એક પક્ષીના દર્દમાંથી કેવી રીતે જન્મ્યો વિશ્વનો પ્રથમ શ્લોક

જો તમે શરદ પૂનમની રાત્રે ઘરની બહાર નીકળો, તો આકાશમાં વર્ષનો સૌથી તેજસ્વી અને નિર્મળ ચંદ્ર જોવા મળે છે. ચોમાસાના વાદળો વિખેરાઈ ચૂક્યા હોય છે, વાતાવરણમાં ગુલાબી ઠંડક પ્રસરી ગઈ હોય છે અને ગુજરાત સહિત આખા દેશમાં અગાશીઓ પર દૂધ-પૌંઆ કે ખીરની વાટકીઓ મુકાય છે. આ જ પુણ્ય રાત્રે આપણે વાલ્મીકિ જયંતી પણ ઉજવીએ છીએ, એટલે કે રામાયણના રચયિતા મહર્ષિ વાલ્મીકિનો પ્રાગટ્ય દિવસ.

નાનપણથી આપણે સૌ એક જ જાણીતી વાર્તા સાંભળતા આવ્યા છીએ. જંગલમાં રત્નાકર નામનો એક ક્રૂર લૂંટારો વટેમાર્ગુઓને લૂંટતો હતો. એક દિવસ તેને સપ્તર્ષિઓ મળ્યા અને તેમણે તેને પૂછ્યું કે તારા આ પાપમાં તારા પરિવારજનો ભાગીદાર બનશે? જ્યારે પરિવારના સભ્યોએ પાપનો ભાગ લેવાની સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી, ત્યારે લૂંટારાની આંખો ઊઘડી ગઈ. તે પશ્ચાતાપમાં બેસી ગયો, રામ નામ બોલવા ગયો પણ જીભેથી 'મરા-મરા' જ નીકળ્યું, અને વર્ષોના જપ પછી તેના શરીર પર રાફડો જામી ગયો. આ રાફડામાંથી બહાર આવ્યા પછી તે મહર્ષિ વાલ્મીકિ બન્યા.

આ વાર્તા જીવન પરિવર્તનના દ્રષ્ટિકોણથી ભલે પ્રેરણાદાયક લાગે, પરંતુ જ્યારે તમે મૂળ સંસ્કૃત વાલ્મીકિ રામાયણના પાના ફેરવો છો, ત્યારે તમને એક સાવ જુદી જ હકીકત જોવા મળે છે.

વાલ્મીકિ રામાયણના મૂળ પાઠમાં લૂંટારા કે ચોરી કરેલા ધનનો કોઈ જ ઉલ્લેખ નથી. રામાયણની શરૂઆત કોઈ યુદ્ધના નારાથી કે ચમત્કારિક શક્તિથી નથી થતી, પણ એક શાંત નદીના તટે, સારસ પક્ષીના પ્રેમાળ યુગલ અને એક શિકારીના ક્રૂર બાણથી થાય છે. સાહિત્યનો પહેલો શ્લોક કેવી રીતે પ્રગટ થયો, તે સમજવું એટલે માનવીય સંવેદના, પવિત્ર મન અને કાવ્યની ઉત્પત્તિનું ઊંડું રહસ્ય પામવું.

મૂળ સંસ્કૃત ગ્રંથ ખરેખર શું કહે છે

રામાયણના નિર્માણની આ કથા બાલકાંડના પ્રથમ બે સર્ગમાં વિગતવાર આવે છે. ઘણીવાર લોકો એવું માને છે કે વાલ્મીકિજીને એકાએક કોઈ આવેગ આવ્યો અને તેમણે કવિતા લખી નાખી. પરંતુ મૂળ ગ્રંથ દર્શાવે છે કે આ એક સુવ્યવસ્થિત બે તબક્કાની પ્રક્રિયા હતી. પહેલો તબક્કો હતો એક ઊંડી નૈતિક જિજ્ઞાસા અને બીજો તબક્કો હતો હૃદયનું પીગળવું.

બાલકાંડના પહેલા સર્ગમાં મહર્ષિ વાલ્મીકિ પોતાના આશ્રમમાં બિરાજેલા છે. તેઓ પહેલેથી જ એક તપસ્વી અને સિદ્ધ ઋષિ છે. તે સમયે દેવર્ષિ નારદજી તેમના આશ્રમે પધારે છે. વાલ્મીકિજી નારદજીને કોઈ સ્વર્ગ મેળવવાની રીત કે સંપત્તિ વધારવાના ઉપાય નથી પૂછતા. તેઓ માનવ ચરિત્રની પૂર્ણતા વિશે સોળ ખૂબ ગંભીર પ્રશ્નો પૂછે છે:

કો ન્વસ્મિન્ સામ્પ્રतं લોકે ગુણવાન્ કશ્ચ વીર્યવાન્।
ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ સત્યવાક્યો દૃઢવ્રતઃ॥

વાલ્મીકિ પૂછે છે કે શું આ પૃથ્વી પર અત્યારે કોઈ એવો જીવંત મનુષ્ય છે, જેમાં આ સોળ આદર્શ ગુણો એકસાથે વિદ્યમાન હોય? કોઈ એવો વ્યક્તિ જે ગુણવાન હોય, પરાક્રમી હોય, ધર્મનું સાચું રહસ્ય જાણતો હોય, કરેલા ઉપકારને જીવનભર યાદ રાખતો હોય, સદાય સત્ય વચન બોલતો હોય અને પોતાના નિયમોમાં અડગ રહેતો હોય? તેઓ એક એવા આદર્શ મનુષ્યની શોધમાં હતા જે કોઈના પ્રત્યે ઈર્ષ્યા ન રાખતો હોય, પરંતુ ધર્મના રક્ષણ માટે ક્રોધિત થાય ત્યારે યુદ્ધમાં દેવતાઓ પણ તેનાથી થરથર કાંપે.

