આત્માની સંરચના: તૈત્તિરીય ઉપનિષદના માનવ ઓળખના બ્લુપ્રિન્ટને સમજવું

આધુનિક યુગમાં, માનવતા ઓળખની એક અભૂતપૂર્વ કટોકટીમાંથી પસાર થઈ રહી છે. આપણે આપણું આખું જીવન કાં તો આપણા ભૌતિક શરીરને સુધારવામાં અથવા આપણા અશાંત મનને શાંત કરવાના ઉન્માદી પ્રયાસોમાં વિતાવીએ છીએ. જો કે, હજારો વર્ષો પહેલા, શાસ્ત્રીય ભારતીય તત્વજ્ઞાને આત્મ-શોધ માટે એક સંપૂર્ણપણે અલગ દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો હતો. આ લેખ તૈત્તિરીય ઉપનિષદ દ્વારા પ્રસ્તુત માનવ ચેતનાના અત્યંત કઠોર, તબક્કાવાર 'આધ્યાત્મિક વિશ્લેષણ' (spiritual autopsy) ની તપાસ કરે છે. આ પ્રાચીન ગ્રંથ "આપણે કોણ છીએ?" જેવો કોઈ અસ્પષ્ટ દાર્શનિક પ્રશ્ન પૂછવાને બદલે, માનવ ઓળખનો એક સચોટ, નેસ્ટેડ (સ્તર-દર-સ્તર) નકશો પૂરો પાડે છે. તેને આજે પંચકોશ (Five Koshas) ની સિસ્ટમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે સાધકને ભૌતિક શરીરથી આગળ જઈને વ્યક્તિલક્ષી વાસ્તવિકતાના મૂળ માળખામાં લઈ જાય છે.

મૂળ ગ્રંથ ખરેખર શું કહે છે

માનવ ઓળખના પાંચ સ્તરોની વિભાવના એ તૈત્તિરીય ઉપનિષદની સૌથી પ્રખ્યાત દાર્શનિક ભેટ છે, જેની વિગતો ખાસ કરીને તેના બીજા અધ્યાય, બ્રહ્માનંદ વલ્લીમાં આપવામાં આવી છે. જો કે, આ ગ્રંથને બરાબર સમજવા માટે, આપણે સૌ પ્રથમ એ મોટી ગેરસમજ દૂર કરવી પડશે જે ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ છીછરી આધ્યાત્મિક સામગ્રીમાં છવાયેલી છે: તૈત્તિરીય ઉપનિષદ ખરેખર ક્યારેય "કોશ" (sheath) શબ્દનો ઉપયોગ કરતું નથી.

મૂળ સંસ્કૃત ગ્રંથમાં, ઉપનિષદ આ સ્તરોને માત્ર આત્મન્ (સ્વયં અથવા Self) તરીકે ઓળખે છે. તે આપણા અસ્તિત્વના સૌથી સ્પષ્ટ, મૂર્ત સ્તર—સ્થૂળ ભૌતિક શરીર—ની ઓળખ કરવાથી શરૂ થાય છે. તે તેને અન્નમય આત્મન્ (ખોરાકના તત્વમાંથી બનેલું સ્વરૂપ) કહે છે. ગ્રંથ કહે છે કે આ ભૌતિક રૂપ ખોરાકમાંથી જન્મે છે, ખોરાકથી જ ટકી રહે છે અને અંતે ખોરાક (માટી)માં જ ભળી જાય છે. મોટાભાગની માનવતા સંપૂર્ણપણે આ સૌથી બહારના સ્તર સાથે પોતાની ઓળખ જોડીને જ જીવે છે અને મૃત્યુ પામે છે.

