્ત્યમ્ । યોગિનાં પ્રભાવકર્મચિન્ત્યુઅમ્ । બોધિસત્ત્વાનાં વશિતાભિઃ ક્રિયમાણં કર્મા ચિત્ન્યમ્ । તદ્યથા આયુર્વશિતયા ચિત્તવશિતયા પરિષ્કારવશિતયા કર્મવશિતયા ઉપપત્તિવશિતયા અધિમુક્તિવશિતયા પ્રણિધાનવશિતયા ઋદ્ધિવશિતયા જ્ઞાનવશિતયા ધર્મવશિતયા । એવં ચ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામેવમાદિભિર્વશિતાભિર્યત્કર્મ ક્રિયતે તદચિન્ત્યમ્ । સર્વેષાં બુદ્ધાનાં વુદ્ધકૃત્યાનુષ્ઠાનં કર્માચિન્ત્યમ્ ॥
તથા ચ સમુદયસત્યં સમાસતો લક્ષણપ્રભેદેન ચતુર્વિધમ્ । હેતુલક્ષણં સમુદયલક્ષણં પ્રભવલક્ષણં પ્રત્યલક્ષણં ચ । હેતુલક્ષણં કતમત્ । પુનર્ભવવાસનાયા આહારકં કારણં હેતુરિતિ હેતુલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥ સમુદયલક્ષણં કતમત્ । તેષાં તેષામુપચિતવાસનાનાં સત્ત્વાનાં તસ્મિંસ્તસ્મિન્ સત્ત્વનિકાયે ઉદયસ્ય કારણમિતિ ( અભિધ્-સ્ 62 ) સમુદયલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥ પ્રભુવલક્ષણં કતમત્ । પ્રત્યાત્મં સન્તાનાનાં સર્વપ્રકારપ્રકર્ષોદ્ભવસ્ય કારણમિતિ પ્રભવલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥ પ્રત્યલક્ષણં કતમત્ । સત્ત્વાનાષાન્પપ્રાપ્ત્યત્યયકારણમિતિ પ્રત્યયકારણં વેદિતવ્યમ્ ॥
(અથ વિનિશ્ચયે સત્યપરિચ્છેદે પ્રથમે તૃતીયો ભાગઃ) ।
નિરોધસત્યં કતમત્ । લક્ષણતઃ ગામ્ભીર્યતઃ સંવૃતિતઃ પરમાર્થતઃ અપરિપૂરિતઃ પરિપૂરિતઃ નિરલંકારતઃ સાલંકારતઃ શેષતઃ અશેષતઃ અગ્રતઃ પર્યાયતશ્ચ નિરોધસત્યં વેદિતવ્યમ્ ॥

લક્ષણતઃ કતમત્ । તથતાયામાર્ય માર્ગે ક્લેશાનામનુત્પાદો યો નિરોધાશ્રયો નિરોધકો નિરોધસ્વભાવો વા ॥ તન્નિરોધસત્યલક્ષણમ્ ॥ યદુક્તં ભગવતા ચક્ષુઃ શ્રોત્રે ઘ્રાણજિવ્હાકાયાઃ । મનશ્ચ તેષુ આયતનેષુ નામરૂપયોરાત્યન્તિકનિરોધો ન શેષઃ ઇતિ । યચ્ચોક્તં તદાયતનં વેદિતવ્યં યથા ચક્ષુશ્ચ નિરુધ્યતે રૂપસંજ્ઞા ચ વિરજ્યતે યાવત્ મનશ્ચ નિરુધ્યતે ધર્મસંજ્ઞા ચ વિરજ્યતે ઇતિ । અનેન નયેન આલમ્બનાનાં પ્રાપણં તથતાયામાલમ્બનાદૂર્ધ્વં સાસ્રવાણાં ધર્માણાં નિરોધઃ । તન્નિરોધસત્ય લક્ષણમ્ ॥
ગામ્ભીર્યતઃ કતમત્ । યત્ તેષાં સંસ્કારાણામુપરમાન્નિરોધઃ । તથોપરમાત્ તેષાં સંસ્કારાણાં નિરોધો નાન્યો વાચ્યઃ નાનન્યો વાચ્યઃ નાપ્યન્યો નાપ્યનન્યો વાચ્યઃ ન નૈવાન્યો નાનન્યો વાચ્યઃ ॥ કુતઃ । નિષ્પ્રપઞ્ચતઃ । અસ્મિંસ્ત્વર્થે પ્રપઞ્ચોત્પત્તિઃ ન સંચિન્ત્યા ન માર્ગેણ ન ન્યાયેન ન કુશલપ્રયોગેણ ચિન્ત્યા ઇતિ । યદુક્તં ભગવતા તેષાં ષણ્ણાં સ્પ્રષ્ટાવ્યયતનાનાં ક્ષયો વિરાગો નિરોધો વ્યુપશમો ઽસ્તંગમ ઇત્યેવમાદિ । સ્યાદન્યઃ સ્યાદનન્યઃ સ્યાદન્યો ઽપિ નાન્યો ઽપિ ( અભિધ્-સ્ 63 ) સ્યાન્નૈવાન્યો નાનન્યો ઽપિ ઇતિ નિષ્પ્રપઞ્ચ પ્રપઞ્ચ ઉત્પદ્યતે ॥ યાવત્ ષડાયતનાનિ તાવત્ પ્રપઞ્ચાઃ ॥ યદા ષડાયતનાનાં નિરોધશ્છેદઃ તદા પ્રપઞ્ચાનાં વિરતિઃ ॥
સંવૃતિતઃ કતમત્ । લૌકિકમાર્ગૈર્વીજનિગ્રહેણ યો નિરોધો લભ્યતે । અતો ભગવતા તદાંશિકનિર્વાણમિત્યુચ્યતે ॥ પરમાર્થતઃ કતમત્ । આર્યપ્રજ્ઞયા બીજનિર્મૂલનેન યો નિરોધો લભ્યતે ॥ અપરિપૂરિતઃ કતમત્ । શૈક્ષાણાં સ્ત્રોતાપન્નફલસંગ્રહેણ વા સકૃદાગમિફલસંગ્રહેણ વા અનાગામિફલસંગ્રહેણ વા યો નિરોધઃ ॥ પરિપૂરિતઃ કતમત્ । અશૈક્ષ્યાણામર્હત્ત્વફલસંગ્રહેણ યો નિરોધઃ ॥ નિરલંકારતઃ કતમત્ । પ્રજ્ઞાવિમુક્તાનામર્હતાં યો નિરોધઃ ॥ સાલંકારતઃ કતમત્ । ઉભયભાગ વિમુક્તાનાં ત્રૈવિદ્યાનાં ષડભિજ્ઞાનામર્હતાં યો નિરોધઃ ॥ શેષતઃ કતમત્ । સોપધિશેષો યો નિરોધઃ ॥ અશેષતઃ કતમત્ । નિરુપધિશેષો યો નિરોધઃ ॥ અગ્રતઃ કતમત્ । બુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનામપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણસંગ્રહેણ યો નિરોધઃ । સ્પર્શવિહારિણાં સર્વેષાં સત્ત્વાનાં હિતસુખાધિષ્ઠાનતઃ ॥
પર્યાયતઃ કતમત્ । અશેષપ્રહાણં પ્રતિનિઃસર્ગઃ વ્યન્તીભાવઃ ક્ષયો વિરાગો નિરોધો વ્યુપશમો ઽસ્તંગમ ઇત્યેવમાદિ ॥ કિમુપાદાયોચ્યતે અશેષપ્રહાણમ્ । પરિશિષ્ટાનિ પદાન્યુપાદાય ॥ કિમુપાદાયોચ્યતે પ્રતિનિઃસર્ગઃ । પર્યવસ્થાનપ્રતિનિઃસરણતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાયોચ્યતે ક્ષયઃ । દર્શનમાર્ગેણ પ્રતિપક્ષવિસંયોગલાભતા મુપાદાય ॥ કિમુપાદાયોચ્યતે વિરાગઃ । ભાવનામાર્ગેણ પ્રતિપક્ષવિસંયોગલાભતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાયોચ્યતે નિરોધઃ । આયત્યાં તત્ફલદુઃખાનુત્પત્તિતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાયોચ્યતે વ્યુપશમઃ । દૃષ્ટે ધર્મે તત્ફલચેત્તદુઃખાસમુદાચારતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાયોચ્યતે ઽસ્તંગમઃ । સોપધિશેષ નિરોધતામુપાદાય ॥
કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરસંસ્કૃતમિત્યુચ્યતે । લક્ષણત્રયવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનર્દુર્દર્શ ઇત્યુચ્યતે । ચર્મચક્ષુષો દિવ્યચક્ષુષશ્ચ ( અભિધ્-સ્ 64 ) ગોચરાતિકમણતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરચલમિત્યુચ્યતે । મતિષુ સંચારબિરહમામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરમત મિત્યુચ્યતે । તૃષ્ણાત્રયવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરમૃતમિત્યુચ્યતે । સ્કન્ધમારવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુઇપાદાય સ નિરોધઃ પુનરનાસ્રવમિત્યુચ્યતે । સર્વ ક્લેશમારવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનર્લયનમિત્યુચ્યતે । અનવદ્યપ્રીતિસુખસંનિશ્રયતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનર્દ્વીપમિત્યુચ્યતે । ત્રૈધાતુકપરિચ્છેદતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનસ્ત્રાણમિત્યુચ્યતે । સર્વમહાદુઃખોપદ્રવાપગમતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનઃ શરણમિત્યુચ્યતે । આશયપ્રયોગયોરવન્ધ્યપદસ્થાનતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનઃ પરાયણમિત્યુચ્યતે । સર્વસ્ય પરમાર્યત્વસ્યાગમનપદસ્થાણતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરચ્યુતમિત્યુચ્યતે । જાતિવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધ પુનર્નિર્વારમિત્યુચ્યતે । સર્વક્લેશસન્તાપવિરહતાં સર્વેચ્છાલાભદુઃખમહાસન્તાપવિરહતાં ચોપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનર્નિષ્પદારિદાહમિઓત્યુતે । સર્વ શોકપરિદેવનાદુઃખદૌર્મનસ્ય વિક્ષેપવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનઃ ક્ષેમમિત્યુચ્યતે । હિંસા ભયરહિતવિહારપદસ્થાનતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનઃ શિવમિત્યુચ્યતે । લાભવસ્તુપદસ્થાન તામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનઃ સૌવર્ણિકમિત્યુચ્યતે પરમાર્થસુખાધિષ્ઠાનતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનઃ સ્વસ્ત્યયનમિત્યુચ્યતે । તત્સુખપ્રયોગપ્રાપ્તિપદસ્થાનતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરોગ્યમિત્યુચ્યતે । સર્વાવરણરો ગવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરાર્નિજ્યમિત્યુચ્યતે । સર્વવિક્ષેપવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનર્નિર્વાણમિત્યુચ્યતે । અનિમિત્તશાન્તમહા સુખવિહારપદસ્થાનતામુપાદાય । કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરજાતમિત્યુચ્યતે । પ્રતિસંધ્યુપપત્તિવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરભૂતમિત્યુચ્યતે । તદુત્તરકાલોત્પત્તિવિરહતામુપાદાય ॥ ( અભિધ્-સ્ 65 ) કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરસ્કૃતમિત્યુચ્યતે । પૂર્વાન્તકર્મક્લેશબલવદા વેધવિરહતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરસંસ્કૃતમિત્યુચ્યતે । વર્તમાનકર્મ ક્લેશાનભિસંસ્કાર પદસ્થાનતામુપાદાય । કિમુપાદાય સ નિરોધઃ પુનરનુત્પન્નમિત્યુચ્યતે । અનાગતસન્તત્યુત્પાદવિરહતામુપાદાય ॥
તથા નિરોધસત્યસ્ય સમાસતશ્ચત્વારો લક્ષણપ્રભેદાઃ । નિરોધલક્ષણં શાન્તલક્ષણં પ્રણીતલક્ષણં નિઃસરણલક્ષણં ચ । કિમુપાદાય નિરોધલક્ષણમ્ । ક્લેશવિસંયોગતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય શાન્તલક્ષણમ્ । દુઃખવિસંયોગતામુપાદાય । કિમુપાદાય પ્રણીતલક્ષણમ્ । સુખશુચ્યધિષ્ઠાનતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય નિઃસરણલક્ષણમ્ । નિત્યહિતાધિષ્ઠાનતામુપાદાય ॥
(અથ વિનિશ્ચયે સત્યપરિચ્છેદે પ્રથમે ચતુર્થો ભાગઃ)
માર્ગસત્યં કતમત્ । યેન દુઃખં પરિજાનીતે સમુદયં પ્રજહાતિ નિરોધં સાક્ષાત્કરોતિ માર્ગં ભાવયતિ । એતત્ સંક્ષેપેણ માર્ગસત્યલક્ષણમિત્યુચ્યતે ॥ પુનઃ માર્ગઃ પઞ્ચવિધઃ । સંભારમાર્ગઃ પ્રયોગમાર્ગઃ દર્શનમાર્ગ ભાવનામાર્ગઃ નિષ્ઠામાર્ગશ્ચ ।
સંભારમાર્ગઃ કતમઃ । પૃથગ્જનાનાં શીલમ્ ઇન્દ્રિયદ્વારરક્ષા ભોજને માત્રાજ્ઞતા પ્રથમરાત્રૌ તદુત્તરરાત્રિષુ વા નિત્યમમિદ્ધં વીર્યભાવના શમથવિપશ્યના સંપ્રજન્યવિહારશ્ચ ॥ યદ્વા પુનરન્યદૌપનિષદં કુશલમ્ શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા ચિન્તામયી પ્રજ્ઞા ભાવનામયી પ્રજ્ઞા ॥ તદ્ભાવનયા અભિસમયવિમોક્ષસ્થાનભાજનાં પ્રતિલભતે ।

પ્રયોગમાર્ગઃ કતમઃ । યઃ સંભારમાર્ગઃ સ પ્રયોગમાર્ગઃ । યસ્તુ પ્રયોગમાર્ગઃ સન સંભારમાર્ગઃ । સંભારમાર્ગોપચિતાનિ નિર્વેધભાગીયાનિ કુશલમૂલાનિ ઊષ્મગતઃ મૂર્ધાનઃ સત્યાનુકૂલક્ષાન્તિ લૌકિકાગ્રધર્મશ્ચ ॥ ઊષ્મગતં કતમત્ । પ્રત્યાત્મં સત્યે પ્વાલોકલબ્ધઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા સંયોગશ્ચ ॥ મૂર્ધાનં કતમત્ । પ્રત્યાત્મં સત્યેષ્વાલોકવૃદ્ધઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા સંયોગશ્ચ ॥ સત્યાનુકૂલક્ષાન્તિઃ કતમા । પ્રત્યાત્મં સત્યેષ્વેકદેશપ્રવિષ્ટાનુસૃતઃ ( અભિધ્-સ્ 66 ) સમાધિઃ પ્રજ્ઞા સંયોગશ્ચ ॥ લૌકિકાગ્રધર્મઃ કતમઃ । પ્રત્યાત્મં સત્યેષ્વાનન્તર્યચિત્તસમાધિઃ પ્રજ્ઞા સંયોગશ્ચ ॥
દર્શનમાર્ગઃ કતમઃ । સમાસતો લૌકિકા ગ્રધર્માનન્તરમનુપલમ્ભઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા સંયોગશ્ચ ॥ સમસમાલમ્બ્યાલમ્બનજ્ઞામપિ તત્ । પ્રત્યાત્મમપનીતસત્ત્વસંકેતધર્મસંકેતસર્વતો ઽપનીતોભયસંકેતાલમ્બનધર્મજ્ઞાનમપિ તત્ ॥
પ્રભેદશઃ શુનર્દર્શનમાર્ગો લૌકિકાગ્રધર્માનન્તરં દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ, દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનં સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનં સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનં નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનં નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનં માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિં માર્ગે ધર્મજ્ઞાનં માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ॥ એવંચ ષોડશ જ્ઞાનક્ષાન્તિભિર્દર્શનમાર્ગપ્રભેદાઃ ॥
દુખં કતમત્ । દુઃખસત્યમ્ ॥ દુઃખે ધર્મઃ કતમઃ । દુઃખસત્યાધિપતેયઃ શાસનધર્મઃ ॥ ધર્મજ્ઞાનં કતમત્ । પ્રયોગમાર્ગે સત્યાધિપતેયં ધર્મવિચારણાજ્ઞાનમ્ ॥ જ્ઞાનક્ષાન્તિઃ કતમા । પૂર્વાધિપતિબલવિચારણામુપાદાય પ્રત્યાત્મં દુઃખસત્યે પ્રત્યક્ષાનુભાવિની અનાસ્રવા પ્રજ્ઞા । યયા પ્રજ્ઞાયા દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યાન્ સર્વક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । તસ્માદુચ્યતે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિરિતિ ॥ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનં કતમત્ । ક્ષાન્ત્યનન્તરં યેન જ્ઞાનેન પૂર્વોક્તેભ્યઃ ક્લેશેભ્યો વિમુક્તિં સાક્ષાત્કરોતિ । તસ્માદુચ્યતે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમિતિ । દુઃખે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ કતમા । દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્ત્યાં દુઃખે ધર્મજ્ઞાને ચ પ્રત્યાત્મં પ્રત્યક્ષાનુભાવિની અનાસ્રવા પ્રજ્ઞા ઉત્પદ્યતે યદુત્તરમન્વય એષ આર્યધર્માણામ્ । તસ્માદુચ્યતે દુઃખે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ ॥ દુઃખે અન્વયજ્ઞાનં કતમત્ । તદનન્તરમનાસ્રવં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યેન જ્ઞાનેન દુઃખે અન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિમુપધારયતિ । તદ્ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે ॥ તદ્વદન્યેષુ સત્યેષુ યથાયોગ્યમ્ ।
ક્ષાન્તિર્જ્ઞાનક્ષયો જ્ઞેયઃ । તત્ર અવસ્થાયાં ધર્મક્ષાન્તિજ્ઞાનૈઃ ગ્રાહ્યાવનોઘઃ । અન્વયક્ષાન્તિજ્ઞાનૈર્ગ્રાહકાવબોધઃ । અપિ ચ એષુ સર્વેષુ ક્ષાન્તિજ્ઞાનેષુ અનિમિત્તપ્રેક્ષાવિહારી વેદિતવ્યઃ ॥ ઇમે ષોડશ ચિત્તક્ષણા દર્શનમાર્ગ આખ્યાતઃ ॥ જ્ઞેયે જ્ઞાનોત્પત્તિપરિસમાપ્તિરેકશ્ચિત્તલક્ષણો વેદિતવ્યઃ ॥
સર્વં હિ માર્ગસત્યં ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈરનુગન્તવ્યમ્ । વ્યવસ્થાનતઃ વિકલ્પનતઃ અનુભવતઃ પરિપૂરિતશ્ચ । વ્યવસ્થાનતઃ કતમત્ । યથાસ્વમધિગમનિષ્ઠાપ્રાપ્તાઃ શ્રાવકાદયઃ । તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન જ્ઞાનેન પ્રાપણનિમિત્તપ્રમાણૈઃ નામપદવ્યઞ્જનકાયૈઃ માર્ગસત્યં વ્યવસ્થાપયન્તિ । વિકલ્પનતઃ કતમત્ । અભિસમયપ્રયુક્તા લૌકિકેન જ્ઞાનેન યથાવ્યવસ્થાનં વિકલ્પોયન્તો યદભ્યસ્યન્તિ ॥ અનુભવતઃ કતમત્ । તથાભ્યસ્યન્તો મયા (?યદા)દિતો દર્શનમાર્ગાખ્યાં લોકોત્તરાં નિષ્પ્રપઞ્ચાવસ્થાં પ્રત્યાત્મમનુભવતિ ॥ પરિપૂરિતઃ કતમત્ । તદૂર્ધ્વં યામાશ્રયપરિવૃત્તિં પરિપૂર્ય યાવદધિગમનિષ્ઠાં પ્રાપ્નુવન્તિ । તેન પુનરધિગમનિષ્ઠાપ્રાપ્તાસ્તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન જ્ઞાનેન નામપદવ્યઞ્જનકાયૈઃ માર્ગસત્યં વ્યવસ્થાપયન્તિ ॥
યદુક્તં સૂત્રે વિરજ્ઞો વીતમલં ધર્મેષુ ધર્મચક્ષુરૂદપાદિ ઇતિ । તદ્દર્શનમાર્ગમધિકૃત્યોક્તમ્ । તત્ર ધર્મક્ષાન્તિભિર્વિરજઃ ધર્મજ્ઞાનૈર્વીતમલમ્ પરિજ્ઞયા પ્રહાણેન માર્ગશુદ્ધિલાભેન ચ ॥
યદુક્તં સૂત્રે દૃષ્ટધર્મા પ્રાપ્તધર્મા વિદિતધર્મા પર્યવગાઢધર્મા સર્વૈઃ તીર્ણકાંક્ષઃ તીર્ણવિચિકિત્સઃ અપરપ્રત્યયઃ શાસ્તુઃ શાસનો ઽનન્યનેયઃ ધર્મેષુ વૈશારદ્યપ્રાપ્ત ઇતિ તદપિ દર્શનમાર્ગમધિકૃત્યોક્તમ્ । દૃષ્ટધર્મા ધર્મક્ષાન્તિભિઃ । પ્રાપ્તધર્મા ધર્મજ્ઞાનૈઃ । વિદિતધર્મા અન્વયક્ષાન્તિભિઃ । પર્યવગાઢધર્મા અન્વયજ્ઞાનૈઃ । સર્વૈઃ તીર્ણકાંક્ષઃ સ્વાધિગમે ક્ષાન્તિજ્ઞાનૈઃ કાંક્ષાભાવેન । તીર્ણવિચિકિત્સઃ પરાધિગમે તદવસ્થસ્ય વિમત્યભાવેન । અપરપ્રત્યયઃ માર્ગભાવનાયાં ન પરતઃ સ્વયં કુશલાવર્જનેન । શાસ્તુઃ શાસને ઽનન્યનેયઃ બુદ્ધશાસને ( અભિધ્-સ્ 68 ) ઽન્યતીર્થ્યૈરનેયતામુપાદાય । ધર્મેષુ વૈશારદ્યપ્રાપ્તઃ અધિગમનારમ્ય પરિપ્રશ્નધર્મેષુ અલીનચિત્તતામુપાદાય ।
ભાવનામાર્ગઃ કતમઃ । દર્શનમાર્ગાદૂર્ધ્વં લૌકિકો માર્ગો લોકોત્તરમાર્ગઃ મૃદુમાર્ગો મધ્યમાર્ગો ઽધિમાત્રો માર્ગઃ પ્રયોગમાર્ગઃ આનન્તર્યમાર્ગઃ વિમુક્તિમાર્ગઃ વિશેષમાર્ગશ્ચ ॥