નારદજી ઉત્તર આપે છે કે સામાન્ય માનવ સ્વભાવમાં આટલા બધા ગુણોનું એકસાથે હોવું અત્યંત દુર્લભ છે. પરંતુ ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલા એક એવા મહાપુરુષ અત્યારે આ ધરતી પર વિચરી રહ્યા છે, જેમનામાં આ તમામ ગુણો પૂર્ણપણે છે. તેમનું નામ રામ છે. ત્યાર પછી નારદજી વાલ્મીકિજીને સંક્ષેપમાં સમગ્ર રામકથા સંભળાવે છે, જેને આપણી પરંપરા સંક્ષેપ રામાયણ અથવા મૂળ રામાયણ કહે છે.

વાલ્મીકિજી આ આખી કથા ખૂબ જ આદરપૂર્વક સાંભળે છે, નારદજીની પૂજા કરે છે અને તેમને વિદાય આપે છે. પણ અહીં એક નોંધવા જેવી વાત છે: નારદજીના ગયા પછી વાલ્મીકિજી કલમ ઉપાડતા નથી. તેઓ લખવા બેસતા નથી. રામકથાના તમામ ઐતિહાસિક તથ્યો તેમની બુદ્ધિમાં આવી ગયા હતા, પરંતુ તે જ્ઞાન હજુ માત્ર બૌદ્ધિક સ્તરે હતું. તેમાં હજુ તે ધબકાર અને જીવંત કાવ્યરસ નહોતો આવ્યો.

સાચી ઘટના બને છે બાલકાંડના બીજા સર્ગમાં. નારદજીના પ્રસ્થાન પછી વાલ્મીકિજી પોતાના શિષ્ય ભારદ્વાજ સાથે બપોરના સ્નાન માટે પવિત્ર તમસા નદીના કિનારે જાય છે. નદીના નિર્મળ જળને જોઈને ઋષિ સહજ ભાવે બોલી ઊઠે છે:

અકર્દમમિદં તીર્થં ભરદ્વાજ નિશામય।
રમણીયં પ્રસન્નામ્બુ સન્મનુષ્યમનો યથા॥

તેઓ ભારદ્વાજને કહે છે કે હે ભારદ્વાજ, આ ઘાટનું પાણી જો. તે કાદવ વિનાનું કેટલું સ્વચ્છ અને શાંત છે, જાણે કોઈ સજ્જન પુરુષનું નિર્મળ મન હોય. આ 'અકર્દમ' શબ્દ, જેનો અર્થ કાદવ વગરનું થાય છે, તે આખી ઘટનાનું હૃદય છે. આપણી પ્રાચીન વિચારધારા માને છે કે જે મનમાં સ્વાર્થ, લોભ કે ક્રોધનો કાદવ ભરેલો હોય, તેમાં પરમ સત્ય ક્યારેય પ્રતિબિંબિત થઈ શકતું નથી.

એ શાંત વાતાવરણમાં વાલ્મીકિજીની નજર ઝાડની ડાળીઓ વચ્ચે ઊડતા ક્રૌંચ પક્ષીઓના જોડા પર પડી. ક્રૌંચ એટલે સારસ પક્ષી, જે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં આજીવન અખંડ પ્રેમ અને વફાદારી માટે પ્રખ્યાત છે. આ નર અને માદા પક્ષી એકબીજાના સ્નેહમાં લીન થઈને કલ્લોલ કરી રહ્યા હતા અને મધુર અવાજે ગાઈ રહ્યા હતા.

ત્યાં જ અચાનક, ઝાડીઓમાં છુપાયેલા એક નિષાદ શિકારીએ લોખંડની અણીવાળું બાણ છોડ્યું. બાણ સીધું નર પક્ષીને વીંધી ગયું. પક્ષી તરફડતું લોહીલુહાણ થઈને જમીન પર પટકાયું. પોતાના સાથીને મરતો જોઈને માદા પક્ષી ઊડીને નાસી ન ગઈ. તે મરતા નરની આસપાસ ઘૂમવા લાગી અને કાળજું ચીરી નાખે તેવા કરુણ અવાજે વિલાપ કરવા લાગી.

એક નિર્દોષ જીવ પર પ્રેમની પળોમાં થયેલા આ ક્રૂર હુમલાને જોઈને વાલ્મીકિજી અંદરથી હચમચી ગયા. તેમના મનની નિર્મળતામાં કરુણાનું એક પ્રચંડ મોજું ઊછળ્યું. કોઈ પણ વિચાર કર્યા વગર, પૂર્વતૈયારી વગર, તેમના મુખમાંથી સ્વયંભૂ એક વાણી પ્રગટી:

મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ।
યત્ક્રૌઞ્ચમિથુનાદેકમવધીઃ કામમોહિતમ્॥

આ શ્લોકનો સીધો સાદો અર્થ થાય છે:

અરે ઓ શિકારી, તને અનંત વર્ષો સુધી ક્યારેય પ્રતિષ્ઠા કે મનની શાંતિ ન મળે, કારણ કે તેં પ્રેમમાં મગ્ન આ નિર્દોષ ક્રૌંચ યુગલમાંથી એકની નિર્દયતાથી હત્યા કરી છે!

