નવરાત્રિ મા શૈલપુત્રીથી કેમ શરૂ થાય છે: સહસ્રાર ચક્ર અને સ્થિરતા

જો તમે આધુનિક આધ્યાત્મિકતાની દુનિયામાં થોડો પણ સમય વિતાવ્યો હોય, તો તમે ચોક્કસપણે એક વિચિત્ર ઘેલછા જોઈ હશે—આકાશ તરફ દોડવાની ઘેલછા. સોશિયલ મીડિયા પર દરેક બીજો કહેવાતો ગુરુ ત્રીજી આંખ જગાડવાની, સહસ્રાર ચક્ર ખોલવાની, બ્રહ્માંડમાંથી 'લાઈટ કોડ્સ' ડાઉનલોડ કરવાની અથવા આ માનવ શરીરને માત્ર એક માયા કે પાંજરું ગણીને સીધા નિરાકાર શૂન્યાવકાશમાં કૂદી જવાની વાતો કરે છે. આપણને સતત કહેવામાં આવે છે કે પૃથ્વીનો મોહ છોડો, શરીરથી અલિપ્ત થાઓ અને માત્ર ઉપરના દિવ્ય લોકમાં વિલીન થઈ જાઓ.

પરંતુ હું તમને એક એવો સવાલ પૂછું જે તમારી ઊંઘ ઉડાડી દે: શું તમે ક્યારેય જોયું છે કે જે લોકો પોતાના મૂળિયાં મજબૂત કર્યા વિના સીધા ઉપરના ચક્રોમાં જીવવાનો હઠાગ્રહ રાખે છે, તેમની સાથે વાસ્તવમાં શું બને છે?

મેં મારી નજરે આવા અસંખ્ય સાધકોને જોયા છે. તેઓ અઠવાડિયાંઓ સુધી અત્યંત આક્રમક શ્વાસ-ક્રિયાઓ અને સહસ્રાર ચક્રના ધ્યાન પાછળ દોડે છે. પરિણામ શું આવે છે? જ્ઞાન કે મોક્ષ મળવાને બદલે તેઓ ગંભીર અસ્તિત્વગત ભય, અનિદ્રા, પાચનતંત્રનું ઠપ થઈ જવું, ભયાનક માનસિક ધૂંધળાપણું અને શરીરથી તૂટી જવાની લાગણી નો ભોગ બને છે. આધુનિક મનોવિજ્ઞાનમાં તેને 'ડિસૉસિયેશન' (શરીર અને મનનું વિભાજન) કહેવાય છે; અને પરંપરાગત શાસ્ત્રોમાં તેને 'નિરાધાર સ્થિતિ' કહેવામાં આવે છે. તેમણે ભીની રેતી પર એક ભવ્ય આધ્યાત્મિક મહેલ ચણવાનો પ્રયત્ન કર્યો—અને તે મહેલ પોતાના જ વજનથી જમીનદોસ્ત થઈ ગયો.

હવે આ અદ્ભુત સત્ય પર વિચાર કરો: ભારતીય ઇતિહાસની સૌથી ગૂઢ અને સૌથી પ્રાચીન પરંપરા—શાક્ત તંત્ર—એ હજારો વર્ષ પહેલાં આ ચોક્કસ ભૂલ સામે કડક ચેતવણી આપી હતી.

દર વર્ષે, કરોડો શ્રદ્ધાળુઓ નવરાત્રિના નવ પવિત્ર દિવસોની ઉજવણી કરે છે. પરંતુ જો તમે કોઈ સામાન્ય માણસને પૂછશો કે આ મહાપર્વનો પહેલો જ દિવસ મા શૈલપુત્રી (શૈલપુત્રી) ને કેમ સમર્પિત છે, તો તમને એક સાવ બાળપોથી જેવી વાર્તા સાંભળવા મળશે: "તેઓ હિમાલય પર્વતરાજની વહાલી દીકરી છે, જે નંદી બળદ પર બેસે છે અને તેમને સફેદ ફૂલો ગમે છે."

કેલેન્ડરો અને ઇન્ટરનેટ બ્લોગ્સે જગદંબાના આ પરમ સ્વરૂપને માત્ર એક ભાવુક લોકકથા બનાવી દીધું છે. પરંતુ શ્રીમદ્ દેવી ભાગવત પુરાણ ના દાર્શનિક ઊંડાણમાં શૈલપુત્રી કોઈ સાદી વાર્તા નથી. તેઓ એક ગંભીર સત્તામૂલક ચેતવણી છે. આ પવિત્ર ગ્રંથ તમને પહેલા દિવસે કોઈ દિવ્ય પ્રકાશ (સિદ્ધિદાત્રી), ત્રીજી આંખ કે બ્રહ્મજ્ઞાનની વાતો કરવાની છૂટ જ નથી આપતો. તેના બદલે, તે તમારી ચેતનાને પકડીને માનવ અસ્તિત્વના સૌથી સઘન, સૌથી નીચલા અને સૌથી જૈવિક કેન્દ્ર પર લાવીને મૂકી દે છે: એક નક્કર ખડક, એક જીદ્દી આખલો અને કરોડરજ્જુનું મૂળ (મૂલાધાર).

કેમ? કારણ કે શાક્ત તત્ત્વજ્ઞાન મુજબ, જો તમે જમીનના ખડકમાં તમારા મૂળિયાં ઊંડા ઉતાર્યા વગર ઉપરના મુગટ (સહસ્રાર) ને જબરદસ્તી ખોલવાનો પ્રયાસ કરશો, તો તમને મુક્તિ નહીં મળે—તમારું આખું ચેતાતંત્ર અને માનસિક સંતુલન વેરવિખેર થઈ જશે.

ચાલો ઉપરછલ્લી વાર્તાઓને બાજુ પર મૂકીએ અને તપાસીએ કે મૂળ શાસ્ત્રો, મહાન આચાર્યો અને આધુનિક શરીરવિજ્ઞાન ચેતનાની આ પાયાની આધારશિલા વિશે વાસ્તવમાં શું રહસ્ય ખોલે છે.