લૌકિકો માર્ગઃ કતમઃ । લૌકિકં પ્રથમં ધ્યાનં દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં ધ્યાનમાકાશાનત્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમાકિઞ્ચત્યાયતનં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં ચ ॥ ત એતે ધ્યાનારૂપ્યાઃ સંક્લેશવ્યવદાનવ્યવસ્થાન વિશુદ્ધિભિર્વેદિતવ્યાઃ ॥ કથં સંક્લેશતઃ । ચત્વાર્યવ્યાકૃતમૂલાનિ તૃષ્ણા દૃષ્ટિર્માનો ઽવિદ્યા ચ ॥ તૃષ્ણયા આસ્વાદ સંક્લેશેન સંક્લિશ્યતે ॥ દૃષ્ટ્યા દૃષ્ટ્યુત્તરધ્યાયિતયા સંક્લિશ્યતે । માનેન માનોત્તરધ્યાયિતયા સંક્લિશ્યતે । અવિદ્યયા વિચિકિત્સોત્તરધ્યાયિતયા સંક્લિશ્યતે । તથા ચ સંક્લિષ્ટચેતસાં રૂપારૂપ્યાવચરાઃ ક્લેશોપક્લેશાઃ પ્રવર્ત્તન્તે ॥ કથં વ્યવદાનતઃ । શુદ્ધકા ધ્યાનારૂપ્યાઃ કુશલત્વાદ્ વ્યવદાતા ઇત્યુચ્યન્તે ॥ કથં વ્યવસ્થાનતઃ । અઙ્ગવ્યવસ્થાનતઃ સમાપત્તિવ્યવસ્થાનતઃ માત્રાવ્યવસ્થાનતઃ સંજ્ઞાકરણવ્યવસ્થાનશ્ચ ॥ કથમઙ્ગવ્યવસ્થાનતઃ । પ્રથમં ધ્યાનં પઞ્ચાઙ્ગમ્ । પઞ્ચાઙ્ગાનિ વિતર્કો વિચારઃ પ્રીતિઃ સુખં ચિત્તૈકાગ્રતા ચ ॥ દ્વિતીયં ધ્યાનં ચતુરઙ્ગમ્ । ચત્વાર્યઙ્ગાનિ અધ્યાત્મસંપ્રસાદઃ પ્રીતિઃ સુખં ચિત્તૈકાપ્રતા ચ ॥ તૃતીયં ધ્યાનં પઞ્ચાઙ્ગમ્ । પઞ્ચાઙ્ગાનિ ઉપેક્ષા સ્મૃતિઃ સંપ્રજન્યં સુખં ચિત્તૈકાગ્રતા ચ ॥ ચતુર્થં ધ્યાનં ચતુરઙ્ગમ્ । ચત્વાર્યઙ્ગાનિ ઉપેક્ષાપરિશુદ્ધિઃ સ્મૃતિપરિશુદ્ધિઃ અદુઃખાસુખા વેદના ચિત્તૈકાગ્રતા ચ ॥ પ્રતિપક્ષાઙ્ગમુપાદાય અનુશંસાઙ્ગમુપાદાય તદુભયાશ્રયસ્વભાવાઙ્ગં ચોપાદાય આરુપ્યેષ્વઙ્ગવ્યવસ્થાનં નાસ્તિ । શમથૈકરસતામુપાદાય ॥ કથં સમાપત્તિવ્યવસ્થાનતઃ । સપ્તભિર્મનસ્કારૈઃ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે । એવં યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં ચ ॥ સપ્ત મનસ્કારાઃ કતમે । લક્ષણપ્રતિ સંવેદી મનસ્કારઃ આધિમોક્ષિકઃ પ્રાવિવેજઃ રતિસંગ્રાહકઃ મીમાંસકઃ પ્રયોગનિષ્ઠઃ પ્રયોગનિષ્ઠાફલશ્ચ ( અભિધ્-સ્ 69 ) મનસ્કારઃ ॥ કથં માત્રાવ્યવસ્થાનતઃ । પ્રથમં ધ્યાનં સુદુપરિભાવિતં મધ્યપરિભાવિતમધિમાત્રપરિભાવિતશ્ચ ॥ [તદ્યથા] પ્રથમં ધ્યાનમેત્રં શિષ્ટાનિ ધ્યાનાન્યારૂપ્યાશ્ચ ॥ મૃદુમધ્યાધિમાત્રપરિભાવિતસ્ય પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય ફલં ત્રિવિધા પ્રથમા ધ્યાનોપપત્તિઃ । યથા પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય એવં શિષ્ટાનાં ધ્યાનાનાં ત્રિવિધા ધ્યાનોપપત્તિઃ । આરૂપ્યેષુ સ્થાનાન્તરાભાવમુપાદાયોપપત્તિભેદો નાસ્તિ । તત્ર મૃદુમધ્યાધિમાત્રપરિભાવિતત્વાદારૂપ્યાણામુપપત્તાવુચ્ચનીચતા હીનપ્રણીતતા પ્રજ્ઞાયતે ॥ કથં સંજ્ઞાકરણવ્યવસ્થાનતઃ । પ્રથમધ્યાનસંગૃહીતાન્યાવતઃ સમાધીન્ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાઃ સમાપદ્યન્તે । તેષાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા નામાભિજ્ઞા અપિ ન ભવન્તિ । યથા પ્રથમધ્યાનસંગૃહીતાનેવમવશિષ્ટધ્યાનસંગૃહીતાન્યદુત ધ્યાનપારમિતાં નિશ્રિત્ય ॥ કથં વિશુદ્ધિતઃ । પ્રાન્તકોટિકં પ્રથમં ધ્યાનં યાવન્નૈવ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં વિશુદ્ધિરિત્યુચ્યતે ॥
લોકોત્તરો માર્ગઃ કતમઃ । ભાવનામાર્ગે દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગજ્ઞાનાનિ ધર્મજ્ઞાનાન્વયપક્ષ્યાણિ તૈશ્ચ સંપ્રયુક્તઃ સમાધિઃ પ્રથમં વા ધ્યાનં યાવદાકિઞ્ચન્યાયતનં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં, લૌકિકમેવ અપરિસ્ફુટં સંજ્ઞાપ્રચારતામુપાદાય । તત શ્ચાનિમિત્તમિત્યુચ્યતે ॥ યથોક્તં ભગવતા યાવદેવ સંજ્ઞાસમાપત્તિઃ તાવદાજ્ઞાપ્રતિવેધ ઇતિ । નિરોધસમાપત્તિર્લોકોત્તરા મનુષ્યેષ્વભિનિર્હિયતે । મનુષ્યેષ્વ ભિનિર્હૃતા મનુષ્યેષુરૂપધાતૌ વા સંમુખીક્રિયતે । આરૂપ્યેષ્વ સ્યાઃ સંમુખીભાવો નાસ્તિ । શાન્તવિમોક્ષવિપાકવિહારીણાં તદ્યત્નાનારમ્ભતામુપાદાય ॥
મૃદુમાર્ગઃ કતમઃ । મૃદુમૃદુર્મૃદુમધ્યો મૃદ્વધિમાત્રશ્ચ યેન ત્રૈધાતુકાવચરાણા ક્લેશાનાં ભૂમૌ ભૂમાવધિમાત્રાધિમાત્રમધિમાત્રમધ્યમધિમાત્રામૃદું ક્લેશપ્રકાર પ્રજહાતિ ॥
મધ્યો માર્ગઃ કતમઃ । મધ્યમૃદુર્મધ્યમધ્યો મધ્યાધિમાત્રશ્ચ યેન ત્રૈધાતુકાવચરાણાં ક્લેશાનાં ભૂમૌ ભૂમૌ મધ્યાધિમાત્રં મધ્યમધ્યં મધ્યમૃદું ક્લેશપ્રકારં પ્રજહાતિ ॥
અધિમાત્રો માર્ગઃ કતમઃ । અધિમાત્રમૃદુરધિમાત્રમધ્યો ઽધિમાત્રાધિમાત્રશ્ચ યેન ત્રૈધાતુકાવચરાણાં ક્લેશાનાં ભૂમૌ ભૂમૌ મૃદ્વધિમાત્રં મૃદુમધ્યં મૃદુમૃદું ક્લેશપ્રકારં પ્રજહાતિ ॥
પ્રયોગમાર્ગઃ કતમઃ । યેન ક્લેશં પ્રજહાતિ ॥ આનન્તર્યમાર્ગઃ કતમઃ । યસ્યાનન્તરં નિરન્તરઃ ક્લેશઃ પ્રહીણો ભવતિ ॥ વિમુક્તિમાર્ગઃ કતમઃ । યેન પ્રહીણે ક્લેશે વિમુક્તિં સાક્ષાત્કરોતિ ॥ વિશેષમાર્ગઃ કતમઃ । તદન્યસ્ય ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રયોગાનન્તર્યવિમુક્તિમાર્ગાઃ વિશેષમાર્ગઃ । અપિ ખલુ ક્લેશપ્રહાણપ્રયોગં નિરાકૃત્ય ધર્મચિન્તાયાં વા પ્રયુક્તસ્ય ધર્મવિહારે વા સમાપત્તિવિશેષે વા યો માર્ગઃ । અપિ ખલુ વૈશેષિકાન્ ગુણાનભિનિર્હરતો વા યો માર્ગઃ ॥

માર્ગભાવના કતમા । પ્રતિલંભભાવના નિષેવણભાવના નિર્ધાવનભાવના પ્રતિપક્ષભાવના ચ ॥ પ્રતિલમ્ભભાવના કતમા । અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણામુત્પાદાય યા ભાવના ॥ નિષેવણભાવના કતમા । ઉત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં સ્થિતયે અસંમોષાય ભૂયોભાવાય વૃદ્ધિવિપુલતાયૈ યા ભાવના । નિર્ધાવનભાવના કતમા । ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાય યા ભાવના ॥ પ્રતિપક્ષભાવના કતમા । અનુત્પન્નાનાં પાપકાનામકુશકુનાં ધર્માણામનુત્પાદાય ( અભિધ્-સ્ 71 ) યા ભાવના ॥ અપિ ખલુ માર્ગ ઉત્પદ્યમાનઃ સ્વાં વાસનામવ સ્થાપયતિ સા પ્રતિલમ્ભભાવના । સ એવ સંમુખીભૂતો ભાવનાં ગચ્છતિ સા નિષેવણભાવના । સ્વમાવરણં વિજહાતિ સા નિર્ધાવનભાવના । વિહીન શ્ચાવરણમાયત્યામનુત્પત્તિધર્મતાયામવસ્થાપયતિ સા પ્રતિપક્ષભાવના ॥ અપિ ખલુ ચતુર્વિધઃ પ્રતિપક્ષઃ વિદૂષણાપ્રતિપક્ષઃ પ્રહાણપ્રતિપક્ષઃ આધારપ્રતિપક્ષઃ દૂરીભાવપ્રતિપક્ષશ્ચ પ્રતિપક્ષભાવનેત્યુચ્યતે ॥ વિદૂષણાપ્રતિપક્ષઃ કતમઃ । સાસ્રવેષુ સંસ્કારેષ્વાદીનવદર્શનમ્ ॥ પ્રહાણપ્રતિપક્ષઃ કતમઃ । પ્રયોગાન્તર્યમાર્ગઃ ॥ આધરપ્રતિપક્ષઃ કતમઃ । વિમુક્તિમાર્ગઃ । દૂરીભાવપ્રતિપક્ષઃ કતમઃ ॥ તદુ પરિમો માર્ગઃ ॥
અપિ ખલુ વસ્તુપરીક્ષામાર્ગઃ વ્યાવસાયિકો માર્ગઃ સમાધિપરિકર્મમાર્ગઃ અભિસમયપ્રાયોગિકો માર્ગઃ અભિસમયશ્લિષ્ટો માર્ગઃ અભિસમયમાર્ગઃ વિશુદ્ધિનૈર્યાણિકો માર્ગઃ નિશ્રયેન્દ્રિયભિન્નો માર્ગઃ શિક્ષાત્રયપરિશોધનો માર્ગઃ સર્વગુણનિર્હારકો માર્ગઃ માર્ગસંગ્રહમાર્ગશ્ચ માર્ગ ઇત્યુચ્યતે ॥ સ પુનરેષ યથાક્રમં સપ્તત્રિંશદબોધિપક્ષા ધર્માઃ ચતસ્રઃ પ્રતિપદઃ ચત્વારિ ધર્મપદાનિ શમથ(ઐ) વિપશ્યના ત્રિણી ચેન્દ્રિયાણી ॥
સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામાલમ્વનં સ્વભાવઃ સહાયઃ ભાવના ભાવનાફલઞ્ચ વેદિતવ્યમ્ । યથા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામેવમવશિષ્ટાનાં બોધિપક્ષાણામ્ ॥ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામાલમ્બનં કતમત્ । કાયો વેદના ચિત્તં ધર્માઃ ॥ અપિ ખલ્વાત્માશ્રયવસ્તુ આત્મોપભોગવસ્તુ આત્મવસ્તુ આત્મસંક્લેશવ્યવદાનવસ્તુ ચ ॥ સ્વભાવઃ કતમઃ । પ્રજ્ઞા સ્મૃતિશ્ચ ॥ સહાયઃ કતમઃ । તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ । ભાવના કતમા । અધ્યાત્મં કાયાદિષુ કાયાદ્યનુપશ્યના ॥ યથા અધ્યાત્મમેવં બહિર્ધા અધ્યાત્મવહિર્ધા ॥ અધ્યાત્મં કાયઃ કતમઃ । યાન્યસ્મિન્ કાયે આધ્યત્મિકાનિ રૂપીણ્યાયતનાનિ ॥ બહિર્ધાકાયઃ કતમઃ । બહિર્ધા રૂપીણ્યાયતનાનિ ॥ અધ્યાત્મવહિર્દ્ધા કાયઃ કતમઃ । આધ્યાત્મિકાયતનસંબદ્ધાનિ ( અભિધ્-સ્ 72 ) બાહ્યાન્યાયતનાનિ । ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ પારસાન્તાનિકાનિ ચાધ્યાત્મિકાનિ રૂપીણ્યાયતયાનિ । કાયે કાયાનુપશ્યના કતમા । યા વિકલ્પપ્રતિબિમ્બકાયેન પ્રકૃતિબિમ્બકાયસ્ય સમતાપશ્યના । અધ્યાત્મં વેદના કતમા । અધ્યાત્મં કાયમુપાદાયોત્પન્ના વેદના ॥ બહિર્દ્ધા વેદના કતમા । બહિર્દ્ધા કાયમુપાદયોત્પન્ના વેદના ॥ અધ્યાત્મબહિર્દ્ધા વેદના કતમા । અધ્યાત્માબહિર્દ્ધાકાયમુપાદાયોત્પન્નાવેદના ॥ યથા વેદના એવં ચિત્તં ધર્માઃ ॥ યથા કાયે કાયાનુપશ્યના એવં વેદનાદિષુ વેદનાદ્યનુપશ્યના યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ । અપિ ખલુ ભાવના છન્દો વીર્યં વ્યાયામ ઉત્સાહઃ ઉત્સૂઢિરપ્રતિવાણિઃ સ્મૃતિઃ સંપ્રજન્યં અપ્રમાદશ્ચ ॥ છન્દભાવના અમનસિકરોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ । વીર્યભાવના કૌસીદ્યોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ । વ્યાયામભાવના લયૌદ્ધત્યોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ ॥ ઉત્સાહભાવના ચેતસો ઽલીનત્વોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ ॥ ઉત્સૂઢિભાવના વિષાદપરિસ્રવપરિખેદોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ ॥ અપ્રતિવાણિભાવના કુશલપક્ષેણ અલ્પમાત્ર સંતુષ્ટ્યુપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ ॥ સ્મૃતિભાવના ભગવતઃ શાસને સંમોષોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ ॥ સંપ્રજન્યભાવના આપત્તિવિપ્રતિસારોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ ॥ અપ્રમાદભાવના કુશલેષુ નિક્ષિપ્તધુરતોપક્લેશપ્રતિપક્ષેણ ॥ ભાવનાફલં કતમત્ । ચતુ ર્વિપર્યાસપ્રહાણં ચતુઃ સત્યાવતારઃ કાયાદિવિસંયોગઃ ॥
ચતુઃ સમ્યક્પ્રહાણાનામાલમ્બનં કતમત્ । ઉત્પન્નાનુત્પન્નવિપક્ષપ્રતિપક્ષાઃ ॥ સ્વભાવઃ કતમઃ । વ્યાયામઃ ॥ સહાયઃ કતમઃ । તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ । ભાવના કતમા । તદુક્તં સૂત્રે છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમારભતે ચિત્તં પ્રગૃણ્હાતિ ચિત્તં પ્રદધાતિ । ઇત્યેવમાદિભિઃ પદૈસ્તત્રવીર્યાશ્રયભાવના પરિદીપિતા ॥ આશ્રયઃ છન્દઃ । વીર્યમુદ્યોગઃ । શમથગ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તમનસિકારેષુ છન્દં (જનયતિ) લયૌદ્ધત્યાપકર્ષણે વીર્યમારભતે એવં તદનન્તરં ( અભિધ્-સ્ 73 ) ચિત્તં પ્રગૃણ્હાતિ પ્રદધાતીપ્રત્યુચ્યતે । ભાવના ફલં કતમત્ । અશેષવિપક્ષહાનિઃ પ્રતિપક્ષપ્રતિલમ્ભઃ પ્રતિપક્ષવૃદ્ધિશ્ચ ॥ તદુચ્યતે ભાવનાફલમ્ ।
ચતુરૃદ્ધિપાદાનામાલમ્બનં કતમત્ । નિષ્પજ્ઞેન સમાધિના યત્કરણીયં કૃત્યમ્ ॥ સ્વભાવઃ કતમઃ । સમાધિઃ ॥ સહાયઃ કતમઃ । છન્દોવીર્યં ચિત્તં મીમાંસા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ છન્દસમાધિઃ કતમઃ । યત્સત્કૃત્ય પ્રયોગમાગમ્ય સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ ॥ વીર્યસમધિઃ કતમઃ । યત્સાતત્ય પ્રયોગમાગમ્ય સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ ॥ ચિત્તસમાધિઃ કતમઃ । પૂર્વસમાધિભાવનામાગમ્ય સ્વરસેન સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ ॥ મીમાંસાસમાધિઃ કતમઃ । દેશનાધર્મશ્રવણમાગમ્ય પ્રત્યાત્મં પ્રતિસંખ્યાય સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ ॥ પુનઃ છન્દસમાધિઃ યત્ છન્દં જનયન્ સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકગ્રતામ્ ॥ વીર્યસમાધિઃ યત્ વીર્યમારપ્રમાણઃ સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ ॥ ચિત્તસમાધિઃ યત્ ચિત્તં પ્રદધત્ સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈગ્રતામ્ ॥ મીમાંસાસમાધિઃ યત્ ચિત્તં પ્રગૃણ્હન્ સ્પૃશતિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતામ્ ॥ ભાવના કતમા । અષ્ટાનાં પ્રહાણસંસ્કારાણામભ્યાસઃ । કતમે અષ્ટૌ । છન્દઃ વ્યાયામઃ શ્રદ્ધા પ્રશ્રબ્ધિઃ સ્મૃતિઃ સંપ્રજન્યં ચેતના ઉપેક્ષા ચ । તે પુનરષ્ટૌ સમાસતશ્ચતુર્ધા સંગૃહ્યન્તે । વ્યાયસાયિકઃ અનુગ્રાહકઃ ઔપનિવન્ધિકઃ પ્રાતિપક્ષિકશ્ચ ॥ છન્દવીર્યચિત્તમીમાંસાભાવના પુનર્દ્વિવિધા । નિદાનં સંક્ષેપવિક્ષેપ પરિવર્જનભાવન અલીનત્વાવિક્ષેપતદુભયાશ્રયાનુકૂલભાવના ચ ॥ ફલં કતમત્ । કુશલસમાધિપરિકર્મતઃ યથાકર્મં ધર્માભિજ્ઞા યથાચિત્તમભિજ્ઞાપ્રદર્શનમ્ । અપિ ચ તેષુ તેષુ ધર્મેષુ અધિગમઃ પ્રાતિઃ કર્મણ્યતા વશિતા કારિત્રં યથેષ્ટં નાનાવિધાનામૃદુધ્યાદીનાં વસ્તૂનાં નિષ્પાદનમધિગુણાનાં નિર્હારશ્ચ ॥