પરંતુ ઉપનિષદ તરત જ મનોવૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્ખનનની એક ઊંડી પ્રક્રિયા શરૂ કરે છે. ઋષિ એક ક્રાંતિકારી વાક્ય રજૂ કરે છે: "અન્યોઽન્તર આત્મા" — "એક બીજો, અંદરનો આત્મા છે." આ ગ્રંથ વાચકને પદ્ધતિસર રીતે પાંચ એકબીજા સાથે જોડાયેલા સ્તરો દ્વારા માર્ગદર્શન આપે છે, જેમાંનું દરેક સ્તર તેની પહેલાના સ્તર કરતાં વધુ સૂક્ષ્મ છે, અને તેને સંપૂર્ણપણે ભરી દે છે:

1. અન્નમય (ભૌતિક/ખોરાક): સ્થૂળ ભૌતિક શરીર. 2. પ્રાણમય (ઊર્જા/શ્વાસ): પ્રાણ શક્તિ અને શ્વાસ જે ભૌતિક મશીનને જીવંત કરે છે. 3. મનોમય (મન/માનસિક): નીચલું મન, જે સંવેદનાત્મક ડેટા પર પ્રક્રિયા કરવા, મૂળભૂત વિચારો ઉત્પન્ન કરવા અને મૂળ ઇચ્છાઓ અને ચિંતાઓને આશ્રય આપવા માટે જવાબદાર છે. 4. વિજ્ઞાનમય (બુદ્ધિ/જ્ઞાન): ઉચ્ચ બુદ્ધિ, જે યોગ્ય-અયોગ્યનો વિવેક, નૈતિક નિર્ણય અને ઊંડા અસ્તિત્વના જ્ઞાનની ક્ષમતા છે. 5. આનંદમય (આનંદ): સૌથી ઊંડું કારણ સ્તર, જેની વિશેષતા અંતર્ગત ખુશી અને પીડાની સંપૂર્ણ ગેરહાજરી છે. તેનો અનુભવ સામાન્ય રીતે ગાઢ, સ્વપ્નહીન ઊંઘમાં થાય છે.

તૈત્તિરીય ઉપનિષદનો મુખ્ય ઉપદેશ તાદાત્મ્ય-ત્યાગ (de-identification) ની એક પદ્ધતિસરની રીત છે. તે એક ધ્યાનના નકશા તરીકે કાર્ય કરે છે, જે સાધકને પોતાની ઓળખના કેન્દ્રને સ્તર-દર-સ્તર અંદરની તરફ લઈ જવા દબાણ કરે છે. આખરે એ અહેસાસ થાય છે કે જે પણ વસ્તુને જોઈ અથવા અનુભવી શકાય છે (શરીર, શ્વાસ અથવા બદલાતા વિચારો), તે અંતિમ દ્રષ્ટા (Observer) ન હોઈ શકે.

વધુમાં, આ ગ્રંથ અંધશ્રદ્ધાની અપેક્ષા રાખતો નથી. તેના ત્રીજા અધ્યાય, ભૃગુ વલ્લીમાં, તે એક શૈક્ષણિક પ્રમાણ પ્રસ્તુત કરે છે. ભૃગુ નામનો એક વિદ્યાર્થી તેના પિતા, ઋષિ વરુણને અંતિમ સત્ય (બ્રહ્મ) શીખવવા કહે છે. વરુણ તેને સીધો જવાબ આપવાની ના પાડે છે. તેના બદલે, તે એક વૈજ્ઞાનિક સૂત્ર પ્રદાન કરે છે: "જેમાંથી આ બધા પ્રાણીઓ જન્મે છે... તે જ બ્રહ્મ છે," અને ભૃગુને તપસ્ (ઊંડી તપાસ) કરવાની સૂચના આપે છે. ભૃગુ ધ્યાન ધરે છે અને શરૂઆતમાં તારણ કાઢે છે કે ભૌતિક શરીર (અન્ન) જ બ્રહ્મ છે. જ્યારે તે પાછો ફરે છે, ત્યારે વરુણ માત્ર એટલું જ કહે છે, "વધુ તપ કર." પૂર્વધારણા, ધ્યાન અને જ્ઞાનની એક પુનરાવર્તિત (iterative) પ્રક્રિયા દ્વારા, ભૃગુ પદ્ધતિસર રીતે ભૌતિક, ઊર્જાવાન, માનસિક અને બૌદ્ધિક સ્તરોને પાર કરે છે અને અંતે આનંદ સુધી પહોંચે છે. આ કથા સાબિત કરે છે કે ઉપનિષદિક પરંપરામાં આધ્યાત્મિક વિકાસ એ કઠોર, વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે.