મૂળ ગ્રંથ વાસ્તવમાં શું કહે છે

મા શૈલપુત્રીની અનિવાર્યતાને સમજવા માટે આપણે શાક્ત પરંપરાના સર્વોચ્ચ પ્રમાણભૂત ગ્રંથ શ્રીમદ્ દેવી ભાગવત પુરાણ તરફ વળવું પડશે, ખાસ કરીને તેના સાતમા સ્કંધના અધ્યાય ૩૧ થી ૪૦ માં વર્ણવાયેલી દેવી ગીતા, ત્રીજા અને બારમા સ્કંધના સંદર્ભો, અને માર્કંડેય પુરાણ (દુર્ગા સપ્તશતી) ના અમર દેવી કવચમ્ નું ઊંડાણપૂર્વક અધ્યયન કરવું પડશે.

દાર્શનિક પૃષ્ઠભૂમિ: સતીના અગ્નિપ્રવેશથી પાષાણ-પુત્રીના જન્મ સુધી

શૈલપુત્રીનું પ્રાગટ્ય એ કોઈ આકસ્મિક પૌરાણિક કથા નથી; તે એક અત્યંત મોટા આધ્યાત્મિક સંકટનું સમાધાન છે. દેવી ભાગવત પુરાણના ત્રીજા સ્કંધમાં કથા આવે છે કે જગદંબાએ પહેલાં પ્રજાપતિ દક્ષની પુત્રી સતી તરીકે અવતાર લીધો હતો.

દક્ષનો સમગ્ર દૃષ્ટિકોણ જડ રૂઢિચુસ્તતા, અહંકારપૂર્ણ કર્મકાંડો અને વેપારી માનસિકતાવાળા યજ્ઞો (યજ્ઞ) થી બંધાયેલો હતો. તે માત્ર બાહ્ય સામાજિક પ્રતિષ્ઠાને ધર્મ માનતો હતો અને ભગવાન શિવ દ્વારા દર્શાવાતી નિર્લેપ, અનાસક્ત, શુદ્ધ ચેતનાનો તિરસ્કાર કરતો હતો. જ્યારે દક્ષે શિવનું અપમાન કર્યું, ત્યારે સતીએ કોઈ સામાન્ય આત્મહત્યા નહોતી કરી. ગ્રંથ સ્પષ્ટ લખે છે કે તેમણે અચલ યોગાસન લગાવ્યું, પોતાની બાહ્ય ઈન્દ્રિયોને પાછી વાળી લીધી અને પોતાના શરીરમાં યોગાગ્નિ (આંતરિક યોગની અગ્નિ) પ્રગટાવી. એ દિવ્ય અગ્નિમાં તેમણે પોતાના સ્થૂળ શરીરને પાછું મૂળ તન્માત્રાઓ (સૂક્ષ્મ તત્ત્વો) માં વિલીન કરી દીધું.

હવે અહીં એક એવો રહસ્યમય પ્રશ્ન ઊભો થાય છે જેને મોટાભાગના વાચકો ચૂકી જાય છે: જ્યારે જગન્માતાએ ફરીથી શિવ સાથે મિલન માટે આ ભૌતિક સૃષ્ટિમાં જન્મ લેવાનું નક્કી કર્યું, ત્યારે તેમણે કયું સ્થાન પસંદ કર્યું?

તેમણે કોઈ સોનાનો રાજમહેલ પસંદ ન કર્યો. તેમણે કોઈ રાજાના અગ્નિકુંડમાંથી પ્રગટ થવાનું ન સ્વીકાર્યું. તેમણે સીધા હિમાલય પર્વતોના રાજા હિમવાન ની કુખે જન્મ લેવાનું પસંદ કર્યું.

વૈદિક ભૂગોળ અને શાક્ત તત્ત્વમીમાંસામાં પર્વત (શિલા કે પર્વત) એ સંપૂર્ણ સ્થિરતા, અતૂટ ભૌતિક ઘનતા, પૃથ્વી તત્ત્વ (પૃથ્વી-તત્ત્વ) અને સમગ્ર બ્રહ્માંડની કરોડરજ્જુ (મેરુ-દંડ) નું જીવંત પ્રતીક છે. પર્વતના પથ્થર જેવા અચલ પાયામાંથી જન્મ લઈને આદિ પરાશક્તિએ તંત્ર અને વૈદિક બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનનો સૌથી મોટો નિયમ સ્થાપિત કર્યો:

પદાર્થ એ કોઈ પતિત ચેતના કે આત્મા માટેની જેલ નથી. ભૌતિક પદાર્થ એ ખરેખર ખુદ ચેતનાનું જ સ્વરૂપ છે, જે પોતાની સૌથી ટકાઉ, અડગ અને ઘન સ્થિતિમાં થીજી ગયું છે (ચિદ્-ઘન સ્વરૂપ).

દેવી ગીતાનું રહસ્ય (સ્કંધ ૭, અધ્યાય ૩૧–૪૦)

શૈલપુત્રીના સ્વરૂપનું સાચું રહસ્ય શ્રીમદ્ દેવી ભાગવતના સાતમા સ્કંધની દેવી ગીતા માં ખુલે છે. જ્યારે રાજા હિમવાન પોતાની નવજાત પુત્રીને ખોળામાં લઈને ઓળખી જાય છે કે આ કોઈ સામાન્ય બાળકી નથી પણ સાક્ષાત વિશ્વજનની છે, ત્યારે તેઓ દાર્શનિક મૂંઝવણમાં પડી જાય છે. અધ્યાય ૩૧ માં હિમવાન હાથ જોડીને એક ગહન પ્રશ્ન પૂછે છે:

"હે મા! આપ તો અખંડ-સચ્ચિદાનંદમયી, નિરાકાર, સર્વવ્યાપી, દેશ અને કાળની સીમાઓથી પર છો. તો પછી એવું કેમ બન્યું કે આપે મારા આ મર્યાદિત ઘરમાં પથ્થરની એક સ્પર્શી શકાય તેવી પુત્રી બનીને જન્મ લીધો?"