પઞ્ચેન્દ્રિયાણામાલમ્બનં કતમત્ । ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ ॥ સ્વભાવઃ કતમઃ । શ્રદ્ધા વીર્ય સ્મૃતિઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા ચ ॥ સહાય કતમઃ । તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ ભાવના કતમા । યત્ શ્રદ્ધેન્દ્રિયેણ સત્યેષુ અભિસંપ્રત્યયસમુત્થાનં પ્રયોગભાવના । વીર્યેન્દ્રિયેણ સત્યેષુ ઉત્પન્નાભિસંપ્રત્યયસ્યાભિસંબોધ્યર્થં વ્યાયામસમુત્થાનપ્રયોગભાવના । સ્મૃતીન્દ્રિયેણ સત્યેષુ આરબ્ધવીર્યસ્ય સ્મૃતિસંપ્રયોગા ધર્મસંમોપસમુત્થાનપ્રયોગભાવના । સમાધીન્દ્રિયેણ સત્યેષુ સંપ્રયુક્ત સ્મૃતેઃ ચિત્તૈકાગ્રતાસમુત્થાનપ્રયોગભાવના । પ્રજ્ઞેન્દ્રિયેણ સત્યેષુ સમાહિતચિત્તસ્ય પ્રવિચયસમુત્થાનપ્રયોગભાવના । ભાવનાફલં કતમત્ । સત્યાભિસમયસમુત્થાનતઃ ઉષ્મગતમૂર્ધપરિકર્મતશ્ચ ક્ષાન્તિલૌકિકાગ્રધર્મનિર્હારઃ ॥
યથા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તથા પઞ્ચ બલાનિ । એષાં વિશેષઃ તૈઃ વિપક્ષાન્તરાયનિર્લ્લેખો ઽનવમુદ્યતેતિ બલાનીત્યુચ્યન્તે ॥
સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનામાલમ્બનં કતમત્ । ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં યથાભૂતતા । સ્વભાવઃ કતમઃ । સ્મૃતિઃ ધર્મવિચયઃ વીર્યં પ્રીતિઃ પ્રશ્રબ્ધિઃ સમાધિઃ ઉપેક્ષા ચ ॥ સ્મૃતિઃ સંનિશ્રયાઙ્ગમ્ । ધર્મવિચયઃ સ્વભાવાઙ્ગમ્ । વીર્યં નિર્યાણાઙ્ગમ્ । પ્રીતિઃ અનુશંસાઙ્ગમ્ । પ્રશ્રબ્ધિઃ । સમાધિઃ ઉપેક્ષા ચાસંક્લેશાઙ્ગમ્ । અસંક્લેશતઃ અસંક્લેશાશ્રયતઃ અસંક્લેશસ્વભાવતશ્ચ ॥ સહાયઃ કતમઃ । તત્સંપ્રયુક્તાશ્રિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ ભાવના કતમા । વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિણતં સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગમ્ । યથા સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં તથા યાવત્ ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગમ્ ॥ એભિઃ ચતુભિઃ પદૈર્યથાક્રમં ચતુઃસત્યાલમ્બનાબોધ્યઙ્ગભાવના પરિદીપિતા । ભાવનાફલં કતમત્ । દર્શનહેયાનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણમ્ ॥
અષ્ટાનામાર્યમાર્ગાઙ્ગાનામાલમ્બનં કતમત્ । તદુત્તરકાલં ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં યથાભૂતતા ॥ સ્વભાવઃ કતમઃ । સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્કર્મ્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિશ્ચ ॥ સમ્યગદૃષ્ટિઉઃ પરિચ્છેદાઙ્ગમ્ । ( અભિધ્-સ્ 75 ) સમ્યક્સંકલ્પ પરસંપ્રાપણાઙ્ગમ્ । સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાઃ પરસંપ્રત્યપાઙ્ગમ્ । દર્શનશીલાજીવવિશુદ્ધિતામુપાદાય । સમ્યગ્વ્યાયામઃ ક્લેશાવરણવિશોધનાઙ્ગમ્ । સમ્યક્સમાધિઃ વૈશેષિકગુણાવરણ વિશોધનાઙ્ગમ્ ॥ સહાયઃ કતમઃ । તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચિત્તચૈતસિકાધર્માઃ ॥ ભાવના કતમા । ભાવના તુ બોધ્યઙ્ગવત્ ॥ ભાવના ફલં કતમત્ । પરિચ્છેદઃ પરસંપ્રાપણં પરસંપ્રત્યયઃ ક્લેશાવરણવિશોધનમુપક્લેશાવરણવિશોધનં વૈશેષિકગુણાવરણવિશોધનં ચ ॥
ચતસ્રઃ પ્રતિપદઃ કતમાઃ । દુઃખા પ્રતિપદ્ ધન્ધાભિજ્ઞા દુઃખા પ્રતિપત્ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા સુખા પ્રતિપદ્ ધન્ધાભિજ્ઞા સુખા પ્રતિપત્ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા ॥ પ્રથમા મૃદ્વિન્દ્રિયાણામનુપલબ્ધમૌલધ્યાનમ્ । દ્વિતીયા તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાણામનુપલબ્ધમૌલધ્યાનમ્ । તૃતીયા મૃદ્વિન્દ્રિયાણામુપલભમૌલધ્યાનમ્ । ચતુર્થી તીક્ષ્ણેન્દ્રિયાણામુપલબ્ધમૌલ ધ્યાનમ્ ॥
ચત્વારિ ધર્મપદાનિ કતમાનિ । અલોભાદ્વેષાણાં સમ્યક્ સ્મૃતિઃ સમ્યક્ સમાધિઃ । અલોભાદ્વેષાણામધિશીલશિક્ષાવિશુદ્ધિઃ । સમ્યક્સ્મૃતાનામધિચિત્તશિક્ષાવિશુદ્ધિઃ । સમ્યક્સમાધિતાનામધિપ્રજ્ઞશિક્ષાવિશુદ્ધિઃ ॥
શમથઃ કતમઃ । અધ્યાત્મં ચિત્તસ્ય ઉપનિબન્ધઃ સ્થાપના સંસ્થાપના અવસ્થાપના ઉપસ્થાપના દમનં શમનં વ્યુપશમનમ્ એકોતીકરણં સમાધાનં ચ ॥ વિપશ્યના કતમા । યા ધર્માન્ વિચિનોતિ પ્રવિવિનોતિ પરિવિતર્ક્કયતિ પરિમીમાંસમાપતયે । ચ કામ પ્રતિપક્ષદૌષ્ઠુલ્યનિમિત્તસંયોજનતઃ કામાભિભવાનાં વિપર્યાસતઃ અવિપર્યસ્તચિત્તસ્યાવસ્થાપનતશ્ચ ॥ અપિ ખલુ શમથવિપશ્યનામાગમ્ય ચત્વારો માર્ગાઃ । એકત્યઃ શમથસ્ય લાભી ન વિપશ્યનાયાઃ । તત્પ્રકારં શમથં નિશ્રિત્ય વિપશ્યનામાપના । એકત્યઃ વિપશ્યનાયા લાભી ન શમથસ્ય । તત્પ્રકારાં વિપશ્યના નિશ્રિત્ય શમથભાવના । એકત્યઃ ન શમથસ્ય લાભી નાપિ વિપશ્યનાયાઃ । તત્સંબદ્ધચિત્તસ્ય લયૌ દ્ધત્યાપકર્ષણાદ્ યુગપદુભયમાર્ગ ભાવના । એકત્યઃ શમથસ્ય લાભી વિપશ્યનાયાશ્ચ । તસ્ય શમથવિપશ્યનોભયમાર્ગ યુક્તસ્ય સમં યુગપત્ પ્રવૃત્તિઃ ॥
ત્રીણીન્દ્રિયાણિ । અજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્ આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં ( અભિધ્-સ્ 76 ) ચ ॥ અજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં કતમત્ । પ્રયોગમાર્ગે પઞ્ચદશસુ ચ દર્શનમાર્ગચિત્તક્ષણેષુ યદિન્દ્રિયમ્ ॥ આજ્ઞેન્દ્રિયં કતમત્ । ષોડશાત્ દર્શનમાર્ગચિત્તક્ષણાદ્રૂધ્વં સર્વસ્મિન્ શૈક્ષમાર્ગે યદિન્દ્રિયમ્ ॥ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં કતમત્ । અશૈક્ષમાર્ગેયદિન્દ્રિયમ્ ॥
પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનાં ભાવનામાર્ગે કામાવચરાણિ કુશલમૂલકાન્યપિ ભાવનાં ગચ્છન્તિ । તેષુ વિભુત્વલાભતઃ । યથા પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનાં કામાવચરાણિ કુશલમૂલકાનિ ભાવનાં ગચ્છન્તિ તથા સર્વેપામૂર્દ્વભૂમિકાનાં ભાવનામાર્ગે અધોભૂમિકાનિ કુશલમૂલકાનિ ભાવનાં ગચ્છન્તિ । તેષુ વિભુત્વલાભતઃ ॥

નિષ્ઠામાર્ગઃ કતમઃ । વજ્રોપમઃ સમધિઃ । સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનાં પ્રતિપ્રશ્રબ્ધેઃ સર્વસંયોગાનાં પ્રહાણાત્ સર્વવિસંયોગાનામધિગમાચ્ચ । તદનન્તરં નિરન્તરાશ્રયપ્રવૃત્તિઃ પ્રાપ્તક્ષયજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં દશાશૈક્ષા ધર્માઃ । કતમે દશ । અશૈક્ષસ્ય સમ્યગ્દૃષ્ટિર્યાયદ શૈક્ષસ્ય સમ્યક્સમાધિઃ અશૈક્ષસ્ય સમ્યગ્વિમોક્ષઃ અશૈક્ષસ્ય સમ્યગ્ જ્ઞાનં ચ ॥ એવમાદયો ધર્મા નિષ્ઠામાર્ગ ઉચ્યતે ॥ કતમાનિ સર્વદૌષ્ઠુલ્યાનિ । સં ક્ષેપતશ્ચતુર્વિશતિઃ । તદ્યથા સર્વત્રગમભિલાપદૌષ્ઠુલ્યં વેદિતદૌષ્ઠુલ્યં ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યં કર્મદૌષ્ઠુલ્યં વિપાકદૌષ્ઠુલ્યં ક્લેશાવરણાદૌષ્ઠુલ્યં કર્માવરણદૌષ્ઠુલ્યં વિપાકાવરણદૌષ્ઠુલ્યં નિવરણદૌષ્ઠુલ્યં વિતર્ક્કદૌષ્ઠુલ્યં આહારદૌષ્ઠુલ્યં મૈથુનદૌષ્ઠુલ્યં સ્વપ્નદૌષ્ઠુલ્યં વ્યાધિદૌષ્ઠુલ્યં જરાદૌષ્ઠુલ્યં મરણદૌષ્ઠુલ્યં પરિશ્રમદૌષ્ઠુલ્યં દૃઢદૌષ્ઠુલ્યમ્ ઔદારિકદૌષ્ઠુલ્યં મધ્યદૌષ્ઠુલ્યં સૂક્ષ્મદૌષ્ઠુલ્યં સમાપત્ત્યાવરણદૌષ્ઠુલ્યં જ્ઞેયાવરણદૌષ્ઠુલ્યં ચ ॥ સંયોગઃ કતમઃ । દૌષ્ઠુલ્યાચિતેષુ સંયોગલાભતેતિ વિજ્ઞપ્તિઃ ॥ વિસંયોગઃ કતમઃ । દૌષ્ઠુલ્યવિક્ષિપ્તેષુ વિસંયોગલાભતેતિ વિજ્ઞપ્તિઃ ॥ વજ્રોપમઃ સમાધિઃ કતમઃ । ભાવનામાર્ગગતસ્ય તદુત્તરં સંયોજનપ્રહાણમાર્ગવસ્થાયાં યઃ સમાધિઃ પ્રયોગમાર્ગસંગ્રહો વા આનન્તર્યમાર્ગસંગ્રહો વા । પ્રયોગમાર્ગસંગ્રહસ્તુ તતઃ પરં સર્વૈરાવરણૈરચ્છાદ્યઃ સર્વાવરાણાનાં ચ ભેદક ઇતિ । આનન્તર્યમાર્ગસંગ્રહસ્તુ યદનન્તરં ક્ષયજ્ઞાનાનુત્પાદજ્ઞાનોત્પત્તિઃ । સ ચ સમાધિઃ નિરન્તરઃ દૃઢઃ એકરસઃ વ્યાપી ચ ॥ એતદર્થપ્રતિબિમ્બનાર્થં ( અભિધ્-સ્ 77 ) ભગવતોક્તં તદ્યથા મહાશૈલપર્વતો ઽખણ્ડો ઽચ્છિદ્રો ઽશુષિર એકઘનઃ સુસંવૃત્તો દશદિગ્વાતાકમ્પ્યશ્ચ ॥ કતમા નામ નિરન્તરાશ્રયપ્રવૃત્તિઃ । અશૈક્ષમાર્ગલાભિનઃ ત્રિવિધા આશ્રયપ્રવૃત્તિઃ । કતમાસ્તિસ્રઃ । ચિત્તાશ્રયમપ્રવૃત્તિઃ માર્યાશ્રપપ્રવૃત્તિઃ દૌષ્ઠુલ્યાશ્રયપ્રવૃત્તિશ્ચ ॥ ક્ષયજ્ઞાનં કતમત્ । હેતુક્ષયેણ યદ્ શાનં લભ્યતે ક્ષયવિષયા લમ્બનં વા ॥ અનુત્પાદજ્ઞાનં કતમત્ । ફલપ્રહાણેન યદ્ જ્ઞાનં લભ્યતે ફલાનુત્પત્તિવિષયાલમ્બનં વા ॥ દશાશૈક્ષા ધર્માસ્તુ અશૈક્ષાણાં શીલસ્કન્ધં સમાધિસ્કન્ધં પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં વિમુક્તિસ્કન્ધં વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધં ચાધિકૃત્ય વેદિતવ્યાઃ ॥
તથા ચ માર્ગસત્યસ્ય ચત્વારઃ પ્રકારભેદાઃ । માર્ગલક્ષણં ન્યાયલક્ષણં પ્રતિપદ્લક્ષણં નૈર્યાણિકલક્ષણં ચ ॥ કિમુપાદાય માર્ગલક્ષણમ્ । તત્ત્વાર્થપરિમાર્ગણતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય ન્યાયલક્ષણમ્ । ક્લેશપ્રતિપક્ષતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય પ્રતિપલ્લક્ષણમ્ । ચિત્તાવિપર્યાસપ્રતિપાદનાતામુપાદાય ॥ કિમુપાદાય નૈર્યાણિકલક્ષણમ્ । નિત્યપદયાનતામુપાદાય ॥
સત્યેષુ ષોડશાકારાઃ લૌકિકા લોકોત્તરાશ્ચ ॥ લૌકિકાનાં લોકોત્તરાણાં ચ કતમઃ પ્રભેદઃ । જ્ઞેયે અકુશલપ્રવેશકુશલ્યપ્રવેશસ્ત્રભાવપ્રભેદતઃ સાવરણનિરાવરણસ્વભાવપ્રભેદતઃ સવિકલ્પનિર્વિકલ્પસ્વભાવપ્રભેદતશ્ચ ॥ કેન હેતુના સત્યેષુ અનિત્યદુઃખાદયઃ ષોડશ લૌઔકિકાકારાઃ । તથાગત અપ્રતિવેધતઃ ક્લેશાનુશયતઃ અભિલાપમુખેન પ્રપઞ્ચનતશ્ચ ॥ લોકોત્તરાકારાઃ તદ્વિપર્યયેણ । લોકોત્તરાકારેષુ વર્ત્તમાનો ઽનિત્યાર્થં પશ્યતિ સાક્ષાદનુભવતિ નોત્વનિત્યં પશ્યતિ અભિલાપપ્રપઞ્ચમુખેન । યથા અનિત્યાકારા અનિત્યાર્થે એવં શિષ્ઠાકરાઃ શિષ્ટાર્થેષુ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ ॥
(અથ વિનિશ્ચયે ધર્મપરિચ્છેદો દ્વિતીયો ભાગઃ ।)
ધર્મવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । આર્યશાસનં દ્વાદશાઙ્ગધર્મઃ । કતમાનિ દ્વાદશાઙ્ગાનિ । સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથા ઉદાનં નિદાનમ્ અવદાનમ્ ઇતિવૃતકં જાતકં વૈપુલ્યમ્ અદ્ભુતધર્મઃ ઉપદેશશ્ચ ॥
1. સૂત્રં કતમત્ । યદભિપ્રેતાર્થં સૂચનાકારેણ ગદ્યભાષિતમ્ । દશાનુશંસાન્ સંપશ્યન્ તથાગતઃ સૂચનાકારેણ ધર્મં દેશયતિ સુખં વ્યવસ્થાપયતિ સુખં દેશયતિ । શ્રોતાપિ સુખમુદ્ગૃણ્હાતિ ધર્મગૌરવતયા ક્ષિપ્રં બોધિ સંભારાન્ પરિપૂરયતિ આશુધર્મતાં પ્રતિવિધ્યતિ । બુદ્ધે ઽવેત્યપ્રસાદં લભતે ધર્મે સંઘે ચાવેત્ય પ્રસાદં લભતે । પરમદૃષ્ટધર્મસુખવિહારં સ્પૃશતિ । સાંકથ્યવિનિશ્ચયેન સતાં ચિત્તમારાધયતિ । પણ્ડિતઃ પણ્ડિત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥
2. ગેયં કતમત્ । સૂત્રાણાં મધ્યે વા અન્તે વા ગાથયા યદ્ ગીયતે । સૂત્રેષુ અનિરૂપિતો ઽર્થો વા યદ્ વ્યાખ્યાયતે । અતો ગેયમિત્યુચ્યતે ॥
3. વ્યાકરણં કતમત્ । તત્ સ્થાનેષુ સમતિક્રાન્તાનામતીતાનામાર્ય શ્રાવકાણાં પ્રાપ્ત્યુત્પત્તિપ્રભેદવ્યાકરણમ્ । અપિ ચ સૂત્રેષુ નિરૂઈપિતાર્થસ્ય સ્ફુટીકરણમ્ । વિવૃત્યાભિસન્ધિવ્યાકરણાત્ ॥
4. ગાથા કતમા । સૂત્રેષુ પાદયોગેન દેશ્યતે । દ્વિપદી ત્રિપદી ચતુષ્પદી પંચપદી ષટ્પદી વા ॥
5. ઉદાનં કતમત્ । સૂત્રેષુ કદાચિત્ તથાગતેન આત્તમનસ્કેન યદુદાહૃતમ્ ॥
6. નિદાનં કતમત્ । પૃષ્ટેન યદ્ ભાષિતમ્ । સોત્પત્તિકં શિક્ષાપ્રજ્ઞાપ્તેકં વા । અતો ઽપિ નિદાનમ્ ॥
7. અવદાનં કતમત્ । સૂત્રેષુ સદૃષ્ટાન્તકં ભાષિતમ્ ॥
8. ઇતિવૃત્તકં કતમત્ । યદાર્યશ્રાવકાણાં પૂર્વલૌકિકં વૃત્તં દેશયતિ ॥
9. જાતકં કતમત્ । યત્ બોધિસત્ત્વચરિતપિટકસંપ્રયુક્તં વૃત્તં દેશયતિ ॥
10. વૈપુલ્યં કતમત્ । બોધિસત્ત્વપિટકસંપ્રયુક્તં ભાષિતમ્ । યદુચ્યતે વૈપુલ્યં તદ્ વૈદલ્યમપ્યુચ્યતે વૈતુલ્યમપ્યુચ્યતે । કિમર્થં વૈપુલ્યમુચ્યતે । સર્વસત્ત્વાનાં હિતસુખાધિષ્ઠાનતઃ ઉદારગમ્ભીરધર્મદેશનાતશ્ચ ॥ કિમર્થમુચ્યતે વૈદલ્યમ્ । સર્વાવરણવિદલનતઃ ॥ કિમર્થમુચ્યતે વૈતુલ્યમ્ । ઉપમાનધર્માણાં તુલનાભાવતઃ ॥
11. અદ્ભુતધર્મઃ કતમઃ । યત્ર શ્રાવકબોધિસત્ત્વતથાગતાનાં પરમા દ્ભુતાશ્ચર્યધર્માણાં દેશના ॥
12. ઉપદેશઃ કતમઃ । સર્વગમ્ભોરગૂઢ ધર્મલક્ષણાનામવિપરીતં વ્યાખ્યાનમ્ ।
એવં સૂત્રાદીનિ દ્વાદશાઙ્ગાન્યાર્યશાસનાનિ ત્રિષુ પિટકેષુ સંગૃહીતાનિ ભવન્તિ । કતમાનિ ત્રીણિ । સૂત્રપિટકં વિનયપિટકમ્ અભિધર્મપિટકં ચ । તાનિ પુનર્દ્વિવિધાનિ । શ્રાવકપિટકં બોધિસત્ત્વપિટકં ચ । સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં ગાથા ઉદાનં ચૈતાનિ પઞ્ચ શ્રાવકાણાં પિટકસ્ય સૂત્રપિટકે સંગૃહીતાનિ ભવન્તિ । નિદાનમવદાનમિતિવૃત્તકં જાતકં ચૈતાનિ ચત્વારિ દ્વયોઃ પિટકયોઃ સપરિવારે વિનયપિટકે સંગૃહીતાનિ ભવન્તિ । વૈપુલ્યમદ્ભુતધર્મશ્ચ એતે દ્વે બોધિસત્ત્વપિટકસ્ય સૂત્રપિટકે સંગૃહીતે ભવતઃ । ઉપદેશ એકઃ શ્રાવકબોધિસત્ત્વપિટકયોઃ અભિધર્મપિટકે સંગૃહીતો ભવતિ ।

