ફરતી પૃથ્વી પર આર્યભટ: આર્યભટીયમાં શું દાવો કરવામાં આવ્યો હતો

પૃથ્વીના પરિભ્રમણ અને ગ્રહણો વિશે આર્યભટીય ખરેખર શું દાવો કરે છે

શાસ્ત્રીય ભારતીય જ્ઞાન પ્રણાલીઓના અભ્યાસમાં, આર્યભટીયનું ઘણું ઐતિહાસિક મહત્વ છે. આશરે 499 ઈ.સ. માં ખગોળશાસ્ત્રી અને ગણિતશાસ્ત્રી આર્યભટ દ્વારા રચાયેલ આ ગ્રંથ વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં એક મોટી સીમાચિહ્ન રૂપ છે. 476 ઈ.સ. માં જન્મેલા આર્યભટે આશરે તેવીસ વર્ષની ઉંમરે આ પાયાના કાર્યની રચના કરી હતી. તેમણે ગુપ્ત સામ્રાજ્યની રાજધાનીમાં સેવા આપતા, પાટલિપુત્ર (આધુનિક પટના) નજીક કુસુમપુરામાં કામ કર્યું હતું. આર્યભટીય ખગોળશાસ્ત્રીય અને ગાણિતિક સમસ્યાઓની વિશાળ વિવિધતાને સંબોધે છે.

આર્યભટીયની અંદરનો એક મુખ્ય દાવો તારાઓની દૈનિક ગતિ અંગેની તેની સમજૂતી છે. પ્રાથમિક ગ્રંથ એવો દાવો કરે છે કે આ દેખાતી ગતિ તારાઓના સ્થિર પૃથ્વીની આસપાસ ફરવાને કારણે નથી. તેના બદલે, આર્યભટે એવો મત રજૂ કર્યો કે આ ઘટના પૃથ્વીના પોતાની ધરી પર પરિભ્રમણને કારણે થાય છે. તેમણે આ અક્ષીય પરિભ્રમણના ચોક્કસ સમયગાળાની ગણતરી 23 કલાક, 56 મિનિટ અને 4.1 સેકન્ડ તરીકે કરી. આ માપ સમયની ગણતરી કરવા માટે અત્યંત સંરચનાત્મક અભિગમ દર્શાવે છે.

પૃથ્વીની ભૌતિક ગતિની બહાર, આર્યભટીય અવકાશી પ્રકાશની પ્રકૃતિને સંબોધે છે. ગ્રંથ સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે ચંદ્ર અને ગ્રહોની પોતાની કોઈ આંતરિક ચમક હોતી નથી; તેના બદલે, તેઓ એટલા માટે ચમકે છે કારણ કે તેઓ સૂર્યપ્રકાશને પરાવર્તિત કરે છે.

વધુમાં, ગ્રંથ ચંદ્ર અને સૂર્ય ગ્રહણની ઘટના માટે સખત રીતે ભૌતિક સમજૂતી પૂરી પાડે છે. આર્યભટે આ ઘટનાઓને પડછાયાના પરિણામ તરીકે યોગ્ય રીતે સમજાવી. ગ્રંથ મુજબ, ચંદ્રગ્રહણ ખાસ કરીને ત્યારે થાય છે જ્યારે ચંદ્ર પૃથ્વીના પડછાયામાં પ્રવેશે છે. આર્યભટીય પડછાયા અને ગ્રહણના કદ અને સમયગાળાની ગણતરી કરવા માટે ગાણિતિક સૂત્રો પૂરા પાડે છે. આ અભિગમ સ્પષ્ટપણે જૂની, પૌરાણિક સમજૂતીઓથી દૂર જતો હતો, જે અવકાશી પદાર્થોના છુપાઈ જવાને રાહુ અને કેતુ નામના રાક્ષસો દ્વારા તેમને ગળી જવાને આભારી માનતો હતો. ગ્રહણોને ચકાસી શકાય તેવી ભૂમિતિની બાબત તરીકે રજૂ કરીને, આર્યભટીયએ ખગોળશાસ્ત્રને સખત રીતે ગાણિતિક માળખામાં ફેરવ્યું.

પાઈનું અંદાજિત મૂલ્ય અને તે ખરેખર શું કહે છે

આર્યભટીયની બીજી એક મુખ્ય વિશેષતા ગાણિતિક અચળાંકો, ખાસ કરીને પાઈના તેના અંદાજનું તેનું સખત નિરૂપણ છે. પ્રાથમિક ગ્રંથ માત્ર એક અંતિમ સંખ્યાત્મક મૂલ્ય જણાવતો નથી, પરંતુ ગુણોત્તર સુધી પહોંચવા માટે જરૂરી વિશિષ્ટ ક્રિયાઓની વિગતો આપતો એક વર્ણનાત્મક શ્લોક પૂરો પાડે છે.

ગ્રંથના ચોક્કસ શબ્દો વાચકને નીચે મુજબ માર્ગદર્શન આપે છે: "એક સોમાં ચાર ઉમેરો, આઠ વડે ગુણાકાર કરો, પછી બાસઠ હજાર ઉમેરો: આ પરિણામ આશરે વીસ હજારના વ્યાસવાળા વર્તુળના પરિઘનું અંદાજિત મૂલ્ય છે." જ્યારે તેને ગાણિતિક રીતે સમજવામાં આવે, ત્યારે તે 104 લેવા, તેને 8 વડે ગુણાકાર કરવા અને 62000 ઉમેરવાની ક્રમિક ગણતરીમાં અનુવાદિત થાય છે, જેનાથી કુલ 62832 મળે છે. આ આંકડો એ વર્તુળના પરિઘનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેનો વ્યાસ 20000 છે.