દેવી કોઈ કાલ્પનિક વાર્તા નથી કહેતાં, પરંતુ એક અચૂક, કઠોર તાત્ત્વિક પૃથક્કરણ રજૂ કરે છે:

૧. અદ્વૈતનો સિદ્ધાંત (અભેદ): દેવી કહે છે કે બ્રહ્મ (શાંત સાક્ષી ચેતના) અને શક્તિ (ગતિશીલ પદાર્થ/ઊર્જા) વચ્ચે તલભાર પણ ભેદ નથી. તેઓ અગ્નિ અને તેની ગરમી જેવા, અથવા દૂધ અને તેની સફેદી જેવા એકમેક છે. ભૌતિક પ્રકૃતિને બ્રહ્મથી અલગ માનવી એ જ સૌથી મોટું અજ્ઞાન છે. ૨. સ્થૂળ સૃષ્ટિમાં ઘનીભવન (સ્થૂળ-રૂપ): દેવી સમજાવે છે કે તેમનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ નિર્ગુણ સંવિત્ (શુદ્ધ જાગૃતિ) છે. જ્યારે સૃષ્ટિ રચવાનો સંકલ્પ થાય છે, ત્યારે તેઓ પોતાની વિમર્શ-શક્તિ (આત્મ-જાગૃત અરીસા જેવી શક્તિ) ને સક્રિય કરે છે. પંચ-તન્માત્રાઓ ક્રમશઃ ઘનીભૂત થઈને પંચ-મહાભૂતોમાં ફેરવાય છે. આ ભૌતિક જગત એ ચેતનાનું જ સ્થૂળ થયેલું સ્વરૂપ છે. ૩. માનવ શરીર રૂપી સૂક્ષ્મ બ્રહ્માંડ (પિંડાંડ અને બ્રહ્માંડ): દેવી હિમવાનને સ્પષ્ટ આદેશ આપે છે કે જે કંઈ બહાર બ્રહ્માંડમાં છે, તે બધું જ મનુષ્યના સૂક્ષ્મ શરીરમાં રહેલું છે. બહારનો હિમાલય પર્વત એ મનુષ્યના શરીરમાં રહેલી કરોડરજ્જુ (મેરુ-દંડ) છે. અને આ કરોડરજ્જુના છેક તળિયે, પેલ્વિક બેઝ પર, મૂલાધાર ચક્ર આવેલું છે—જે શરીરનો આંતરિક ખડક છે. આ જ મૂલાધારમાં જગદંબા સુષુપ્ત રૂપે કુંડલિની શક્તિ બનીને બિરાજે છે.

આધ્યાત્મિક લંગરનો સનાતન નિયમ (દેવી ગીતા ૭.૩૪)

જ્યારે હિમવાન પૂછે છે કે શું કોઈ સાધક સીધો ભૌતિક રૂપોને છોડીને નિરાકાર શૂન્યનું ધ્યાન (નિર્ગુણ ધ્યાન) કરી શકે, ત્યારે દેવી અત્યંત સ્પષ્ટ ચેતવણી આપે છે:

"જે વ્યક્તિ જમીન પર ઊભો છે, તે પૃથ્વી પર પોતાના પગ મજબૂતીથી જમાવ્યા વગર આકાશના અનંત શૂન્યાવકાશમાં કૂદકો મારી શકતો નથી. જો કોઈ સાધક પોતાના પ્રાણને મૂલાધારની પથ્થર જેવી સ્થિરતામાં લંગર્યા વગર સીધા મનને શૂન્યમાં ઓગાળવાનો પ્રયત્ન કરે, તો તેને મુક્તિ નથી મળતી; તેનું મન ગાંડપણ, માનસિક વિભાજન અને ભયાનક અસ્તિત્વગત ભ્રમણામાં સપડાઈ જાય છે."

આ શ્લોક આધ્યાત્મિક ઉર્જાનો અફર નિયમ સ્થાપિત કરે છે: ઊંચે ઊડવા માટે નીચે એટલું જ ઊંડું લંગર હોવું અનિવાર્ય છે.

• જો કોઈ વૃક્ષની ડાળીઓ આકાશને આંબવા માંગતી હોય, તો તેના મૂળિયાંએ પાતાળના સૌથી ઊંડા અને અંધારા ખડકોમાં પકડ બનાવવી જ પડે.
• જો તમે કોઈ વિદ્યુત સર્કિટમાં અતિ ભારે અર્થિંગ વાયર વિના હાઈ-વોલ્ટેજ વીજળી દોડાવશો, તો બલ્બ પ્રકાશિત નહીં થાય—ટ્રાન્સફોર્મર ફાટી જશે અને વાયરો બળીને ખાખ થઈ જશે.

પોતાના શરીરમાં ભય, દબાયેલી ચિંતાઓ અને અસલામતી રાખીને સીધા ત્રીજી આંખ કે સહસ્રાર ચક્રનું ધ્યાન કરવું એ પોતાના જ જ્ઞાનતંતુઓના ફ્યુઝ ઉડાડી દેવા સમાન છે.

મા શૈલપુત્રીના દિવ્ય સ્વરૂપનું સાંકેતિક ડિકોડિંગ

દુર્ગા સપ્તશતી સાથે પાઠ થતા દેવી કવચમ્ ના ત્રીજા શ્લોકમાં આ ક્રમ આપેલો છે: प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्मचारिणी। (પ્રથમં શૈલપુત્રી ચ દ્વિતીયં બ્રહ્મચારિણી...)

ધ્યાન શ્લોક આ આંતરિક રહસ્યને છતું કરે છે:

વન્દે વાઞ્છિતલાભાય ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરામ્।

વૃષારૂઢાં શૂલધરાં શૈલપુત્રીં યશસ્વિનીમ્॥

મા શૈલપુત્રીના સ્વરૂપનું પ્રત્યેક પ્રતીક આપણા આંતરિક વિજ્ઞાનનો નકશો છે:

• વૃષારૂઢા (બળદની સવારી): નંદી બળદ એ માત્ર કોઈ પાળેલું પ્રાણી નથી. ભારતીય પ્રતીકવિદ્યામાં બળદ એ અદમ્ય, ભારે, પાશવી જૈવિક ઊર્જા—જીવવાની તીવ્ર ભૂખ, કામવાસના, ભૌતિક જડતા અને તમોગુણ-રજોગુણનું પ્રતીક છે. નોંધ કરો કે શૈલપુત્રી મહિષાસુરની જેમ બળદનો વધ નથી કરતાં. તેઓ તેની પીઠ પર સવાર થાય છે. તંત્રમાં આનો અર્થ છે પોતાની જૈવિક વૃત્તિઓનું દમન કરવાને બદલે તેના પર વિજય મેળવવો અને તેને દિવ્યતા તરફ વાળવી. મનુસ્મૃતિ અને ભાગવત માં બળદને ધર્મ (ચતુષ્પાદ ધર્મ—સત્ય, શૌચ, દયા અને દાન) કહ્યો છે. જ્યારે માનવીય પ્રાકૃતિક વેગ ધર્મના અડગ ખડક પર સ્થિર થાય છે, ત્યારે જ સાચી સાધના શરૂ થાય છે.
• શૂલધરા (જમણા હાથમાં ત્રિશૂળ): દેવીના જમણા હાથમાં સોનેરી ત્રિશૂળ છે. આ ત્રિશૂળ પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો (સત્વ, રજ, તમ) અને કાળના ત્રણ પરિમાણો પરના તેમના પૂર્ણ આધિપત્યનું પ્રતીક છે. શરીરની અંદર, તે ત્રણ મુખ્ય નાડીઓ દર્શાવે છે: ઈડા (ચંદ્ર નાડી, શીતળતા), પિંગલા (સૂર્ય નાડી, ગરમી) અને મધ્યની સુષુમ્ણા. ત્રિશૂળ ધારણ કરીને તેઓ બતાવે છે કે આધ્યાત્મિક જાગૃતિ નાડીઓના દ્વંદ્વથી ભાગવામાં નથી, પણ તેમને ભેદીને સંતુલન સાધવામાં છે.
• પદ્મધરા (ડાબા હાથમાં કમળ): તેમના ડાબા હાથમાં ખીલેલું કમળ છે. કમળના મૂળિયાં તળાવના સડેલા, કાદવવાળા કીચડમાં હોય છે, છતાં તેનું ફૂલ પાણીથી અલિપ્ત અને પવિત્ર રહે છે. મૂલાધારમાં કમળ ધારણ કરીને દેવી કહે છે: આ નશ્વર ભૌતિક શરીર કે જૈવિક સંસાર ત્યાજ્ય નથી; આ જ કાદવમાંથી પરમ જ્ઞાનનું નિર્મળ કમળ ખીલવાની ક્ષમતા રહેલી છે.
• ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરા (મસ્તક પર અર્ધચંદ્ર): આ પૃથ્વી-સ્વરૂપા પાષાણ-પુત્રીના મસ્તક પર શીતળ અર્ધચંદ્ર શોભે છે. યોગશાસ્ત્રમાં અર્ધચંદ્ર એ સોમ નું પ્રતીક છે—એટલે કે સહસ્રાર ચક્રમાંથી ટપકતું અમૃત. અહીં એક પરમ આધ્યાત્મિક વિરોધાભાસ પ્રગટ થાય છે: જે દેવી સૌથી નીચલા મૂલાધાર ચક્રની અધિષ્ઠાત્રી છે, તેઓ પોતાના મસ્તક પર સર્વોચ્ચ સહસ્રાર ચક્રનો મુગટ ધારણ કરે છે. મૂલાધાર (મૂળ) અને સહસ્રાર (શિખર) એકબીજાના પ્રતિબિંબ છે. જ્યાં સુધી તમારા મૂળિયાં ખડકમાં નહીં ખૂંપે, ત્યાં સુધી તમે સહસ્રારના અમૃતનો સ્વાદ ક્યારેય નહીં ચાખી શકો.

મુખ્ય શબ્દોની સમજૂતી

આ વિષયને ઊંડાણપૂર્વક સમજવા માટે શાસ્ત્રોના આ વિશિષ્ટ સંસ્કૃત શબ્દોનો સાચો અર્થ જાણવો અનિવાર્ય છે:

• શૈલપુત્રી: આ શબ્દ શિલા (અડગ ખડક, પાયાની મજબૂતી) અને પુત્રી (ઊર્જાનું ગતિશીલ વિસ્તરણ) થી બન્યો છે. તેનો શાબ્દિક અર્થ 'ખડકની પુત્રી' થાય છે. તાત્ત્વિક રીતે તે શુદ્ધ જાગૃતિનું ઘન ભૌતિક વાસ્તવિકતામાં અવતરણ છે.
• મૂલાધાર: આ મૂલ (મૂળ, આદિ સ્ત્રોત) અને આધાર (આશ્રય, પાત્ર) નો સમન્વય છે. તે ગુદા અને જનનેન્દ્રિય વચ્ચે (પેલ્વિક ફ્લોર) આવેલું ચાર પાંખડીઓવાળું ચક્ર છે, જે સૂક્ષ્મ પ્રાણને સ્થૂળ દેહ સાથે જોડે છે.
• કુંડલિની: સંસ્કૃત શબ્દ કુંડલ (કુંડળી કે વલય) પરથી આવ્યો છે. દેવી ભાગવત (૭.૩૫) અનુસાર, આ તે સુષુપ્ત પરાશક્તિ છે જે મૂલાધારમાં સ્વયંભૂ લિંગની આસપાસ સાડા ત્રણ આંટા મારીને સુષુમ્ણાના દ્વારને રોકીને સૂતેલી છે.
• બ્રહ્મગ્રંથિ: માનવ શરીરની ત્રણ મુખ્ય આધ્યાત્મિક ગાંઠોમાંની પહેલી ગાંઠ (અન્ય બે: વિષ્ણુગ્રંથિ અને રુદ્રગ્રંથિ). તે મૂલાધાર અને સ્વાધિષ્ઠાન વચ્ચે સ્થિત છે. આ ગાંઠ એટલે જીવિત રહેવાનો ભય, દેહાધ્યાસ (પોતાને માત્ર શરીર માનવું) અને મૃત્યુનો ભયાનક ફફડાટ. નવરાત્રિનો પહેલો દિવસ આ ગાંઠને છેદવા માટે જ છે.
• પૃથ્વીતત્ત્વ: શાક્ત દર્શનના ૩૬ તત્ત્વોમાં સૌથી છેલ્લું અને સૌથી વધુ ઘન તત્ત્વ. તેનો ગુણ ગંધ છે અને તેનું યંત્ર પીળો ચોરસ (ચતુરસ્ર) છે.
• વિમર્શ: પરમ ચેતનાનું ગતિશીલ, આત્મ-પ્રતિબિંબિત પાસું. જો શિવ પ્રકાશ (શાંત, સાક્ષી જ્યોતિ) છે, તો દેવી વિમર્શ (પોતાને અનુભવવાની શક્તિ) છે. વિમર્શ વગર શિવ નિષ્ક્રિય શબ જેવા છે: "શિવઃ શકત્યા યુક્તો યદિ ભવતિ શક્તઃ પ્રભવિતુમ્..."
• સ્થિરતા: શારીરિક અને માનસિક રીતે અચલ, શાંત અને પ્રતિક્રિયારહિત થવાની ક્ષમતા. આ મૂલાધાર ચક્રની મુખ્ય સિદ્ધિ છે. આ સ્થિરતા વગર કોઈપણ ઉચ્ચ અનુભવ સાધકને માનસિક ઉન્માદ તરફ દોરી જાય છે.