જેવા આ શબ્દો મુખમાંથી બહાર આવ્યા કે તરત વાલ્મીકિજી પોતે સ્તબ્ધ થઈ ગયા. તેમણે જાણીજોઈને કોઈ શ્રાપ આપવાનું વિચાર્યું નહોતું, કે ન તો તેઓ કવિતા રચવા બેઠા હતા. તેઓ તરત જ ભારદ્વાજ તરફ વળ્યા અને પોતાના જ શબ્દોનું વિશ્લેષણ કરવા લાગ્યા:

પાદબદ્ધોઽક્ષરસમસ્તન્ત્રીલયસમન્વિતઃ।
શોકાર્તસ્ય પ્રવૃત્તો મે શ્લોકો ભવતુ નાન્યથા॥

તેમણે જોયું કે અતિશય દુઃખ અને શોકની પીડામાં તેમના મુખમાંથી જે નીકળ્યું હતું, તેમાં ચાર સરખા ચરણ હતા, દરેક ચરણમાં સરખી સંખ્યામાં અક્ષરો હતા, અને તેને વીણાના તાર પર સંગીતમય લય સાથે ગાઈ શકાય તેમ હતું. તેમણે કહ્યું કે મારા શોકમાંથી જેનું સર્જન થયું છે, તેને શ્લોક સિવાય બીજું કંઈ ન કહી શકાય.

વાલ્મીકિજી આશ્રમ પાછા ફર્યા, પણ તેમનું મન વ્યાકુળ હતું. તેમને ચિંતા હતી કે એક તપસ્વી થઈને તેમણે ક્રોધાવેશમાં કોઈને શ્રાપ આપીને પોતાની સાધનાને ખંડિત તો નથી કરી નાખીને? એ જ સમયે બ્રહ્માંડના સર્જક બ્રહ્માજી તેમના આશ્રમમાં પધાર્યા. વાલ્મીકિજીએ તેમનો સત્કાર કર્યો, પરંતુ તેમના ચિત્તમાં હજુ પેલું મરતું પક્ષી જ ઘૂમતું હતું, એટલે તેમણે બ્રહ્માજી સમક્ષ પણ અજાણતા એ જ શ્લોક દોહરાવી દીધો.

બ્રહ્માજીએ હસીને ઋષિને આશ્વાસન આપ્યું. તેમણે કહ્યું કે આ કોઈ ભૂલ કે પાપ નહોતું, પણ મારી જ પ્રેરણાથી તમારા મુખમાંથી સાક્ષાત સરસ્વતી પ્રગટ થયા છે. બ્રહ્માજીએ આદેશ આપ્યો કે આ જ છંદમાં તમે શ્રીરામના સમગ્ર જીવનનું આલેખન કરો. બ્રહ્માજીએ ઋષિને દિવ્ય દૃષ્ટિ આપી, જેથી તેઓ રામ, સીતા, લક્ષ્મણ અને રાવણના પ્રગટ કાર્યોની સાથે સાથે તેમના મનમાં ચાલતા ગુપ્ત વિચારોને પણ સ્પષ્ટ જોઈ શકે. સાથે જ બ્રહ્માજીએ વચન આપ્યું કે જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર પર્વતો અડગ ઊભા રહેશે અને નદીઓ વહેતી રહેશે, ત્યાં સુધી સંસારમાં રામાયણની કથા ગવાતી રહેશે.

હવે આપણે પેલા મૂળ પ્રશ્ન પર આવીએ: શું વાલ્મીકિ ક્યારેય લૂંટારા હતા?

વાલ્મીકિ રામાયણના સમગ્ર મૂળ ગ્રંથમાં તેઓ ક્યારેય લૂંટારા હતા તેવો કોઈ જ આધાર નથી. ઉત્તરકાંડના 96મા સર્ગમાં જ્યારે માતા સીતાને શ્રીરામની રાજસભામાં લાવવામાં આવે છે, ત્યારે મહર્ષિ વાલ્મીકિ આખી સભા, ઋષિમુનિઓ અને રાજાઓની સામે ઊભા રહીને સીતાજીની પવિત્રતાની સોગંદ લે છે:

પ્રચેતસોઽહં દશમઃ પુત્રો રાઘવનન્દન।
ન સ્મરામ્યનૃતં વાક્યં તથેમૌ તવ પુત્રકૌ॥

તેઓ ગર્વપૂર્વક કહે છે કે હે રામ, હું પ્રચેતા ઋષિનો દસમો પુત્ર છું. મેં મારા સમગ્ર જીવનમાં ક્યારેય એક પણ અસત્ય વચન ઉચ્ચાર્યું હોય તેવું મને યાદ નથી, અને આ બંને બાળકો તમારા જ પુત્રો છે.

તો પછી રત્નાકર લૂંટારાવાળી વાર્તા ક્યાંથી આવી?