મુખ્ય શબ્દોની સમજૂતી

આ પ્રાચીન બ્લુપ્રિન્ટની વાસ્તવિક ઊંડાઈ સમજવા માટે, આપણે ગ્રંથમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલી ચોક્કસ સંસ્કૃત પરિભાષા સમજવી જોઈએ:

• કોશ: આનો શાબ્દિક અનુવાદ મ્યાન, આવરણ અથવા વાસણ થાય છે. મહત્વની ઐતિહાસિક હકીકત એ છે કે આ શબ્દ તૈત્તિરીય ઉપનિષદના ઉપદેશો પર સદીઓ પછી અદ્વૈત વેદાંતના વિદ્વાનો, જેમ કે આદિ શંકરાચાર્ય અને વિદ્યારણ્ય દ્વારા લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. તેઓએ એ સ્પષ્ટ કરવા માટે "તલવાર" છુપાવતા "મ્યાન" ના રૂપકનો ઉપયોગ કર્યો કે આ પાંચ સ્તરો માત્ર સાચા, પ્રકાશમાન સ્વરૂપ (Self) પરના આવરણ છે, અંતિમ સત્ય પોતે નથી.
• પુરુષવિધ: જેનો અર્થ થાય છે "માનવ-આકાર" અથવા "પક્ષી-આકાર". આ ગ્રંથમાં ઉપયોગમાં લેવાતી એક અત્યંત વિશિષ્ટ ધ્યાન-આધારિત વિઝ્યુઅલાઈઝેશન તકનીક છે જે માનવ મગજને નિરાકાર, અમૂર્ત વિભાવનાઓ સમજવામાં મદદ કરે છે. ઉપનિષદ અદ્રશ્ય સ્તરો (જેમ કે બુદ્ધિ) ને પક્ષીના માળખાકીય આકાર પર મેપ કરે છે, તેના માથા, પાંખો, ધડ અને પૂંછડીને વિશિષ્ટ ગુણો પ્રદાન કરે છે.
• તપસ્: જોકે ઘણીવાર તેનો છૂટો અનુવાદ "શારીરિક તપસ્યા" તરીકે થાય છે, પરંતુ તૈત્તિરીય ઉપનિષદની ભૃગુ વલ્લીના વિશિષ્ટ સંદર્ભમાં, તેનો અર્થ થાય છે ઊંડી બૌદ્ધિક અને આધ્યાત્મિક તપાસની તીવ્ર, કેન્દ્રિત અને ઘર્ષણ પેદા કરતી ગરમી (heat of inquiry). ખોટી ઓળખના સ્તરોને ભેદવા માટે આ આવશ્યક સક્રિય, જ્ઞાનાત્મક પદ્ધતિ છે.
• પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા: આનો અનુવાદ "પૂંછડી, પાયો" તરીકે થાય છે. આ કોઈપણ સંરચનાના આધારને દર્શાવે છે. ગ્રંથ વારંવાર દરેક સ્તરની "પૂંછડી" તરફ નિર્દેશ કરે છે જેથી તે દર્શાવી શકાય કે કઈ અંતર્ગત વાસ્તવિકતા તેના અસ્તિત્વને ટેકો આપે છે.

પરંપરાગત અર્થઘટન (Traditional Interpretation)

આ ગ્રંથની દાર્શનિક ઊંડાઈ એ વિશાળ, અત્યંત તકનીકી ચર્ચાઓમાં સૌથી વધુ સ્પષ્ટ થાય છે જે શાસ્ત્રીય ભારતીય વિવેચકો વચ્ચે શરૂ થઈ હતી, ખાસ કરીને અંતિમ સ્તર, આનંદમય વિશે.