પરંપરાગત અર્થઘટન

સદીઓથી ભારતના મહાન આચાર્યોએ શૈલપુત્રીના આ રહસ્યનું અત્યંત સૂક્ષ્મ અર્થઘટન કર્યું છે:

શાક્ત અદ્વૈત દર્શન: નીલકંઠ ચતુર્ધર અને ભાસ્કરરાય

• દેવી ભાગવત પુરાણના પ્રસિદ્ધ ટીકાકાર નીલકંઠ ચતુર્ધર સમજાવે છે કે સતીનો દેહત્યાગ અને શૈલપુત્રીનો જન્મ એ કોઈ ઐતિહાસિક વાર્તા નથી, પણ સાધકના ચિત્તમાં વિવેક ના ઉદય થવાનું પ્રતીક છે. જ્યાં સુધી માણસ બાહ્ય આડંબરોમાં અટવાયેલો રહે છે ત્યાં સુધી તે દક્ષ જેવો ભ્રમિત રહે છે; જ્યારે તે પોતાના અંતઃકરણના અડગ પાયામાં ઊતરે છે ત્યારે શૈલપુત્રી પ્રગટે છે.
• ૧૮મી સદીના મહાન તાંત્રિક વિદ્વાન ભાસ્કરરાય મખિન (જેમણે દુર્ગા સપ્તશતી પર 'ગુપ્તવતી' અને લલિતા સહસ્રનામ પર 'સૌભાગ્યભાસ્કર' ભાષ્ય લખ્યું) શૈલપુત્રીને લલિતા સહસ્રનામના ૧૧૦મા નામ "કુલ-કુંડલિની" સાથે જોડે છે.
• ભાસ્કરરાય સ્પષ્ટ કરે છે કે કુલ નો અર્થ મૂલાધાર ચક્ર અને ભૌતિક શરીર છે, જ્યારે અકુલ નો અર્થ સહસ્રાર સ્થિત શિવ છે. શૈલપુત્રી જ કૌલિની શક્તિ છે, જે મનુષ્યના નશ્વર હાડકાં અને માંસપેશીઓમાં બિરાજે છે. શૈલપુત્રીની પૂજા એટલે શરીરને ધિક્કારવાને બદલે તેને સાક્ષાત શ્રીયંત્ર માનીને સ્થાપિત કરવું.

નાથ સંપ્રદાય અને હઠયોગ: ષટ્-ચક્ર-નિરૂપણ

• સ્વામી પૂર્ણાનંદ દ્વારા રચાયેલા ૧૬મી સદીના ગ્રંથ ષટ્-ચક્ર-નિરૂપણ (શ્લોક ૪–૧૪) માં મૂલાધાર ચક્રનું અદ્ભુત વર્ણન છે:
• તે સિંદૂરી રંગનું ચાર પાંખડીઓવાળું કમળ છે, જેના પર સુવર્ણ અક્ષરોમાં વં, શં, ષં, સં લખેલા છે.
• તેની અંદર પૃથ્વીનું પીળું ચોરસ યંત્ર છે, જે સાત સૂંઢવાળા ઐરાવત હાથી પર ટકેલું છે (જે અચલ શારીરિક વજન અને ધીરજનું પ્રતીક છે).
• તેની મધ્યમાં કામરૂપ પીઠ રૂપી ત્રિકોણ છે, જેમાં સ્વયંભૂ લિંગ અને મૂલાગ્નિ પ્રજ્વલિત છે.
• ગોરક્ષનાથ અને નાથ યોગીઓ માટે શૈલપુત્રી એ જ મૂલાગ્નિ છે. તેમના મતે પહેલા દિવસનો અર્થ માત્ર માનસિક કલ્પના નથી, પણ આસન જય (શરીરને પથ્થરની જેમ સ્થિર કરવું), મૂલ બંધ લગાવવો અને અપાન વાયુને સ્થિર કરવો છે. નાથ સંપ્રદાય ચેતવણી આપે છે: જો મૂલાધારમાં ભય અને ધ્રુજારી બાકી હશે, અને પ્રાણને માથા તરફ ખેંચવામાં આવશે, તો સાધક હિસ્ટીરિયા, અનિદ્રા અને ચિત્તભ્રમનો ભોગ બનશે.

સાંખ્ય-શાક્ત સમન્વય: પ્રકૃતિ જ ચિદ્રૂપિણી છે

પ્રાચીન સાંખ્ય દર્શન પુરુષ (ચેતન) અને પ્રકૃતિ (જડ) ને બે અલગ ધ્રુવ માનતું હતું અને પ્રકૃતિથી ભાગી છૂટવાને મુક્તિ કહેતું હતું. દેવી ભાગવત આ ભેદને સંપૂર્ણપણે ભૂંસી નાખે છે. તે જાહેર કરે છે કે પ્રકૃતિ આંધળી કે જડ નથી, તે ચિદ્રૂપિણી (સાક્ષાત ચૈતન્યમયી) છે. શૈલપુત્રી આ જ સમન્વયનું જીવંત પ્રમાણ છે: પર્વત રૂપી પ્રકૃતિમાંથી સાક્ષાત પરમ ચેતના જન્મ લે છે.

આ કેવી રીતે જોડાય છે

શૈલપુત્રીનું આ સત્ય કોઈ એક ગ્રંથ પૂરતું મર્યાદિત નથી, પણ સનાતન ધર્મના સમગ્ર તાણાવાણામાં વણાયેલું છે:

૧. ઋગ્વૈદિક દેવી સૂક્ત (૧૦.૧૨૫ - વાગ્ આંભૃણી)

માનવ ઇતિહાસના સૌથી પ્રાચીન સૂક્તમાં ઋષિકન્યા વાક્ ગર્જના કરે છે:

"મયા સો અન્નમત્તિ યો વિપશ્યતિ યઃ પ્રાણિતિ ય ઈં શૃણોત્યુક્તમ્।"

"મારા જ થકી પ્રત્યેક જીવ અન્ન ખાય છે, જુએ છે, શ્વાસ લે છે અને બોલાયેલા શબ્દો સાંભળે છે."