આ કથા સદીઓ પછી રચાયેલા પુરાણો અને મધ્યકાલીન ભક્તિ સાહિત્યમાંથી આવી છે. બ્રહ્માંડ પુરાણના એક ભાગ ગણાતી 'અધ્યાત્મ રામાયણ'ના અયોધ્યા કાંડમાં (અધ્યાય 6) વાલ્મીકિજી પોતે શ્રીરામને વનવાસ દરમિયાન પોતાની પૂર્વકથા કહે છે કે તેઓ સંગતદોષને કારણે લૂંટારાઓમાં ભળી ગયા હતા. આવી જ કથા સ્કંદ પુરાણના નાગર ખંડમાં (અધ્યાય 124) પણ મળે છે, જ્યાં તે બ્રાહ્મણનું નામ અગ્નિશર્મા જણાવવામાં આવ્યું છે. પંદરમી સદીમાં બંગાળી કવિ કૃત્તિવાસ ઓઝા અને સોળમી સદીના નાભાજીના ભક્તમાલ ગ્રંથે 'રત્નાકર' નામ ખૂબ પ્રચલિત કર્યું. ગોસ્વામી તુલસીદાસજીએ પણ રામચરિતમાનસમાં લખ્યું કે ઊંધા નામના જપથી વાલ્મીકિ બ્રહ્મ સમાન બની ગયા.

પરંપરાના વિદ્વાનો આ બંને કથાઓને પરસ્પર વિરોધી નથી માનતા, પણ તેને બે અલગ સ્તરનો ઉપદેશ માને છે. વાલ્મીકિ રામાયણ નિર્દોષ ચિત્ત અને સાધનાની શુદ્ધતાનું મૂલ્ય સ્થાપિત કરે છે, જે દર્શાવે છે કે આટલા મહાન સત્યનું દર્શન કરવા માટે ઋષિનું જીવન પહેલેથી જ પવિત્ર હતું. જ્યારે પુરાણો અને સંતોની કથા નામ-મહિમાનો મહિમા ગાય છે, જે સામાન્ય માનવીને આશ્વાસન આપે છે કે ગમે તેટલો ભટકેલો કે પાપી મનુષ્ય પણ જો સાચા હૃદયથી પ્રાયશ્ચિત કરે અને પ્રભુનું નામ લે, તો તે પણ ઋષિ બની શકે છે.

કથાના નવ પાયાના સંસ્કૃત શબ્દો

આ સમગ્ર પ્રસંગના આધ્યાત્મિક અને કાવ્યાત્મક ઊંડાણને સમજવા માટે આપણે સંસ્કૃતના નવ મહત્વપૂર્ણ શબ્દો સમજવા ખૂબ જરૂરી છે:

1. શોક: સંસ્કૃતના 'શુચ્' ધાતુ પરથી બનેલો આ શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે અંદરથી બળવું કે પીડાવું. જ્યારે કોઈ નિર્દોષ પર અન્યાય થતો જોઈને હૃદયમાં જે તીવ્ર બળતરા કે વેદના થાય છે, તે શોક છે.

1. શ્લોક: જે શબ્દ પ્રશંસા અને સંગીતના સમતોલ લય સાથે જોડાયેલો છે. જ્યારે પેલો કાચો અને અશાંત શોક એક ચોક્કસ છંદ, માપ અને સંગીતના બંધારણમાં ઢળે છે, ત્યારે તે શ્લોક બને છે.

1. આદિકવિ: આનો અર્થ માત્ર કાળક્રમે સૌથી પહેલા થયેલા કવિ એટલો જ નથી. તેનો સાચો અર્થ એવો પ્રથમ ઋષિ છે જેણે બતાવ્યું કે માનવ ભાષા માત્ર સંસારના વ્યવહારનું સાધન નથી, પણ તે ધર્મ અને બ્રહ્માંડના શાશ્વત સત્યને રજૂ કરવાનું અરીસો બની શકે છે.

1. કારુણ્ય કે કરુણા: આનો અર્થ ઉપલબ્ધ દયા કે કોઈના પર દયા ખાવી એવો નથી થતો. આનો સાચો અર્થ છે બીજાના દર્દને પોતાના અસ્તિત્વમાં અનુભવવું, કોઈ પણ ભેદભાવ વગર પારકાના દુઃખથી પોતે દુઃખી થવું.

1. કામમોહિતમ્: કામ એટલે પ્રેમ અને મોહિતમ્ એટલે તેમાં સંપૂર્ણપણે ગળાડૂબ હોવું. સારસ પક્ષીઓ પરસ્પરના નિર્દોષ પ્રેમમાં એટલા લીન હતા કે તેમને આસપાસના જોખમનો કોઈ ખ્યાલ નહોતો. પ્રાચીન નીતિશાસ્ત્ર મુજબ આવા અસહાય જીવ પર હુમલો કરવો એ કાયરતાનું સૌથી નીચલું સ્તર છે.

1. અકર્દમ: અ એટલે વગરનું અને કર્દમ એટલે કાદવ કે મેલ. આ શબ્દ તમસા નદીના એવા નિર્મળ પાણી માટે વપરાયો છે જે તળિયા સુધી કાચ જેવું ચોખ્ખું હતું. માનવ મન પણ જ્યારે ક્રોધ, વાસના અને સ્વાર્થના કાદવથી મુક્ત બને, ત્યારે જ તેમાં દિવ્ય સત્ય ઝિલાય છે.