કિમુપાદાય તથાગતસ્ય પિટકત્રયવ્યવસ્થાનમ્ । વિચિકિત્સોપક્લેશપ્રતિપક્ષકા મતામુપાદાય સૂત્રપિટકવ્યવસ્થાનમ્ । અન્તદ્વયાનુયોગોપક્લેશપ્રતિપક્ષકામતામુપાદાય વિનયપિટકવ્યવસ્થાનમ્ । સ્વયંદૃષ્ટિપરામર્શગ્રહોપક્લેશપ્રતિપક્ષકામતામુપાદાય અભિધર્મપિટકવ્યવસ્થાનમ્ । પુનઃ શિક્ષાત્રયવ્યુત્પત્તિકામતામુપાદાય સૂત્રપિટકવ્યવસ્થાનમ્ । અધિશીલાધિચિત્તશિક્ષાનિષ્પાદનકામતામુપાદાય વિનયપિટકવ્યવસ્થાનમ્ । અધિપ્રજ્ઞશિક્ષાનિષ્પાદનકામતામુપાદાય અભિધર્મપિટકવ્યવસ્થાનમ્ ॥ પુનઃ સમ્યગ્ ધર્માર્થવ્યુત્પત્તિકામતામુપાદાય સૂત્રપિટકવ્યવસ્થાનમ્ । ( અભિધ્-સ્ 80 ) ધર્માર્થસાક્ષાત્ક્રિયાપદસ્થાનપ્રભાવિતા મુપાદાય વિનયપિટકવ્યવસ્થાનમ્ । જ્ઞાનિનાં સાંકથ્યવિનિશ્ચયધર્મસંભોગસુખ વિહારાશ્રયતામુપાદાય અભિધર્મપિટકવ્યવસ્થાનમ્ ॥
સ એષ પિટકત્રયસંગૃહીતો ધર્મઃ કસ્ય ગોચરઃ । શ્રુતમય ચિન્તામયભાવનામયાનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં ગોચરઃ ॥ યદુક્તં સુત્રે ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ સાલમ્બનાઃ સાકારઃ સાશ્રયાઃ સસંપ્રયોગાશ્ચ । તેષામસ્મિન્ ધર્મે આલમ્બનં કતમત્ । સૂત્રાદિકમ્ ॥ આકારઃ કતમઃ । સ્કન્ધાદયસ્તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચાર્થાઃ ॥ આશ્રયઃ કતમઃ । પરવિજ્ઞપ્તિઃ સ્મૃતિર્વાસના ચ ॥ સંપ્રયોગઃ કતમઃ । અન્યો ઽન્યસહાયભાવેન આલમ્બને આકારૈઃ સંપ્રતિપત્તિઃ ॥
ધર્મે આલમ્બનપ્રભેદઃ કતમઃ । સંક્ષેપેણ ચતુર્વિધઃ આખ્યાતઃ । વ્યાપ્યાલમ્બનં ચરિતવિશોધનાલમ્બનં કૌશલ્યાલમ્બનં ક્લેશવિશોધનાલમ્બનં ચ ॥
વ્યાપ્યાલમ્બનં પુનશ્ચતુર્વિધમ્ । સવિકલ્પપ્રતિબિમ્બાલમ્બનં નિર્વિકલ્પપ્રતિવિમ્બાલમ્બનં વસ્તુપર્યન્તાલમ્બનં કાર્યપરિનિષ્પત્ત્યાલમ્બનં ચ ॥ સવિકલ્પપ્રતિબિમ્બાલમ્બનં કતમત્ । અધિમુક્તિમનસ્કારેણ યત્ શમથવિપશ્યનાવિષયાલમ્બનમ્ ॥ નિર્વિકલ્પપ્રતિવિમ્બાલમ્બનં કતમત્ । તત્ત્વમનસ્કારેણ યત્ શમથવિપશ્યનાવિષયાલમ્બનમ્ ॥ વસ્તુપર્યન્તાલમ્બનં કતમત્ । સર્વધર્માણાં ક્ષયભાવિકતા યથાવદ્ભાવિકતા ચ ॥ ક્ષયભાવિકતા કતમા । સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ ॥ યથાવદ્ભાવિકતા કતમા । ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ ષોડશાકારાઃ તથતા સર્વે અનિત્યાઃ સંસ્કારાઃ સર્વે દુઃખા સંસ્કારાઃ સર્વે ઽનાત્માનો ધર્માઃ નિર્વાણં શાન્તં શૂન્યમપ્રણિહિતમનિમિત્તં ચ ॥ કાર્યપરિનિષ્પત્ત્યાલમ્બનં કતમત્ । આશ્રયપરિવૃત્તિઃ । ઇયમાશ્રયપરિવૃત્તિરચિન્ત્યા ॥ ષોડશાકારેષુ શૂન્યે કતિ આકારાઃ સંગૃહીતા ભવન્તિ । દ્વૌ । અપ્રણિહિતે કતિ આકારાઃ સંગૃહીતા ભવન્તિ । ષટ્ । અનિમિત્તે કત્યાકારાઃ સંગૃહીતા ભવન્તિ । અષ્ટૌ ।
ચરિતવિશોધનાલમ્બનં પઞ્ચવિધમ્ । ભૂયોરાગચરિતાનામશુભવિષયાલમ્બનમ્ । ભૂયોદ્વેષચરિતાનાં કરુણાભાવના વિષયાલમ્બનમ્ । ભૂયોમોહચરિતાનાં નિકાયપ્રત્યયતા પ્રતીત્યસમુત્પાદવિષયાલમ્બનમ્ । મદમાનચરિતાનાં ધાતુપ્રભેદવિષયાલમ્બનમ્ । વિતર્ક્કચરિતાનામવતારાપ્રતિવાણિ સ્મૃતિવિષયાલમ્બનમ્ ॥
કૌશલ્યાલમ્બનં પઞ્ચવિધમ્ । સ્કન્ધકૌશલ્યં ધાતુકૌશલ્યમ્ આયતનકૌશલ્યં પ્રતીત્યુઅસમુત્પાદકૌશલ્યં સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યં ચ ॥ સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યેન કમર્થં પશ્યતિ । જ્ઞેયે પ્રતિત્યસમુત્પાદકૌશલ્યં પશ્યતિ ॥ સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યપ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યયોઃ કઃ પ્રભેદઃ । યત્ ધર્મા ધર્માનભિનિષ્યન્દયન્તિ નહ્યેષાં નિર્હેતુકો નાપિ વિષમહેતુક ઉત્પાદ ઇતીદં પ્રતીત્યસમુત્પાદકૌશલ્યમ્ । હેતુફલાનુરૂપ્યે વેદયિતોત્પાદ ઇતીદં સ્થાનાસ્થાનકૌશલ્યમ્ ॥
ક્લેશવિશોધનલમ્બનં કતમત્ । યદ્ અધોભૂમિકાનામૌદરિકતા ઊર્ધ્વભૂમિકાનાં શાન્તતા તથતા ચત્વાર્યસત્યાનિ ચ । એતાનિ ક્લેશવિશોધનાલમ્બનાનિ નામ ॥
તત્ર ધર્મમીમાંસાકામેન કતિભિર્યુક્તિભિર્વિચાર્યતે । ચતસૃભિર્યુક્તિભિઃ । અપેક્ષાયુક્તિઃ કાર્યકારણયુક્તિઃ ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ ધર્મતાયુક્તિશ્ચ ॥ અપેક્ષાયુક્તિઃ કતમા । યા સંસ્કારાણામુત્પત્તૌ પ્રત્યયાપેક્ષા । કાર્યકારણયુક્તિઃ કતમા । પૃથગ્લક્ષણાનાં ધર્માણાં પ્રત્યેકં કાર્યકારણાનિ ॥ ઉપપત્તિસાધનયુક્તિઃ કતમા । ઉપપત્તિસાધનાર્થં સાધ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રામાણાવિરુદ્ધ ઉપદેશઃ ॥ ધર્મતાયુક્તિઃ કતમા । અનાદિકાલાત્ સ્વલક્ષણસામાન્યલક્ષણસ્થિતધર્મેષુ યા ધર્મતાપરિનિષ્પત્તિઃ સા ધર્મતા ॥ ઇતિ ધર્મેષુ વિચારણા ॥