અહીં દિવ્યતાને આકાશના વાદળોમાં નહીં, પણ ખોરાક ખાવા, શ્વાસ લેવા અને સાંભળવાની ભૌતિકતા માં સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. શૈલપુત્રી આ જ ઋગ્વૈદિક સત્યનું સાક્ષાત પુરાણીય વિસ્તરણ છે.

૨. નવદુર્ગાનો ૯-તબક્કાવાર વિકાસ ક્રમ

નવદુર્ગા એ કોઈ નવ જુદી જુદી ઐતિહાસિક દેવીઓ નથી; તે માનવ ચેતનાના ક્રમિક મનોવૈજ્ઞાનિક વિકાસની નવ સીડીઓ છે:

1. પ્રથમ દિવસ - શૈલપુત્રી (મૂલાધાર): જૈવિક લંગર, અસ્તિત્વગત ભય અને દેહાધ્યાસની ગાંઠનું છેદન.
2. બીજો દિવસ - બ્રહ્મચારિણી (સ્વાધિષ્ઠાન): તપશ્ચર્યા, સંયમ અને કામઊર્જાનું સંકલ્પબળમાં રૂપાંતરણ.
3. ત્રીજો દિવસ - ચંદ્રઘંટા (મણિપૂર): આંતરિક જઠરાગ્નિનું જાગરણ, ક્રોધ અને ભયનું દહન.
4. ચોથો દિવસ - કૂષ્માંડા (અનાહત): બ્રહ્માંડિય પ્રેમ અને હૃદય ચક્રનું વિસ્તરણ.
5. પાંચમો દિવસ - સ્કંદમાતા (વિશુદ્ધ): વાણીનું શોધન અને આધ્યાત્મિક સંચારની સિદ્ધિ.
6. છઠ્ઠો દિવસ - કાત્યાયની (આજ્ઞા): તીક્ષ્ણ વિવેકની ત્રીજી આંખ, બૌદ્ધિક અહંકાર (મહિષાસુર) નો સંહાર.
7. સાતમો દિવસ - કાલરાત્રિ (સહસ્રાર / મહાશૂન્ય): સમય, દેશ અને અહંકારનો સંપૂર્ણ લય.
8. આઠમો દિવસ - મહાગૌરી (શુદ્ધ સત્વ): અદ્વૈત જ્ઞાનની પરમ નિર્મળ જ્યોતિ.
9. નવમો દિવસ - સિદ્ધિદાત્રી (પરા-મુક્તિ): સર્વ સિદ્ધિઓનું સહજ પ્રાગટ્ય, જ્યાં સાધક અને સાધ્ય એક થઈ જાય છે.

તમે સાતમા દિવસે (કાલરાત્રિ) કે નવમા દિવસે (સિદ્ધિદાત્રી) થી શરૂઆત ન કરી શકો. પાયા વગર છત બાંધવાનો પ્રયાસ વિનાશ જ નોંતરે છે.

૩. પાતંજલ યોગસૂત્ર: અભિનિવેશનું નિર્મૂલન

મહર્ષિ પતંજલિ યોગસૂત્ર (સાધન પાદ, સૂત્ર ૨.૯) માં સૌથી ઊંડા ક્લેશનું વર્ણન કરે છે: स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः॥ અભિનિવેશ એટલે મૃત્યુનો જન્મજાત, સ્વાભાવિક ભય જે અજ્ઞાનીથી માંડીને મહાન વિદ્વાનોના રુવાંડે-રુવાંડે બેઠેલો હોય છે. આ ભય ક્યાં વસે છે? મૂલાધારના જૈવિક માળખામાં. જ્યાં સુધી શૈલપુત્રીના પર્વત જેવા અડગ સ્વરૂપનો સાક્ષાત્કાર ન થાય, ત્યાં સુધી આ આદિમ ભય ક્યારેય નષ્ટ થઈ શકતો નથી.

૪. કેનોપનિષદ અને દેવી ભાગવત ૧૨મો સ્કંધ: યક્ષ અને તણખલાનું રહસ્ય

કેનોપનિષદ અને દેવી ભાગવતના ૧૨મા સ્કંધમાં કથા આવે છે કે જ્યારે દેવતાઓને પોતાના બળનું અભિમાન થયું—અગ્નિએ કહ્યું હું બધું બાળી શકું છું, વાયુએ કહ્યું હું બધું ઉડાવી શકું છું—ત્યારે તેમની સમક્ષ એક રહસ્યમય યક્ષ પ્રગટ થયો.

• અગ્નિ તેની સામે મૂકેલા એક સૂકા તણખલાને પોતાની પૂર્ણ શક્તિ છતાં બાળી ન શક્યા.
• વાયુ એ તણખલાને એક મિલીમીટર પણ હલાવી ન શક્યા.
• જ્યારે ઇન્દ્ર પોતાનું વજ્ર લઈને આગળ વધ્યા, ત્યારે તે યક્ષ અદ્રશ્ય થઈ ગયો અને તે શૂન્ય આકાશમાં પરમ તેજસ્વી ઉમા હૈમવતી (શૈલપુત્રી) પ્રગટ થયાં.

તેમણે ઇન્દ્રના અહંકારને ચકનાચૂર કરતાં કહ્યું: "અરે અજ્ઞાનીઓ! આ તેજ અગ્નિનું નથી, આ ગતિ વાયુની નથી. હું જ આ સમગ્ર બ્રહ્માંડનો મૂળ આધાર છું. મારા વગર તમે બધા શક્તિહીન ભૂત જેવા છો." આ કથા સાબિત કરે છે કે મૂલાધાર કોઈ તુચ્છ સ્થાન નથી, પણ તે મૂળ ઊર્જાસ્ત્રોત છે જેના વિના દેવો પણ નિષ્પ્રાણ છે.