• અદ્વૈત વેદાંત (આદિ શંકરાચાર્ય): શંકરાચાર્ય દ્રઢતાપૂર્વક દલીલ કરે છે કે આનંદમય હજુ પણ એક કોશ (એક આવરણ) છે, અંતિમ વાસ્તવિકતા નહીં. તેમનો તર્ક માળખાકીય રીતે સચોટ છે: ગ્રંથ આનંદમયનું વર્ણન પુરુષવિધ રૂપકનો ઉપયોગ કરીને કરે છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તેને "ખુશીનું માથું" અને "પ્રસન્નતાની પાંખ" છે. શંકર દલીલ કરે છે કે જે કોઈપણ વસ્તુના અંગો અથવા લાક્ષણિકતાઓ છે, તે ભૌતિક ફેરફાર (modification) છે, અને તેથી તે પરિવર્તન અને વિનાશને આધીન છે. શંકર માટે, સાચું બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા છે—તે મૌન, નિરાકાર, ગુણરહિત પાયો જેના પર આ "આનંદનું સ્તર" પણ ટકેલું છે.
• વિશિષ્ટાદ્વૈત (રામાનુજાચાર્ય): રામાનુજ શંકરના મૂલ્યાંકન સાથે સંપૂર્ણપણે અસંમત છે. તેમની દલીલ છે કે આનંદમય કોઈ આવરણ નથી, પરંતુ સ્વયં પરબ્રહ્મ છે. રામાનુજ એક વ્યાકરણની બારીકી તરફ ધ્યાન દોરે છે: સંસ્કૃત પ્રત્યય -મય નો અર્થ હંમેશા "નો ફેરફાર" અથવા "માંથી બનેલું" (જેમ કે માટીમાંથી બનેલો માટીનો ઘડો) થતો નથી; તેનો અર્થ પ્રાચુર્ય પણ થઈ શકે છે, જેનો અર્થ થાય છે "વિપુલતા (abundance)". તેથી, આનંદમય નો અર્થ થાય છે "તે જે આનંદમાં અસીમ રીતે વિપુલ છે"—જે, રામાનુજના ધર્મશાસ્ત્રમાં, માત્ર સર્વોચ્ચ ઈશ્વરનો જ સંદર્ભ આપી શકે છે.

આ અન્ય ઉપદેશો સાથે કેવી રીતે જોડાય છે

આ પાંચ-સ્તરની સંરચના એકલી અસ્તિત્વમાં નથી; તે સનાતન ધર્મના અન્ય મૂળભૂત ગ્રંથો સાથે સીધી જોડાય છે, ખાસ કરીને માંડૂક્ય ઉપનિષદના ચેતનાના ગહન નકશા સાથે. પાંચ કોશ માનવ દૈનિક જાગૃતિની ત્રણ પ્રાથમિક અવસ્થાઓ સાથે સંપૂર્ણ રીતે મેળ ખાય છે:

• જાગ્રત અવસ્થા: જ્યારે તમે જાગતા હોવ છો, ત્યારે તમારી ચેતના સંપૂર્ણપણે અન્નમય (ભૌતિક) અને પ્રાણમય (ઊર્જા) સ્તરોની અંદર કામ કરે છે. તમે સ્થૂળ ભૌતિક વિશ્વ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરો છો.
• સ્વપ્ન અવસ્થા: જ્યારે તમે ઊંઘો છો અને સપના જુઓ છો, ત્યારે તમારું ભૌતિક શરીર નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે. જો કે, તમારા મનોમય (મન) અને વિજ્ઞાનમય (બુદ્ધિ) સ્તરો અત્યંત સક્રિય રહે છે, જે સ્મૃતિ અને છુપાયેલી ઇચ્છાઓનો ઉપયોગ કરીને સંપૂર્ણ વ્યક્તિલક્ષી બ્રહ્માંડનું નિર્માણ કરે છે.
• સુષુપ્તિ (ગાઢ ઊંઘ): ગાઢ, સ્વપ્નહીન ઊંઘમાં, મન અને બુદ્ધિ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય છે. અહંકાર (ego) વિલીન થઈ જાય છે. આ અવસ્થામાં, તમે આનંદમય સ્તરમાં પ્રવેશ કરો છો. ત્યાં કોઈ પીડા નથી, કોઈ ચિંતા નથી, અને કોઈ વ્યક્તિગત ઓળખ નથી—માત્ર એક અંતર્ગત, અવિભાજિત આનંદ છે. આ એ સાર્વત્રિક ઘટનાને સમજાવે છે કે શા માટે ગાઢ ઊંઘમાંથી ઉઠ્યા પછી વ્યક્તિ આટલી તાજગી અનુભવે છે; તમારી ચેતના અસ્થાયી રૂપે તેના મૂળ કારણમાં આરામ કરી રહી હતી, જે બાહ્ય સ્તરોના ઘર્ષણથી મુક્ત હતી.