1. સાધારણીકરણ: ભારતીય સાહિત્યશાસ્ત્રનો આ સૌથી મહત્વનો વિચાર છે, જે ભટ્ટ નાયક અને અભિનવગુપ્ત જેવા આચાર્યોએ સમજાવ્યો છે. કોઈ એક વ્યક્તિની અંગત પીડા પોતાની સીમાઓ છોડીને જ્યારે સમસ્ત માનવજાતની સહિયારી સંવેદના બની જાય, ત્યારે તેને સાધારણીકરણ કહે છે.

1. અનુષ્ટુપ્: આ બત્રીસ અક્ષરોનો છંદ છે, જેમાં આઠ-આઠ અક્ષરોના ચાર ચરણ હોય છે. વૈદિક કાળમાં તે માત્ર ઋચાઓ પૂરતો મર્યાદિત હતો. વાલ્મીકિજીએ તેને માનવીય ભાષામાં ઉતાર્યો અને તે સંસ્કૃત સાહિત્યનો સૌથી લોકપ્રિય છંદ બન્યો.

1. વલ્મીક: વલ્મીક એટલે રાફડો કે ઊધઈનું દર. પૌરાણિક કથામાં તે શરીરની સંપૂર્ણ વિસ્મૃતિનું પ્રતીક છે. સાધક એટલી ઊંડી સમાધિમાં બેસી જાય છે કે પ્રકૃતિ તેના શરીરને માટીથી ઢાંકી દે છે, જ્યારે તેનું ચેતન પરમાત્મામાં લીન થઈ જાય છે.

પ્રાચીન ટીકાકારો અને પરંપરાનું અર્થઘટન

પ્રાચીન કાળથી ભારતીય ચિંતકો આ પ્રશ્ન પર મંથન કરતા આવ્યા છે કે આટલા મોટા મહાકાવ્યની શરૂઆત એક પક્ષીના વધથી કેમ થઈ. રામાયણની પ્રસિદ્ધ 'ભૂષણ' ટીકાના લેખક આચાર્ય ગોવિંદરાજે દર્શાવ્યું છે કે તમસા નદીના કિનારે બનેલી આ ઘટના વાસ્તવમાં આખી રામાયણનું સૂક્ષ્મ બીજ છે.

આ આખી ઘટના રામાયણના કથાનકનું આબેહૂબ પ્રતિબિંબ છે:

1. વનમાં પ્રેમપૂર્વક વિહાર કરતું ક્રૌંચ યુગલ એ દંડકારણ્યમાં પ્રેમથી રહેતા શ્રીરામ અને માતા સીતાનું પ્રતીક છે.
2. છુપાઈને બાણ મારનારો નિષાદ શિકારી એ રાવણનું પ્રતીક છે, જેણે સીધા યુદ્ધમાં લડવાને બદલે કપટથી સીતાજીનું હરણ કર્યું હતું.
3. જમીન પર તરફડતો નર પક્ષી અને વિલાપ કરતી માદા એ સીતાજીના અશોક વાટિકાના વિલાપ અને શ્રીરામના વિરહનું પૂર્વાભાસ છે.
4. વાલ્મીકિજીનો શ્રાપ એ બ્રહ્માંડના નૈતિક ન્યાયનું પ્રતીક છે, જે એ વાતની ખાતરી કરે છે કે અધર્મ અને પાપ પર ઊભેલું રાવણનું સામ્રાજ્ય ક્યારેય ટકી શકશે નહીં.

આ ઉપરાંત, ટીકાકારોએ આ પ્રથમ શ્લોકમાં સંસ્કૃતનો એક અદ્ભુત 'શ્લેષ' એટલે કે બેવડો અર્થ પણ દર્શાવ્યો છે. ઉપરછલ્લી રીતે જોતાં તે શિકારીને આપવામાં આવેલો શ્રાપ લાગે છે:

મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ

સામાન્ય અર્થમાં તે શિકારીને કહે છે કે તને સંસારમાં ક્યારેય શાંતિ કે આદર નહીં મળે.

પરંતુ સંસ્કૃત વ્યાકરણ મુજબ તેનો બીજો ગૂઢ અર્થ ભગવાન વિષ્ણુની પ્રથમ મંગલાચરણ સ્તુતિ બને છે. વૈદિક ભાષામાં 'મા' એ માતા લક્ષ્મીનું નામ છે. આથી 'મા-નિષાદ' એટલે કે જેમનું નિવાસસ્થાન લક્ષ્મીજીના હૃદયમાં છે તેવા સાક્ષાત વિષ્ણુ ભગવાન.

આ દૃષ્ટિએ આ શ્લોકનો અર્થ થાય છે:

હે માં લક્ષ્મીના પતિ શ્રીહરિ, તમને યુગો-યુગો સુધી પરમ યશ અને કીર્તિ પ્રાપ્ત થાઓ, કારણ કે તમે કામવાસનામાં અંધ બનેલા દુષ્ટ રાવણનો વધ કર્યો છે!

નવમી સદીના કાશ્મીરી આચાર્ય આનંદવર્ધને પોતાના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ 'ધ્વન્યાલોક'માં લખ્યું કે કાવ્યનો સાચો આત્મા રસ છે, અને આદિકવિનો પેલા પક્ષીના વિયોગમાંથી જન્મેલો શોક જ શ્લોકનું સ્વરૂપ પામ્યો હતો.