ધર્મેષુ કતમાઃ પર્યેષણાઃ સંભવન્તિ । ચતસ્રઃ પર્યેષણાઃ સંભવન્તિ । નામપર્યેષણા વસ્તુપર્યેષણા સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા ચ ॥ નામપર્યેષણા કતમા । ધર્મેષુ નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયાનામપરિનિષ્પન્નં સ્વલક્ષણમિતિ ( અભિધ્-સ્ 82 ) યા સન્તીરણા ॥ વસ્તુપર્યેષણા કતમા । ધર્માણાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનામપરિનિષ્પક્ષં ખલક્ષણમિતિ યા સંતીરણા ॥ સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા કતમા । ધર્માણા મભિધાનાભિધેયસંબન્ધે સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રસ્ય વ્યવહારનિમિત્તતાસન્તીરણા ॥ વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષણા કતમા । ધર્માણામભિધાનાભિધેયસમ્બન્ધે વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રસ્ય વ્યવહારનિમિત્તતાસન્તીરણા ॥ ઇતિ ધર્મપર્યેષણાભાવના ॥
ધર્મેષુ યથાભૂતપરિજ્ઞાનાનિ કતમાનિ સંભવન્તિ । ચત્વારિ યથાભૂતપરિજ્ઞાનાનિ । નામપર્યેષિતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં વસ્તુપર્યેષિતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષિતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષિતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં । નામપર્યેષિતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં કતમત્ । યથાભૂતસ્ય નામાનુપલબ્ધિજ્ઞાનમ્ ॥ વસ્તુપર્યેષિતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં કતમત્ । યથાભૂતસ્ય વસ્તુલક્ષણાનુપલબ્ધિજ્ઞાનમ્ ॥ સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષિતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં કતમત્ । યથાભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્વભાવાનુપલબ્ધિજ્ઞાનમ્ ॥ વિશેષપ્રજ્ઞપ્તિપર્યેષિતં યથાભૂતપરિજ્ઞાનં કતમત્ । યથાભૂતસ્ય દ્રવ્યવિશેષાનુપલબ્ધિજ્ઞાનમ્ ।
ધર્મમાશ્રિત્ય સમાધિપ્રયુક્તસ્ય યોગભૂમિઃ કતમા જ્ઞેયા । પઞ્ચાકારાઃ । આધારઃ આધાનમ્ આદર્શઃ આલોકઃ આશ્રયશ્ચ । આધારઃ કતમઃ । સંભૃતબોધિસંભારસ્ય ઊષ્મગતાદિષુ આર્યસત્યેષુ ચ યદ્ વાહુશ્રુત્યમ્ ॥ આધાનં કતમત્ । તદાલમ્બનો યોનિશો મનસ્કારઃ ॥ આદર્શઃ કતમઃ । તદાલમ્બનઃ સનિમિત્તઃ સમાધિઃ ॥ આલોકઃ કતમઃ । ગ્રાહ્યગ્રાહકાનુપલબ્ધિજ્ઞાનમ્ ॥ એતદધિકૃત્ય સુષ્ઠુ ઉક્તં બુદ્ધેન ભગવતા
પ્રતિબિમ્બં મનઃ પશ્યન્ બોધિસત્ત્વઃ સમાહિતઃ ।
વ્યાવર્ત્ત્ય વિષયે સંજ્ઞા સ્વસંજ્ઞામુપધારયન્ ॥
એવમાત્મસ્થચિત્તો ઽસૌ ગ્રાહ્યાભાવં વિબોધયેત્ ।
તતશ્ચ ગ્રાહકાભાવં નોપલમ્ભં સ્પૃશેત્તતઃ ॥ ઇતિ ।
આશ્રયઃ કતમઃ । આશ્રયપરિવૃત્તિઃ ॥
કથં ધર્મેષુ ધર્મકુશલો ભવતિ । બહુશ્રુતતામુપાદાય ॥ કથમર્થકુશલો ભવતિ । અભિધર્મે અભિવિનયે લક્ષણજ્ઞતામુપાદાય ॥ કથં વ્યઞ્જનકુશલો ભવતિ । સ્વ નિરુક્તવ્યઞ્જન(જ્ઞ)તામુપાદાય ॥ કથં નિરુક્તિકુશલો ભવતિ । આત્માત્મીયેતિ જનપદનિરુક્તિમનભિનિવિશ્યાનુવ્યવહારજ્ઞતામુપાદાય ॥ કથં પૂર્વાન્તાપરાન્તાનુસન્ધિકુશલો ભવતિ । પૂર્વાન્તે ઉદ્ગ્રહણં તામપરાન્તે નિઃસરણં તામુપાદાય ॥
કથં ધર્મેષુ ધર્મવિહારી ભવતિ । ભાવનામનાગમ્ય કેવલશ્રુતચિન્તાપ્રયોગેણ ન ધર્મવિહારી ભવતિ । શ્રુતચિન્તામનગમ્ય કેવલભાવનાપ્રયોગેણ ન ધર્મવિહારી ભવતિ । ઉભયમાગમ્યોભયવિહારેણ ધર્મવિહારી ભવતિ ॥ ઉદ્ગ્રહાય સ્વાધ્યાયદેશનાભિઃ શ્રુતમયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ સમધિપ્રયોગાસન્તુષ્ટિભ્યાં ભાવનામયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ પ્રયોગઃ સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગેણાવિપરીતપ્રયોગેણ ચ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ અસન્તુષ્ટિરનાસ્વાદિતોત્તશમયપ્રયોગેણ દ્રષ્ટવ્યા ॥
કેન કારણેન વૈપુલ્યં બોધિસત્ત્વાનાં પારમિતાપિટકમુચ્યતે । પારમિતાનાં સંખ્યાનિર્દ્દેશતામુપાદાય લક્ષણનિર્દ્દેશતામુપાદાય ક્રમનિર્દેશતામુપાદાય નિરુક્તિનિર્દેશતામુપાદાય ભાવનાનિર્દેશતા મુપાદાય પ્રભેદનિર્દેશતામુપાદાય સંગ્રહનિર્દેશતામુપાદાય વિપક્ષનિર્દેશતામુપાદય ગુણવર્ણનનિર્દેશતામુપાદાય અન્યો ઽન્યવિનિશ્ચયતાં ચોપાદાય ॥
કેન કારણેન વૈપુલ્યં ઔદાર્યં ગામ્ભીર્ય ચ દેશ્યતે । સર્વાકારજ્ઞતા(મ) ઉદારગમ્ભીરતામુપાદય ॥ કેન કારણેન વૈપુલ્યે એકત્યા(ઃ) સત્ત્વા ઔદાર્યગામ્ભીર્યં નાધિમુચ્યન્તે ઉત્ત્રસન્તિ । ધર્મતાવિયુક્તતામુપાદાય ( અભિધ્-સ્ 84 ) અનવરોપિતકુશલમૂલતામુપાદાય પાપમિત્રપરિગ્રહતાં ચોપાદાય ॥ કેન કારણેન વૈપુલ્યે એકત્યાઃ સત્ત્વા અધિમુચ્યન્તે । (અધિમુચ્ય)માના અપિ ન નિર્યાન્તિ । સ્વયંદૃષ્ટિપરામર્શ સ્થાપિતયા । ઇદં ચ સન્ધાયોક્તં ભગવતા મહાધર્માદર્શે ધર્મપર્યાયે બોધિસત્ત્વસ્ય યથારુત મયોનિશો ધર્માન્વિચિન્વતઃ અષ્ટાવિંશતિરસદૃષ્ટય ઉત્પદ્યન્તે ॥ અષ્ટાવિંશતિરસદૃષ્ટયઃ કતમાઃ । નિમિત્તદૃષ્ટિઃ પ્રજ્ઞપ્ત્યપવાદદૃષ્ટિઃ પરિકલ્પાપવાદદૃષ્ટિઃ તત્ત્વાપવાદદૃષ્ટિઃ પરિગ્રહદૃષ્ટિઃ પરિણતિદૃષ્ટિઃ અનવદ્યતાદૃષ્ટિઃ નિઃસરણદૃષ્ટિઃ અવજ્ઞાદૃષ્ટિઃ પ્રકોપદૃષ્ટિઃ વિપરીતદૃષ્ટિઃ પ્રસવદૃષ્ટિઃ અનભ્યુપગમદૃષ્ટિઃ કુસૃતિદૃષ્ટિઃ સત્કારદૃષ્ટિ દૃઢમૂઢતાદૃષ્ટિઃ મૂલદૃષ્ટિઃ દૃષ્ટાવદૃષ્ટદૃષ્ટિઃ પ્રયોગનિરાકરણદૃષ્ટિઃ અનૈર્યાણિકદૃષ્ટિઃ આવરણોપચયદૃષ્ટિઃ અપુણ્યપ્રસવદૃષ્ટિઃ વૈફલ્યદૃષ્ટિઃ નિગ્રાહ્યદૃષ્ટિઃ અભ્યાખ્યાનદૃષ્ટિઃ અકથ્યદૃષ્ટિઃ મહાદૃષ્ટિઃ અભિમાનદૃષ્ટિશ્ચ ॥
યદુક્તં વૈપુલ્યે નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તત્ર કો ઽભિસન્ધિઃ । સ્વયમભાવતામુપાદાય સ્વેનાત્મનાભાવતામુપાદાય સ્વે ભાવે ઽનવસ્થિતાત્મ (તા)મુપાદાય બાલગ્રાહવચ્ચાલક્ષણતામુપાદાય ॥ અપિ ખલુ પરિકલ્પિતે સ્વભાવે લક્ષણનિઃસ્વભાવતામુપાદાય પરતન્ત્રે ઉત્પત્તિનિઃસ્વભાવતામુપાદાય પરિનિષ્પન્ને પરમાર્થનિઃસ્વભાવતામુપાદાય ॥ અનુત્પન્ના અનિરુદ્ધા આદિશાન્તા(ઃ) પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતા ઇતિ કો ઽભિસન્ધિઃ । યથા નિઃસ્વભાવાસ્તથા અનુત્પન્નાઃ । યથા અનુત્પન્નાસ્તથા અનિરુદ્ધાઃ । યથા અનુત્પન્નાશ્ચાનિરુદ્ધાશ્ચ તથા આદિશાન્તાઃ । યથા આદિશાન્તા સ્તથા પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતાઃ ॥
અપિ ખલુ ચત્વારો ઽભિપ્રાયાઃ । યૈર્વૈપુલ્યે તથાગતાનામભિપ્રાયો ઽનુગન્તવ્યઃ । સમતાભિપ્રાયઃ કાલાન્તરાભિપ્રાયઃ અર્થાન્તરાભિપ્રાયઃ પુગ્દલાશયાભિપ્રાયશ્ચ ॥
ચત્વારો ઽભિસન્ધયો યૈવપુલ્યે તથાગતાનામભિસન્ધિરનુગન્તવ્યઃ । અવતારણાભિસંધિઃ લક્ષણાભિસન્ધિઃ પ્રતિપક્ષાભિસન્ધિઃ પરિણામનાભિસન્ધિશ્ચ ॥
વૈપુલ્યે ધર્મસમાધિકુશલો બોધિસત્ત્વઃ કથં પ્રત્યવગન્તવ્યઃ । પઞ્ચભિઃ કારણૈઃ । પ્રતિક્ષણં સર્વદૌષ્ઠુલ્યાશ્રયં દ્રાવયતિ । નાનાત્વસંજ્ઞાવિગતાં ચ ધર્મારામરતિં પ્રતિલભતે । અપરિચ્છિન્નાકારં વાપ્રમાણાં ધર્માવભાસં સંજ્ઞાનાતિ । વિશુદ્ધભાગીયાનિ ચાસ્યાવિકલ્પિતાનિ નિમિત્તાનિ સમુદાચરન્તિ । ધર્મકાયપરિપૂરિ પરિનિષ્પત્તયે ચોત્તરાદુત્તરતરં હેતુમયપરિગ્રહં કરોતિ ।
તત્ર પઞ્ચવિધાયાં ભાવનાયાં ફલં પઞ્ચવિધં નિર્વત્તિર્તમિતિ દર્શયતિ । પઞ્ચવિધા ભાવના સંભિન્નભાવના અનિમિત્તભાવના અનાભોગભાવના ઉત્તપ્તભાવના પરિવૃત્તિનિભઃ(?) ભાવના યથાક્રમમ્ ॥
કેન કારણેન વૈપુલ્યધર્મો ધૂપમાલ્યાદિભિઃ પૂજ્યો ન તથા શ્રાવકધર્મઃ સર્વસત્ત્વહિતસુખાધિષ્ઠાનતામુપાદાય ॥
અભિધર્મસમુચ્ચયે ધર્મવિનિશ્ચયો નામ તૃતીયઃ સમુચ્ચયઃ ॥

(મહાયાનાભિધર્મસમુચ્ચયશાસ્ત્રે વિનિશ્ચયે પ્રાપ્તિપરિચ્છેદે તૃતીયે પ્રથમો ભાગઃ ।)
પ્રાપ્તિવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । સંક્ષેપતો દ્વિવિધઃ । પુદ્ગલવ્યવસ્થાનતઃ અભિસમય વ્યવસ્થાપનતશ્ચ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
પુદ્ગલવ્યવસ્થાનં કતમત્ । સમાસતઃ સપ્તવિધમ્ । રોગ ચરિતપ્રભેદતઃ નિર્યાણપ્રભેદતઃ આધારપ્રભેદતઃ પ્રયોગપ્રભેદતઃ ફલપ્રભેદતઃ ધાતુપ્રભેદતઃ ચર્યાપ્રભેદતશ્ચ ॥
રોગચરિતપ્રભેદઃ કતમઃ । સપ્તવિધઃ । રાગચરિતઃ દ્વેષચરિત મોહચરિતઃ માનચરિતઃ વિતર્કચરિતઃ સમભાગચરિતઃ મન્દરજસ્ક ચરિતશ્ચ પુદ્ગલપ્રભેદઃ ॥ નિર્યાણપ્રભેદઃ કતમઃ । ત્રિવિધઃ । શ્રાવકયાનિકઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકઃ મહાયાનિકશ્ચ પુદ્ગલપ્રભેદઃ ॥ આધારપ્રભેદઃ કતમઃ । ત્રિવિધઃ । અસંભૃતસંભારઃ સંભૃતાસંભૃતસંભારઃ સંભૃતસંભારશ્ચ પુદ્ગલપ્રભેદઃ ॥ પ્રયોગપ્રભેદઃ કતમઃ । શ્રદ્ધાનુસારી ધર્માનુસારી ચ પુદ્ગલપ્રભેદઃ ॥ ફલપ્રભેદઃ કતમઃ । સપ્તવિંશતિવિધઃ । શ્રદ્ધાધિમુક્તઃ દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ કાયસાક્ષી પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ ઉભયતોભાગવિમુક્તઃ સ્ત્રોતાપત્તિફલપ્રતિપક્ષકઃ સ્ત્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ સકૃદાગામી અનાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ અનાગામી અર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નકઃ અર્હન્ સપ્તકૃદ્ભવપરમઃ કુલંકુલઃ એકવીચિકઃ અન્તરાપરિનિર્વાયી ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી સાભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી ઊર્દ્દ્વંસ્ત્રોતાઃ પરિહાણધર્મા અર્હન્ ચેતનાધર્મા અર્હન્ અનુરક્ષણાધર્મા અર્હન્ સ્થિતાકમ્પ્યઃ અર્હન્ પ્રતિવેધધર્મા અર્હન્ અકોપ્યધર્મા અર્હન્ ચ પુદ્ગલપ્રભેદઃ ॥ ધાતુપ્રભેદઃ કતમઃ । કામાવચરઃ પૃથગ્જનઃ શીક્ષો ઽશૈક્ષશ્ચ । એવં ત્રિવિધઃ કામાવચરો રૂપાવચર આરુપ્યાવચરઃ । કામાવચરો રૂપાવચરશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ કામાવચરઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ અચિન્ત્યશ્ચ તથાગતઃ પુદ્ગલપ્રભેદઃ ॥ ચર્યાપ્રભેદઃ કતમઃ । સંક્ષેપતઃ પઞ્ચવિધઃ । અધિમુક્તિચારી બોધિસત્ત્વઃ અધ્યાશયચારી બોધિસત્ત્વઃ નિમિત્તચારી બોધિસત્ત્વઃ અનિમિત્તચારિ બોધિસત્ત્વઃ અનભિસંસ્કારચારી બોધિસત્ત્વશ્ચ પુદ્ગલપ્રભેદઃ ॥
રાગચરિતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । તીવ્રા યતરાગઃ । એવં દ્વેષચરિતો મોહચરિતો માનચરિતો વિતર્કચરિતશ્ચ પુદ્ગલઃ તીવ્રાયતવિશિષ્ટઃ ॥ સમભાગચરિતઃ ( અભિધ્-સ્ 87 ) પુદ્ગલઃ કતમઃ ॥ પ્રકૃતિસ્થક્લેશઃ ॥ મન્દરજસ્કચરિતઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । પ્રકૃતિસ્થતનુતરક્લેશઃ ॥
શ્રાવકયાનિકઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ સમાપન્નો વા અસમાપન્નો વા શ્રાવકધર્મતાવિહારી પ્રકૃત્યા મૃદ્વિન્દ્રિયઃ સ્વવિમુક્તયે પ્રણિહિતઃ વૈરાગ્યભાવનયા વિમુક્તાશયઃ શ્રાવકપિટકમવલમ્બ્ય વીર્યભાવનયા ધર્માનુધર્મચારી દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ સમાપન્નો વા અસમાપન્નો વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મતાવિહારી પ્રકૃત્યા મધ્યેન્દ્રિયઃ સ્વવિમુક્તયે પ્રણિહિતઃ વૈરાગ્યભાવનયા વિમુક્તાશયઃ કેવલભાવનયા ચાધિગતવોધ્યાશયઃ શ્રાવકપિટકમવલમ્બ્ય વીર્યભાવનયા ધર્માનુધર્મચારી અનુત્પાદિતપૂર્વનિર્વેધભાગીયઃ ઉત્પાદિતપૂર્વનિર્વેધભાગીયઃ અપ્રાપ્તપૂર્વફલઃ અબુદ્ધલૌકિકઃ અધ્યાત્મ ચેતનયા આર્ય માર્ગસંમુખીભૂતઃ ખડ્ગવિષાણકલ્પઃ એકવિહારી પ્રત્યેકજિનઃ વર્ગ્ગચારિ દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ મહાયાનિકઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । યઃ સમાપન્નો વા અસમાપન્નો વા બોધિસત્ત્વધર્મતાવિહારી પ્રકૃત્યા તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ સર્વસત્ત્વવિમોક્ષાય પ્રણિહિતઃ અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણાશયઃ બોધિસત્ત્વપિટકમવલમ્બ્ય વીર્યભાવનયા ધર્માનુધર્મચારી સત્ત્વાન્ પરિપાચયતિ શુદ્ધાં બુદ્ધભૂમિં ભાવયતિ વ્યાકરણં ચ પ્રતિલભતે સમ્યક્સંબોધિં ચ સાક્ષાત્કરોતિ ॥
અસંભૃતસંભારઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । સત્યાધિપતેયં ધર્મમાલમ્બ્ય મૃદુમાત્રસમુત્થિતઃ શુદ્ધશ્રદ્ધાધિમુક્તઃ મૃદુમાત્રામોક્ષભાગીયસમન્વાગતઃ અનિયતજન્મકાલિકઃ ॥ સંભૃતાસંભૃતસંભારઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । સત્યાધિપતેયં ધર્મમાલમ્બ્ય મધ્યમાત્રસમુત્થિતઃ શુદ્ધશ્રદ્ધાધિમુક્તઃ મધ્યમાત્રમોક્ષભાગીયસમન્વાગતો નિયતજન્મકાલિકઃ ॥ સંભૃતસંભારઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । સત્યાધિપતયં ધર્મમાલમ્બ્ય અધિમાત્રસમુત્થિતઃ શુદ્ધશ્રદ્ધાધિમુક્તઃ અધિમાત્રમોક્ષભાગીયસમન્વાગતઃ ( અભિધ્-સ્ 88 ) તજ્જન્મકાલિકઃ ॥ પુનઃ અસંભૃતસંભારઃ સત્યાધિપતેયં ધર્મમાલમ્બ્ય સત્યેષુ મૃદુમાત્રસત્ય ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિસમન્વાગતો મૃદુમાત્ર નિર્વેધભાગીયસન્વાગત અનિવતજન્મકાલિકઃ ॥ સંભૃતાસંભૃતસંભારઃ સત્યાધિપતેયં ધર્મમાલમ્બ્ય સત્યેષુ મધ્યમાત્રસત્ય ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિસમન્વાગતઃ મધ્યમાત્રનિર્વેધભાગીયસમન્વાગતો નિથતજન્મકાલિકઃ ॥ સંભૃતસંભારઃ સત્યાધિપતેયં ધર્મમાલમ્બ્ય સત્યેષુ અધિમાત્રસત્ય ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તિસમન્વાગતઃ અધિમાત્રનિર્વેધભાગીયસમન્વાગતઃ તજ્જન્મકાલિકઃ ॥ તત્ર ત્રિમાત્રનિર્વેધભાગીયો લૌકિકાગ્રધર્મં સ્થાપયિત્વા લૌકિકાગ્રધર્મપ્રકૃત્યૈવ ક્ષણિકઃ અપ્રાવન્ધિકઃ ॥ તજ્જન્મકાલિકઃ અભિસમયં સમાપદ્યમાનો ઽપૂર્વવસ્થ મૃદુમધ્યાધિમાત્રમોક્ષભાગીયેભ્યો [નિર્વેધ]ભાગીયેભ્યશ્ચ પરિહીયતે । તચ્ચ સમુદાચારપરિહાણિતો નો તુ વાસનાપરિહાણિતઃ ।
શ્રદ્ધાનુસારી પુદ્ગલઃ કતમઃ । સંભૃતસંભારો મૃદ્વિન્દ્રિયઃ પરોપદેશમનુસ્મૃત્ય યઃ સત્યાભિસમયાય પ્રયુજ્યતે ॥ ધર્માનુસારી કતમઃ । સંભૃતસંભારસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ સ્વયમેવ સત્યાધિપતેયં ધર્મમનુસ્મૃત્ય યઃ [સત્યાભિ]સમયાય પ્રયુજ્યતે ॥
શ્રદ્ધાધિમુક્તઃ કતમઃ । ફલકાલે શ્રદ્ધાનુસારી યઃ પુગ્દલઃ ॥ દૃષ્ટિપ્રાપ્તઃ કતમઃ । ફલકાલે ધર્માનુસારી યઃ પુદ્ગલઃ ॥ કાયસાક્ષી કતમઃ । શૈક્ષઃ અષ્ટવિમોક્ષધ્યાયી યઃ પુદ્ગલઃ ॥ પ્રજ્ઞાવિમુક્તઃ કતમઃ । ક્ષીણાસ્રવો ભોત્વષ્ટવિમોક્ષધ્યાયો યઃ પુગ્દલઃ ॥ ઉભયતોભાગવિમુ[ક્તઃ કત]મઃ । ક્ષીણાસ્રવો ઽષ્ટવિમોક્ષધ્યાયી યઃ પુદ્ગલઃ ॥ સ્ત્રોતાપત્તિફલપ્રતિપન્નકઃ કતમઃ । નિર્વેધભાગીયેષુ પઞ્ચદશસુ દર્શનમાર્ગચિત્તક્ષણેષુ યઃ પુદ્ગલઃ ॥ સ્ત્રોત આપક્ષઃ કતમઃ । ષોડશે દર્શનમાર્ગચિત્તક્ષણે યઃપુદ્ગલઃ ॥