આધુનિક વિજ્ઞાન અને સંશોધન

જોકે આ 3,000 વર્ષ જૂનો દાર્શનિક ગ્રંથ છે, તેમ છતાં આ પાંચ-સ્તરના મોડેલ અને આધુનિક બાયોસાયકોસોશિયલ મનોવિજ્ઞાન (Biopsychosocial psychology), ખાસ કરીને દૈહિક ચિકિત્સા (Somatic Therapy) અને સંનિહિત અનુભૂતિ (embodied cognition) ના ક્ષેત્રો વચ્ચે એક વાસ્તવિક, સચોટ સમાનતા છે.

આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને ચેતાવિજ્ઞાન (neuroscience) ને ઝડપથી સમજાયું છે કે આઘાત (trauma), ચિંતા અને માનવ ઓળખ માત્ર મગજ (મનના સ્તર) માં સંગ્રહિત થતા નથી. આઘાત આપણી ઓટોનોમિક નર્વસ સિસ્ટમ, શ્વાસની પેટર્ન (ઊર્જા સ્તર) અને ભૌતિક ફાસિયા (fascia - ભૌતિક સ્તર) માં ઊંડે જમા થાય છે. ઉપનિષદિક દાવો કે આ સૂક્ષ્મ સ્તરો ખરેખર એકબીજા સાથે જોડાય છે અને ભૌતિક શરીરને "ભરે છે" (તેનૈષ પૂર્ણઃ), તે સ્ટીફન પોર્જેસની પોલીવેગલ થિયરી (Polyvagal Theory) જેવા આધુનિક દૈહિક માળખામાં સચોટ રીતે પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ આધુનિક મોડેલો શરીરની શારીરિક સ્થિતિ અને મનની મનોવૈજ્ઞાનિક સ્થિતિને એક ઊંડી રીતે નેસ્ટેડ, અવિભાજ્ય સિસ્ટમ તરીકે જુએ છે, જે એ પ્રાચીન દ્રષ્ટિકોણનો પડઘો પાડે છે કે મન અને શ્વાસ એ આંતરિક સ્તરો છે જે બાહ્ય ભૌતિક આવરણને ટેકો આપે છે.

સરખામણી ક્યાં યોગ્ય છે, અને ક્યાં નહીં

પ્રાચીન ગ્રંથો અને આધુનિક વિજ્ઞાનને જોડતી વખતે બૌદ્ધિક પ્રામાણિકતા જાળવવી મહત્વપૂર્ણ છે.

આ ક્યાં યોગ્ય છે: આ સરખામણી સુંદર રીતે ત્યારે કામ કરે છે જ્યારે આપણે તૈત્તિરીય ઉપનિષદને માનવ વ્યક્તિલક્ષી અનુભવના એક ઘટનાત્મક નકશા (phenomenological map) તરીકે જોઈએ છીએ. મનોવૈજ્ઞાનિક સંકટ કેવી રીતે શ્વાસ અને ભૌતિક શરીર દ્વારા ફેલાય છે તે સમજવા માટેના રોડમેપ તરીકે, પ્રાચીન ગ્રંથ અને આધુનિક દૈહિક મનોવિજ્ઞાન બરાબર એક જ માનવ વાસ્તુકલાનું વર્ણન કરી રહ્યા છે.

આ ક્યાં અલગ પડે છે: ઇન્ટરનેટ પર એક લોકપ્રિય ટ્રેન્ડ એ દાવો કરવાનો છે કે પાંચ કોશ એ શાબ્દિક, માપી શકાય તેવી આવર્તન (frequencies) છે અથવા કે આ ઉપનિષદ ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ અને સબએટોમિક સ્ટ્રિંગ થિયરીને "સાબિત" કરે છે. આ એક ખોટી સમાનતા છે જે ગ્રંથના વાસ્તવિક હેતુને ઓછો કરે છે. ઉપનિષદ એ સબએટોમિક ભૌતિક વાસ્તવિકતાનો નકશો નથી; તે વ્યક્તિલક્ષી ચેતનાનો નકશો છે. આ સ્તરો ભૌતિક બાયો-ઇલેક્ટ્રિક કવચ નથી જેને ઓસિલોસ્કોપ વડે માપી શકાય; તે ધ્યાનના સાધનો છે જેનો ઉદ્દેશ્ય તાદાત્મ્ય-ત્યાગ અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિને સરળ બનાવવાનો છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