ત્યારબાદ દસમી સદીના મહાન દાર્શનિક અભિનવગુપ્તે આ વાત પર એક અત્યંત મહત્વનો પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. તેમણે પૂછ્યું કે જો વાલ્મીકિજી ખરેખર એટલા બધા શોકમાં ડૂબેલા હતા, તો તેમના મુખમાંથી આટલી માપસરની, સુમધુર અને છંદબદ્ધ કવિતા કેમ નીકળી શકે?

સામાન્ય જીવનમાં જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પર દુઃખ આવી પડે છે, ત્યારે તેનું ગળું રુંધાઈ જાય છે. આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગે છે, વિચારવાની શક્તિ બહેર મારી જાય છે અને માણસ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે. કોઈ પણ દુઃખી માણસ ક્યારેય બત્રીસ અક્ષરોનો માપસરનો છંદ નથી રચી શકતો.

અભિનવગુપ્તે આનું સમાધાન આપતાં જણાવ્યું કે વાલ્મીકિજીનો આ શોક સંપૂર્ણપણે નિઃસ્વાર્થ હતો.

વાલ્મીકિજીનું પોતાનું કંઈ નુકસાન નહોતું થયું. પક્ષી તેમનું પાળેલું નહોતું કે ન તો તેમની અંગત કોઈ વસ્તુ છીનવાઈ ગઈ હતી. તેમનું મન અકર્દમ હતું, એટલે કે અંગત અહંકાર અને સ્વાર્થના કાદવ વગરનું હતું. તેથી તેઓ કોઈ આત્મ-દયામાં ન પડ્યા. તેમનામાં જાગી તે કેવળ શુદ્ધ કરુણા હતી.

જ્યારે એ પક્ષીની વેદના ઋષિના પવિત્ર અંતઃકરણમાંથી પસાર થઈ, ત્યારે તે અંગત રુદન ન રહેતાં સાધારણીકરણ દ્વારા સમગ્ર જગતની સહિયારી વેદના બની ગઈ. સ્વાર્થી દુઃખ માણસને મૂંગો બનાવી દે છે, પણ નિઃસ્વાર્થ કરુણા વાણીને અમર સંગીત બક્ષે છે. આ રીતે શોકમાંથી શ્લોકનો જન્મ થયો.

પ્રાચીન શિકારના નિયમો અને પવિત્ર નામોચ્ચારનું વિજ્ઞાન

આજના વાચકોને ક્યારેક એવો પ્રશ્ન થાય છે કે વાલ્મીકિજી શિકારી પર આટલા બધા ક્રોધિત કેમ થયા. શું પ્રાચીન ભારતમાં શિકાર કરવાની સંપૂર્ણ મનાઈ હતી? ના, એવું બિલકુલ નહોતું. રાજાઓ માટે અને વનમાં રહેતા આદિવાસી સમુદાયો માટે નિયંત્રિત શિકાર માન્ય હતો.

પરંતુ વાલ્મીકિજીનો રોષ એ વાત પર હતો કે શિકારીએ ધર્મ અને નૈતિકતાની મૂળભૂત મર્યાદાઓ તોડી નાખી હતી. મનુસ્મૃતિ અને મહાભારતના શાંતિપર્વમાં શિકારના અત્યંત કડક નિયમો આપેલા છે. પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્રો મુજબ ચાર સ્થિતિમાં રહેલા પશુ કે પક્ષીનો શિકાર કરવો એ ઘોર અધર્મ અને પાપ ગણાતું:

1. જ્યારે કોઈ પ્રાણી ઊંઘતું હોય.
2. જ્યારે તે નદી કે સરોવર પર પાણી પીતું હોય.
3. જ્યારે પશુ-પક્ષીઓ પ્રેમ કે સંભોગમાં લીન હોય.
4. જ્યારે કોઈ માદા પોતાના નાના બચ્ચાઓનું લાલનપાલન કરી રહી હોય.

શિકારીએ પ્રેમમાં મગ્ન અને અસાવધ પક્ષી પર છુપાઈને વાર કર્યો હતો. આ કોઈ પરાક્રમ કે જીવનનિર્વાહનું સામાન્ય કામ નહોતું, પણ અધાર્મિક કૃત્ય હતું. તેથી વાલ્મીકિજીનો શ્રાપ કોઈ અંધ ક્રોધ નહોતો, પણ કુદરતના કાયદાના ઉલ્લંઘન સામે આપવામાં આવેલો ન્યાયિક દંડ હતો.

બીજી તરફ, પુરાણોમાં વર્ણવાયેલી લૂંટારાના પરિવર્તનની કથા ભારતીય દર્શનના એક બીજા મહાન સત્ય સાથે જોડાયેલી છે, જેને નામ-મહિમા કહેવામાં આવે છે.

પાંચમી સદીના મહાન ભાષા-ચિંતક ભર્તૃહરિએ પોતાના ગ્રંથ 'વાક્યપદીય'માં સમજાવ્યું છે કે ધ્વનિ અને ચેતના વચ્ચે અત્યંત ઊંડો સંબંધ છે. ભક્તિ પરંપરાએ આ જ તત્વજ્ઞાનને સામાન્ય લોકોના જીવનમાં ઉતાર્યું. ભાગવત પુરાણમાં જેમ અજામિલની કથા આવે છે, તેમ એ વાત પર ભાર મુકાયો કે પરમાત્માનું નામ એ માત્ર માનવસર્જિત શબ્દ નથી, પણ સાક્ષાત દિવ્ય ચેતનાનો નાદ છે.