આધુનિક સંશોધન કે વિજ્ઞાન

આપણે ઇન્ટરનેટના એ પોકળ દાવાઓથી દૂર રહેવું જોઈએ કે 'પ્રાચીન ઋષિઓ પાસે પાર્ટીકલ એક્સિલરેટર હતા.' પરંતુ આધુનિક ન્યુરોબાયોલોજી અને સિસ્ટમ્સ બાયોલોજીનો અભ્યાસ કરતાં પ્રાચીન શાક્ત શરીરવિજ્ઞાન અને આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન વચ્ચે એક અસાધારણ સમાંતરતા સ્પષ્ટ દેખાય છે:

પૉલીવેગલ થિયરી અને ઓટોનોમિક સર્વાઇવલ સર્કિટ્સ

ડૉ. સ્ટીફન પોર્જેસ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી પૉલીવેગલ થિયરી માનવ ચેતાતંત્રને ત્રણ સ્તરોમાં વહેંચે છે: ૧. ડોર્સલ વેગલ કોમ્પ્લેક્સ: ઉત્ક્રાંતિની દ્રષ્ટિએ સૌથી જૂનું તંત્ર, જે અત્યંત ભય કે આઘાતની સ્થિતિમાં શરીરને 'ફ્રીઝ' (જડવત્) કે શટડાઉન કરી દે છે. ૨. સિમ્પેથેટિક નર્વસ સિસ્ટમ: લડો યા ભાગો ની તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ. ૩. વેન્ટ્રલ વેગલ કોમ્પ્લેક્સ: સૌથી વિકસિત તંત્ર, જે સુરક્ષા, સામાજિક સ્નેહ, હૃદયની શાંતિ અને ઊંડા ધ્યાનની સ્થિતિને શક્ય બનાવે છે.

ન્યુરોસાયન્સનો મૂળભૂત નિયમ એ છે: જ્યાં સુધી નીચલું ચેતાતંત્ર શારીરિક સુરક્ષાનો અનુભવ ન કરે, ત્યાં સુધી વેન્ટ્રલ વેગલ તંત્ર સક્રિય થઈ જ ન શકે. જો તમારું શરીર સતત ભય, અસલામતી અને કોર્ટિસોલ હોર્મોનથી ભરેલું હોય, તો મગજ ધ્યાનની શાંતિને 'શાંતિ' નહીં પણ શિકારી સામેની 'અસહાયતા' માનીને ગભરામણ પેદા કરશે.

શારીરિક રીતે, મૂલાધાર ચક્ર કરોડરજ્જુના છેડે આવેલા પેલ્વિક-સેક્રલ પ્લેક્સસ, પુડેન્ડલ નર્વ્સ અને એડ્રિનલ ગ્રંથિઓ સાથે સીધું સુસંગત છે.

જ્યારે શ્રીમદ્ દેવી ભાગવત પ્રથમ દિવસે શૈલપુત્રીના ધ્યાનની આજ્ઞા આપે છે, ત્યારે તે ખરેખર તે જ પ્રક્રિયા છે જેને આધુનિક ટ્રોમા થેરાપીમાં સોમેટિક ગ્રાઉન્ડિંગ (શારીરિક સ્થિરતા) કહેવામાં આવે છે. જ્યાં સુધી પેલ્વિક વિસ્તાર સુરક્ષિત ન અનુભવે ત્યાં સુધી સહસ્રારનું ઉચ્ચ ધ્યાન માત્ર માનસિક અસ્વસ્થતા પેદા કરશે.

ક્વોન્ટમ ફિલ્ડ થિયરી: વેક્યુમ ગ્રાઉન્ડ સ્ટેટ

આધુનિક ક્વોન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્રમાં 'ગ્રાઉન્ડ સ્ટેટ' નો અર્થ સંપૂર્ણ શૂન્યતા નથી; તે ઊર્જાની તે ન્યૂનતમ સ્થિતિ છે જે અસીમ સંભાવનાઓ અને વર્ચ્યુઅલ કણોના સ્પંદનથી ભરેલી છે. શાક્ત દર્શનમાં પૃથ્વી તત્ત્વ અને શૈલપુત્રી મૃત માટી નથી, પણ ચેતનાનું બ્રહ્માંડિય ગ્રાઉન્ડ સ્ટેટ (ચિદ્-ઘન) છે—જ્યાં ચેતના ઘનીભૂત થઈને પદાર્થનું રૂપ ધારણ કરે છે.

સરખામણી ક્યાં સાચી છે, અને ક્યાં નથી

વાચકોની વિશ્વસનીયતા જાળવી રાખવા માટે સાચી હકીકતો અને અતિશયોક્તિ વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદરેખા દોરવી જરૂરી છે:

જ્યાં સરખામણી સંપૂર્ણપણે સાચી છે:

• શારીરિક સુરક્ષા અને ધ્યાનનો સંબંધ: મૂલાધાર અને પેલ્વિક-સેક્રલ ચેતાતંત્ર વચ્ચેનો આ સંબંધ તબીબી રીતે સાબિત થયેલો છે કે અસલામત અને તણાવગ્રસ્ત શરીર ક્યારેય સાચા ધ્યાનમાં સ્થિર ન થઈ શકે. પ્રાચીન તંત્ર અને આધુનિક ન્યુરોલોજી બંને સંમત છે: ચેતનાને ઊર્ધ્વગામી બનાવતાં પહેલાં જૈવિક શરીરને શાંત અને સુરક્ષિત કરવું અનિવાર્ય છે.
• ક્રમિક વિકાસની જરૂરિયાત: જેમ આધુનિક શરીરવિજ્ઞાન માને છે કે ઉચ્ચ જ્ઞાનાત્મક મગજ ત્યારે જ યોગ્ય રીતે કામ કરે જ્યારે નીચલું બ્રેઈનસ્ટેમ શાંત હોય, તેમ તંત્ર પણ પહેલા દિવસે મૂલાધારની સ્થિરતાને અનિવાર્ય માને છે.