પરિણામી ગુણોત્તર, જે 62832 ને 20000 વડે ભાગવાથી પ્રાપ્ત થાય છે, તે 3.1416 નું દશાંશ મૂલ્ય આપે છે. પાઈ માટે આ ગણતરી કરેલ મૂલ્ય ચાર દશાંશ સ્થાનો સુધી સાચું છે. આ વિભાગ વિશે જે અત્યંત નોંધપાત્ર છે તે છે ઉપયોગમાં લેવાયેલી વિશિષ્ટ પરિભાષા. ગ્રંથ સ્પષ્ટપણે આ પરિણામી આંકડાને "આસન્ન" શબ્દનો ઉપયોગ કરીને સંદર્ભિત કરે છે, જેનો અર્થ "અંદાજિત" થાય છે. આ આંકડો એક અંદાજ છે અને ચોક્કસ મૂલ્ય નથી તે ઇરાદાપૂર્વક જણાવીને, પ્રાથમિક ગ્રંથ ગાણિતિક ગુણોત્તરોની અદ્યતન વૈચારિક સમજ દર્શાવે છે.

પાઈ ઉપરાંત, આર્યભટીયમાં ખગોળીય વર્ષની લંબાઈને લગતી ચોક્કસ ગણતરીઓ પણ સામેલ છે. આર્યભટે નાક્ષત્ર વર્ષ ના મૂલ્યની ગણતરી 365 દિવસ, 6 કલાક, 12 મિનિટ અને 30 સેકન્ડ તરીકે કરી હતી. આ ગણતરી, પૃથ્વીના પરિભ્રમણના તેમના માપની જેમ, ઉચ્ચ સ્તરની અવલોકનાત્મક ચોકસાઈ દર્શાવે છે, જે ગ્રંથને વ્યવસ્થિત પદ્ધતિમાં સ્થાપિત કરે છે.

બ્રહ્મગુપ્ત અને વરાહમિહિર તરફથી વાસ્તવિક ઐતિહાસિક પ્રતિક્રિયા

જોકે આજે આર્યભટીયની વ્યાપકપણે પ્રશંસા કરવામાં આવે છે, પરંતુ તે તપાસવું નિર્ણાયક છે કે શાસ્ત્રીય વિવેચકોએ તેના દાવાઓ પર કેવી પ્રતિક્રિયા આપી હતી. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરે છે તે દાવો ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રીઓની પછીની પેઢીઓમાં અત્યંત વિવાદાસ્પદ હતો.

પાછળના બે સૌથી પ્રખ્યાત ખગોળશાસ્ત્રીઓ, બ્રહ્મગુપ્ત અને વરાહમિહિરે, ફરતી પૃથ્વીની આર્યભટની વિભાવનાને સખત રીતે નકારી કાઢી હતી. તેમનો અસ્વીકાર એ કોઈ સામાન્ય અવગણના ન હતી, પરંતુ એક કડક અને સંરચનાત્મક વિરોધ હતો. એક આદરણીય ખગોળશાસ્ત્રી, બ્રહ્મગુપ્તે દલીલ કરી હતી કે ફરતી પૃથ્વી સ્પષ્ટપણે સ્થાપિત સ્મૃતિ (પરંપરા) નો વિરોધાભાસ કરે છે. તેમણે પ્રવર્તમાન દાર્શનિક મત જાળવી રાખ્યો કે પૃથ્વી એક સ્થિર, અચલ, પાયાની અસ્તિત્વ છે જેના પર અન્ય તમામ ભૌતિક વાસ્તવિકતાઓ ટકેલી છે.

વધુમાં, આ શાસ્ત્રીય વિવેચકોએ આર્યભટના માળખાને પડકારવા માટે પોતાના ગાણિતિક અને પદ્ધતિસરના પ્રતિ-તર્કોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ ચર્ચા તેમના સમયના વૈજ્ઞાનિક અને દાર્શનિક ધોરણો પર આધારિત એક ગંભીર બૌદ્ધિક અસંમતિ હતી. આ પ્રસ્થાપિત વિદ્વાનો તરફથી દબાણ નોંધપાત્ર અને સતત હતું.

કારણ કે બ્રહ્મગુપ્ત અને વરાહમિહિર પાછળની ખગોળીય પરંપરા પર ખૂબ જ પ્રભાવ ધરાવતા હતા, તેથી આર્યભટની પોતાની વિચારધારાના અનુયાયીઓ માટે સખત વિરોધ સામે પરિભ્રમણના દાવાને સીધી રીતે બચાવવો વધુને વધુ મુશ્કેલ બન્યો. આ વધતા પરંપરાગત દબાણ હેઠળ, પાછળના વિવેચકોએ કથિત રીતે આર્યભટીયના અમુક ફકરાઓનું પુનઃઅર્થઘટન કરવા અથવા તેને બદલવા સુધીના પ્રયાસો કર્યા હતા. પૃથ્વીના અક્ષીય પરિભ્રમણના વિવાદાસ્પદ વિચારને સમર્થન આપવાને બદલે, તેમની પોતાની પરંપરામાં કેટલાક પાછળના વિદ્વાનોએ સ્થિર-પૃથ્વીની સર્વસંમતિ સાથે તેને વધુ નજીકથી ગોઠવવા માટે ગ્રંથને ઓછો આંકવાનો અથવા સુધારવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ શાસ્ત્રીય ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રમાં ગતિશીલ અને કેટલીકવાર વિવાદાસ્પદ બૌદ્ધિક વાતાવરણને પ્રકાશિત કરે છે.

સ્ત્રોતો

• આર્યભટ, આર્યભટીય (આશરે 499 ઈ.સ.)
• બ્રહ્મગુપ્ત, બ્રાહ્મસ્ફુટસિદ્ધાંત