જેમ અગ્નિને તમે જાણીજોઈને અડો કે અજાણતાં, તે બાળવાનું કામ કરે જ છે, તેવી રીતે પવિત્ર નાદનું સતત રટણ મનુષ્યના અર્ધજાગ્રત મનમાં જમા થયેલા જૂના પાપ સંસ્કારોને ધીમે ધીમે બાળીને ભસ્મ કરી દે છે. પુરાણોએ લૂંટારા પર રાફડો જામી જવાની કથા એટલા માટે કહી જેથી સમાજના સૌથી પતિત માણસને પણ ખાતરી મળે કે તેના ઉદ્ધારના દરવાજા ક્યારેય કાયમ માટે બંધ થતા નથી.

સહાનુભૂતિ અને લય વિશે આધુનિક વિજ્ઞાન શું કહે છે

પૌરાણિક કથાઓની અલંકારિક ભાષા બાજુ પર મૂકીને જો આપણે આધુનિક માનવ શરીરવિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાન તરફ નજર કરીએ, તો તમસા નદીની આ ઘટનામાં માનવ મગજની અદ્ભુત વાસ્તવિકતા છુપાયેલી દેખાય છે.

છેલ્લા ત્રીસેક વર્ષોમાં ન્યુરોસાયન્સે સાબિત કર્યું છે કે મનુષ્યના મગજમાં વિશિષ્ટ મિરર ન્યુરોન્સ આવેલા હોય છે. જ્યારે આપણે કોઈ બીજા મનુષ્ય કે પ્રાણીને તીવ્ર પીડામાં જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણા મગજના દર્દ અનુભવતા કેન્દ્રો, જેમ કે એન્ટિરિયર ઇન્સ્યુલા અને એન્ટિરિયર સિંગ્યુલેટ કોર્ટેક્સ, સક્રિય થઈ જાય છે.

આ જ બાબતને આપણા પ્રાચીન આચાર્યોએ હૃદય-સંવાદ કહી હતી. આપણે જૈવિક રીતે જ એવી રીતે ઘડાયેલા છીએ કે બીજા જીવનું દુઃખ આપણી ચેતાપ્રણાલીમાં ગુંજે છે. વાલ્મીકિજીને પેલા પક્ષી પ્રત્યે કરુણા અનુભવવા માટે કોઈ શાસ્ત્ર વાંચવાની જરૂર નહોતી પડી, તેમના મગજે તે પક્ષીની વેદનાને સીધી જ ઝીલી લીધી હતી.

આ ઉપરાંત, આધુનિક ક્લિનિકલ સાયકોલોજી પણ માને છે કે જ્યારે મનુષ્યની અંદર કોઈ મોટો આઘાત કે દુઃખ જમા થાય છે, ત્યારે તેને યોગ્ય રીતે બહાર કાઢવું અનિવાર્ય છે. જો દુઃખને અંદર જ દબાવી રાખવામાં આવે તો તે ડિપ્રેશન અને શારીરિક રોગોનું કારણ બને છે.

મનોવૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના અશાંત દુઃખને સુવ્યવસ્થિત શબ્દો, કવિતા કે સંગીતના લયમાં ઢાળી દે છે, ત્યારે મગજ તે પીડાને એક નવો અર્થ આપી શકે છે. લય એ અસ્તવ્યસ્ત સંવેદનાઓને એક સુરક્ષિત માળખું પૂરું પાડે છે. વાલ્મીકિજીએ જ્યારે પોતાના અતિશય દુઃખને બત્રીસ અક્ષરોના સમતોલ છંદમાં ઢાળ્યું, ત્યારે તેમણે કાચી વેદનાને સાર્થક કલામાં પરિવર્તિત કરી હતી.

વૈજ્ઞાનિક સરખામણી ક્યાં સાચી છે અને ક્યાં ખોટી

આજના ઇન્ટરનેટના યુગમાં એવો દાવો કરવાનું ખૂબ ફેશન બની ગયું છે કે પ્રાચીન ઋષિઓએ ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ શોધી કાઢ્યું હતું, અથવા અનુષ્ટુપ્ છંદ 432 હર્ટ્ઝની કોઈ ચમત્કારિક ફ્રીક્વન્સી પર કંપન કરે છે જે બ્રહ્માંડના તરંગોને બદલી નાખે છે.

આપણે ખૂબ જ પ્રામાણિકપણે સમજવું જોઈએ કે પ્રાચીન મૂળ ગ્રંથોમાં આવો કોઈ જ દાવો નથી, અને આધુનિક ભૌતિક વિજ્ઞાન પણ આવી બાબતોને કોઈ સમર્થન આપતું નથી.

અનુષ્ટુપ્ છંદ એ ભાષા, વ્યાકરણ અને સંગીતની કુદરતી ગતિ પર આધારિત કાવ્યમય રચના છે. તે માનવ હૃદયને એટલા માટે સ્પર્શે છે કારણ કે માનવ મગજ સ્વાભાવિક રીતે જ સમતુલા, લય અને વાર્તાને પસંદ કરે છે. તેને કોઈ ક્વોન્ટમ તરંગો સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.