દર્શનમાર્ગ(ઃ) સત્યકત્વનિયામાવક્રાન્તિઃ । ધર્માભિ[સમયે]પિ સઃ । કામેષ્વવીતરાગઃ પુદ્ગલઃ સમ્યક્ત્વનિયામમવક્રામન્ સ્ત્રોતઆપન્નો ભવતિ ॥ યદ્ભૂયો વીતરાગઃ સમ્યક્ત્વનિયામમવક્રામન્ સકૃદાગામી ભવતિ । કામેભ્યો વીતરાગઃ સમ્યક્ત્વનિયામમવક્રામન્નનાગામી ભવતિ ॥ યદા દર્શન પ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણાત્ [સ્તોત આ]પન્નો ભવતિ ॥ કેન કારણેન ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સ્ત્રોતઆપન્નો ભવતિ । પ્રધાનસંગ્રહ(ત) ઽભવતિ । પ્રાધાન્યં કિમુપાદાય । અનુચ્ચલનકારણતામુપાદાય । ઉચ્ચલિતસ્ય મિથ્યાનિર્યાણકારણતામુપાદાય । સમ્યગનિર્યાણ(કારણ)તાં ચોપાદાય ॥ અપિ ખલુ જ્ઞેયવિપ્ર[તિપત્તિ]કારણતામુપાદાય દૃષ્ટિવિપ્રતિપત્તિકારણતામુપાદાય પ્રતિપક્ષવિપ્રતિપત્તિકારણતાં ચોપાદાય ॥ સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ કતમઃ । ભાવનામાર્ગે કામાવચરાણાં પઞ્ચપ્રકારાણાં ક્લેશાનાં પ્રહાણમાર્ગે યઃ પુદ્ગલઃ । સકૃદાગામી કતમઃ । ભાવનામાર્ગે કામાવચરસ્ય ષષ્ઠસ્ય ક્લેશપ્રકા[રસ્ય પ્ર] હાણમાર્ગે યઃ પુગ્દલઃ ॥ અનાગામિફલપ્રતિપન્નકઃ કતમઃ । ભાવનામાર્ગે કામાવચરાણાં સપ્તમાષ્ટમાનાં ક્લેશપ્રકારાણાં પ્રહાણમાર્ગે યઃ પુદ્ગલઃ ॥ અનાગામી પુદ્ગલઃ કતમઃ । ભાવનામર્ગે કામાવચરસ્ય નવમસ્ય ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રહાણમાર્ગે યઃ પુદ્ગલઃ ॥ યદા સર્વેષાં કામાવચરા[ણાં ભાવ]નાપ્રહાતવ્યાનાં પ્રહાણાદનાગામી ભવતિ ॥ કેન કારણેન પઞ્ચાનામવરભાગીયાનાં સંયોજના પ્રહાણાદનાગામીત્યુચ્યતે । પ્રધાનસંગ્રહમુપાદાય ॥ પ્રાધાન્યં કિમુપાદાય । ગત્યવર કારણતાં ધાત્વપરકારણતાં ચોપાદાય ॥ અર્હત્ત્વફલપ્રતિપન્નકઃ કતમઃ । યાવદ્ભાવાગ્રિકાણામષ્ટપ્રકારાણાં [ક્લેશાનાં] પ્રહાણમાર્ગે યઃ પુદ્ગલઃ ॥ અર્હન્ ( અભિધ્-સ્ 90 ) કતમઃ । ભાવામ્રિકસ્ય નવમસ્ય ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રહાણમાર્ગે યઃ પુદ્ગલઃ ॥ યદા ત્રૈધાતુકાનાં કામાવચરાણાં સર્વ્વક્લેશાનાં પ્રહાણાદર્હન્ ભવતિ ॥ કેન કારણેનોર્દ્ભભાગીયાનાં પ્રહાણાદર્હન્નિત્યુચ્યતે । પ્રધાનસંગ્રહમુપાદાય । પ્રધાન સંગ્રહઃ કિ[મુપાદાય] । વિમોક્ષોપાદાન કારણતામુપાદાય । ઊર્દ્દ્વા પરિત્યાગકારણતાં ચોપાદાય । સપ્તકૃદ્ભવરપરમઃ કતમઃ । સ્ત્રોતઆપન્ન એવ પુદ્ગલઃ સપ્તકૃત્વો ઽપિ મિશ્રોમિશ્ર દેવમનુષ્યેષુ ભવાત્ સંસૃત્ય યો દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ કુલંકુલઃ કતમઃ । દેવેષુ વા કુલાત્કુલં ગત્વા [મનુષ્યે]ષુ વા યો દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ એકવીચિકઃ કતમઃ । સકૃદાગામી દેવેષ્વેવ યો દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ અન્તરાપરિનિર્વાયી કતમઃ । ઉપપત્તિસંયોજને પ્રહીણે અભિનિવૃત્તિસંયોજને અપ્રહીણે અન્તરાભવમભિનિર્વર્ત્તયન્નેવ યો માર્ગં સંમુખીકૃત્ય દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ અભિનિવૃત્તો વા અન્તરાભવે ઉપપત્તિભવગમનાય ચેતયન્નેવયો માર્ગં સંમુખીકૃત્ય દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ । અભિસંચેતયિત્વા વા ઉપપત્તિભવમભિસંપ્રસ્થિતઃ [ભવાનુ]પપત્તિચ્છન્દં યો માર્ગં સંમુખીકૃત્ય દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ ઉપપદ્યપરિનિર્વાયી કતમઃ । ઉભયસંયોજને અપ્રહીણે રૂપધાતાવુપપન્નમાત્ર એવ યો માર્ગં સંમુખીકૃત્ય દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ અનભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી કતમઃ । ઉપપન્નઃ અનભિસંસ્કારેણ યો માર્ગં સંમુખીકૃત્ય દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ અભિસંસ્કારપરિનિર્વાયી કતમઃ । ઉપપન્નો ઽભિસંસ્કારેણ યો માર્ગં સંમુખીકૃત્ય દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ ॥ ઊર્ધ્વંસ્ત્રોતાઃ કતમઃ । ઉપપન્નો રૂપાવચરાણાં ભૂમૌ ભૂમૌ યાવદકનિષ્ઠગાન્ પ્રવિશ્ય તન્નાનાસ્રવ માર્ગં સંમુખીકૃત્ય દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ । પુન કશ્ચિદ્ યાવદ્ ભવાગ્રગાન્ માર્ગં સંમુખીકૃત્ય દુઃખસ્યાન્તમનુપ્રાપ્નોતિ । અપિ ચ વ્યવકીર્ણભાવિતસ્ય ચતુર્થસ્ય ધ્યાનસ્ય પઞ્ચપ્રકારા પ્રભેદાઃ । મૃદુપરિભાવિતં મધ્યપરિભાવિતમધિમાત્રપરિભાવિતમધિમાત્રાધિમાત્રાપરિભાવિતમધ્યાધિમાત્રપરિભાવિતં ( અભિધ્-સ્ 91 ) ચ । તૈઃ વ્યવકીર્ણાભાવિતસ્ય ચતુર્થધ્યાનસ્ય પઞ્ચપ્રભેદૈઃ યથાક્રમં પશ્ચસુ શુદ્ધાવાસેષૂપપત્તિઃ ॥
પરિહાણધર્મા અર્હન્ કતમઃ । મૃદ્વિન્દ્રિયપ્રકૃતિકો વિક્ષિપ્તો વા અવિક્ષિપ્તો વા ચેતયિત્વા વા અચેતયિત્વા વા દૃષ્ટધર્મસુખ વિહારાત્ પરિહાણમેતિ ॥ ચેતનાધર્મા અર્હન્ કતમઃ । મૃદ્વિન્દ્રિયપ્રકૃતિકો વિક્ષિપ્તો વા અવિક્ષિપ્તો વા અચેતયિત્વા દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાત્ પરિહાણમેતિ ચેતયિત્વા ન પરિહાણમેતિ ॥ અનુરક્ષણાધર્મા અર્હન્ કતમઃ । મૃદ્વિન્દ્રિયપ્રકૃતિકો વિક્ષિપ્તો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાત્ । પરિહાણમેતિ અવિક્ષિપ્તો ન પરિહાણમેતિ ॥ સ્થિતાકમ્પ્યઃ અર્હન્ કતમઃ । મૃદ્વિન્દ્રિય પ્રકૃતિકો વિક્ષિપ્તો વા અવિક્ષિપ્તો વા દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાત્ ન પરિહાણમેતિ નાપિ ઇન્દ્રિયાણ્યુત્તાપયતિ ॥ પ્રતિવેધનાધર્મા અર્હન્ કતમઃ । મૃદ્વિન્દ્રિયાપ્રકૃતિકો વિક્ષિપ્તો વા અવિક્ષિપ્તો વા દૃષ્ટધર્મસુખવિહરાત્ ન પરિહાણમેતિ કેવલ મિન્દ્રિયા ણ્યુત્તાપયતિ ॥ અકોપ્યધર્મા અર્હન્ કતમઃ । તીક્ષ્ણેન્દ્રિયપ્રકૃતિકો વિક્ષિપ્તો વ અવિક્ષિપ્તો વા ન દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાત્ પરિહાણમેતિ ॥
કામાવચરઃ પૃથગ્જનઃ કતમઃ । કામધાતાવુપપન્નો ભવતિ આર્યધપ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ ચ ॥ કામાવચરઃ શૈક્ષઃ કતમઃ । કામાધાતાવુપપન્નો ભવતિ અધર્મં ચ પ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ । સંયોજનં ચાવશિષ્યતે ॥ કામાવચરો ઽશૈક્ષઃ કતમઃ । કામાધાતાવુપપન્નો ભવતિ આર્યધર્મં ચ પ્રાપ્તઃ પુદ્ગલઃ । સંયોજનં નાવશિષ્યતે ॥ યથા કામાવચરાસ્ત્રયઃ તથા રૂપાવચરા આરુપ્યવચરા અપિ ॥ કામાવચરો રૂપાવચરો બોધિસત્ત્વઃ કતમઃ । આરૂપ્યધાતુવ્યવકર્ષિતેન ધ્યાનેન સંપ્રયુક્તો ધ્યાનસુખૈર્વિહરતીતિ કામધાતાવપ્યુપપન્નો રૂપધાતાવપ્યુપપન્નઃ પુદ્ગલ કામાવચરઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ કતમઃ । અબુદ્ધભવે કામધાતૌ સ્વતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિમભિસંબુદ્ધઃ ॥ ( અભિધ્-સ્ 92 ) અચિન્ત્યઃ તથાગતઃ કતમઃ । કામધાતૌ તુષિતભવનયાસમારભ્ય યાવત્ મહાપરિનિર્વાણં દર્શયતિ સર્વાં બોધિસત્ત્વચર્યાં બુદ્ધચર્યાં મહાચર્યાં દર્શયતીતિ પુદ્ગલઃ ।
અધિમુક્તિચારી બોધિસત્ત્વઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ સ્થિતો મૃદુમધ્યાધિમાત્રબોધિસત્ત્વક્ષાન્તિસમન્વાગતઃ પુદ્ગલઃ ॥ અધ્યાશયચારી બોધિસત્ત્વઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । દશસુ ભૂમિષુ સ્થિતો યો બોધિસત્ત્વઃ ॥ સનિમિત્તચારી બોધિસત્ત્વઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । પ્રમુદિતાવિમલાપ્રભાકર્યર્ચિષ્મતીસુદુર્જયાભિમુખીભૂમિષુ સ્થિતો યો બોધિસત્ત્વઃ ॥ અનિમિત્તચારી બોધિસત્ત્વઃ પુદ્ગલઃ કતમઃ । દુરંગમભૂમૌ સ્થિતો યો બોધિસત્ત્વઃ ॥ અનભિસંસ્કારચારી બોધિસત્ત્વઃ પુદ્ગલઃ કતમતઃ । અચલા સાધુમતીધર્મમેઘાસુ ભૂમિષુ સ્થિતો યો બોધિસત્ત્વઃ ॥

પુનઃ ખલુ સ્ત્રોતઆપન્નઃ પુગ્દલો યદુક્તઃ સ દ્વિવિધઃ । ક્રમનૈર્યાણિકઃ સકૃન્નૈર્યાણિકશ્ચ । ક્રસનૈર્યાણિકો યથા પુર્વમુક્તઃ ॥ સકૃન્નૈર્યાણિકઃ સત્યાભિસમયમભિસંપ્રવિષ્ટઃ અપ્રાપ્ત સમાપત્તિમાશ્રિત્ય અધિગતેન લોકોત્તરમાગ્રેણ સકૃત ત્રૈધાતુકાવચરાન્ સર્વક્લેશાન્ પ્રજહાતિ પ્રકારશઃ પ્રજહાતિ । દ્વયોઃ ફલયો સ્ત્રોતાપત્તિફલાર્હત્ત્વફલયોઃ પ્રજ્ઞાપ્યતે । સ ચ પુદ્ગલો ભૂયો દૃષ્ટે ધર્મે મરણકાલે આજ્ઞામારાગયતિ । યદિ નારાગયતિ પ્રણિધાનવશેન । તર્હિ પ્રણિધાનવશેન કામધાતાવેવોપપન્નઃ અવુદ્ધભવે પ્રત્યેકજિનોભવતિ ।
(અથ વિનિશ્ચયે પ્રાપ્તિપરિચ્છેદે તૃતીયે દ્વિતીયો ભાગઃ)
અભિસમયવ્યવસ્થાનં કતમત્ । સમાસતો દશવિધમ્ । ધર્માભિસમયઃ ( અભિધ્-સ્ 93 ) અર્થાભિસમયઃ તત્ત્વાભિસમયઃ પૃષ્ઠાભિસમયઃ રત્નાભિસમયઃ અસમુદાચારાભિસમયઃ નિષ્ઠાભિસમયઃ શ્રાવકાભિસમયઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાભિસમયઃ બોધિસત્ત્વાભિસમયશ્ચ ॥
ધર્માભિસમયઃ કતમઃ । સત્યાધિપતેયેષુ ધર્મેષુ અધિમાત્રસ્ય અધિમુક્તિપ્રસાદસ્ય પ્રતિલમ્ભઃ યથાસંપ્રત્યયં ચર્યા ચ ॥
અર્થાભિસમયઃ કતમઃ સત્યાધિપતેયેષુ ધર્મેષુ અધિમાત્રાયાઃ સત્યેષુ ધમનિધ્યાનક્ષાન્તેઃ પ્રતિલમ્ભઃ । સા ક્ષાન્તિ નિર્વેધભાગીયાવસ્થાં ગતા । સા પુનસ્ત્રિવિધેન યોનિશો મનસ્કારેણ પ્રભાવિતા । સ ત્રિવિધસ્તુ અધિમાત્રમૃદુઃ અધિમાત્રમધ્યો ઽધિમાત્રાધિમાત્રશ્ચ ॥
તત્ત્વાભિસમયઃ કતમઃ । ષોડશે દર્શનમાર્ગચિત્તક્ષણે ય આર્યમાર્ગં પ્રતિલભતે । દર્શનમાર્ગે પુનઃ સત્યે વ્યવસ્થાપનાદ્યભિસમયાન્તિકાનિ સંમુખીકરોતિ । ભાવનામાર્ગે તત્સંવૃતિજ્ઞાનાનિ પ્રતિલભતે ન તુ સંમુખીકરોતિ । ભાવનામાર્ગે તત્સંવૃતિજ્ઞાનબલેન સંમુખીકરોતિ ।
પૃષ્ઠાભિસમયઃ કતમઃ । સર્વો ભાવનામાર્ગઃ ॥
રત્નાભિસમયઃ કતમઃ । બુદ્ધે ઽવેત્ય પ્રસાદઃ ધર્મે ઽત્ય પ્રસાદઃ સંઘે ઽવેત્ય પ્રસાદઃ ॥

અસમુદાચારાભિસમયઃ કતમઃ । અકારણસંવરલાભાત્ શિક્ષાગતસ્ય યદાત્મનો નરકક્ષયં તિર્યગ્યોનિક્ષયઃ પ્રેતયોનિક્ષયઃ અવાઙ્પતનદુર્ગતિક્ષયઃ ઇતિ । ન પુનરુપાદાય તદ્ દુર્ગતિકર્મ દુર્ગતિવિપાકો ઽભિનિર્વર્ત્તતે ।
નિષ્ઠાભિસમયઃ કતમઃ । યથા માર્ગસત્યે નિષ્ઠામાર્ગ ઉક્તઃ ॥
શ્રાવકાભિસમયઃ કતમઃ । પૂર્વોક્તઃ સપ્તવિધો ઽભિસમયઃ । શ્રાવકાણાં પરતો ઘોષમાગમ્ય પ્રતિલમ્ભતઃ શ્રાવકાભિસમય ઇત્યુચ્યતે ॥
પ્રત્યેકબુદ્ધાભિસમયઃ કતમઃ । પૂર્વોક્તાઃ સપ્તાભિસમયાઃ । પરતો ઘોષમનાગમ્ય પ્રતિલમ્ભતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાભિસમય ઇત્યુચ્યતે ॥
બોધિસત્ત્વાભિસમયઃ કતમઃ । પૂર્વોક્તેષુ સપ્તાભિસમયેષુ યા સમુદાગમક્ષાન્તિઃ નો તુ સક્ષાત્કિર્યા । કેવલં બોધિસત્ત્વ પ્રમુદિતાભૂમૌ બોધિસત્ત્વસ્ય સમ્યક્ત્વનિયામાવક્રાન્તિઃ । સા બોધિસત્ત્વાભિસમયો વેદિતવ્યાઃ ॥
શ્રાવકાભિસમયાત્ બોધિસત્ત્વાભિસમયસ્ય કો વિશેષઃ । સંક્ષેપત એકાદશ । આલમ્બનવિશેષઃ ઉપસ્તમ્ભવિશેષઃ પ્રતિવેધવિશેષઃ અભ્યુપગમવિશેષઃ નિર્યાણવિશેષઃ પરિગ્રહવિશેષઃ વ્યવસ્થાનવિશેષઃ પ્રતિષ્ઠાપરિવારવિશેષઃ અભિજન્મવિશેષઃ જન્મવિશેષઃ ફલવિશેષશ્ચ । ફલવિશેષઃ પુનર્દશવિધઃ । આશ્રયપરિવૃત્તિવિશેષતઃ ગુણસમૃદ્ધિવિશેષતઃ પઞ્ચાકારવિશેષતઃ ત્રિકાયવિશેષતઃ નિર્વાણવિશેષતઃ મિશ્રોપમિશ્રજ્ઞાનશક્તિલાભવિશેષતઃ આવરણવિશુદ્ધિવિશેષતઃ મિશ્રોપમિશ્રકર્મક્રિયાવિશેષતઃ અભિસંબોધિનિર્વાણસન્દર્શનોપાયવિશેષતઃ પઞ્ચાકારપરિત્રાણવિશેષતશ્ચ વેદિતવ્યઃ ॥
અપ્રમાણાદિવૈશેષિકગુણાનાં કતમૈરભિસમયૈઃ સંગ્રહઃ । પૃષ્ઠાભિસમયનિષ્ઠાભિસમયાભ્યાં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ ॥ તેષાં સંગ્રહઃ પુનઃ કતમઃ । અપ્રમાણાનિ વિમોક્ષાઃ અભિભ્વાયતનાનિ કૃત્સાયતનાનિ અરણાપ્રણીધિજ્ઞાનમ્ પ્રતિસંવિદઃ અભિજ્ઞા લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાનિ પરિશુદ્ધયઃ વલાનિ વૈશારદ્યાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ અરક્ષાણિ અસંપ્રમોષધર્મતા વાસનાસમુદ્ધાતઃ મહાકરુણા આવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સર્વાકારજ્ઞતા ઇત્યેવમાદયો ગુણા યથા સૂત્રાન્તરેષુ નિર્દિષ્ટાઃ ॥
અપ્રમાણાનિ કતમાનિ । ચત્વારિ અપ્રમાણાનિ । મૈત્રી કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સત્ત્વાઃ સુખેન સંપ્રયુજ્યેરન્નિતિ વિહારસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ કરુણા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સત્ત્વા દુઃખેન વિયુજ્યેરન્નિતિ વિહારસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ મુદિતા કતમા । ( અભિધ્-સ્ 95 ) ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સત્ત્વાઃ સુખેન ન વિયુજ્યેરન્નિતિ વિહારસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ ઉપેક્ષા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સત્ત્વા હિત લભેરન્નિતિ વિહારસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
વિમોક્ષાઃ કતમે । અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ । કથં રૂપી રૂપાણિ પશ્યતીતિ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય અધ્યાત્મં દ્રષ્ટરિ રૂપસંજ્ઞાયા અવિભાવાનાદ્ દ્રષ્ટરી રૂપસંજ્ઞાયાઃ સંનિવેશનાદ્ વા દૃશ્ય રૂપાદિ પશ્યતીતિ વિહારસમૃદ્ધો સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ યાવદ્ નિર્માણાવરણાદ્ વિમુક્તિઃ ॥ કથમધ્યાત્મમરૂપસંજ્ઞી વહિર્દ્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય દ્રષ્ટરિ રૂપસંજ્ઞાયા વિભાવનાદ્ અરૂપસંજ્ઞાયાઃ સંનિવેશનાદ્વા દૃશ્ય રૂપાણિ પશ્યતીતિ વિહારસમૃદ્ધૌ સમાધિ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ કથં શુભં વિમોક્ષં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્યોપસંપદ્ય વિહરતીતિ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય અધ્યાત્મં શુભાશુભેષુ રૂપેષુ અન્યોન્યાપેક્ષાસંજ્ઞાયા અન્યોન્યાનુગમસંજ્ઞાયા અન્યોન્યૈકરસસંજ્ઞાયાશ્ચ લભાત્ તત્ર લબ્ધે વિહારસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ યાવત્ શુભશુભનિર્માણાત્ સંક્લેશોત્પત્ત્યાવરણાચ્ચ વિમુક્તિઃ ॥ આકાશાનન્ત્યાયતનવિમોક્ષઃ કતમઃ । વિમોક્ષાનુકૂલા કાશાનન્ત્યાયતનવિમોક્ષઃ તથા વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાકિંચન્યાયતનનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનવિમોક્ષા અપિ દ્રષ્ટવ્યઃ યાવત્ વિમોક્ષઃ શાન્તો વિમોક્ષઃ અસક્ત્યાવરણં ચ ॥ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધવિમોક્ષઃ કતમઃ । નૈવસંજ્ઞાનસંજ્ઞાયતનવિમોક્ષં નિશ્રિત્ય સમતિક્રાન્તાનાં શિષ્ટે શાન્તે વિમોક્ષે મોક્ષાનુસદૃશો વિહારઃ વિહારસમૃદ્ધૌ ચ ચિત્તચૈતસિકાનાં નિરોધઃ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધાવરણાદ્ વિમુક્ત્યર્થમ્ ॥
અભિભ્વાયતનાનિ કતમાનિ । અષ્ટાવભિભ્વાયતનાનિ । પૂર્વાણી ચત્વારિ અભિભ્વાયતનાનિ દ્વાભ્યાં વિમોક્ષાભ્યાં વ્યવસ્થાપ્યન્તે । ઉત્તરાણિ ચત્વારિ અભિભ્વાવતનાનિ એકેન વિમોક્ષેણ વ્યવસ્થાપ્યન્તે । તત્ર વિમોક્ષૈરાલમ્બનમધિમુચ્યતે અભિભ્વાયતનેષુ આલમ્બનપ્રભિભવતિ । વશવર્ત્તનતા મુપાદાય ॥ સત્ત્વસંખ્યાતાનિ અસત્ત્વસંખ્યાતાનિ ચાશ્રિત્ય રૂપાણિ પરિત્તાધિમાત્રાણ્યુચ્યન્તે । શુભાશુભાન્યાશ્રિત્ય રૂપાણિ સુવર્ણદુર્વર્ણાન્યુચ્યન્તે । માનુષ્યકદિવ્યાન્યાશ્રિત્ય રૂપાણિ હીનપ્રણીતાન્યુચ્યન્તે ॥ શિષ્ટાનિ યથા વિમોક્ષેષૂક્તાનિ ॥ આલમ્બનાભિભવનતામુપાદાય અભિભ્વાયતનાનીત્યુચ્યન્તે ॥
કૃત્સ્નાયતનાનિ કતમાનિ । દશ કૃત્સ્નાયતનાનિ । કૃત્સ્નસ્ફરણાલમ્બનતામુપાદાય કૃત્સ્નાયતનાનીત્યુચ્યતે । કૃત્સ્નસ્ફરણવિહારસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ કૃત્સ્નાયતનાનીત્યુચ્યન્તે ॥ કિમુપાદાય કૃત્સ્નાયતનેષુ પૃથિવ્યાદિવ્યવસ્થાપનમ્ । તૈઃ કૃત્સ્નાયતનૈઃ આશ્રયાશ્રિતરૂપાણિ પશ્યતીતિ કૃત્સ્નસ્ફરણતામુપદય । શિષ્ટાનિ યથાયોગં વિમોક્ષવત્ ॥ તથા ચ કૃત્સ્નાયતનૈઃ પરિનિષ્પત્તિર્વિમોક્ષાણામ્ ॥
અરણા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય ક્લેશોત્પત્ત્યનુરક્ષાવિહારસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥
પ્રણિધિજ્ઞાનં કતમત્ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય જ્ઞેય જ્ઞાનપ્રણિધિસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
પ્રતિસંવિદઃ કતમાઃ । ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ । ધર્મપ્રતિસંવિદ્ કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સર્વધર્મ પર્યાયેષુ અવ્યાઘાતસમૃદ્ધૌ સમાધીઃ પ્રજ્ઞાશેષં પૂર્વવત્ ॥ અર્થપ્રતિસંવિદ્ કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય લક્ષણે અભિપ્રાયે ( અભિધ્-સ્ 97 ) ચાવ્યાઘાતસમૃદ્દૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ નિરુક્તિપ્રતિસંવિદ્ કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય જનપદભાપાયામનુવ્યવહારે ધર્મનિર્વચને ચ અવ્યાઘાત સમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદ્ કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય ધર્મપ્રભેદેષુ અવ્યાઘાતસમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥

અભિજ્ઞા કતમાઃ । ષડભિજ્ઞાઃ । ઋદ્ધ્યભિજ્ઞા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય વિચિત્રર્દ્ધિવિકુર્વિત સમૃદ્ધૌ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ દિવ્યશ્રોત્રાભિજ્ઞા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય વિચિત્રાણાં શબ્દાનામનુશ્રવસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ ચેતઃપર્યાયાભિજ્ઞા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય પરસત્ત્વેષુ ચિત્તચરિતપર્યાય પ્રવેશસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃત્યભિજ્ઞા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય પૂર્વાન્તચર્યાનુસ્મરણસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ ચ્યુત્યુપપાદાભિજ્ઞા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સત્ત્વાનાં ચ્યુત્યુપપાદપ્રકાર સંદર્શનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ આસ્રવક્ષયાભિજ્ઞા કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥
લક્ષણાનુવ્યઞ્જનાનિ કતમાનિ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય લક્ષણાનુવ્યઞ્જનૈર્વિભ્રાજમાનસન્દર્શનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયૂક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ તત્સમુત્થિતવિપાકાશ્ચ ॥
પરિશુદ્ધયઃ કતમાઃ । ચતસ્રઃ પરિશુદ્ધયઃ । આશ્રયપરિશુદ્ધિઃ કતમાઃ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય યથાકામમશ્રયસ્યોપાદાને સ્થાનપરિત્યાગાનાં સમૃદ્ધૌ યઃ સમાધીઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ આલમ્બનપરિશુદ્ધિઃ કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય યથાકામમાલમ્બનનિર્માણપરિણામનજ્ઞાનાનાં સમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ ચિત્તપરિશુદ્ધિઃ કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય યથાકામં સમાધિમુખવશવર્ત્તિસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ જ્ઞાનપરિશુદ્ધિઃ કતમા । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય યથાકામં ધારણીમુખસન્ધારણસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
બલાનિ કતમાનિ । બશ તથાગતબલાનિ । સ્થાનાસ્થાનબલં કતમત્ ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સર્વપ્રકાર સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ કર્મસ્વકજ્ઞાનબલં કતમત્ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સર્વપ્રકાર કર્મસ્વકજ્ઞાનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ શિષ્ટાનિ બલાનિ યથાયોગં વેદિતવ્યાનિ ॥
વૈશારદ્યાનિ કતમાનિ । ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ॥ અભિસંબોધિવૈશારદ્યં કતમત્ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સ્વાર્થમેવારભ્ય સર્વાકારજ્ઞેયાભિસંબોધિપ્રતિજ્ઞાપ્રતિષ્ઠાપનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥ આસ્રવક્ષયવૈશારદ્યં કતમત્ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય સ્વાર્થમેવારભ્ય સર્વાકારસ્રવક્ષયપ્રતિજ્ઞા પ્રતિષ્ઠાપનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ અન્તરાયિકધર્મવૈશારદ્યં કતમત્ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય પરાર્થમારભ્ય સર્વાકારાન્તરાયિકધર્મપ્રતિજ્ઞાપ્રતિષ્ઠાપનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥ નૈર્યાણિકપ્રતિપદવૈશારદ્યં કતમત્ । ધ્યાનં નિશ્રિત્ય પરાર્થમારભ્ય સર્વાકાર નૈર્યાણિકમાર્ગધર્મ પ્રતિજ્ઞાપ્રતિષ્ઠાપનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ કતમાનિ । ત્રીણ્યેવ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ । ગણપરિકર્ષણે સર્વાકારસંક્લેશાસમુદાચારસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પુર્વવત્ ॥
અરક્ષાણિ કતમાનિ । ત્રીણ્યેરવારક્ષાણિ ॥ ગણપરિકર્ષણે યથાકામમવવાદાનુશાસનીપ્રયોગસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
અસંપ્રમોષધર્મતા કતમા । સર્વાકારસ્ય યથાવત્ કૃતસ્સ ભાષિતસ્ય ચાભિલપનસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
વાસનાસમુદ્ઘાતઃ કતમઃ । સર્વજ્ઞસ્ય સતઃ અસર્વજ્ઞચેષ્ટિતાસમુદાચારસમૃદ્દૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
મહાકરુણા કતમા । નિરન્તરં સર્વપ્રકારદુઃખાલમ્બનકરુણાવિહારસમૃદ્દૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
આવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ કતમે । અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ ॥ અસાધારણ કાયવાઙ્ગનસ્કર્થપરિશુદ્ધિ સમૃદ્દૌ સાશ્રયાણાં સફલાનાં તથાગતેન્દ્રિયાણમપ્રાપ્ત્યામપરિહાણિસમૃદ્ધૌ અસાધારણ કર્મસમુદાચારસમૃદ્ધૌ અસાધારણજ્ઞાનવિહારસમૃદ્ધૌ ચ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા શેષં પૂર્વવત્ ॥
સર્વાકારજ્ઞતા કતમા । સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં સર્વાકારજ્ઞતાસમૃદ્ધૌ યઃ સમાધિઃ પ્રજ્ઞા તત્સંપ્રયુક્તાશ્ચ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ॥
એતેષાં ગુણાનમભિનિર્હારઃ કતમઃ । વિશુદ્ધાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ નિશ્રિત્ય અન્યતીર્થીયઃ શ્રાવકો બોધિસત્ત્વો વા અભિનિર્હરતિ ચત્વારિ અપ્રમાણાન્યેવં પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ । શેષાન્ ગુણાન્ પ્રાન્તકોટિકં ચતુર્થં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય શ્રાવકો બોધિસત્ત્વસ્તથાગતો વાભિનિર્હરતિ ॥ તત્પુનઃ કિમુપાદાય । ધ્યાનસન્નિશ્રયેણ યથાવ્યવસ્થાનમનસિકારવહુલીકારતામુપાદાય ॥
ત એતે ગુણા દ્વિવિધાઃ । સ્વકારિત્રપ્રત્યુપસ્થાનાશ્ચ વૈહારિકાશ્ચ ॥ યે સ્વકારિત્રપ્રત્યુપસ્થાનાઃ તે લોકોત્તરપૃષ્ઠલબ્ધાઃ સંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥ યે પુનર્વૈહારિકાસ્તે લોકોત્તરજ્ઞાનસ્વભાવા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥

અપ્રમાણૈઃ કિં કર્મ કરોતિ । વિપક્ષં જહાતિ । અનુકમ્પાવિહારિતયા પુણ્ય સંભારં પરિપૂરયતિ સત્ત્વપરિપાકે ચ ન પરિખિદ્યતે ॥ વિમોક્ષૈઃ કિં કર્મ કરોતિ । નિર્માણકર્માભિનિર્હરતિ । શુભનિર્માણે ન સંક્લિશ્યતે શાન્તેષુ વિમોક્ષેષુ ન સજ્જતિ । પરમપ્રશાન્તેન ચાર્યવિહારેણ વિહરતિ । અધિમુચ્યનતા મુપાદાય ॥ અભિભ્વાયતનૈઃ કિં કર્મ કરોતિ । ત્રયાણાં વિમોક્ષાણામાલમ્બનં વશે વર્ત્તયત્યાલમ્બનાભિભવનતામુપાદાય ॥ કૃત્સ્નાયતનૈઃ કિં કર્મ કરોતિ । વિમોક્ષાલમ્બનં પરિનિષ્પાદયતિ કૃત્સ્નસ્ફરણતામુપાદાય ॥ અરણયા કિં કર્મ કરોતિ । આદેયવચનો ભવતિ ॥ પ્રણિધિજ્ઞાનેન કિં કર્મ કરોતિ । ભૂતભવ્યવર્ત્તમાનં વ્યાકરોતિ બહુમતશ્ચ ભવતિ લોકસ્ય ॥ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ કિં કર્મ ( અભિધ્-સ્ 100 ) કરોતિ । દેશનયા સત્ત્વચિત્તાનિ સંતોષયતિ ॥ અભિજ્ઞાભિઃ કિં કર્મ કરોતિ । શાસને કાયકર્મણા આવર્જયતિ । વાક્કર્મણા ચિત્તાદેશનયાવર્જયતિ સત્ત્વચરિતં ચ જ્ઞાત્વા આગતિં ચ ગતિં ચ નિઃસરણે સત્ત્વાન્ યથાવદવવદતે ॥ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનૈઃ કિં કર્મ કરોતિ । દર્શનમાત્રકેણ મહાપુરુષત્વે સંપ્રત્યયં જનયતિ ચિત્તાન્યભિપ્રસાદયતિ ॥ પરિશુદ્ધિભિઃ કિં કર્મ કરોતિ । સંચિન્ત્ય ભવોપપત્તિં પરિગૃણ્હાતિ । આકાઙ્ક્ષયન્કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા તિષ્ઠતિ આયુઃસંસ્કારાન્ વા ઉત્સૃજતિ । ધર્મવશવર્ત્તી ભવતિ સમાધિવશવર્તી સદ્ધર્મં ચ સન્ધારયતિ ॥ બલૈઃ કિં કર્મ કરોતિ । અહેતુવિષમહેતુવાદં પ્રત્યાખાયાકૃતાભ્યાગમવાદે ચ સમ્યગ ભ્યુદયમાર્ગં દેશયતિ સત્ત્વચિત્તચરિતાનિ ચાનુપ્રવિશ્ય દેશનાભાજનતાં ચાશયં ચાનુશયં ચાલમ્બનં ચ સંભારં ચ ભવ્યતાં ચ નિઃસરણં ચ યથાવન્નિઃશ્રેયસમાર્ગં દેશયતિ । સર્વમારાંશ્ચ નિગૃણ્હાતિ સર્વત્ર ચ પ્રશ્નં પૃચ્છતિ પૃષ્ટો વ્યાકરોતિ ॥ વૈશારદ્યૈઃ કિં કર્મ કરોતિ । પર્ષદિ સમ્યગાત્મનઃ શાસ્તૃત્વં વ્યવસ્થાપહતિ ચોદકાંશ્ચાન્યતીર્થ્યાન્નિગૃણ્હાતિ ॥ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ કિં કર્મ ગણમવવદતે સમનુશાસ્તિ ॥ અસંમોષધર્મતયા કિં કર્મ કરોતિ । બુદ્ધકૃત્યં ન હાપયતિ ॥ વાસનાસમુદ્ઘાતેન કિં કર્મ કરોતિ । નિઃક્લેશઃ ક્લેશપ્રતિરૂપાં ચેષ્ટાન્ન(દ)ર્શયતિ ॥ મહાકરુણયા કિં કર્મ કરોતિ । ષટ્કૃત્વો રાત્રિંદિવસેન લોકં વ્યવલોકયતિ ॥ આવેણિકૈર્બુદ્ધધર્મૈઃ કિં કર્મ કરોતિ । સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાન્ કાયવાઙ્મનસ્કર્મપરિશુદ્ધ્યા પ્રાપ્ત્યા ચારેણ વિહારેણ વાભિભવતિ ॥ ( અભિધ્-સ્ 101 ) સર્વાકારજ્ઞતયા કિં કર્મ કરોતિ । સર્વસત્ત્વાનાં સર્વસંશયાં શ્છિનત્તિ ધર્મનેત્રીઞ્ચ દીર્ઘકાલમવસ્થાપયતિ યેન પરિપક્ષા (? ક્ષ્યાઃ) સત્ત્વાઃ પરિપચ્યન્તે પરિપકાશ્ચ વિમુચ્યન્તે ॥ એષ્વભિસમયેષૂત્તરોત્તરં વિશિષ્ટં માર્ગં લભમાનઃ પૂર્વકં હીનં માર્ગં વિજહાતિ સંકલનપ્રહાણં ચ સાક્ષાત્કરોતિ । નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ શ્રાવકઃ સર્વમ્માર્ગસમવસર્ગવિહાન્યા વિજહાતિ નો તુ બોધિસત્ત્વઃ ॥ અતએવ બોધિસત્ત્વા અક્ષયકુશલમૂલા અક્ષ(ય)ગુણા ઇત્યુચ્યન્તે ॥
યાન્યવ્યાકૃતવસ્તૂનિ વ્યવસ્થાપિતાનિ કિમુપાદાય । અયોનિશઃપરિપ્રશ્ન તામુપાદાય ॥ (અયોનિશઃ પરિપ્રશ્નતા કિમુપાદાય ।) હેતુફલસંક્લેશવ્યવદાનચિન્તાપસ્રિવર્જનતામુપાદાય ॥ 0 ॥
કેન કારણેન બોધિસત્ત્વો બોધિમનવ વદ્યામવક્રાન્તઃ સ્ત્રોતાપન્નો ન ભવતિ । સ્ત્રોતઃપ્રતિપત્ત્યપરિનિષ્પન્નતામુપાદાય ॥ કેન કારણેન સકૃદાગામી ન ભવતિ । અપ્રમાણસંચિન્ત્ય ભવોપપ્રત્તિપરિગ્રહતામુપાદાય ॥ કેન કારણેનાનાગામી ન ભવતિ । ધ્યાનૈર્વિહૃત્ય કામધાતાવુપપદ્યાનતામુપાદાય । બોધિસત્ત્વઃ સત્યાન્યભિ સમયેન લબ્ધ્વા દશસુ મૂમિષુ ભાવનામાર્ગેણ જ્ઞેયાવરણપ્રતિપક્ષમાર્ગં ભાવયતિ ન ક્લેશાવરણપ્રતિપક્ષમાર્ગમ્ ॥ તથા ચ બોધિપ્રાપ્તઃ ક્લેશાવરણં જ્ઞેયાવરણં ચ વિજહાતિ અર્હન્ તથાગતશ્ચ સંપદ્યતે ॥ સ ચ બોધિસત્ત્વઃ સર્વક્લેશાપ્રહાણાત્ મન્ત્રોષધયો વિષમિવ સર્વક્લેશાન્ અભિભવતિ સર્વાન્ ક્લેશાન્ દોષાંશ્ચ નોત્પાદયતિ સર્વાસુ ભૂમિષુ અર્હન્નિવ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ ।
અપિ ખલુ બોધિસત્ત્વો જ્ઞેયેષુ ભાવનાકુશલો ભવતિ ઉપાયેષુ ભાવનાકુશલો ભવતિ અભૂતપરિકલ્પેષુ ભાવનાકુશલો ભવતિ નિર્વિકલ્પેષુ ભાવનાકુશલો ભવતિ તેન કાલેન કાલમિન્દ્રિયાણ્યુત્તાપયતિ ।
જ્ઞેયં કતમત્ । સંક્ષેપેણ ષડ્વિધમ્ । ભ્રાન્તિઃ ભ્રાન્ત્યાશ્રયઃ અભ્રાન્ત્યાશ્રયઃ ભ્રાન્ત્યભ્રાન્તિઃ અભ્રાન્તિઃ અભ્રાન્તિનિષ્યન્દશ્ચ ॥ ઉપાયકૌશલ્યં કતમત્ । સંક્ષેપરાશ્ચતુર્વિધમ્ । ( અભિધ્-સ્ 102 ) સત્ત્વપરિપાકકૌશલ્યં બુદ્ધધર્મપરિપુરણકૌશલ્યં ક્ષિપ્રાભિજ્ઞાકૌશલ્યં માર્ગાનુપચ્છેદકૌશલ્યં ચ ॥ અભૂતપરિકલ્પઃ કતમઃ । સંક્ષેપતો દશવિધઃ । મૂલવિકલ્પઃ નિમિત્તિવિકલ્પઃ નિમિત્તપ્રતિભાસવિકલ્પઃ નિમિત્તવિકારવિકલ્પઃ નિમિત્તિપ્રતિભાસવિકારવિકલ્પઃ પરોપનીતવિકલ્પઃ અયોનિશોવિકલ્પઃ યોનિશોવિકલ્પઃ અભિનિવેશવિકલ્પઃ વિક્ષેપવિકલ્પશ્ચ ॥ સ પુનઃ દશવિધઃ । અભાવવિકલ્પ ભાવવિકલ્પઃ સમારોપવિકલ્પઃ અપવાદવિકલ્પઃ એકત્વવિ કલ્પઃ પૃથક્ત્વવિકલ્પઃ સ્વભાવવિકલ્પઃ વિશેષવિકલ્પઃ યથાનામાર્થવિકલ્પઃ યથાર્થનામવિકલ્પશ્ચ ॥ નિર્વિકલ્પતા કતમા । સમાસતસ્ત્રિવિધા । સન્તુષ્ટિનિર્વિકલ્પતા અવિપર્યાસનિર્ઘિકલ્પતા નિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતા ચ ॥ તા ઇમાસ્તિત્રઃ પૃથગ્જનશ્રાવકબોધિસત્ત્વાનાં યથાક્રમં વેદિતવ્યાઃ ॥ યાસૌ નિમિત્તતો નિષ્પ્રપઞ્ચનિર્વિકલ્પતા તસ્યાઃ પુનઃ અભાવસ્ય પઞ્ચ નિમિત્તાનિ । ન અમનસિકારતઃ ન મનસિકારસમતિક્રમતઃ ન વ્યુપશમતઃ ન સ્વભાવતઃ ન આલમ્બને ઽભિસંસ્કારતશ્ચ । અપિ ખલુ આલંબને ઽનભિસંસ્કારતઃ । બોધિસત્ત્વઃ પ્રકૃત્યા તીક્ષ્ણેન્દ્રિયઃ કથં પુનઃ ઇન્દ્રિયાપ્યુત્તાપયતીતિ । તીક્ષ્ણમૃદ્વિન્દ્રિયમાશ્રિત્ય તીક્ષ્ણમધ્યેન્દ્રિયમભિનિર્હરતિ । પુનઃ તીક્ષ્ણમધ્યેન્દ્રિયમાશ્રિત્ય તીક્ષ્ણતીક્ષ્ણેન્દ્રિયમભિનિર્હરતિ ॥
(ઇતિ અભિધર્મસમુચ્ચયે પ્રાપ્તિવિનિશ્ચયો નામ ચતુર્થઃ સમુચ્ચયઃ ॥) ॥
(અથ મહાયાનભિધર્મસમુચ્ચયશાસ્ત્રે વિનિશ્ચયભાગે સાંકથ્યપરિચ્છેદશ્ચતુર્થઃ)
સાંકથ્યવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । સંક્ષેપતઃ સપ્તવિધઃ । અર્થવિનિશ્ચયઃ વ્યાખ્યાવિનિશ્ચયઃ પ્રભિદ્યસંદર્શનવિનિશ્ચયઃ સંપ્રશ્નવિનિશ્ચયઃ સંગ્રહવિનિશ્ચયઃ વાદવિનિશ્ચયઃ અભિસન્ધિવિનિશ્ચયશ્ચ ॥