1. શું 5 કોશ ભૌતિક સ્તરો છે જેને હું જોઈ અથવા માપી શકું છું? ના. પહેલું સ્તર (અન્નમય) એ ભૌતિક શરીર છે, પરંતુ આંતરિક સ્તરો (ઊર્જા, મન, બુદ્ધિ, આનંદ) એ વ્યક્તિલક્ષી સભાન અનુભવની ક્રમશઃ સૂક્ષ્મ અવસ્થાઓ છે, નહીં કે ભૌતિક પેશીઓ અથવા ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક ક્ષેત્રો જેને આધુનિક તબીબી સાધનો દ્વારા માપી શકાય.

2. શું તૈત્તિરીય ઉપનિષદે 'કોશ' શબ્દની શોધ કરી હતી? આશ્ચર્યજનક રીતે, ના. મૂળ ગ્રંથ આ સ્તરો માટે આત્મન્ શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. કોશ (જેનો અર્થ થાય છે મ્યાન અથવા આવરણ) શબ્દ સદીઓ પછી અદ્વૈત વેદાંતના દાર્શનિકો દ્વારા એ સમજાવવા માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો કે આ સ્તરો માત્ર અંતિમ વાસ્તવિકતાને છુપાવતા આવરણ છે.

3. કોઈપણ વ્યક્તિ આનંદમય સ્તરનો અનુભવ કેવી રીતે કરી શકે છે? પરંપરા અનુસાર, દરેક મનુષ્ય દરરોજ રાત્રે ગાઢ, સ્વપ્નહીન ઊંઘ (સુષુપ્તિ) દરમિયાન સ્વાભાવિક રીતે આ સ્તરનો અનુભવ કરે છે, જ્યારે મન અને અહંકાર બંધ થઈ જાય છે. આધ્યાત્મિક રીતે, તે ગ્રંથમાં વર્ણવેલ ઊંડા ધ્યાન અને સઘન તપાસ (તપસ્) દ્વારા સભાનપણે પ્રાપ્ત થાય છે.

4. બુદ્ધિને 'પક્ષી' તરીકે મેપ કરવાથી ઉપનિષદનો અર્થ શું છે? પુરુષવિધ (પક્ષી/માનવ આકાર) એ માનસ માટેનું એક માળખાકીય રૂપક છે. એમ કહીને કે બુદ્ધિનું માથું "શ્રદ્ધા" અને પાંખ "સત્ય" છે, ગ્રંથ એક મનોવૈજ્ઞાનિક બ્લુપ્રિન્ટ તૈયાર કરી રહ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે નૈતિક આધાર અથવા વિશ્વાસ વિનાની કાચી બુદ્ધિ મૂળભૂત રીતે તૂટી ગઈ છે અને અંતિમ વાસ્તવિકતા તરફ "ઉડી" શકતી નથી.

સ્ત્રોતો

• તૈત્તિરીય ઉપનિષદ: ખાસ કરીને બ્રહ્માનંદ વલ્લી (અધ્યાય 2, સ્તરો અને પક્ષીના રૂપકની વિગતો) અને ભૃગુ વલ્લી (અધ્યાય 3, તપસની શૈક્ષણિક પ્રક્રિયાની વિગતો).
• માંડૂક્ય ઉપનિષદ: ચેતનાની ત્રણ અવસ્થાઓ (જાગ્રત, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ) ના શાસ્ત્રીય મેપિંગના સંદર્ભ માટે.
• બાયોસાયકોસોશિયલ મનોવિજ્ઞાન અને દૈહિક ચિકિત્સા (Somatic Therapy): સંનિહિત અનુભૂતિ (embodied cognition) અને મનોવૈજ્ઞાનિક આઘાતના શારીરિક માળખા સંબંધિત સામાન્ય મૂળભૂત સિદ્ધાંતો (દા.ત., પોલીવેગલ થિયરી).

આ તે જ દર્શાવે છે જે મૂળ ગ્રંથ કહે છે; ઉપર દર્શાવેલ આધુનિક-વિજ્ઞાનની સરખામણીઓ માત્ર વ્યાખ્યાઓ છે, કોઈ પ્રસ્થાપિત વૈજ્ઞાનિક તથ્ય નથી.