પ્રાચીન ચિંતન અને આધુનિક વિજ્ઞાનનો સાચો મેળ માનવીય સંવેદનાઓના સ્તરે છે:

1. અકર્દમ મનની જે વાત કહેવામાં આવી છે, તે આધુનિક સાયકોલોજીના ઇમોશનલ રેગ્યુલેશન અને માઇન્ડફુલનેસ સાથે બરાબર મેળ ખાય છે, જેમાં પૂર્વગ્રહો શાંત કરીને જ સત્ય જોઈ શકાય છે.
2. શોકનું શ્લોકમાં રૂપાંતરણ એ આધુનિક આર્ટ થેરાપી અને ભાષા દ્વારા દુઃખને વ્યવસ્થિત કરવાની પ્રક્રિયા સાથે સુસંગત છે.
3. શિકારના જે નૈતિક નિયમો હતા, તે પ્રકૃતિ અને અસહાય જીવો પ્રત્યે ન્યાયી વ્યવહારના આધુનિક પર્યાવરણીય મૂલ્યો સાથે મળતા આવે છે.

આપણા ઋષિઓએ માનવ મન અને નીતિના નિયમોનું જે ઊંડું અધ્યયન કર્યું હતું, તે પોતાનામાં જ અદ્ભુત છે. તેને કોઈ ખોટા વૈજ્ઞાનિક લેબલ લગાવ્યા વગર, તેના મૂળ સ્વરૂપે સમજવું એ જ તેમનું સાચું સન્માન છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું વાલ્મીકિ રામાયણ મુજબ વાલ્મીકિજી ખરેખર રત્નાકર નામના લૂંટારા હતા?

ના. મૂળ સંસ્કૃત વાલ્મીકિ રામાયણમાં તેઓ લૂંટારા હોવાનો કોઈ જ ઉલ્લેખ નથી. તેમાં તેઓ મહર્ષિ પ્રચેતાના દસમા પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે, જેમણે જીવનભર સત્ય અને તપનું પાલન કર્યું હતું. લૂંટારામાંથી ઋષિ બનવાની કથા પછીના સમયની અધ્યાત્મ રામાયણ, સ્કંદ પુરાણ અને કૃત્તિવાસી રામાયણ જેવા ગ્રંથોમાં મળે છે.

વાલ્મીકિ જયંતી શરદ પૂર્ણિમાના દિવસે જ કેમ ઉજવાય છે?

આસો મહિનાની શરદ પૂર્ણિમાએ ચોમાસાના વાદળો હટી જાય છે અને ચંદ્ર સોળે કળાએ સંપૂર્ણ નિર્મળતા સાથે ખીલે છે. આ નિષ્કલંક ચંદ્ર એ પવિત્ર અને અકર્દમ મનનું પ્રતીક છે, જે દિવ્ય કાવ્ય પ્રેરણા અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે જરૂરી છે.

રામાયણનો પ્રથમ શ્લોક કયો છે અને તેનો અર્થ શું થાય છે?

રામાયણનો પ્રથમ શ્લોક 'મા નિષાદ પ્રતિષ્ઠાં ત્વમગમઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ' છે. સામાન્ય રીતે તે પ્રેમાતુર પક્ષીને મારનારા શિકારીને આપવામાં આવેલો શ્રાપ છે. પરંતુ વિદ્વાનો તેનો બીજો અર્થ ભગવાન વિષ્ણુની સ્તુતિ તરીકે પણ કરે છે, જેમણે રાવણ જેવા પાપીનો નાશ કર્યો હતો.

તમસા નદીના કિનારે શોક શ્લોકમાં કેવી રીતે ફેરવાયો?

વાલ્મીકિજીનું દુઃખ અંગત સ્વાર્થ વગરનું હતું. જ્યારે તેમણે અબોલ પક્ષીની વેદના અનુભવી, ત્યારે તેમના હૃદયની શુદ્ધ કરુણા આપોઆપ ચાર સરખા ચરણો અને બત્રીસ અક્ષરોવાળા લયબદ્ધ છંદમાં ઢળી ગઈ. આ રીતે નિઃસ્વાર્થ વેદના જ્યારે વાણી બની, ત્યારે શોકમાંથી શ્લોકનું સર્જન થયું.

સ્રોત

• વાલ્મીકિ રામાયણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ): બાલકાંડ, સર્ગ 1 અને 2; ઉત્તરકાંડ, સર્ગ 96.
• અધ્યાત્મ રામાયણ (બ્રહ્માંડ પુરાણ અંતર્ગત): અયોધ્યા કાંડ, અધ્યાય 6.
• સ્કંદ પુરાણ: નાગર ખંડ, અધ્યાય 124.
• આનંદવર્ધન રચિત ધ્વન્યાલોક, અભિનવગુપ્ત રચિત લોચન ટીકા સહિત, પ્રથમ ઉદ્યોત.
• ગોસ્વામી તુલસીદાસ રચિત શ્રીરામચરિતમાનસ: બાલકાંડ.
• ન્યુરોસાયન્સ સંશોધન: સહાનુભૂતિ, મિરર ન્યુરોન્સ અને એન્ટિરિયર ઇન્સ્યુલા તેમજ એન્ટિરિયર સિંગ્યુલેટ કોર્ટેક્સમાં દર્દની સંવેદના.
• આધુનિક મનોવિજ્ઞાન સંશોધન: ભાષાકીય અભિવ્યક્તિ અને લયબદ્ધ માનસિક સંતુલન.

આ એ જ દર્શાવે છે જે મૂળ ગ્રંથ કહે છે; ઉપર આપેલી આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની સરખામણી માત્ર એક અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત તારણ નથી.