અર્થવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । યત્ર ષડર્થાનારભ્ય વિનિશ્ચયો ભવતિ ॥ કતમે ( અભિધ્-સ્ 103 ) ષડર્થાઃ । સ્વભાવાર્થઃ હેત્વર્થઃ ફલાર્થઃ કર્માર્થઃ યોગાર્થઃ વૃત્ત્યર્થશ્ચ ॥ સ્વભાવાર્થસ્ત્રંયઃ સ્વભાવાઃ ॥ હેત્વર્થસ્ત્રયો હેતવઃ ॥ ઉત્પત્તિહેતુઃ પ્રવૃત્તિહેતુઃ સિદ્ધિહેતુશ્ચ ॥ ફલાર્થઃ પઞ્ચફલાનિ । વિપાકફલં નિષ્યન્દફલં અધિપતિફલં પુરુષકારફલં વિસંયોગફલં ચ ॥ કર્માર્થઃ પઞ્ચ કર્માણિ । ઉપલબ્ધિકર્મ કારિત્રકર્મ વ્યાવસાયકર્મ પરિણતિકર્મ પ્રાપ્તિકર્મ ચ ॥ યોગાર્થઃ પઞ્ચ યોગાઃ । સામૂહિકો યોગઃ આનુબન્ધિકો યોગઃ સાંબન્ધિકો યોગઃ આવસ્થિકો યોગઃ વૈકારિકો યોગશ્ચ ॥ વૃત્ત્યર્થઃ પઞ્ચ વૃત્તયઃ । લક્ષણવૃત્તિઃ અવસ્થાનવૃત્તિઃ વિપર્યાસવૃત્તિઃ અવિપર્યાસવૃત્તિઃ પ્રભેદવૃત્તિશ્ચ ॥
વ્યાખ્યાવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । યેન સૂત્રાન્તાન્ વ્યાચષ્ટે ॥ સ પુનઃ કતમઃ । સંક્ષેપેણ ષડ્વિધઃ । પરિજ્ઞેયવસ્તુ પરિજ્ઞેયો ઽર્થઃ પરિજ્ઞોપનિષદ્ પરિજ્ઞા પરિજ્ઞાફલમ્ તત્પ્રવેદના ચ ॥ અપિ ખલુ ચતુર્દશ મુખાનિ વ્યાખ્યાવિનિશ્ચયસ્ય । કતમાનિ ચતુર્દશ । વ્યાખ્યાસંગ્રહમુખમ્ વસ્તુસંગ્રહમુખમ્ અઙ્ગોપાઙ્ગમુખમ્ ઉગ્ગરોત્તરનિર્હારમુખમ્ પ્રતિક્ષેપમુખમ્ અક્ષરપરિણામમુખમ્ નાશાનાશમુખમ્ પુદ્ગલવ્યવસ્થાનમુખમ્ પ્રભેદવ્યવસ્થાનમુખમ્ નયમુખમ્ પરિજ્ઞાદિમુખમ્ બલા બલમુખમ્ પ્રત્યાહારમુખમ્ અભિનિર્હારમુખં ચ ॥
પ્રભિદ્યસંદર્શનવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । યથાનિર્દિષ્ટેષુ સ્કન્ધાદિષુ ધર્મેષુ યથાયોગમેકાવચરકઃ પૂર્વપદકઃ પશ્ચાત્પદકઃ દ્વિકોટિકઃ ત્રિકોટિકઃ ચતુષ્કોટિકઃ ઓંકારિતઃ પ્રાતિક્ષેપિક ઇત્યેવમાદયઃ ॥
સંપ્રશ્નવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । અષ્ટાકારકાયદેશેન અષ્ટાકારયાયદેશને ચ ( અભિધ્-સ્ 104 ) પ્રશ્નવ્યાકરણેન સર્વસત્યમિથ્યા વિનિશ્ચયઃ । અપિ ખલુ ચત્વારઃ સંપ્રશ્ન વિનિશ્ચયમાર્ગાઃ । દૂષકઃ પ્રતિષ્ઠાપકઃ છેદકઃ બોધકશ્ચ ॥

સંગ્રહવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । દશભિઃ સ્થાનૈઃ સંગૃહીતો વિનિશ્ચયઃ ॥ કતમાનિ દશ સ્થાનાનિ । કૃત્યાનુષ્ઠાનવિનિશ્ચયસ્થાનમ્ અવતારવિનિશ્ચયસ્થાનમ્ અધિમુક્તિવિનિશ્ચયસ્થાનમ્ યુક્તિવિનિશ્ચયસ્થાનમ્ સાંકથ્યવિનિશ્ચયસ્થાનમ્ પ્રતિવેધવિનિશ્ચયસ્થાનમ્ વિશુદ્ધિવિનિશ્ચયસ્થાનમ્ અભિનિર્હારપદપ્રભેદવિનિશ્ચયસ્થાનમ્ અનાભોગાભોગમાત્રસર્વાર્થસિદ્ધિવિનિશ્ચયસ્થાનં ચ ।
વાદવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । સંક્ષેપતઃ સપ્તવિધઃ । વાદઃ વાદાધિકરણં વાદાધિષ્ઠાનં બાદાલંકારઃ વાદનિગ્રહઃ વાદનિઃસરણં બાદે બહુકરા ધર્માશ્ચ ॥
પ્રથમો વાદઃ પુનઃ ષડ્વિધઃ । વાદઃ પ્રવાદઃ વિવાદઃ અપવાદઃ અનુવાદ અવવાશ્ચ ॥ વાદઃ સર્વલોકવચનમ્ ॥ પ્રવાદઃ લોકાનુશ્રુતો વાદઃ । લોકજ્ઞાનપ્રવાદતઃ ॥ વિવાદઃ પરસ્પરં વિરુદ્ધયોર્વાદે ઽવસ્થાનમ્ ॥ અપવાદઃ પરસ્પરં કોપસંરમ્ભપારુષ્યનચનમ્ ॥ અનુવાદઃ વિશુદ્ધજ્ઞાનદર્શનાનુકૂલઃ સાંકથ્યવિનિશ્ચયઃ ॥ અવવાદઃ સત્ત્વાનાં અસમાહિતચિત્તાનાં ચિત્તસમાધાનાય સમાહિતચિત્તાનાં વિમોક્ષલાભાય દેશનાવાદઃ ॥
દ્વિતીયં વાદાધિકરણં રાજકુલં વા પ્રજાકુલં વા પ્રામાણિકાનાં સહાયકાનાં ધર્માર્થકુશલાનાં શ્રમણબ્રાહ્મણાનાં નાદસભા વા ।
તૃતીયં વાદાધિષ્ઠાનં યદધિષ્ઠાય વાદઃ ક્રિયતે । સંક્ષેપતો દ્વિવિધમ્ । સાધ્યં સાધનં ચ । સાધ્યં દ્વિવિધમ્ । સ્વભાવો વિશેષશ્ચ ॥ સાધનાનિ અષ્ટૌ । પ્રતિજ્ઞા હેતુઃ દૃષ્ટાન્તઃ ઉપનયઃ નિગમનં પ્રત્યક્ષં અનુમાનં આપ્તાગમશ્ચ ॥ સાધ્યસ્ય સ્વભાવઃ આત્મસ્વભાવો ધર્મસ્વભાવો વા । વિશેષઃ આત્મવિશેષો ધર્મવિશેષો વા ॥ પ્રતિજ્ઞા સાધ્યસ્ય સ્વરુચિતાર્થસ્ય પરસંપ્રાપણવિજ્ઞાપના । હેતુઃ તસ્મિન્નેવ સાધ્યે અપ્રતીતસ્યાર્થસ્ય સંપ્રત્યયનિમિત્તં પ્રત્યક્ષોપલમ્ભાનુપલમ્ભસમાખ્યાનમ્ ॥ દૃષ્ટાન્ત દૃષ્ટ અન્તેન અદૃષ્ટાસ્ય અન્તસ્ય સમીકરણસમાખ્યાનમ્ ॥ ઉપનયઃ શિષ્ટતજ્જાતીય ર્મ્માપગમાય નયત્વસમાખ્યાનમ્ ॥ નિગમનં નિષ્ઠાગમનસમાખ્યાનમ્ ॥ પ્રસ્વસત્પ્રકાશાભ્રાન્તો ઽર્થઃ ॥ અનુમાનં પ્રત્યક્ષશિષ્ટસંપ્રત્યયઃ ॥ આપ્તાગમઃ તદુવિરુદ્ધોપદેશઃ ॥
ચતુર્થો વાદાલંકારઃ વાદાધિષ્ઠાને સમ્યગ્યુક્તિભિઃ વાદસભાયાં ગમ્ભીરો નિપુણશ્ચ ભવતીતિ વાદાલંકાર ઇત્યુચ્યતે । સ પુનઃ ષડ્વિધઃ । સ્વપરસમયજ્ઞતા વાક્કરણસંપદ્ વૈશરદ્યં પ્રતિભાનં સ્થૈર્યં દાક્ષિણ્યં ચ ॥
પઞ્ચમો વાદનિગ્રહઃ કથાત્યાગઃ કથાસાદઃ કથાદોષશ્ચ ॥ કથાત્યાગઃ સ્વાવાદદોષાભ્યુપગમઃ પરવાઅગુણાભ્યુપગમશ્ચ ॥ કથાસાદઃ અન્યવસ્તુપ્રતિસરણેન વ્યાવૃત્તિઃ બાહ્યવસ્તુવચનેન મૂલપરતિજ્ઞાપરિત્યાગઃ ક્રોધમદમાનમ્રાક્ષાદિ પ્રદર્શનં ચ ॥ યથોક્તં સૂત્રે । કથાદોષઃ સંક્ષેપેણ નવવિધઃ । આકુલં સંરબ્ધમ્ અગમકમ્ અમિતમ્ અનર્થકમ્ અકાલમ્ અસ્થિરમ્ અપ્રદીપ્તમ્ અપ્રવદ્ધં ચ ॥
ષષ્ઠં વાદનિઃસરણં ગુણદોષૌ વિચાર્ય વાદાન્નિઃસરત્યકરણેન વા પ્રતિવાદિત્યભાજનતાં પર્ષદો વૈગુણ્યમાત્મનો ઽકૌશલ્યં ચ જ્ઞાત્વા વાદં ન કરોતિ । પ્રતિવાદિનિ ભાજનતાં પર્ષદો ગુણવત્ત્વમાત્મનઃ કૌશલ્યં ચ જ્ઞાત્વા વાદં કરોતિ ॥
વાદે બહુકરા ધર્માઃ સમાસતસ્ત્રયઃ । સ્વપરસમયજ્ઞતા યયા સર્વત્ર નિપુણો વાદં કરોતિ । વૈશારદ્યં યેન નિપુણઃ સમગ્રપર્ષદિ વાદં કરોતિ । પ્રતિમાનં યેન નિપુણઃ સર્વાંન્ કઠિનાન્ પ્રશ્નાન્ વ્યાકરોતિ ॥
અપિ ખલુ સ્વહિતસુખ કામેન વાદેષુ અભિજ્ઞાતું પ્રવર્ત્તિતવ્યં ન પરૈઃ વિવાદં કર્તુમ્ । તદુક્તં ભગવતા મહાયાના ભિધર્મસુત્રે । બોધિસત્ત્વેન વીર્યમારભમાણેન કુશલપક્ષપ્રયુક્તેન પ્રતિપત્તિસારકેણ ધર્માનુધર્મચારિણા સર્વસત્ત્વસંગ્રાહકેણ ક્ષિપ્રમનુત્તરાં સમ્યક્ સંબોધિમભિસંબુધ્યતા દ્વાદશસ્થાનધર્માન્ સમનુપશ્યતા ન પરૈઃ સહ વિવાદઃ કાર્યઃ ॥ કતમે દ્વાદશ । અનુત્તરાર્થપરમધર્મદેશનાયાં સંપ્રત્યયો દુર્લભઃ । પ્રાશ્નિકાનામવવાદગ્રાહકં ચિત્તં દુર્લભમ્ । સભ્યા ગુણદોષવિચારકાશ્ચ દુર્લભા । વાદે પ્રયુક્તાનાં ષડ્દોષવિરહો દુર્લભઃ । કતમે ષટ્ । અસત્પક્ષભિનિવેશદોષઃ કુસૃતિવચનદોષઃ અકાલિકવાક્કરણદોષઃ કથાસાદદોષઃ પારુપ્યવચતદોષઃ ચિત્તાઘાતદોષશ્ચ । વાદે સંરમ્ભાભાવો દુર્લભઃ । વાદે પરચિત્તાનુરક્ષણં દુર્લભમ્ । વાદે અનુરક્ષણે ઽપિ ચિત્તસમાધિદુર્લભઃ । વાદે ચિત્તસ્ય નિકાર્સપરોત્કર્ષકામતા દુર્લભા । નિકર્ષપરોત્કર્ષયોરપિ ચિત્તસ્યાસંક્લેશો દુર્લભઃ । સંક્લિષ્ટે તુ ચિત્તે સ્પર્શવિહારો દુર્લભઃ । અસ્પર્શવિહારે તુ કુશલધર્મભાવના દુર્લભા । નિરન્તરં કુશલધર્મે ઽભાવિતે તુ અસમાહિચિત્તસ્ય ક્ષિપ્રં સમાધિલાભઃ સમાહિતચિત્તસ્ય વા ક્ષિપ્રં વિમોક્ષલાભો દુર્લભઃ ॥
અભિસન્ધિવિનિશ્ચયઃ કતમઃ । ઉક્તાદન્યો ઽર્થઃ । નામપદવ્યઞ્જનકાયાનાં છન્નસ્યાભિસન્ધેઃ અન્યાર્થાભિવ્યઞ્જને વિપરિણામઃ ॥
યથોક્તં સૂત્રે ।
માતરં પિતરં હત્વા રાજાનં દ્વૌ બહુશ્રુતૌ ।
રાષ્ટ્રં સાનુચરં હત્વા નરો વિશુદ્ધ ઉચ્યતે ॥
અપિચોક્તં સૂત્રે ।
અશ્રદ્ધો ઽકૃતજ્ઞશ્ચ સન્ધિચ્છેદી ચ યો નરઃ ।
હતાવકાશો વાન્તાશઃ સ વૈ ઉત્તમપુરુષઃ ॥
પુનશ્ચોક્તં સૂત્રે ।
અસારે સારમતયો વિપર્યાસે ચ સુસ્થિતાઃ ।
ક્લેશેન ચ સુસંક્લિષ્ટા લભન્તે બોધિમુત્તમામ્ ॥
અપિ ચોક્તં સૂત્રે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પઞ્ચભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતો દાનપાર મિતાયાં ક્ષિપ્રં પરિપૂરિં લભતે । કતમે પઞ્ચ । માત્સર્યધર્મતામનુવૃંહયતિ । દાનેન ચ પરિખિદ્યતે । યાચનકં ચ દ્વેષ્ટિ । ન કિંચિત્ કદાચિદ્ દદાતિ । દૂરે ચ ભવતિ દાનસ્ય ॥ પુનશ્ચોક્તં સૂત્રે । બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પઞ્ચધર્મસમન્વાગતો બ્રહ્મચારી ભવતિ પરમેણ વિશુદ્ધેન બ્રહ્મચર્યેણ સમન્વાગતઃ ॥ કતમે પઞ્ચ ॥ નાન્યત્ર મૈથુન્યાન્મૈથુનસ્ય નિઃસરણં પર્યેષતે । મૈથુનપ્રહાણેનોપેક્ષકો ભવતિ । ઉત્પન્નં ચ મૈથુનરોગમધિવાસયતિ । મૈથુનપ્રતિપક્ષેણ ચ ધર્મેણોત્ત્રસ્યતિ । અભીક્ષ્ણં ચ દ્વયદ્વયં સમાપદ્યતે ॥
કિમુપાદાયેદં શાસ્ત્રમભિધર્મસમુચ્ચય ઇતિ નામ લભતે । સંક્ષેપતસ્ત્રિભિરર્થૈઃ । સમેત્યોચ્ચયતામુપાદાય સમન્તાદુચ્ચયતામુપાદાય સમ્યગુચ્ચયતાં ચોપાદાય ॥
(ઇતિ અભિધર્મસમુચ્ચયે સાંકથ્યવિનિશ્ચયો નામ પઞ્ચમઃ સમુચ્ચયઃ ॥) ॥