જ્યાં આ સરખામણી લાગુ પડતી નથી:

• સૂક્ષ્મ ઊર્જા વિરુદ્ધ ભૌતિક પેશીઓ: મૂલાધાર ચક્ર એ સૂક્ષ્મ શરીર (સૂક્ષ્મ શરીર) નો ભાગ છે, જેને માત્ર આંતરિક અનુભૂતિમાં જાણી શકાય છે. તે કોઈ ભૌતિક માંસનો ટુકડો નથી જેને સર્જન કાપીને બહાર કાઢી શકે.
• જૈવિક અનુકૂલન વિરુદ્ધ તાત્ત્વિક દર્શન: પૉલીવેગલ થિયરી એ સમજાવે છે કે જંગલી પ્રાણીઓથી બચવા માનવ શરીર કેવી રીતે ઉત્ક્રાંત થયું; જ્યારે શાક્ત તંત્ર એ સમજાવે છે કે કેવી રીતે પરમાત્મા પોતે ભૌતિક સૃષ્ટિ રૂપે અવતર્યા.
• ઇન્ટરનેટની અતિશયોક્તિનું ખંડન: વિડીયો સ્ક્રિપ્ટમાં વપરાયેલું રૂપક "હાઈ-વોલ્ટેજથી ફ્યુઝ ઊડી જવો" એ માનસિક આંચકાને સમજાવવા માટેનું એક સાહિત્યિક દૃષ્ટાંત છે, તેને સાચા અર્થમાં ઇલેક્ટ્રિકલ એન્જિનિયરિંગ ન માનવું. માનવ શરીરમાં કોઈ ૨૨૦ વોલ્ટનો કરંટ નથી દોડતો. ઋષિઓએ કોઈ ભૌતિક વાયરો નહોતા નાખ્યા; તેઓ આંતરિક ચેતનાના વિજ્ઞાની હતા.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

૧. સહસ્રાર ચક્રને સીધું ખોલવાનો પ્રયાસ કરવો કેમ જોખમી છે?

જો પાયો સ્થિર ન હોય અને પેલ્વિક વિસ્તારમાં ભય અને તણાવ ભરેલો હોય, તો અતિશય આક્રમક શ્વાસ કે ધ્યાનને કારણે માથામાં ઊર્જાનું અસંતુલન સર્જાય છે. તેનાથી વ્યક્તિ વાસ્તવિકતાથી કપાઈ જાય છે, ભયાનક ગભરામણ, અનિદ્રા અને શરીરથી વિખૂટા પડી જવાની માનસિક બીમારી નો ભોગ બને છે.

૨. મા શૈલપુત્રીનું બળદ પર સવાર થવું શું દર્શાવે છે?

બળદ આપણી ભારે જૈવિક વૃત્તિઓ—કામ, ક્રોધ, આળસ અને જીવવાની આંધળી ભૂખનું પ્રતીક છે. દેવી બળદને મારતાં નથી, પણ તેના પર સવારી કરે છે. આ શીખવે છે કે સાધનામાં શરીર કે વાસનાઓ સામે લડીને તેમનો નાશ નથી કરવાનો, પણ તેમને ધર્મના નિયંત્રણમાં લાવીને ઉચ્ચ માર્ગે વાળવાની છે.

૩. બ્રહ્મગ્રંથિ શું છે અને તે બંધાયેલી હોવાના લક્ષણો કયા છે?

બ્રહ્મગ્રંથિ એ મૂલાધારમાં રહેલી અસ્તિત્વગત ભય અને દેહાસક્તિની સૂક્ષ્મ ગાંઠ છે. જ્યારે આ ગાંઠ જકડાયેલી હોય છે, ત્યારે વ્યક્તિ સતત આર્થિક અસલામતી, ભવિષ્યની ચિંતા, બીમારીનો ડર અને અકારણ ફફડાટમાં જીવે છે. શૈલપુત્રીની સાધના આ ગાંઠને છેદીને ગહન આંતરિક સુરક્ષા અને શાંતિ અર્પે છે.

૪. એક આધુનિક સાધક પ્રથમ દિવસની સાધના વ્યવહારિક રીતે કેવી રીતે કરી શકે?

નવરાત્રિના પહેલા દિવસે જમીન પર એક સ્થિર અને સુખદ આસન (સ્થિરાસન) લગાવીને બેસો. તમારું સમગ્ર ધ્યાન કરોડરજ્જુના છેડે (પેલ્વિક ફ્લોર) કેન્દ્રિત કરો. પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ અને તેની અડગતાને અનુભવો. ઊંડા શ્વાસ સાથે પેલ્વિક સ્નાયુઓના તણાવને મુક્ત કરો, અને પૃથ્વીના બીજ મંત્ર લં (LAṀ) નો માનસિક જપ કરતાં પર્વત જેવા અડગ મા શૈલપુત્રીનું ધ્યાન ધરો.

સ્રોતો

• શ્રીમદ્ દેવી ભાગવત પુરાણ: સ્કંધ ૭, અધ્યાય ૩૧–૪૦ (દેવી ગીતા); સ્કંધ ૩, અધ્યાય ૩–૭; સ્કંધ ૧૨.
• માર્કંડેય પુરાણ / દુર્ગા સપ્તશતી: દેવી કવચમ્ અને શૈલપુત્રી ધ્યાન શ્લોક.
• ષટ્-ચક્ર-નિરૂપણ: સ્વામી પૂર્ણાનંદ (શ્લોક ૪–૧૪, મૂલાધાર ચક્ર નિરૂપણ).
• કેનોપનિષદ્: ત્રીજો અને ચોથો ખંડ (યક્ષ-ઉમા હૈમવતી સંવાદ).
• ઋગ્વેદ સંહિતા: મંડળ ૧૦, સૂક્ત ૧૨૫ (દેવી સૂક્ત / વાગ્ આંભૃણી સૂક્ત).
• પાતંજલ યોગસૂત્ર: સાધન પાદ, સૂત્ર ૨.૯ (અભિનિવેશ ક્લેશ).
• પરંપરાગત ટીકાઓ: ગુપ્તવતી અને સૌભાગ્યભાસ્કર (ભાસ્કરરાય મખિન); દેવી ભાગવત ટીકા (નીલકંઠ ચતુર્ધર).
• આધુનિક ચેતાવિજ્ઞાન: ડૉ. સ્ટીફન પોર્જેસ કૃત ધ પૉલીવેગલ થિયરી.

આ મૂળ ગ્રંથ પોતે જે કહે છે તે દર્શાવે છે; ઉપર કરવામાં આવેલી આધુનિક વિજ્ઞાનની સરખામણીઓ માત્ર એક અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત તારણ નથી.